Euskal Herrian izandako hainbat aldaketa islatzen dute Eñaut Etxamendiren lanek (1935, Ezterenzubi, Baxenabarre), bai kantuek bai idazkiek. «Haustura bat».

Eñaut Etxamendi ikerlari, idazle eta kantaria. (Bob Edme)

Ikerlari, idazle, kantari… Nola laburbilduko zenuke zure ibilbidea?

Etxean, ama kantaria zen. Bazituen kaierak kantuz beteak, eskuz izkiriatuak. Bazuen errepertorio bat handia, eta maite zuen kantuz. Oroit naiz, ttipi-ttipia nintzela, istripu baten ondotik egon nintzen gaizki, eta besteak eskolan zirelarik oraino berantean, 5 edo 6 urtetan, ni etxean nintzen. Eta arto artera joaten zelarik, ekainean eta horrela, eguerdiko saldarentzako leka berdeen biltzera, beti kantuz entzuten zen. Baginen zazpi haurride bizi, eta denak kantariak.

Etxetik goizik joana zara.

Nik jakin bainuen biziki goizik ez nintzela on izanen ez artzain ez laborari, eta, amak lagundurik ideia horretan, espartin egile izan behar nuen. Baina hori kontatu gabe zen jaun erretorearen bisitarekin. Amak hilzorian ikusia ninduen 5 urtetan. Bi aldiz sortua ninduen amak. Betiere, hiltzetik berriz bizira jina nintzen amarentzako, eta apezak errana zion apeztu behar nuela. Josirik prest zen norat joan behar nuen; kusiekin, Belokeko monasteriora [Lapurdi].

Eskoletara.

Zango madarikatu horri esker dut hondarraren hondarrean eskolak egin ahal ukan, eta eskola ez hain gaiztoak; konparazione, grekoa eta latina gaur egun arras gutik duten heineraino ikasi nituen. Beneditanoak txori kantariak dira. Badakizu zer erraten duten jesuitez? Txori harrapariak direla, kantatzen ez dutenak. Kontua da da beneditanoen ondotik egin ditudan estudioak jesuitekin egin ditudala. Orduan izpirituko formazioz, txori kantari eta txori harraparien arteko nahasketa dut. Bueno, utz ditzagun irriak.

Beloken ez dut egiazko formakuntza musikalik ukan; doi-doia pianoan ikasi dut. Nerabeko denbora guztian beti-beti jarraiki natzaio kantatzeari. Gero, han ziren bi kusi haietatik batek deszifratzen zituen gerla aitzinean Zuberoako bortuetan eta artzainen lekuetan bilduak ziren kantu parrasta bat, eta bereziki melodiak munduko ederrenak dira enetako. Horiek ikasten nituen harekin. «Arranoak bortietan gora dabiltza hegaletan».

Bide horretatik hasi zinen, beraz.

Beste gisan ez dut deus ere, formakuntzarik batere ez, bakarrik praktika, amari ikasia. Kantu zaharren gisara, denak horrela, moda zaharrekoak. Egun batez, gizon bat jin zitzaidan, baizik eta gauza bera egin nahi zuela Biarnon, nola behar zuen jokatu. Erran nion: «So egin ezak, bilduko dituk Biarnon artzainek kantatzen dituzten kantu ahal dituan guztiak eta ikasten dituk; horien arabera aritzen haiz hi ere, ez duk beste sekreturik». Nihaurek egiten nuen bezala. Ene kantuekiko istorioa horrela joan da.

Noiz hasi zinen kantu idazten?

Zientzia politikoak eta laborantza ingeniaritza ikasi, ezkondu, eta Afrikan pasatu nituen bi urte. Handik landa bi urte irakasle gisa ari izana naiz eskola libroetan, eta ukan nuen Euskal Herrira jiteko xantza, amets zoragarriz beterik burua. Donibane Garazin gertatu nintzen eskola ematen, baina fite, ene ametsak tristezia bilakatu ziren.

Zer zenituen ametsak?

Gauza berriak eginen genituela eta nik dakita zer, mirakuluak eginen genituela, alo. Bai, bai, baina ez zen hain aise. Lehenik eta bat, ez genuen gure ideiez eleka aritzeko nehor —1963ko solasez ari naiz—, ez zen jende formaturik. Apezak bai, baziren anitz, zoko guztietan. Funtsean, merezimenduak badituzte, ezen gauza franko haiei esker egin baita denboran; lehenbiziko sindikalistak horrela formatu dira, konparazione. Betiere, tokiko burgesia arras futitzen zen gure problemez. Mediku, notario eta horiek…

Aljeriako gerla bazen, eta soldadu joateko adina gabe anitz Ameriketara joaten ziren. Sortze kopuru ikaragarriak ziren, eta erraten zen urtean 2.000 gazte abian zirela hemendik; mutikoak, Ameriketara, eta neskak, ahal zuten lekura, Baionara, Parisera.. badut eleberri bat horretaz egina.

