Verde Prato (Ana Arsuaga), kantuak nola sortzen dituen azaltzen. KANTERRI

“Zergatik kantatzen dugu? Elkarrekin momentuak ospatzeagatik, Jainko batekin konexio bat izateagatik… arrazoi pila bat daude. Badira tribuak esaten dutenak gizakia kantutik sortu zela, eta adibidez, Australiako aborigenen mapak abestiak ziren, melodiak deskribatzen zuen mapa”, hasi zuen Larburuk, musika eta hizkuntzaren arteko harreman estua ere azpimarratuz, Hungariako adibidea jarriz, 6/8 metrikako abesti tradizionalik ez dagoela, hizkuntzaren fonetikak ez baitu horretarako parada ematen.

Interpretatzetik esperimentatzerako prozesua

Esperientzia pertsonaletik jo zuen segidan, kantu baten sortze prozesua beretzat nola den azalduz: “Olagarro bat bazina bezala, beso bakoitzarekin hari ezberdinak eusten zoaz, eta horiekin egiten dituzu trentzak, korapiloak, beste batzuk ez dituzu hartzen…”. Larburuk dio jaso duen musika hezkuntzan partiturak irakurtzen irakatsi diotela, ez sortzen, beraz, modu abstraktu  batean ikasi du abestiak eraikitzen. Gauza bera gertatu zaio Verde Prato ezizenez ezaguna den Ana Arsuagari ere, piano ikasketak izanik, musika interpretatzen jakin izan du, baina abesti bat sortzerako orduan ez du jakin nondik hasi, horregatik, unibertsitate garaian ezaguturiko jendearekin elkartu eta Serpiente taldea sortzea bere buruari baimena eman eta ahalduntzeko modu bat izan zela aitortu du.

Sinpletasunetik sortzen aritu zirela aipatu zuen Arsuagak, eta horrek kritikak ekarri zizkiela, horrek, eta ziurrenik hiru emakumez osaturiko taldea izateak. Hala ere, bere ahotsa aurkitzeko eta bere burua definitzeko arazoak izan zituela komentatu bazuen ere, sinpletasun horri eustea erabaki zuen: “Hiru gauza dakizkit, bada ikasi behar dut nola konbinatu hiru gauza horiek abesti bati duintasun bat emateko”. Sinpletasuna zerbait despektiboa bezala ulertzen da askotan bere esanetan, baina alderantziz dela iruditzen zaio, bere konplexuak beste norabaitera eraman eta bilakaera bat edukitzeko balio izan baitio. Larburuk ere sinpletasunetik sortzen ikasi du, biolina ongi menperatuta, gitarra hatz batekin jotzen hasi zen konposatzen, nota bat, bi esaldirekin, jolas batean murgilduz, ahotsarekin. Mezu argia zabaldu nahi du momentuoro, behin eta berriro errepikatuz: “Kantua edonork egin dezake”. Gitarratik biolina erabiltzera ere pasa zen, instrumentu melodikoa delako zaila den arren akonpainamendu armoniko bat egitea, baina Balkandar musika entzunda posible zela ikustean, hala egin zuen berak ere.

Hitzak kolore musikal bat dakar, normalean hitzak eta musika elkarrekin joaten direla eta hitzetik abiatuta kantua egin daitekeela azaldu zuen hernaniarrak. “Hitzak musikarekin marraztean dago kantagintzaren klabea, hitzak melodiaz margotzea”. Instrumentuek bideak ematen dizkizuela leku batetik edo bestetik joateko ere aipatu zuen, kantuak transformatzeko. Abestia egiteko arrazoiak sormen prozesua ere alda dezakeela sinesten du Larburuk, eta kantuaren gaiak ere garrantzia duela.

 Ikasitakoa praktikan jartzen

Ahotsa bera ere instrumentua dela ulertuta, lanean jarri zituen Arsuagak bertaratuak; Larburuk, aipatu bezala, hitzetatik abiatuz abesti bat sortzen jarri zituen. Bakoitzak aukeraturiko gai batetik abiatuz, bina puntu idatzi behar izan zituzten, lerro bakoitzeko silaba kopurua binaka errepikatuz, jarraian, bakoitzak bere “koplari” ahotsarekin libreki doinua jartzeko. Guztien artean, bata bestearen atzetik, aurrekoak abestutakotik elementu bat errepikatuz abestu zuten, grabatuz, eta grabatutakoaren gainean koruak eginez -hau ere estilo librean- abesti bat sortzera iritsi ziren guztien artean.

Maite Larburu, kantuen soiltasunaren xerkan, Oiartzungo Kanterrin. JON URBE / FOKU

Norberaren ahotsaren mugak aurkitzea gomendatu zien Verde Pratok bertaratutakoei, eta arriskatzeko normalean egingo ez zuketena egitera, noraino iritsi gaitezkeen jakiteko aukera ematen baitigu. Estilo aldetik mugak jartzeak beldurra ematen dio Larbururi, ateak ixten baitizkizu aurretik aipaturiko hari horiei heltzerako orduan, eta horregatik biek ere kointziditzen zuten barrenetik ateratakoa beldurrik gabe plazaratzeko, sentimenduz, ahotsak berak adierazten baitu non dagoen norberaren muga.

