Maite Larburuk hitz eta doinuez beteriko maleta dakar disko berrian. (Nagore Legarreta)

Musika duzu ogibide.
Musikaria naiz, bai, biolina jotzen dut. Zazpi urterekin hasi nintzen musika ikasketak egiten hemen, Madrilen gero, eta Bachelor deitzen dena Amsterdamen. Master bat egin nuen antzinako musikan espezializatuz, eta horrela sortu da nire ibilbidea. Erdialdeko Europan, antzinako musikaren zirkuituan egiten dut lan, hortik bizi naiz.

Gutako askok baina, Neighbor taldean ezagutu zintugun.
Nire auzoa zen Josh eta biok sortu genuen Neighbor. Antzinako musikaren zirkuituan ezagutu genuen elkar, berak kontrabaxua eta viola da gamba jotzen ditu-eta. Hagatik Amsterdamera bizitzera etorri zenean estutu egin genuen harreman musikala. Kantuak sortzen hasi eta nahi gabe bezala sortu zen lehen diskoa, Ura patrikan, eta bigarrena, Hau, Amsterdam eta Euskal Herriaren artean nenbilela gehiago. Eta hasieran Neighbor-en hirugarrena izan behar zuen honetan, nola hemen denbora gehiago ematen dudan orain, eta Josh-ekin elkartzea zailagoa den, Maite Larburu izatea erabaki dut azkenean, eta Neighbor pause-n gelditu da. Banuen gogoa ikusteko noraino, ze ahalmen nuen nik bakarrik disko bat egiteko. Gainera, buruan nuen horrek pixka bat erraztuko zidala hemengo beste musikari batzuekin harremana egin eta elkartzeko.

Bikotean hasitako bidean jarraitzen duzu bakarka ere? Hizkuntzaren erabileraz gain, zertan da ezberdina? 
Bakarka dut ardura orain… Zaila da gertu-gertukoa duzun zerbait kanpotik begiratu eta ezberdintasunak aipatzea. Esan duzun bezala, hizkuntzarena da bat. Aurrekoetan hiru hizkuntzatan kantatu dut, batez ere euskaraz eta ingelesez. Euskara da niretzat hizkuntzarik gertukoena, baina Amsterdamen bizi nintzela gutxi hitz egiten nuena. Ingelesa berriz, Josh eta biok elkarrekin erabiltzen genuen. Eta gaztelania… test bezala erabilia. Eta honetan, hemen egindako diskoa izanda euskaraz sortu zait, ez dut sentitu ingelesez egiteko behar hori. Beste ezberdintasunetako bat da Harkaitz Cano ere egon dela tartean, letra batzuk bereak dira-eta. Orain arte ez nuen beste inoren hitzekin kanturik egin inoiz.

Eta musikalki, agian gitarra ez da hain protagonista?
Gitarrak oraindik ere presentzia handia du, baina, orain arte biolina nire formazio klasikoan zegoen, antzinako musikan, eta ez nekien nola uztartu Neighbor-en; oso zaila egiten zitzaidan. Eta disko honetan gertatu da, nolabait, ugaritu egin dela biolinaren presentzia. Niretzako hauxe da agian aldaketarik handiena, eta pozgarriena.

Edonola ere, diskoa ez da sailkatzen erraza. Zuk zeuk nola definitzen duzu?
Behin folk progresiboa egiten nuela esan zidaten, eta nik ez dakit zer den hori. Batzuek esan didate disko honetan poperantz egin dudala gehiago, nahiz eta niri ez iruditu. Ez dakit, “Extrasistolea” kantuak badu zerbait rocketik, “Ibaiaz” kantuak azkenean oso akorde jazzeroak dauzka… eta “Gona”… ezingo nuke esan. Iruditzen zait oso ezberdinak direla kantu guztiak beraiengandik, eta kuriosoa da, estudiora sartu aurretik bilduta nituen kantuak entzuten hasi eta… “Ai ama!”, esan nuen, “nola egin behar dut disko bat honekin?”. Eklektikoa naizela esaten dute eta agian egia da. Nik gustatzen zaidana egiten dut. Estiloa? Ez dakit, adituek esango dute.

Zein izan da lanaren abiapuntua?
Agian, honetan disko hau bai izan da besteekiko ezberdina. Harkaitz Canoren hitzetatik abiatu naizenez, saiatu naiz hitzak musikaz pintatzen. Asko gustatzen zaizkit konpositore errenazentistak, Monteverdi zen horretan maisua, adibidez, historian lehendabiziko opera deitu zitekeena sortu zuen italiar musikagilea. Hitz bakoitzari ematen dion armonia, edo kolore, edo soinua, oso bereizgarria da; morte-k badu kolore bat, eta dolore-k beste bat [hitzak luzatuz mintzo da]. Horrekin asko jolasten zuen, amooore; eta hori asko-asko-asko gustatzen zait. Hitz bat entzun eta badakizu daukan soinuarekin zerbait berezia bihurtzen dela. Noski, maisu batez ari gara, baina niri ideia hori asko gustatzen zait, eta saiatu naiz buruan edukitzen.