Horiek horrela, Enbata sortu genuen 1963ko pazkoz, eta ni buruilean jin nintzen Garazira. Aste guztiez biltzen ginen Baionan Enbatarekin.

Nola ikusten duzu Enbatan egina?

Euskal Herri barne aldetik hiru edo lau ginen. Beste guztiak kostakoak ziren. Eta haiek, Donibane Lohizuneko mediku horiek eta bezala, abstraktu ikusten zuten politika: «Euskaldun garenaz gain, behar diagu euskaldun izan», eta ez dakit zer. Guk, aldiz, zinezko miseria ikusten genuen. Ardiak hortz karraskaka, konparazione. Laborantza eskola eginik, ottoren etxean pasatu eta ardiak hortzak karraskan ikusten dituzularik, badakizu ez direla bazkatuak, eta segidan ulertzen duzu zer den horren gibelean.

Dena horrela zen hemen: miseria. Ikusten nuen, beraz, lurrak eta kabalak zertan genituen, eta mentalitateak ere bai. Sekula oroitzen naiz, egun batez Argizabal eskolako zuzendari serorak erranik: «Bai, kontseilu orokorreko gizonak erran digu behar geniela neskei larruaren josten irakatsi, ezen hemen zapata egiteko lantegi batzuk egin zitzaketela neskentzako… Zer, gero ezkerreko jende gorri ezdeus horietarik ukaiteko gure lantegietan? Ez ez, nahiago dut turismoari buruz joan». Orduan arraposturik gabe gelditu nintzen, eta kantu egiten hasi nintzen.

Politikari hertsiki loturik, beraz?

Nehork ez du sinetsiko gauza hori; zientzia politikoetan diplomatua, laborantza ingeniaria, lekuko garapenean berezitua eta nahi duzun guztia, baina jendea nola hunki? Kantuarekin. Banekien bakarrik kantuaren bidez hunkitzen ahalko genuela jendea.

Enbatako lagunak deia hasiak ziren [Mixel] Labegerieren kantuen ikasten, eta nihaur ere hasi nintzen kantu irakasten arratsetan, eskolatik landa.

Zein kantu?

«Gu gira Euskadiko gazteri berria…», Labegerierenak. Nihaurenak ere irakasten nituen, baina ez nuen erraten eneak zirela…

Donapaleun nintzen irakasle, eta han bazen piano zahar bat, desakordatua, murruari kontra. Hasi nintzen behin; bideetan pasatzen nituen ametsen eta disgustuen kontatzeko ideiarekin: «Bidez bide nabilena, kantu bat dut laguna…».

Denbora horretan berean gertatu zen Kristiane Etxaluz preso. Doi-doia ezagutzen nuen, ikusia nuen Enbatako biltzarretan, eta hor ere zer eginen zen? Nehor ez zen menturatzen mintzatzera, baizik eta armekin harrapatua izan zela eta ez dakit zer. Horri buruz beste kantu bat egin nuen. «Neskato bat dute preso sartu, Iruñean dute preso sartu, euskaldunak gaituzte zapatu, baina behar zaie dolutu, tararai tera…».

Mezu bat transmititu nahi zenuen.

Arrakasta ukan duten kantu gehienak beti izan dira zirrara eta emozio bortitz baten ondotik eginak, eta hondarraren hondarrean biderik laburrena hori izan da, ene ustez.

Nik begiztatzen nuen publikoa —erran nahi baita jende zohituak, burasoak, Ameriketara joatekoak zirenak— eta uste dut jakin dugula [Larralderekin] hunkitzen jendeek gorderik zeukaten zauria.

“Arrakasta ukan duten kantu gehienak beti izan dira zirrara eta emozio bortitz baten ondotik eginak”

Larralderekin.

Lanean elkar ezagutu genuen. Bera ari izana zen ttipi-ttipitatik kantari katedraleko koralean. Bozak horrela formatuak genituen, batek ala besteak ere. Baditugu kilometroak elkarrekin eginak. Larunbat gauetan zakurraren ipurdiraino abian ginen autoz, Bilboraino batzuetan.

“Atalaia” salbu, kantu guztiak autoan ikasiak zituen, norabait kantatzera gindoazelarik. Azkenik egin nuen kantua ematen nion, eta memoria ona zuen, eta ikasten zituen hitzak eta aireak.

Zer ekartzen zenuten?

