Umeak ginela ere gerra zaharreko jende derrotatua
ikusten genuen itzultzen,
kartzelatik edo herbestetik, gabardinarekin euripean
herri osoaren errua kargatzen.

Eskoletan, irratian, elizan, telebistan irabazleen
harrokeriak agintzen zuen.
Erruaren banatzaileek ia ofizioa zuten erru guztia,
herriko jendeari egozten.

Ez egidazue kendu nire errua,
ez herri osoaren gure erru zaharra.
Erru gabe ez dut ezer,
ez dut ezer egin izan.

Errudunetakoak ginela haintzat hartu eta, zapalduok,
gauzak aldatzen ahalegindu ginen.
Bortxaren eta erruen kontra lehendik zetorren
erresistentzia jarraitu genuen.

Ez ginen gauza izan, egia esan, bestela antolatzeko
ez gizartea, ezta geure artea ere.
Geure artean ere erru banatzaileak ugaldu ziren
erruak besteen lepoan ezartzen.

Ez egidazue kendu nire errua,
ez herri osoaren gure erru zaharra.
Erru gabe ez dut ezer,
ez dut ezer egin izan.

Eskarmentuen ondoren, nik behintzat ez dut zertaz harrotu
eta ez dut zertaz damutu.
Dena dela, erru banatzaileok, niri ez didazue
zertan errua kendu.

Dena ez kendu. Ez kendu niri errua. Niri errua besterik
ez zaidalako geratzen.
Leporatzen zaidan errua eta, batez ere, gauzak aldatzen
jakin ez izanarena.

Ez egidazue kendu nire errua,
ez herri osoaren gure erru zaharra.
Erru gabe ez dut ezer,
ez dut ezer egin izan.

‘Gosariak’ (Gose, 2014)

Erru hitzak herri hitzaren antz handiegia dauka, beharbada. Gaizki diseinatutako hizkuntza baten akatsa ote?

Erru hitzak erro hitzaren antz handiegia ere badauka. Erroetarainoko erru.

Eta herra hitzaren antz handiegia. Hatxerekin edo gabe, gorrotoa edo errakuntza.

Errudunak damutu egin behar duela entzuten dugu aspaldi. Kantuko ahotsak dio, ordea, ez duela zertaz harrotu, baina ezta zertaz damutu ere. Zertaz harroturik ez izateak ahalbidetzen du, agian, zertaz damuturik ez izatea ere? Damua, Mendekuaren ondoan dagoen leku bilakatu dute. Damua Mendekuaren mugakide izan liteke, baina ez da mugakide duen herrialde bakarra. Poloniak baino mugakide gatazkatsuagoak ditu Erruak. Damuaz ezin mintza gaitezke inguruan beste aditzik izan gabe, abstraktuan. Ez. Harrokeriarik ez eta damurik ere ez. Biak elkarren ondoan jarrita askoz ere aberatsagoa da damuaren ñabardura, damuak eman dezakeen neurria, bete dezakeen funtzioa. Hitzak bakarka harri gotortuegiak dira. Kolpatu eta apurtu besterik ez dute egiten. Beste hitzen konpainia behar dute txinparta sortu edo eraikitzaile izateko. Ez da gauza bera, inondik ere, eta esango nuke ia-ia kontrakoa ere badela, esatea “ez naiz damu” edo esatea “ez naiz harrotzen, eta ez naiz damu”.

Damua, Mendekuaren ondoan dagoen leku bilakatu dute. Damua Mendekuaren mugakide izan liteke, baina ez da mugakide duen herrialde bakarra