“Asko gustatzen zait konpositore errenazentistek hitz bakoitzari ematen dioten armonia, edo kolore, edo soinu bereizgarri hori”

Beraz, abiapuntuan hitzak izan dira, ezer baino lehen? 
Harkaitzek bidali zizkidanetan, lehenengo hitza zegoen, ezer baino lehen, eta horri jarraitu diot. Eta nik idatzi ditudanetan ere esango nuke orokorrean baietz, hitzek eman dizkidatela pista batzuk. Aurreko lanetan batera bezala gertatzen zitzaidan, gai batzuk nituen buruan, esaldi pare bat, melodia edo erritmo bat horrekin bat zetorrena eta elkarrekin joaten nintzen eratzen, hitza eta musika. Eta oraingoan, agian hitza izan da departure edo abiatze puntua.

Zenbaterainokoa izan da Harkaitz Canoren esku-hartzea?
Hamaika kantu dira eta lautan Harkaitzenak dira hitzak, horietatik bi elkarrekin eginak, “Berdin bihurtu ginen” bat. “Txakur berdeen himno bat nahi dut”, eskatu nion, hori ere nire traumetako bat izan da-eta, inon ezin enkajatu, sentsazio hori. Musikari klasikoa, baina antzinakoan espezializatua, baina kantatzen hasten dena, baina non bizi zara? Hemen bizi zara baina han, han baina hemen…

Kantuak badu baina harrotasun puntu bat, positiboa. 
Hori Harkaitzek eman zion ikuspuntua da!

Elkarlan oparoa izan duzue, orduan.
Diskoa ixten duen “Ibaiaz” kantua, esaterako, oso kuriosoa izan da. Orain urte pare bat-edo bidali zidan, eta hiru kantu ezberdin egin ditut; diskokoa hirugarren bertsioa da. Grabatu ez nuen akonpainamendu bat egin nion hasieran, hor gelditu zena. Gero, zer esan nahi zuen esplikatu zidan eta… egia da! Aldatu egin nuen, eta estudiora sartu aurretik berriro. Ezohiko kontu bat izan da, ez zaidana inoiz gertatu. Azkenean, esperimentu bat egin dut kantu horretan. Estrofak Harkaitzenak dira, eta leloa nirea da, beraz, pentsatu nuen estrofei musika modu bat eta leloari beste bat ematea, bi pertsona baleude bezala.

Gustura aritu zaretela ematen du.
Diskoko zoragarriena horixe izan da niretzako, Harkaitzekin konpartitzea. Uste dut “Maletadun maitalea” izan zela bidali zizkidan lehen hitzak, eta kantua egin nuenean berari bidaltzea… oso polita da hori, pertsona batekin horrela elkartu, berak zerbait bidali eta zuk zure modura interpretatzea eta itzultzea. “Zuk opari bat eman didazu eta nik bueltan hau ematen dizut”. Bai, oso ederra izan da.

Jolasetik asko dute hitzek, umorea, zure kantatzeko erak.
Bai, beti esan didate, nire musikak baduela umorea eta jolasetik asko. Eta niretzako oso pozgarria da hori, musikaren ibilbidean dena ez baita eztia eta arrosa izan. Gogorra da musikari klasikoaren heziketa, konpetitiboa, ez dakizu musikatik bizi ahal izango zaren, eta bizi naiz baina kanpoan lan egin behar dut… Distantziarena ere nire bizitzan beti da bueltan datorren zerbait; hemen bizi nintzen, kanpora joan behar izan nuen, gero han lana, ezin bueltatu, han ezin euskaraz hitz egin, ez dago mendirik, baina hemen ez dago han daukadan lanik edo kultur… Ez dakit nola esan, hemen artistaren edo musikariaren papera ez da ulertzen han ulertzen den moduan.

“Esaten didate nire musikak baduela asko jolasetik. Eta niretzako oso pozgarria da hori, musika ibilbidean dena ez baita eztia eta arrosa izan”

Beraz, gabeziatik eta ezinetik sortzen da jolasa?
Beti dago distantzia nigan, hemen nagoenean gauza bat falta zait, han nagoenean hemengoa… drama asko ere badago. Baina zerbait lortzen badut sorkuntza edo kreatibo izate honetatik, horri barre egitea da, jolas bihurtzea. Distantzia zer den, non dagoen, ez ote naiz ni distantzia sortzen duena bestearekiko nire kontzeptuekin eta aurrejuzkuekin. Horrekin guztiarekin jolastu hitzaren bidez, hitza izanik berez musika. Eta hitzaren erabilera horretan Harkaitz maisua da, asko ikasten dut berarengandik. Hitzen esanahia asmatu egiten du, aldatu, hor dagoen eta ikusi ez zenuen beste esanahi bat ikustarazten dizu. Eta berak ere badaki nori idazten dion kantua, eta agian nigan pentsatuz esan du, “Maiteri horrelako zerbait egingo diot!”.