Eria zaurian sartzen genuen. Behin, hori Donapaleun, bigarren urtea zen kantuz hasiak ginela, eta salan Donapaleuko burgesia zen, baina zokoan baziren bi bonet lerro. Eta “Bidez bide”-ren azken bertsoa finitzen, «etxia eta euskara baitoatzi lurrera» kantatzean, zoko hartatik: «alua!». Beraz, horiek ziren erakusgai batzuk gure gizartea gaizki zela.

Hasiz geroztik, gure kantaldiak izugarri fite hedatu ziren. Jendeek segitzen zuten, jendea sukarretan ikusten zenuen. Kantaldia finitu eta jendeak eskuak ikaran ziren. Horrek ere zerbait erakusten du, bazela zerbait, zerbait egiazki azkarra.

Kolektiboa?

Aretxabaletan, sekula oroitzen naiz, alimaleko sala bazen, jendez imoki betea. Gure tenorea hurrandua, Larralderi erran nion: «Beldur nauk erlasten ari zaidala zintzurra». Gero, hara joan eta hori zen misterioa, publikoak hartzen zaitu. Ezin esplikatuzko zerbait da. Elektrizitatea bezala da. Publikoak hartzen zaitu, zure boza iduriz ezin egin, eta nehor ez da ohartzen ere erlastua zarela. Kantuak botatzen dituzu tripatik.

Salvador Allenderen kantua egitean, hasi ziren argiak pizten. Su piztekoak. Menturaz mila argi pizturik gure aitzinean. Kantaldia finitu eta bi gizon jin zitzaizkigun lasterka: «Polizia! Polizia!», lekutu behar genuela. Eraman gintuzten Arabako Salinas herrira, eta gau guztia pasatu genuen elkarrekin edaten eta jaten, mozkortzen eta kantuz.

Nola bizi izan duzue hori, Larralderekin?

Esperantza ematen zigun. Amets berri batzuen hastapena zen, hori zen gertatzen. Batzuetan izugarri gaizki erabiliak izan gara herri batzuetan, abertzale bezala. Orain, garaiak aldatu dira. Guri muturren hausteko jokalari zirenak orain damutzen dira. Ez da gerla irabazia horrengatik, ez dira mendi guztiak ordoki bilakatuko —beharrik ez, funtsean, mendiak mendi egiteko eginak baitira—, ez dira patar guztiak zabal bilakatzen ahal. Kostako abertzaleekin ere beti hotzean egon gara, beti mokokan. Bagenekien beren diskurtsoak ez zuela funtzionatzen hemen; ez forma horrekin, hasteko.

Zergatik?

Guk beti ekonomia genuen solas. Erraten genien Euskal Herri barnealdea abertzalea bilakatzen ahalko zela, baina lehenik miseriatik atera behar genuela, eta gazteak hemen egonarazi.

Nola ikusten duzu gaurko egoera?

Gazteek dute sua eta indarra, sumendia bezalakoak dira, eta hura da gizartearen motorra, baina behar da batzuek eta besteek elkarri laguntza ekartzea. Zaharragoek ere badute zerbait, badituzte sudurrak hautsirik ukanak, ez dira arrunt zozoak. Ez da dena alderdi bat edo bestea; nonbait horren guziaren nahasketa eta oreka da.

Estatuek badituzte karta bat baino gehiago sakelan. Kasu, ustelkerian azkarrak dira. Drama geldiezin bat bizi izan dugu, eta ez da uste ukan behar fini dela. Ez da bortxaz armekin izanen —araiz ez, funtsean—, baina beste forma batzuk hartuko ditu.

Eta gaurko euskal kantagintza?

Ez dut segitzen… Betiere, uste dut beti ontsa dela entseatzea. Guk ere hala egin dugu, ahal bezala.

Desafio bat bezala. Horrela abiatu zen T’mAmaztang”t diskoaren egiteko xedea. Joko bat balitz bezala, letra batzuei «beste dimentsio» baten emateko gogoarekin zeuden Behi Bideko Andere Xuriak (BBAX) taldeko lau kideak, eta hala egin dute beren hirugarren diskoan. «Kontzertuetan dimentsio hori galdu da; iruditzen zait orain kantaldietan diskoetan bezala ematen direla kantuak: aski hotz», Pantxix Bidart kantariaren hitzetan.

Behi Bideko Andere Xuriak.