Erruari buruz, Alberto Moravia idazle italiarrak honela zioen La Romana eleberrian: “Iruditzen zait, gaizkileek, euren delituak inori aitortzen dizkiotenean, haientzat jasanezina den zama bat gainetik kentzeko ahalegina egiten dutela, beste batzuei ere karga hori jasanaraztearen poderioz. Errua bera, konpartitu eta banatu daitekeen zama bat balitz bezala, bizkar ezberdin askoren artean elkarabanatuz gero txikitu litekeena, erru horren zama arin eta ezdeus bilakatzen den puntu batera iristerik balego bezala horrela, barreiatzearen barreiatzez. Guztiz bestelakoa gertatzen da, ordea: errua fardel aliena ezina da, eta haren pisua ez da gutxitzen hainbat jenderi zatiñoa leporatu uste diogulako. Guztiz alderantziz: biderkatu egiten da erruaren pisua lepo gainean erru horren zati bat hartzea onartu duten guztien artean”. Guztiz kontrakoa da, ordea, kantu honen tesia. Errurik gabe ez gara ezer. Zertarako nekatu koartadak bilatzen eta ingurukoak gure erru pertsonalarekin zipriztindu nahian?

Alberto Moraviaren ‘La Romana’ nobelaren (1947) lehen edizioetako baten azala.

Nobela beltza irakurri zale den edonork daki errugabeek ez dutela ia inoiz koartadarik izaten. Errugabe batek ez baitu sekula pentsatzen egunen batean koartada horien premia izango duenik.

Kontzientzia txarra duten errudunak dira koartadak ereiten trebeenak.

Batzuetan, ordea, kontzientzia txarreko errudun izatea baino, kontzientziadun errudun izaten saiatu beharko genuke. Errudun bai, baina batez ere, kontzientziadun.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Harkaitz Canok idatzitako testua)

Ongi etorri mendebaldera! ongi etorri baina kontuz
Ongi etorri mendebaldera! baina eman pausuok soseguz
Ongi etorri mendebaldera! munduko aberatsengana
Emango zaizu aukera-maukera, baina ez jauzi zuriengana

We are the world. welcome to occident
But keep your hands off the ownership
Criminals will be electrocuted
Follow, black, you bastard, the garbage truck

Bienvenues a l´occident, mais atention!
Si vous n´avez pas de l´argent
Si vous n´avez pas des papiers, alors, vous
Noire, suivez le camion des ordures

¡Sigue el cartel que dice bienvendido a occidente!
Verás que te lleva casi directo a contemplar
las maravillas de la civilización
Si ya las viste ya, ahora sigue al camión de la basura

Hast du den ‘willkommen unfall’ zeichen gelesen?
Also komm hinein falls du blond blauäugig bist
Illegale einwänderer werden zur lebenslängliche zuchthausstrafe verurteilt
Falls du umsonst arbeiten willst, folgt den müillastwagen

Ongi etorri mendebaldera! ongi etorri baina kontuz
Ongi etorri mendebaldera! baina eman pausoak soseguz
Ongi etorri mendebaldera! baina ez ikutu ondasunik
eta txintxoa bazara, zoaz, zarama kamioiaren atzetik

‘FM 99.00 Dub Manifest’ (Fermin Muguruza, Esan Ozenki, 2000)

“Txintxoa bazara, zoaz zarama kamioiaren atzetik”, dio kantuak, esan nahian bezala, “zoaz Hammelingo txirulariaren atzetik”; esan nahian bezala, “parte hartu kalejiran!”; baina benetan nahi dutena ez da guk parte hartzea, karaokea abestea baizik, bestek jarritako kantziyua berrestea, jada idatzita dagoen letra.

Zaramalogia mikroipuina etortzen zait hurrena burura: “Zazpi zabor ontzi kale bazterrean. Zazpiak lerroz lerro. Taparik gabe. Ahoa euliei zabal-zabalik. (…) Auzo honetako andere gizonek ontziak arretaz betetzen dituzte. Hara hor, gure soziologia material eta sakonaren hondarrak: boltsa astunetan edonoiz eta edonondik datozen hondakin enigmatikoak. (…) Egin hiritarren behar intimoen historia. Zaramontzietan denetik: bizimodua eta bere soberakinak, antropologia artxiboan baino humanitateari buruzko datu gehiago (…). Dietak egin beharko ditugu gainbizitzeko alde honetakoek, bestaldekoak gosez, egarriz eta euliz hiltzen diren bitartean”.

Zaramak narama.