Gero musika tresnak hautatu behar izan dituzu hitzak janzteko.
Ezberdina izan da kantu bakoitzaren arabera. “Katekorratzarena” kantuak adibidez, erabat Harkaitzena, gitarra soil-soila du lagun, akonpainamendu oso libre bat. Iruditu zitzaidan hain ederra kantua, hain hauskorra, ez nuela gehiegi ukitu nahi. Hori transmititu zidan eta saiatu nintzen horrela musikatzen. Eta gitarra elektrikoaren kasuan, ez dut aurretik inoiz jo. Egun batzuk pasatzen ari nintzen Josh-en etxean eta han zeukan, soka baten faltan, gitarra elektrikoa, afinazio ezberdin eta oso polita zuela. Justu Harkaitzek letra bat pasatu berri zidanez, hasi nintzen jolasten eta… bakarrik sortu zen kantua. Eta horrela grabatu dut.

Biolinaz gain musika tresna mordo bat jo dituzu. 
Kantu bat biolinetik hastea ez zait inoiz gertatu, eta mugarri izan zait “Gona”, oso ezberdina izan baita [harrituta dago bideoklipak izan duen oihartzunarekin]. Kantua biolinarekin hasi nuen, instintiboki edo, ez dakit zergatik. Eta oso polita izan da.

Baina tresna guztiak ez zenituen zuk zeuk joko!
Klarinete baxua ez, Carlos Taroncher-ek jo du zenbait kantutan, aurreko diskoan bezala. Eta lata potoak eta, Beñat Iturrioz eta Aida Torresek jo dituzte.

Ahots guztiak zureak dira?
Bai, eta asko maite dut hori, ahots nagusia, bigarrena… egitea. Crosby, Stills, Nash & Young entzun eta… ahots horiek! Queen-ek ere egiten zituen. Koruak egitea oso zaila da, korista izatea konplikatua da, baina asko gustatzen zait. Gustatuko litzaidake zuzenean edukitzea garai batean zituzten koru handiak. Batzuetan entzuten ditut madrigalak, Gesualdorenak, Monteverdirenak… bost ahots bakarrik… nire ametsa da.

Loop pedalarekin agian, hor duzu hurrengo erronka!
Bai, ahotsak sartzeko garaian joko asko eman lezake. Ni ez naiz inoiz ausartu jolastera, behin hasi eta agian ero moduan ibiliko nintzateke, baina iruditzen zait oso errepikakorra dela eta beraz, ezin duzula gauza asko aldatu, mugak dituela harmonikoki, ezta?

Nola burutu dituzu estudio lanak?
Haritz Harregiren estudioan egon naiz, Usurbilen, hiru astez! Esan dezagun hamaika kantu hamaika egun, eta lau egun nahasketak egiten; asteburuetan jai, eskerrak! Bakarrik egon naizen lehendabiziko aldia izan da, eta ezin nuen estudioan denbora galdu, beraz, sartu aurretik oso lotuta nituen kantuak, horrela nahi nuen. Eta eskerrak, nekea pila bat nabaritu dut-eta.

“Pena ematen dit lagun artistek hemen daukaten bizimodu gogorrak. Nik kanpoan musikaria naizela esaten badut ez didate galdetzen: eta zer gehiago?”

Ez da ba nekagarria izango, ia lan guztia zure gain hartuta?
Egin ahala joan naiz ikasten, eta hori izan da gogorrena, ez zegoela beste inor. Gutxienez bi bagina, bata ari dela besteak entzun eta gida zaitzake. Baina bakarrik zaudenean… zuk jo eta zuk epaitu, gogoratu nola zen, instrumentuak aldatu, afinazioak, orain klasikoa eta gero elektrikoa, kantatu eta ahots ezberdinak sartu… Indartsu hasten nintzen, astelehena, asteartea… eta ostiralerako xisko eginda nengoen. Bukatu dut eta ez da gutxi!

Izan duzu aukerarik egindako lanari distantzia apur bat emanda begiratzeko. Emaitzak ase zaitu? 
Jendeari gustatzen zaiona eta niri gustatzen zaidana… hori gustua da, balio duen ala ez, ez nuke jakingo esaten. Batzuetan asmatu dudala iruditzen zait, beste gauza batzuetan ez. Ikasketa prozesu bat dela iruditzen zait batez ere. Gaur irakurri dut gauza eder bat, poeta batek besteari esan zion zerbait. Princetown-en idazketa kreatiboa ikasten ari zela, irakasle zenari esan zion: “Nola jakingo dut inoiz idazten dudana ona den ala ez?”. Eta besteak erantzun: “Ezin da, ez duzu inoiz jakingo, jakin gabe hilko zara. Eta ziur jakin nahi baduzu ona den ala ez… ez idatzi”. Hori izan daiteke erantzuna.

Bukatzeko, lehen aipatu didazun kontu batera bueltatu nahiko nuke. “Artistaren edo musikariaren papera ez da hemen ulertzen kanpoan ulertzen den moduan”, esan didazu. Kezkaz bizi duzu? 
Kezkatu baino gehiago, pena ematen dit. Ikustea lagun musikari edo lagun idazle edo lagun artistek daukaten bizimodu gogorra hemen horretaz bizitzeko, horretaz ari nintzen. Antzinako musikari izanik ez zara aberastuko, baina bizi zaitezke, autonomo bizi zaitezke, eta musikaria zarela esaten baduzu ez dizute galdetzen “eta zer gehiago?”. Ni zorteduna naiz, gustatzen zait, bokazioa dut, baina atzean badu kriston lana, eta hori hemen ez da ulertzen. Musikari izateak hemen sozialki ez du estimurik, eta ekonomikoki ere… ez. Oso gogorra da hori.