Sorpresaz, kasualitatez edo istripuz izandako gertakariek abesti berri bat sortu edota sortzen ari denaren transformatzea ekarri dezakeela azaldu zuen Larburuk, sentimenduz beti, eta ingurukoek abestuko duten edo ez gehiegi pentsatu gabe, bere barrenetik sortua, bai hitzak eta baita melodiak ere. Bertsu azaldu zuen Arsuagak bere burua, sinpletasuna aldarrikatuz beti ere, oholtzan ere hala erakutsiz, eta abestiak dakien horrekin sortuz, bere mugen barruan. Biek aldarrikatu zuten erakunde publikoetatik musika sorkuntza eta musika guztien zabalkundea zeinen garrantzitsua den, hezkuntzan batez ere, eta Larburuk jatekoarekin alderatu zuen “txikitan esaten ziguten denetik jaten ikasi behar dela, pixka bat behintzat; gero gauza batzuk ez zaizkizu gustatuko eta ulertzen da, baina beste gauza batzuk umetan gustatzen ez zaizkizunak heldutan asko gozatzen dituzu, eta musika eta artearekin berdin egin beharko litzateke”.

Biek ala biek eskaini zituzten euren ibilbidea markatu zituzten abestiak, eta baita kaxoian gordeta gelditu ziren bat edo beste ere, bertaratutakoen gozamenerako. Bi artisten nondik norakoak ezagutzea ez-ezik, kantu baten sortze prozesu teorikoa ikasi eta praktikan jartzeko aukera paregabeak izan dira, inondik inora.

Jon Urzelai, hitzaldia ematen, Oiartzunen. KANTERRI

Euskal Herriko bi adibideren ereduak aipatu ditu, 1963an Zigoitian (Araba) egin zen Mairuelegorretako jaialdia, eta 2013an Zugarramurdiko kobazuloan (Lapurdi) ospaturiko Cave Rave, Crystal Fighters nazioarteko taldea kartelburu izan zuena. Lehenengoa frankismoaren garaian Euskal identitatearen aldarri bat egin nahian antolaturikoa izan zen, Euskal nortasun bat hauspotzekoa, Euskal dantza eta musikaz betea. Bigarrena, aldiz, gaur egungo makro-festibaletatik dezente duena da, ingelesezko izenburuarekin, Kutxabankek babestua.

Hainbat dira gure inguruetan gaur egun ospatzen diren jaialdiak, baina musikara bideratuak diren tamaina txiki-ertainekoak alde batera utzi ditu bere paradigmatik, eta Euskal Herrian egiten den jaialdirik handiena baliatu du, Bilbao BBK Live, hitzaldi osoan zehar, gaur egungo festibal erraldoien eredua azaldu, oso agerikoak iruditzen zaizkionak alde batera utziz, beste xehetasunak aztertzeko. Bideo ezberdinez lagundu du saioa, baita hainbat afitxa eta argazkiz ere, guztiek esaten ari zena hobeki ulertzeko balio izan dutelarik. Hainbat puntu nabarmendu ditu, eta horiek xehatzen aritu da bi orduz.

Esperientzia, identitate nazionala eta hiri eredua

Esperientzia saltzen eta erosten da jaialdi hauetan, eta ongi azaltzeko urte batzuk atzera egin du, 1969ko Woodstock pop jaialdira -eta bi urte atzeragoko Californiako beste bi jaialditara-, “gaur egungo mito fundazionala” dela azalduz. Hemen musikaz gain esperientziak izan zuen garrantzia nabarmendu du, baina, bertako Movement City karpan eragileek euren aldarrikapenak plazaratzen zituzten bitartean, gaur egun low cost hegazkin konpainia eta etxeak erosteko plataforma batenak daude. “Gaztetasun bat aldarrikatzen hasten da, kontsumo burugabe batean oinarritzen dena, ardura alboratuz”, komentatu du Urzelaik.

Identitate nazionala, Euskaltasuna, aipatu du bigarren lerrotzat. 60-70. hamarkadetan identitate nazionala aldarrikatu zuten Mairuelegorretan, baina BBK Livek Supereuskadi liburuko irudi batzuk jaialdiaren iruditegirako erabili baditu ere, marka bat sortzeko asmotan dela aipatu du. Hori nabarmendu du lerro honetan, bi bide daudela euskaltasunerako: nazio marka bat sortzeko (be Basque kasu); edo “euskaltasuna berriro imajinatzen saiatu, modu berrietan oinarritzen jarraitzeko asmoz, eta tradizioak asmatuz”.