Historiako lehen film gorea izan omen zen H.G. Lewisen Blood feast [Odol festa] filmaz ere oroitu naiz kantuak zaborraren kamioia aipatzen duenean. 1963koa da filma eta Ramses faraoi egipziarraren jarraitzaile bat du protagonista; hiltzaile eta gorpu-laurdentzailea (deskuartizadore esateko hitz hori erabiltzea zilegi bada). Ramses faraoiaren garaiko erritual sataniko berberak erabiltzen zituen gizaseme honek bere biktimak torturatu eta hiltzeko. Filmaren amaieran, poliziarengandik ihesi doala, zaborraren kamioiaren atzeko aldean sartzen da: bertan birrintzen du zaborra murtxikatzeko duen sistemak. “Neurri neurriko heriotza izan du” aipatzen du gero norbaitek. Jakina, film gorea izaki, ez da lekurik onena giza eskubideak defendatzeko.

‘Blood Feast’ filmaren afitxa ofiziala.

Zaramak zaramatza.

Rafael Chirbesek orrialde asko eskaintzen dizkio zaborrari En la orilla nobelan. Duela bi mila urteko zaborrari, adibidez. Erromatarren garaikoari. Animalien hezur eta erraiak arrain hondakinekin batera lokatzetan usteltzen ziren garaiko zaborrari, dena nahas-mahas, dena estoldarik gabeko kaleetan barreiatua. “Pentsa dezagun”, dio Chirbesek, “komunik gabeko etxeetako garaiaz, oihu batekin kaletarrei abisu emanik edo abisu eman gabe gernu-gorotzak pertzaka leihoetatik botatzen zituzten garaiaz…”. Zaborbiltzaile lanetan dabil kamioian Chirbesen azken nobelako pertsonaietako bat eta hura da zaborraz hausnartzen ari dena. Zaborra bera hausnartzen duena, egiaz. “Ordukoa bai zaborra ordukoa, erromatarrena, duela bi mila urtekoa, hildako animaliak kale erditik jaso eta zalgurdietan handik erretiratu behar izaten zituzten zaborbiltzaileek, eta hildako animaliekin batera giza hilotzak ere bai, “aupa hi, beste hildako bat gurdira, hel zaiok hik orkatiletatik eta nik besoetatik, eta gora, hildakoak sabela zabalik, usteltzen edo erdi ustelduta eta esmeraldak bezain berdeak diren euli mardulak gorpuen inguruan birundan”.

Zaramak darama.

“Arratoi bat ere gorputz bat da”, dio Chirbesek “eta arratoi bati, den bezain txikia izanik, zer kirats darion ikusita, eta ingurura hainbeste euli eta liztor biltzen baditu, egin kontu zer kirats behar duen ehun kiloko giza hilotzak usteltzean, eta egin kontu ze erle saldo ikaragarria erakarriko duen. Filmetako hilotzek, telebistako albistegietakoek, horiek ez, horiek ez dute usainik”, baina ibai ertzetakoek, duela bi mila urte Erroman eta gaur egun Ukrainan usteltzen direnek…

‘En la orilla’ (Rafael Chirbes, Anagrama, 2013)

“Neguko usainak eta udakoak ere bereizi behar dira, halabeharrez: hotz dagoenean objektu bakoitzak izan ohi du bere usaina eta ez aireak berak. Gauza bakoitzak banan-banan bere usain propioa du, berezia eta bereiztua, eta zerbaiti kiratsa badario, kirats indibidual bat da, gauza konkretu bati dariona. Udan, ordea, gauzak nahastu egiten dira euren usainetik, usain bakar bat sortzen da, airea da usaina duena eta ez objektuak: udan hedatu egiten da usain orea, terrenoa jaten du, metroak eta metroak, dena inguratzen du kiratsak”. Zenbaitentzat, nago, beti izango dela Chirbesek deskribatzen duen “usainen uda”, beste batzuek “usainen negu erosoan” bizi garen bitartean, berogailua etxean baina kirats-ore atmosferikorik ez geure munduan.

Txiste gaizto bat ere badabil airean, abertzale jator bertan-goxoari eskainia: “Badakizu zein den gure lelo berria, ezta? Dietan jarrai”.