«Gustatzen zait musika entzutea, baita isiltasuna ere, baina betetzen nauena musika jotzea da»

Maite Larburuk onartu digu, antzinako musikan biolinista freelancer-a izan eta beti handik hona bidaian egonik, «ero batek baino ez» liokeela bakarka disko bat grabatzeko asmoari ekingo, asti gutxi izaten baitu. Eta izaten duenean, «jatea, mendian ibiltzea edo irakurtzea bezala, asko gustatzen zait marraztea eta eskulanak egitea. Berandu hasi nintzen eta oso gaizki marrazten dut, baina erabat ezberdina da, hotsetatik eta hitzetatik ateratzen nau».

Musikara bueltatuta, entzun, entzuten duela dio, baina ez dela bereziki melomanoa. «Hainbeste musika dago, aukeratu beharra dagoela. Eta kuriosoa da, mundu bakoitzak baditu bere izarrak, erabat ezezagunak direnak ondokoentzako. Antzinako musikan ‘ze ona den biolinista hau!’ esaten duzu, eta klasikokoek ez dute ezagutzen. Nik ez nekien Berri Txarrak nortzuk ziren, pentsa! (barreak). Gustatzen zait musika entzutea, baita isiltasuna ere, baina betetzen nauena musika jotzea da, behar dut».

Asier Altunak zuzendutako “Gona” kantuaren bideoklipak izan duen oihartzunaz harrituta, sare sozialak bikotekideak kudeatzen dizkiola ere argitu digu hernaniarrak,  «niri ez dit onik egiten-eta». Hezurren azpian lanak izan dezakeen harrera dela-eta, «ez dut ezer espero nahi; gogorra da disko bat egitea… eta gero zer? Gero, zulo handi bat dago, ez dakizuna zer den».

Aspaldi honetan begitandu zaigu elkarlan ugaritan ikusi dugula Larburu, Igelaren Banda-rekin zuzenean kantatzen Gabonetan, Harkaitz Cano berarekin Bilboko Arriagan, edo Ion Olano itzultzailearekin Hernaniko Liburutegian. «Azken aldian ugaritu dira baina ez, urte asko pasa dut elkarlanik gabe. Gogoa nuen hemengo musikariekin ere zerbait egitea, Morau-rekin egin nuen “Ari du ari” kantua, Hernaniko Euskara Taldearentzat, eta espero dut gehiago egitea». Eta Canorekin azken diskoko hitzekin egindako elkarlana? «Aspaldi-aspaldiko laguna dut Harkaitz, eta hogei urteko tartearekin adiskidetasunari berriro heltzea izan da».

Diskorako argazkiak Nagore Legarreta hernaniar artistak egin dizkio Larbururi, eta musikari lagun, Carlos Taroncher (klarinete baxuan), Aida Torres eta Beñat Iturrioz izan ditu (potoekin perkusioak jotzen). «Nagore kriston artista da, bere lana gustatzen zitzaidan eta proposamena egin nion. Ibaian sartu ninduen, maleta batekin eta jantzita, tuneatutako kamera batekin argazkiak egiten zizkidan bitartean!».

Larburu hasi da jada Hezurren azpian zuzenean aurkezten, eta etzi Bilboko Loraldian joko du. «Gernikan Carlos eta biok izan ginen, bakarrik; eta Bergaran laukotean aritu ginen, Aida eta Beñatekin. Disko honekin, nire asmoa, ahal dena egitea da. Aurrekontuaren arabera bakarrik joango naiz, eta ahal denean laurok. Eta hori ere gustatzen zait. Orain arte Josh-en beharra nuen, eta orain malgutasuna irabazi dut. Ikasten ari naiz, gainera. Lehen diskoan kantatu egiten nuen bakarrik, gero gitarrak jotzen hasi nintzen, eta musika tresnak jo behar ditudanez apur bat lotuta nagoen arren, horrek ere askatasun pixka bat eman dit».

Lan berriak argi utzi du Maite Larburu gai dela bere kasa moldatzeko, baina ondoan jendea nahi duela aitortu digu. «Bai, behar dut. Bikotekideak pila bat lagundu dit; Aidaketa Beñatek ere denbora eskaini didate trukean ezer eskatu gabe, zuzeneko teknikaria dudan anaia dut bizkartzaina, eta Harkaitzek ere babes handia eman dit».

«Gainera, Berria-n idazten dut hilean behin eta nabaritzen dut beraiengandik errespetua, eta Arantxa Iturbek aukera eman dit azken bi urteetan bere irratsaioan kolaborazio bat egiteko. Maitasun handi bat aurkitu dut oso jende bereziarengandik, eta horrek sekulako poza ematen dit».