Lehen bide horretako hainbat adibide jarri ditu, BBK Liven joaldunak edota aizkolari bat kotxe bat txikitzen egon izana, duela urte batzuetako MTV Weekend-en Btv sarietako “Euskadi es guay” leloa, edota Basque FEST-en iruditegia ere harrijasotzaile eta aizkolariz osatuta egotea. Nabarmendu du, Be Basque marka hau EAE zentrista dela, gaur egun dauden jaialdi ezberdinak indartzeko sortua “errautsen gainean hildako elementuak jartzen dituena”, eta kulturarekin ez-ezik gastronomiarekin ere lotzen dela, beti ere turismoaren bueltan oinarrituta, elementu exotikoak indartuz. “Euskal Herria existituko bada, da imajinatzen jarraituko dugulako, eta eraldatzen jarraituko duelako” aipatu du Santi Leoneren aipua gogora ekarriz, eta horren adibidetzat, beste muturrean aurki daitekeen EHZ jaialdia. Gazteak elkartzeko, lan boluntarioa egin, Iparralde-Hegoalde harremana sendotu eta herri bat eraikitzen joateko asmoa aipatu ditu bertan. Iruñerrian ere Iruinkokoa eta NOLA kolektiboa bezalakoen arrakasta azpimarratu du, lehenengo libertimenduaren ezaugarri batzuk hartu, baina asmaturiko inauteri euskaldun partehartzailea izanik, eta bigarrena, New Orleansetik datorren musika beltza indartzeko sortua den musikari ezberdinek sorturiko kolektiboa, euskarara ekarri eta gure kulturari elementu berriak txertatu dizkiona “lur emankor bat sortu dute fruituak eman dituena, errautsak harrotzen baino, garrak indartzen ari den mugimendua da”. Ez Dok Amairurekin lehenengo, eta 80. hamarkadan punkarekin eman zen mutazioarekin gero, argi ikusi da “euskalduntasunak ez dauka berez ezer punkarekin edo folkarekin lotura duena, hori eraikitzen joan da”, euskalduntasun komunitario kontrakultural bat sortuz, euskalduntasuna balio kontrakulturalekin eratuz.

Hiri eredua ere ertz garrantzitsutzat hartu du Urzelaik, Espainiar estatuan dauden hiru jaialdi handienek, proiektu urbanistiko batekin zerikusia dutela azalduz: Sonar Bartzelonan 1992ko joko olinpikoen egiturekin lotzen dena, Primavera Sound, lehenago sortu zen arren, 2004ko Forum de las Culturas-ekin, bertako azpiegituretan indartu zena, eta BBK Live Guggenheim museoaren markarekin lotzen dena. “Proiektu urbanistikoen hiri eredu konkretu batzuk elikatzeko balio dute jaialdi hauek”. Nabarmendu du herritar eta publikoaren parte-hartzearena, BBK Live Hirian ekimena Bilboko San Francisko auzoan egin arren, auzoa bera dekoratua eta auzotarrak figuranteak baitira, baita Donostiako Olatu Talka ekimenean ere. Aldiz, Iruñean NOLA kolektiboak antolatu izan duen Ibaiertzean jaialdian, herritarrei protagonismoa eman nahi zaie, baita Gernikako Lekuek bezalakoetan ere. Lanaren arloan gehiegi sakondu ez badu ere -Nando Cruz kataluniarraren Macrofestivales liburua gomendatu du- azpimarratu du langileen egoera prekarioa, eta instituzio publikoetatik jasotako laguntza, makro-jaialdi hauek ez bailirateke posible izango horiek gabe, eta benetan eztabaidagarria da jaialdi hauek musikarien sarea ere indartzen dutenik.

Ereduaren agortzea

Amaitzeko, kultura fosilaren kontzeptua aipatu du, erregai fosilekin alderatuz: “Makro eredu fosil horiek agortzen ari diren heinean hau ere agortzen joango da, ez delako jasangarria hainbeste jende momento berean leku berean kontzentratzea eta horretarako baliabideak jartzea”. Euskadi Last Tour ere aipatu du, Hego Euskal Herriko jaialdi handienez gain, hainbat areto kudeatzen baititu promotoreak, eta diskoetxe eta liburu editorial bat ere sortu berri dituzte, arlo anitzetan eskua sartuz, eta musika urbanoarekiko apustu garbia eginez.

Hainbat ekarpen egon dira bertaratuengandik, hala nola, BBK Livek atzerritarrentzako jaialdia antolatzen duela, eta pack batzuk eskaintzen dizkiela jaialdia, San Ferminak eta surf egitea eskainiz, argi utziz, turismoari ematen zaion garrantzia. Diru publikoarekin ze apustu egin dela garrantzitsua ere aipatu da, herri batzuetan sorkuntzarako inbertitzen baita, atzerritarrentzako jaialdiak antolatu beharrean.

“Lehen aipaturiko continuum kontrakultural hori musika urbanoarena izan daiteke, baina ez ote da eten, last tour sartu den heinea; edo ez ote du sinergia hori oztopatuko kolektibo ezberdinen artean?”.