Zaramak garamatza.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Harkaitz Canok idatzitako testua)

Oskarbiaren huts urdinean
Hodeibakarti badoa
Airean zehar itxuraldatuz
zeinen hodei arraroa…

Hodeia edo zure gogoa
zein da arrarogoa?
Arraroa da hodeia, baina
gehiago zure gogoa!

Orain dirudi itsasontzi bat,
orain ardi bat zoroa,
orain balea, zakur burua,
zeinen hodei arraroa…

Hodeia edo zure gogoa
zein da arrarogoa?
Arraroa da hodeia, baina
gehiago zure gogoa!

Izar jauzia, gaztelu handi,
arranoaren hegoa…
Orain umetxo bat igerian,
zeinen hodei arraroa…

Hodeia edo zure gogoa
zein da arrarogoa?
Arraroa da hodeia, baina
gehiago zure gogoa!

‘Piratak’ (Pirritx, Porrotx eta Marimotots, 2008).

Nor ez da noizbait hodeiek zeren itxura duten asmatzera jolastu? Haur jolasa, bai. Baina bada haurtzaroko jolasak baino bizigarriagorik? Zeruetan joan-etorrian dabiltza denak, piztiak eta aurpegiak, laino-piztiario bat osatzeraino. Izan ere, bitxia da, objektuak baino sarriago izan ohi dira ikusi uste ditugunak animaliak, kreatura asmatuak. Beha bestela kantuari: zakurrak, baleak, ardiak, arranoaren hegoak… Edozer egiten dugu edozer –eta edozer egiten du gure gogoak– zeruan forma bizidunak eta itxurak irudikatzeko, ez ohartzeko, ez ikusi nahi izateko zeru lainotuaren itxurarik agerikoena: marmolezko lauzarena, haren pean edukiko gaituen hilarriarena. Zerua astuna baita. Asko pisatzen du zeruak. Eta guk –gure gogoak– arindu egin nahi genuke zama astun hori. “Irudimenak salbatuko gaitu”, pentsatzen dugu. Ez al da xaloa? Eta ez al da ederra?

Bizirauteko bi modu baino ez dira, agian: bereizi, bakan, arraroa zarela pentsatzea da bata. Arrunta zarela pentsatzea, bestea. Lehen aukerak desengainua du ordain. Bigarrenak, etsipena. Desengainuaren eta etsia hartzearen artean aukeratzea besterik ez dagokigu, orduan?

Arraro hitza maite dut, hala ere. Rare hitzak ingelesez duen esanahi positiboa. Maite dut Bernardo Atxagak Nafarroa Oinez baterako idatzitako leloa: “Ez al da arraroa euskararik gabe Nafarroa?”. Arraroa zu, arraroa ni, arraroa everybody… “Todos somos raros” dio Kiko Veneno eta Martin Buscagliaren kantuetako batek. Rayo Vallecanoko Cristian Alvarez atezain argentinarrari –literaturzalea izaki– zera irakurri diogu berriki: “Atezainak jende arraroa gara. Txikitatik ohitzen zara zure kideak ez bezala janzten. Kirol ezberdin bat jokatzen duzu, futbolaren barruan. Horrek zure izaera beste modu batean garatzera zaramatza, ez zara bat gehiago multzoan”.

Jende normala ez baita existitzen, fermuki heldu nahi nioke ideia horri: ez dago jende normalik, jaun-andreok. Eta are gutxiago idazten ez duen jende normala. Arraroak gu, baina arraroagoak idazten ez duten haiek.