Viktoria Eugenia antzokian aurkeztuko du Joseba Tapiak bere talde berria. (Jagoba Manterola / Fokus)

Vint anys izendatutako ikuskizuna atondu duzu, bakarkako ibilbidearen 20. urtemugan.
“Hogei urte” katalanez diogun arren, ez da errepaso bat, ez bainaiz atzera begira zale, ezta urtemugen ospatu zale ere. Talde berri baten aurkezpena da kontzertua, kasualitatez hogei urteko ibilbide diskografikoaren ondoren datorrena. Makinaria martxan dabilkit, eta proposamen berri bat dator.

Norabide aldaketa bat egitera zatoz?
Nirean beti dira norabide aldaketak (kar, kar). Hogei urte hauetan kantagintzari eskaini diot nire lana, eta orain zortzi musikari izango gara eszenatokian; aldaketa handi bat dator forma aldetik. Gainera, askotan diskoek markatzen dute ibilbide berria, baina kasu honetan kontzertuak erabakiko du. Zergatik? Gehienetan guk kantuak osatu, moldaketak egin eta diskoa ateratzen dugulako, eta askotan pena izaten da gero ibilbidearen bukaeran diskoa ez atera izana, taldeak ere behar duelako kilometro batzuk ibili, bere bidea egin, moldaketa haiek ontzeko.

Zortziko talde berria ezagutzeko jakin-mina dugu.
Hiru metal: Ion Celestino, Garazi Petrirena eta Asier Ituarte, bi tronboi eta tronpeta jole bat; aspalditik ezagutzen ditut eta elkarlan hau aspaldi egin nahi genuen. Ez da lehen aldia metalekin lan egiten dudana, Eta tira eta tunba diskoarekin hasi bainuen harreman hori, eta beraz moldaketak idazten bide hori egina nuen, gertuago aritu naiz horretan. Piano bat: Iñar Sastre, etorkizun handiko musikari gaitza. Musika tresna honekin ere urte luzetako harremana izan dut, Tapia eta Leturia-n hamar urtetan. Oso instrumentu egokia da akonpainamendu eta soloetarako, baina beharbada gure folk munduan oso gutxi erabilia, kanpoan gehiago. Kasu honetan, taldean gitarrarik ez dagoenez pianoa izango da oinarria, Besamotzak taldeko berak izango diren baxu eta bateriarekin batera, Iker Uriarte eta Iñigo Telletxea. Eta perkusio jole eta kantari den Nerea Erbiti falta zait aurkezteko, metaleko jendearekin ezagutu dudana hau ere, eta Celestinorekin batera Lurpekariak taldean dabilena.

Zuk zeuk egin dituzu moldaketa guztiak?
Abiatu nik egin dut baina talde osoaren parte hartzea dago atzean. Nik idatzia eta nahi nuena endelegatzen nahiko lan egin dute musikari gaixoek. Nire lanean akats eta zuzendu beharreko asko zegoen. Nork bere perfila dauka, bere gustuak, bere “harrikada”. Elkar hartzea ez da beti erraza izaten. Halere, zoragarri moldatu gara, musikari serio eta profesionalak tokatu zaizkit. Gozatu ere egin dugula esango nuke bidean.

Entseguak nekezak izango dira.
Agenda arazoak izan ditugu bai. Lanean diharduten musikariak dira denak, proiektu ezberdinetan dabiltzanak. Batzuk Gasteiztarrak, besteak Iruñekoak, beste bat Elgorrikoa eta azkenik Ondarroako bat…. Geografikoki ere punta batekoak. Hiru sekziotan banatu ditugu entsaioak; Iruñean metalekin lan egin dugu, Internetez talde erritmikoarekin eta Lasarten pianoa eta koruak. Gero, halako batean, denak elkartu.

Txoritxo batek esan digu lagun gehiago ere izango direla oholtza gainean.
Ekitaldi handia antolatu nahi nuen, gonbidatuen ideia beranduago etorri zitzaidan. Ibilbide baten irakurketa ere badenez, gurean eta garai batean taldean ibilitako zenbait izango dira gurekin. Xabier Leturia gonbidatuko dut kantu batera, kopla pare bat kantatuko dugu elkarrekin. Arkaitz Miner etorriko da biolinarekin. Niko Etxart da beste gonbidatuetako bat, urte askotako harremana izan baitugu, eta elkarren diskoetan parte hartutakoak garelako. Testuei dagokienez gure aurreneko ibilbide horretan oso inportantea izan zen Xabier Amuriza, eta gurekin izango da Amuriza ere. Oraingoz hor geldituko da kontua, baina asko dira gonbidatu nahi ditudanak, eta datorren urtean biran ibiliko garenez, horietan beste lagun batzuk gonbidatzeko asmoa dut.

Berriro trikitia hartuko ei duzu altzoan.
Beti ibili dut soinu txikia nirekin. Festarako bezala kantagintzarako ere oso baliagarria suertatzen zait. Proiektu honetarako egoki zetorkidan. Gitarrarekin segitu nahiko nuke baina aurrerago, zin dagizuet (kar, kar). Nerea Erbitik ere hartuko du soinu txikia. Horrenbeste intsumenturen tartean ederki defenditzen da nire tresna diatoniko hau.