Bururatzen arraroa ez den, edo arraro izan ez daitekeen zerbait? Demokrazia hitzarekin egin bezala, saiatu dira hitz hori esanahiz hustutzen, baina, demokrazia hitzarekin ez bezala, ez dute lortu

Arraro hitza maite dut haren latinezko jatorria ekartzen didalako gogora. Eta latinezko esamolde eder-eder bat, oraindik ere noizean behin erabiltzen dena: rara avis. Rara avis in terris nigroque simillima cycno (“lurrean zisne beltz bat topatzea bezain arraroa”, Juvenal poeta latindarrak duela 1.800 urte bere satiretan zioen legez). Agian sortzailearen bokazioa da hori? Rara avis bat izatea, hegazti arraro bat, hegazti errari bat, bista zorrotzekoa, zerua urratzen duena, droga lisergikoak –peiotea, ayahuasca– hartzen dituen tribuko xamana, urrundik-heldu-naiz-luze-ibili ikusten duena mundua, hodei arraroenetaraino igorik eta haietako bat bilakaturik –zakur, bale, ardi, arrano–?

“Arraroa da hodeia, baina arraroagoa zure gogoa” dio kantuak. Izan ere, ia edozer gauza izan liteke arraro. Ordu arraroa, gorputz arraroa, eguraldi arraroa, kantu arraroa… Ordu arraroa: esna zauden bakarra zarelako. Gorputz arraroa: Michelangelok zizelkatutakoen antzarik ez duelako. Eguraldi arraroa: goizekoa eta eguerdikoa berbera ez delako. Kantu arraroa: sei minutu baino luzeagoa delako. Esan, bururatzen zaizue hitz elastikoagorik? Bururatzen arraroa ez den, edo arraro izan ez daitekeen zerbait? Demokrazia hitzarekin egin bezala, saiatu dira hitz hori esanahiz hustutzen, baina, demokrazia hitzarekin ez bezala, ez dute lortu. Arraro hitzak bere arrarotasunean dirau, tinko. Demokrazia hitzaren eta arraro hitzaren artean hautatu beharko bagenu, ez genuke zalantzarik egingo: arraro hautatuko genuke beti.

Norbaiti buruz esan dezaketen gauzarik onena ez ote da “rara avis bat” dela esatea? Sailkapen taxonomikoetatik kanpo dagoen norbait, orratzarekin kortxoan iltzatzen asmatzen ez dugun tximeleta, disekatzerik ez dugun hegaztia: rara avis.

Desengainurik desengainu, azken garaipenera arte.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Harkaitz Canok idatzitako testua)

‘Gernika-Zuzenean 2′ (Mikel Laboa, Elkar, 1999)

Lehen zirriborroak. Kantua entzun eta poema irakurritakoan, hauxe apuntatu dut galtzetan gordetzeko paper txatalean, poemako ideiekin lotuta, geroago lantzeko adar ezberdinen peskizan:

1. Sufrikarioa erein egiten da poemako sorginaren arabera. Gehiegi erein ote dugu?
2. Euskalduntasuna maldizio bat da. Errepikatzen den ideia: Ruperrek beste batean abestu bezala, “Inork ez zidan esan euskaldun izatea zein nekeza den. Hobe nuela hautatzea munduko hiritar izatea”.
3. “Maittasunek danak urriñek/soridxonak danak laburrek”. Bossa nova kantu bateko lelo bat gogorazi dit honek: “tristeza nao tem fim, felicidade sim“. Vinicius de Moraes eta Antonio Carlos Jobim-ena. “Tristeziak ez du amaierarik; zorionak, bai, horratik”.
4. Ahozkotasunaren goxagarria. Batu neutroan eta hirugarren pertsonan ez luke poema honek eraginkortasun bera izango. Bizkaieraren bustidura ahozko horiek eta lehen pertsona baino intimoago izatea lortzen duen bigarren pertsona horrek egiten dute zoragarri poema. Hori gabe, panfletotik gertu legoke. Honenbestez, zergatik ez dugu “ahozkoago jokatzen” idazten dugunean? Zergatik ez gatzaizkio irakurleari sarriago zuzentzen?
5. Kiromantzidxa egin ondoren, kiromante errukituak kafea hartzera gonbidatzen du poeta: kafea droga ederra da malenkoniaren kontra, eta ideia ona kafe bat, bi kafe edo mila kafe hartzea. Kalkulatu, bestela, maite eta estimatu arren, hiru hilabetean behin baino elkartzen ez zaren lagun horrekin –denok ditugu horrelakoak– zenbat kafe hartuko dituzun gaurtik eta hil arte. Demagun, oso baikor jarrita, beste berrogei urtez bizitzen zaretela biok: 40 x 4 = 160 kafe dira, asko jota. Ez dira hainbeste bizialdi oso baterako. Izatez, oso kafe gutxi dira. Bost hilabete baino ez errenkadan kafe bat hartuko bazenute egunero-egunero. Kafearen eskala. Denbora neurtzeko modu berriak dira denboraren urritasunaz jabetzera garamatzatenak. Elkarrekin hartutako kafeen eskala. Herrigintzaz gain, kafegintza. Ondorioz, elkarrizketaren maila eta elkarri kontatzeko gauza funtsezkoen portzentaia handitzea komeniko litzateke maite dugun norbaitekin kafe bat hartzen dugun bakoitzean.
6. Etorkizuna jakin nahia eta bere arriskuak. Poeta eta kristalezko bola.
   Azken gaia hautatu dut, euskal idazleok ez garelako etorkizunaz sobera arduratu izan. Iraganaz eta memoriaz bai, asko aspaldion, baina ez alegiazko edo lokamutsezko, samurtasunezko edo gordintasunezko gure etorkizuna irudikatzeaz. Sarrionandiak aldiz, egin izan ditu denboran bidaiak.
   Bazen tarot bat gure etxean, liburutegiko goiko apalean, liburu debekaturik ez zen gure etxeko apal debekatuen liburuan debeku bakar: taroteko kartak. Edozein liburu irakurtzea libre zen; ez, ordea, tarot hura ukitzea. Mezu hori eman nahi zigun aitak: “Ez ukitu apal hori. Utzi dagoen lekuan etorkizuna, uste baino lehenago iristen da”. Bai, etorkizuna azkarregi iristen da eta inoiz ez da dirudien bezain garaiz. Etorkizunari egin dakiokeen mesederik onena gu hara garaiz iristea da, beharbada? Ez beranduegi, eta ezta goizegi ere. Etorkizunak ez baitu itxoiten: zeharkatu egiten zaitu, ezpata ikusezin baten moduan.
   Etorkizunak badu zerumugaren antza: ez da existitzen, eta inork aurresaten badizu, aurresan zaizun hura ikusten hasten zara, eta kontatu dizuten hori zerorrek nahita edo nahi gabe betetzeko tentazioa izan zenezake. Tentazioa edo joera magnetikoa, deitu nahi bezala. Ez dauka zerikusirik botere estrasentsorialak izatearekin.
   Kontua da esan zaizuna betetzeko irrika, edo esan zaizuna betetzeko inkontzientzia edo miopia moduko bat erein diezazuketela iragarpen horiek. Eskuetako marrak irakurri dizkizutelako edo kantu bat askotan entzun duzulako, eta kantu horretako pertsonaiaren patua zurea dela sinetsi duzulako. Gertatu ohi da. Guk idazten dugu gure destinoa ala idatzita emana zaigu? Beti uste izan dut eman samarra izan zaigula agian, uste baino emanagoa, baina gure esku dagoela gustuko pasarteak azpimarratzea eta haietan bizitzen geratzea. Agian, kantu honetan, Mikel Laboak horixe egiten du ulertu-gabe-ulertzen-dugun dialektoan: etorkizunaren doinua eman, baina ez esanahia. Bai musika, ez hitzak. William Burroughs-ek ere esan zuen: “Espaziotik etorritako birus bat da hizkuntza”.
   Depresioaren eta antsietatearen arteko ezberdintasuna ere etorkizunari zor omen diogu: iraganari buruz gehiegi pentsatzeak depresiora garamatzalako. Etorkizunari buruz gehiegi pentsatzeak, ordea, antsietaterantz.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Harkaitz Canok idatzitako testua)

Artizarra ortzantzean lehena da argitzen
saguzar zaharrena oraintxe da esnatzen
teila gorri horma grisa isilean laztantzen
zoko beltzen hegaztiak gau berria ehuntzen