“Hogei urte hauetan kantagintzari eskaini diot nire lana, eta orain zortzi musikari izango gara eszenatokian; aldaketa handi bat dator forma aldetik”

Azken urteetan, harritu gintuen zu gitarrarekin ikusteak.
Ez dok Amairu-tik ezagutu dut gitarra eszenatokian. Beranduago Beatles eta euskal rock taldeak, Errobi, Niko Etxart, berbena talde pila bat. Gitarra elektrikoa da gaur eguneko gure instrumentu tradizional eta popularrena. Ni hamalau urterekin hasi nintzen gitarra elektrikoa jotzen.

Antzoki ederra da Viktoria Eugenia. Beren beregi hautatu duzu?
Behar genuen horrelako kontzertu baterako pisu eta edertasun handiko tokia. Ni plazetakoa izan naiz gehiago. Badira hamabi urte ez dudala Viktoria Eugenian jo, azkenekoz Lluis Llach-ekin Quebec aurkeztu genuenean edo. Eta Arriaga antzokian ere Tapia eta Leturiarekin orain dela ez dakit zenbat, Band baino lehen esango nuke. Izan ere, gure proposamenak dantzari lotuagoak izan dira, eta bakarkako ibilbidean talde txikiagoetan ibili naiz… ez dira izan dimentsio handietakoak. Gogoa ere baneukan antzokietan emanaldiak egitekoarena eta proiektu hau egoki dator horretarako.

Gaur-gaurkoz zuzeneko data bakarra ezagutzen dugu.
Bai, horrelako birek sukalde lan handia eskatzen duten antolamenduan ere eta lanean ari gara lepo. Jende asko gara eszenatoki gainean eta hortik kanpo beste horrenbeste. Kontratuak, altak eta bajak, fakturak, Administrazioak lupa jarria dauka gugan eta papeleo handia eskatzen du. Hortik aparte promozioa, prentsaurrekoak, kartelak, espotak, elkarrizketak… Bakarka errazagoa da; Infraestruktura txikia nahikoa da, aretoak ere txikiagoak dira. Gertutasuna handiagoa izanik komunikazioa ere ezberdina da. Baina gordinagoa ere bai. Bakarrik zezenaren aurrean toreatzea ezberdina da. Ederra ere bai. Atharratzen joko dugu abenduan soinu txikia eta biok , baina orain ez naiz horretan ari bereziki. Talde berri honen aurkezpena dator eta hementxe daukat ilusioa eta bihozkada.

Hogeita bost kantuko errepertorioa prestatu duzue. Bada berririk? Biniloko single berrian Arestiri musikatu diozun olerkia, “Zorrotzako portuan aldarrika”, esaterako?
Badira kantu berriak ere, hurrengo diskoan izango direnak, talde honekin berarekin. Baina atzera aurrera bat egingo dugu gure ibilbidean zehar, kopletatik abiatuko dudana, horregatik gonbidatu ditut Leturia eta Amuriza, beste atal bat piano, biolin eta ahots hutsez, eta talde osoaren aurkezpena bestetik. Aipatzen duzun abestia singlean bezala kantatuko dugu Iñar, Arkaitz eta hirurok. Festa giroa geldiarazi eta pare bat kantu eskainiko dugu formatu horretan. Kantu berria da nahiz testu zaharra. Baina aldaera ezberdin baten sotiltasuna eta handitasuna azpimarratu nahiko nuke.

“Folk progresista bat osatu nahian” zabiltzala esanez iragartzen da zuzenekoa.
Broma bat da, folk progresiboari buruz ari ginela, gaur egungo folk jaialdiekin konparazioan egindakoa. Alegia, herri musika ez dela testu baldarren eta lotsagabeen gunea. Gaur ia etniko eta paleto nahastu egiten ditugu eta jaialdi erraldoi horietan oso exotiko gelditzen da eta horrela ikusi nahi izaten gaituzte. Ondarea aberatsa da tradiziotik datorrena baina badago, tamalez, baldarkeriarik. Zer hartu eta zer utzi, hor dago gakoa.

Urteak daramatzazu idazleekin elkarlanean. Zer ematen dizu testuak?
Estetika hutsetik goragoko zerbait nahi nuke, bai letran bai soinuan. Letrak pisua ematen dio kantagintzari, eta gainera, norabidea. Baina testuak eta musikak gauza berri bat sortzen dute akoplatutakoan, kantua, eta hor banaezinak bihurtzen dira bata eta bestea, arte mota desberdin bat osatzen dutelako. Eta ez dut banatzen idazlea eta musikaria; elkarrekin abiatzen badugu proiektu bat osotasun bat hartzen du eta gauza interesgarriagoak lor daitezke.

Garrantzi berezia ematen diozu kantatutako hitzari.
Letrak zaintzea gure ofizioaren parte inportante bat dela esango nuke, musika zaintzea bezalaxe. Askotan, gure momentuko kezkekin zerikusirik ez daukan zerbait topatzen duzu, harrapatu egiten zaitu eta musikatzen hasten zara. Baina garrantzia osotasunari eman behar zaio, bestela kantu herrena aterako zaizu, desorekatua.

“Karga ideologiko bat dago egiten ditugun hautaketa guztietan, kantua ez da pozoitu gabeko arte bat”

Zuk esana da: “egiten dudanak karga ideologiko handia izatea garrantzitsua da”. Baduzu azaltzerik?
Ez naiz mezu politikoez ari. Ideologia aipatu izan dut, hautua egiten dugulako aldiro, baita musikalki ere. Zenbat ideologia dagoen musikaren barruan, ze instrumentu hautatzen duzun, ze moldaketak egiten dituzun, ze letra kantatu, zer esaten edo esaten ez duzun… Karga ideologiko bat dago egiten ditugun hautaketa guztietan. Sukaldean bezalaxe. Platera eta platerekoa ideologiaz beteak daude. Adierazi nahi dudana da kontzientea naizela kantua ez dela pozoitu gabeko arte bat, eta kontrapozoia erabili behar dudala.

Kontu subjektiboa izan liteke hori, hala ere.
Eta askotan belaunaldien arteko talka. Musikaren mundua oso lotua dago gure sistema honekin. Zer esan nahi du musikak gaur egun? Konpetentzia komertzialaren erdian dagoen estetika bat da askotan, eta belaunaldi berriak normalitatean sartzen dira eta zaharrentzat zabarkeriak dira askotan. Talka horretan bizi gara. Herrigintza kendu diogu kantagintzari, eta aisialdi bihurtu. Sistema honek ez du herrigintzarik nahi, esaneko nahi gaitu. Baina aisialdiak zer esan nahi du gaur egun? Esan dudan konpetentzia komertzial eta korporazio handien arteko talka horretan bakarrik uzten gaitu komunitateak, patera batean itsasoaren erdian, eta horregatik da hain luzea gure taldeen heriotza iragartzen duen zerrenda. Abandonatuta utzi gaituzte, halabeharrez, hain da konpetentzia izugarria. Talde gehiegi ikusten dut jaio, hazi eta hiltzen. Talka komertzial horrek heriotza baitu bizibide, etengabe akabatzen du musika bat eta ekartzen beste bat, eta heriotza horretan ez dugu guk babesik eta ezin dugu lehiatu, gainera.

Ez dezagun itxi elkarrizketa ezkorregi.

Nik oraindik mantentzen dut musikaren haria, egoskor segitzen dut. Borroka bizian gaude eta elkarri eskua emanda jarraitu behar dugu lanean. Berreskuratu ditzagun indarrak eta erasora berriz. Hik bultza gogor hortikan eta nik berriz hemendikan, ikusiko duk nola, nola… laster eroriko dan!

“SISTEMA HONEK EZ DU HERRIGINTZARIK NAHI, ESANEKO NAHI GAITU”

Bakarkako ibilbidea hasi zuela hogei urte igaro direla esan dugu, baina Joseba Tapia 1981ean atera zen lehen aldiz plazara, beste batzuekin batera, Igeldon bizi zen Balda izeneko trikitilari baten omenaldian, Eleuterio osabarekin ikasten ari zela.

Harrezkero joan dira kasik 40 urte, musikagintzak Euskal Herria alderik alde ezagutzeko beta eman dio, eta ez hori bakarrik, izaera ere moldatu dio, nolabait. “Ni oso pertsona lotsatia naiz -dio berak-, eta eszenatokiaren gainean sermoia ematera zoaz, zu zara trikitilaria eta beste guztiak zuri begira daude. Harrokeria puntu bat hartu behar duzu, bestela ez zara kapaz hor egoteko, eta guretzat froga gogorra zen hori. Horretara jarri ginen, gure ofizioaren parte ere badelako, eta orain esango nuke aldatu ere egin naizela pixka bat”. Gogoa hasiera haietara bueltatuta, “Soinua jotzeko irrika nuen —oroit du Tapiak— baina trikitirik ez zuten nahi familian, soinu handira bidali ninduten”.

Geroztik kontuak oso ezberdinak dira, aurreko trikitilariek adina ez bada ere, aldaketa handiak ezagutu dituzte-eta. “Trikitia baserri girokoa eta kontserbadorea zen gehienbat, baina babes handia ematen ziguten mundu hartan. Gero kalera atera behar duzue esaten ziguten, mestizatu behar duzue esaten ziguten, eta egin genuen jauzi hori, azpiegitura handietan jo dugu, jadanik mestizatu gara… Baina gabeziak nabarmenak dira, abandonatuta bezala gaude. Sistema honek ez du herrigintzarik nahi, esaneko nahi gaitu. Kantuak galdu egin du indar kritikoa, aisialdia gara. Beraz, trikiti mundu kontserbadore horretan askoz hobeto tratatzen gintuzten, nahiz eta ordu pila ederra jo behar izaten genuen”

Gauza bera kantagintzan ere. “Ez Dok Amairu ezagutu nuen zuzenean, herrigintzak antolatzen zituen emanaldiak, egarri bat bazegoen”. Garai zailak bizi ditu musikagintzak, Joseba Tapiak esandakoaren arabera, “Baserriaren egoerarekin alderatu daiteke gurea, diferentziak diferentzia. Diru laguntzak eta emango zaizkio, baina inork ez du babesten, bakarrik utzi dugu eta ezin da lehiatu esnetegi handiekin, jada esan genezake hilda dagoela kasik baserri mundua; antzekotasuna ikusten diot gure kantagintzari”.