Hemen gautza ezin irten errautsen gaztelutik
gaua sare erraldoia gugana abaildurik
azpian nau gatibatzen tristurari loturik
hemen natza hau zer denentz adierazi ezinik

Hau izuen gordeleku eta belar hitsena
hau malkoen katedrala gizaseme hutsena
hau eremu bezperage biharamun motzena
hemen datza gorpu bizi herri bat izan zena

Anitz lore sortzen omen urruneko bizira
kartzelara sartu oro heldua da hobira
saguzar ehuleen urkabeen hegira
zelan kulunkatzen garen bi begiez begira

Argi gabe ari nauzu giltzapean koblatan
oinazea bisitari gogoaren zainetan
zaindariak paper bila ari dira zeldetan
erdu eta to zuretzat gorde itzazu galtzetan

‘Ni ez naiz Noruegako errege’ (Ruper Ordorika, Elkar, 1983)

Literatura portatilaren aldarria da Galtzetan gordetzeko koblak. Baina literaturari ez, naturari begira abiatzen da, munduari so, artizarrari begira. Gauez inoren maizter gara, egunez baino inoren maizterrago agian, gaua ehuntzen ari diren hegaztien maizterrago. Baina ez dira edozein hegazti gure ugazabak, saguzaharrak baino. Eta saguzaharra ez da edozein saguzahar, baizik eta “saguzahar zaharrena”, umeek zigarro gehiegi errearazita asmatiko irudikatzen duguna, asaba zaharren saguzaharra, esnatzen azkena, kostatzen zaiona gauari eman behar dion doia emateko esnatzea, saguzahar nagia, zaharrena izan arren zahar baino saguago, beharbada. Errautsen gazteluan datza, aditzen trinkotasunaren lauzapean: gautza, natza, datza… Latza hitzetik gertu guztiak. “Hemen gautza ezin irten” pluralean dio, baina gero singularrean, “hemen natza hau zer den adierazi ezinik”. Irten ezina denona da, irten ezin hori adierazi ezina literatura eramangarriaren balioa preziatzen duen poetarena. Samuel Becketten esaldi ospetsua ere Sarrionandiari irakurri genion euskaratuta lehen aldiz, beste asko bezala. Bera izan zen lehen idazle twitterzalea, bertsiozale eta bertxiotzaile petoa, avant la lettre, zenbatu bestela 140 karaktereak: “Zer adierazirik ez, zertaz adierazi ere ez, nondik adierazterik ez, ezin adierazi, adierazi nahi ere ez, adierazteko halabeharrarekin batera”. Adierazi beharra, errautsen gazteluan egon arren.

Edgar Allan Poeren gazteluak ikusten ditugu ahapaldiko belar hitsen artean. Poeren beraren belearen hegalpea dugu gordeleku, Kafkaren labirinto ospelarekin batera.

“Izuen gordelekua” hitz elkarketa iradokikorra begitandu izan zait beti oso. Hitz elkarketa iradokikor askok bezala, esanahi ezberdinak hartzen dituelako, ez delako gezi bat bezala zuzen doan hitz konbinazioa, baizik eta gezi ezberdinak direlako norako ezberdinetan jaurtiak: izuen gordelekua, badakigu, izutuen, beldurtien, arrazoiarekin edo gabe herabe diren haien gordelekua izan liteke, jende izuarena. Baina baita izuaren beraren gordelekua ere. Izu edo beldur jeneriko hori, gu habitatzen gaituena eta paralizatzen, erabakiak hartzea eragozten digun izu hori bera, beldurra bizi den aterpea ere izan liteke “izuen gordelekua”. Leku fisiko bat, fisikoa ez den sentimendu batentzat.

Izua gaixotasun autoinmunea izan liteke, baina bada kanpotik ziztatzen diguten birusa ere, neurri batean.

“Hemen datza”, orainaldiko trinko singularra berriro, “herri bat izan zena” iraganean berriro… Datorkeenaren profezia ote, ala gertatutakoaren kronika? Errautsen gaztelu hori etorkizunean datza ala iraganean? Kantuak gaitasun hori du: iragan zein etorkizun orainaldi bihurtzekoa, liburuek baino areago. Kantatzen dena beti da orainaldi, beti kantatzen da orain eta beti da zerbait fisikoa, goldatu egiten ditu gure zentzuak kantuak. Kantua entzuten dugun lehen aldia bada, lur samurra goldatuko du gugan. Hamaikagarren aldia bada, lehen goldatutako lurrean lur eta harri(bitxi) berria bilatzen du melodiaren eta hitzen goldeak edo aitzurrak. Kantu bat entzutea ez da, hasiera batean behintzat, ariketa intelektuala, poema bat irakurtzea izan litekeen moduan. Irakurketa intelektuala gero dator, lehenbizi uhinak dira, fisika hutsa. “Eremu bezperagea eta biharamun motzena”, bezpera eta biharamuna, biak ala biak gaur –gaur baino askoz gehiago: oraintxe– dira beti norbait kantuan ari bada.

Nahi adina aldiz destolestu eta irakurtzeko dira kobla hauek. Eta, batez ere, abesteko. Eta buruz ikasitakoan, beste norbaiti helarazteko

Fas fatum, tempus fugit, carpe diem, carpe noctem, latinezko sententzien lurrin klasikoa darie esaldi guzti hauei: eremu bezperagea eta biharamun motzena. Espektruek eta mamuek mezu berbera helarazten digute beti, esplizitu edo inplizituki: “Bizi ahal duzun bitartean. Damurik ez”.

Pisatzen dute poema honetan “malkoen katedrala” hiperboleak eta “tristurari loturik” balizko kateak. Loreak “urrun loratzen dira” eta errautsen gaztelukoak “lorerik hitsenak” baino ez dira. Kartzelako hobian baitago poeta, ilunpean idazten du, Kursk urpekontziko marinel errusiarrek nola: “Ordubata eta 15 minutu. Seigarren, zazpigarren eta zortzigarren konpartimentuetako eskifaiakide guztiak bederatzigarrenera pasa dira. Istripuak hala eraginda hartu dugu erabaki hau. 23 pertsona gaude hemen. Gutako inork ezin du kanpora atera. Itsumustuka ari naiz idazten”. Testu literario batek eduki beharko lukeen zehaztasuna dute Kursk urpekontziko ofizialetako batek idatzitako hitzok. “Idazle izatea, galtzerdiak bustita dituzula, zure inguruan konpartimentu batetik bestera igarotzen diren gorpu itxuragabeei so izulaborriak jota bizitzea da. Zu zara gorpu itxuragabe horietako bat: izuaren gainetik edo azpitik gertatzen ari dena zure baitan gorpuztu da eta kontatu egin behar duzu, nahiz eta badakizun inork irakurtzeko aukerak urriak direla”, hala zioen Juan Jose Millas idazleak Kurskeko marineletako baten patrikan aurkitutako nota xumeari buruz.

Literaturaren zeregina horixe baita: galtzerdiak bustitzen zaizkigun bitartean gure hondamendia kontatzea. Eta halaxe egiten du Joseba Sarrionandiak ere literatura portatilaren, hitz eramangarrien, azterketetako txuleta ttipien, anilladun koadernoetatik erauzitako orri koskadunen, garai bateko bertso paperen, zirriborro salbatzaileen apologia ttiki eta kolosala egiten duenean. Berea da eskaintza eskuzabala; hondamendia eta urruneko loreak, bezperak eta biharamunak guretzat ematen dizkigu “erdu eta to zuretzat, gorde itzazu galtzetan”.

Galtzetan. Dirua eta nortasun agiria, trukerako tresnak eta salbokondukto izun-faltsuak gorde ohi ditugun lekuan. Nahi adina aldiz destolestu eta irakurtzeko dira kobla hauek. Eta, batez ere, abesteko. Eta buruz ikasitakoan, beste norbaiti helarazteko, larru bilaka daitezen paperezko kobla horiek larruzko kartera berrietan, azal zahar eta berrien igurtziarekin, ondoko zeldan, ondoko gelan, ondorengo bizitzatan.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Harkaitz Canok idatzitako testua)