Kantagintzan
Egun musikari talde asko eta bikainak ari dira lanean Euskal Herrian, baina ez daukagu barneko merkaturik eta hori gabe zaila da uholde komertzial horretan bizirik irautea. “Talde gehiegi ikusten dut jaio, hazi, eta hiltzen”, onartzen du lasartearrak. Bizibidea, musikatik, ezinezkoa da. “Ahalegin handia dago musikarien artean, urte luzetako ikasketak eginak, teknika handia lortu dute, proposamen berri eta ausartak egiten dituzte, eta halere ezin ”.

Joseba Tapiaren kasuan, hogei urterekin hasi zen musika irakaskuntzan, zuzenekoetarako geldiuneekin (Hiru Truku, Zaldibobo eta beste talde askotan jo du), eta Trikitixa Elkarteko zuzendaritzan ere ibili da urte luzez, proiektuak bultzatuz… “Borroka irekian gaude jadanik, egoera honek geroz askoz fronte gehiagotan egotea eskatzen du”.

Eta diskogintzan? “Musika sortu eta grabatuko genuenik ez genuen inoiz pentsatu“. Eskaintza egin omen zieten IZ diskoetxekoek baina ez omen ziren ausartu. “Herriko festetan jo eta fuego genbiltzan Leturia eta biok eta pixkana famoso bihurtu ginen“. Azkenean ausartu eta grabatzeko konpromisoa hitzartu zuten Elkarrekin. “Baina ez genekien nola egin behar zen disko bat”. Jexux Mari Esnaolak, Lizartzako soinu joleak lagundu omen zien horretan. “Jexux Mari Bikondoaren ikasle gorenetakoa zen eta banuen konfiantza berarekin“. Beste trikitilari gehienak bezala erromerietarako preparatu omen ziren, soinujoleak izateko entrenatuak zeuden ez diskoak grabatzeko. Hori beste upeleko sagardoa zen. “musika sortu beharra zegoen”. Kantatzeko joera ere bazutenez Leturia eta bien artean dena egitea erabaki omen zuten. Hor konturatu omen ziren beren gabeziaz eta testuen bila hasi. “Baina diskoak egiteko proposamenak etorri ziren eta sortzeko beharra eta eskaintzeko beharra sortu zitzaidan. Seguru nago gure munduak proposamen berriak behar dituela, kantu berria, kantu berritua”. 

Kantagintza horretan, kasik historia irakasle ere izan dugu Joseba Tapia, kantu zaharrak berreskuratu baititu bakarkako diskoetan. “Mugimendu guztietan dago berreskuratzeko eta memoria ekartzeko interesa, batez ere horretatik edan ere egiten dugulako. Uste dut hori ere gure ofizioan dagoela. Guk ere, akordatzen naiz, gure Zuberoako lehen kantak Ez Dok Amairukoek erakutsitakoak entzun genituen hasieran. Alde batetik beharrezkoa da aurreko gure munduaren gauzak berreskuratzea eta gordetzea, baina badauka beste dimentsio bat, lehengotik abiatu eta berria egitearena, eta uste dut hori ere badaukala tradizioak”.

Esandakoaren adibide bat ere eman digu, kantuan: “Karlisten garaiko letra zahar bat kantatzen dudanean ez dago bakarrik XIX. mendeko kantutegia berreskuratzeko intentzioa, baizik eta mundu hura gaur kantatuta zer sortzen den. Orduko kontraesanek gaurkoak agerian jartzen ditu. Adibidez, irratian entzuten ditudanean apaizen pederastia kontuak, edo nola jotzen duten emakumeen aurka edo ikusten dudanean Espainiako apaizeria frankista hori; gero kantatzen dudanean “Apaizak tiraka pin pon dabiltza ti-ta tikiti pin pon” (1873ko anonimoa, “Eta tira eta tunba” diskotik) hori oso aktuala bihurtzen da, baina erabili dudan forma oso tradizionala da. beste dimentsio bat hartzen du, eta alimentu ikaragarria bihurtzen da”.

Kultur eredua
Koldo Izagirrerekin ondutako “Etorbide profesionala” kantuak (Real Politik, 2006), esaterako, ondo islatuko luke gaur egun musikariak bizi duen egoera? “Bai, uste dut duintasunaren aldarrikapen bat dela gure ofizioarentzat. Asko jo dut eta jotzeko pronto nago, baina ez dut edozein moduz jo nahi.” 

Egoera zaila izanik ere, Joseba Tapiak badu esperantzarik. “Erabaki batzuk hartu ordez beste batzuk hartuko bagenitu, asko aldatuko litzateke egoera. Telebista bat daukagu, dirua ere badugu, eta azpiegiturak. Baliabideok erabiliko balira beste modu batean…”