2014an kaleratu zuten lehen diskoa: Gure etxen badira. Eta, nolabait, hori izan da T’mAmAztAng”t-ren iturburu. Jada bilduak zituzten hainbat kantu «herrikoi», eta a capella eman. Marie Hirigoien BBAXeko kantarietatik baten tesi lana izan zen lan horren oinarrian, bertan aztertzen baitzituen euskal kantagintzako ezaugarri zenbait, musikologia arloan. Kantu monodikoak izan zituen aztergai, eta, lan denbora horretan XX. mendeko artxiboak eskura zituela, numerizatze lanetan ziharduen. Tesia bukatu eta Bidartekin batera erabaki zuten lan horrekin zerbait egin behar zutela, «apal zoko batean uztea baino». Mirentxu Agerre batu zitzaien, eta horrela abiatu zuten BBAX taldea. «Lehen diskoan entseatu ginen ezaugarri horiekin jostatzen. Gero egia da urrundu garela, sorkuntzan sartu baikara».

T’mAmAztAng”t izpiritu bereko lana da, Belarri diskoetxearekin egina. 2018an, Distortsioen munduan proiektua eraman zuen BBAXek, izen bereko diskoarekin eta Ipar Euskal Herriko beste hainbat musikari eta kantarirekin batera —Xendarineko ahizpak, Allande Etxeberri eta Paxkal Irigoien, tarteko—. Lehen diskoko errepertorioa hartu eta molde elektrikoan ematea zuen hastapeneko xedea Bidartek.

Polifoniaren estetika
«Oraingoan ere polifonian ari gara. Trebatu gara, jokoen bidez, eta ikusi dugu herriko kantaera hori nola gure artean armonizatu». 11 kantuz osatu dute diskoa, eta Allande Oihenarten olerkiak dira horietako lau. Hor ere desafiorako eta estetika baten kausitzeko gogoa senti zaio Bidarti. Kantu «herrikoiak» badira, beraz, eta diren sorkuntza propioak Oihenarten poesietatik sortu dituzte. Oihenartenak, denak dira amodiozkoak.«Anitzetan irakurri dut Oihenartek egiten zuena ez zela zinez poesia, gaztetan idatzi zituela, ez zutela balore poetiko handirik… Idazleek beti despreziatzen dute. Baina guk kontrakoa erakutsi nahi izan dugu; baietz, olerki horiek biziki estetikoak zirela eta kantatzeko gisan zirela. Nik beti maitatu ditut, preseski, trinkoak direlako. Estetika hori maite nuen, eta desafio gisa hartu dut olerki horiek horrela egokitzea».

Eta diskoaren izenean berean estetika bilatze hori darie. «Diskoa bukatzean, kantuen zerrenda ikusi eta bakoitzaren lehen hizkia harturik, t’mamaztang”t atera da, eta pentsatu nuen bazuela halako xarma bat; kasik iduri du beste hizkuntza bat».

“Anitzetan irakurri dut Oihenartek ez zuela zinez poesia egiten, baina guk kontrakoa erakutsi nahi izan dugu, olerki horiek biziki estetikoak zirela eta kantatzeko gisan zirela”

Oihenarten 22 olerki lantzekoak zituzten hastapenean, baina denbora eskasez, berantagoko utzia dute musika-liburuxka baten egiteko ideia. Anartean, poetaren lau olerki landu dituzte, eta «lan polita» izan dela uste du Bidartek. «Garai historiko interesgarrian bizi zen Oihenart; gaztelarrek Baxenabarre utzi zuten, Frantziak bere gain hartu nahi zuen, eta euskaldunek beti errefusa. Sinbolikoki, garai hori azkarra da eta uste dut polita dela garai hartako zerbait gaurkotzea, kasik independente izan zen Baxenabarre horri begi kliska baten egitea».

Hizkuntza, materia
«Ez naiz sekula mezu politiko baten zabaltzeko aritu. Hizkuntzaren eta kulturaren aldeko borroka batean naiz», Bidartek. Oihenarten olerkietan interesa piztu diona forma da, eta ez baitezpada funtsa. «Usaian testuak behar du horrelako zentzu bat edo gustukoa dugun istorio bat kontatu, eta hor, lehen aldiko, pixka bat hozki hartu dugu». Hala, hizkuntza «materia» gisa du Bidartek. Abstrakzioa egiten dugu kasik. Silabak nola hautsi, nola moztu, zer estetikarekin… Hori izan dute lana; «joko bat, laborategi batean bezala». Oihenartek eginiko idazlanak estilo ariketak zirela uste du Bidartek, eta maitasuna zuela horretarako aitzakia. «Denak dira amodio aitortzak eta horrelakoak… Ene ustez, berak ere hala egiten zuen; agian zinez anitz maitemindu zen edo sufritu zuen anitz, baina iruditzen zait berak ere ariketa bat bezala hartu zuela, estetikoa». Aditz trinkoak, hizkuntza, hautatutako hitzak… Horrek egiten du estetika, Bidarten iritziz.

«Polifoniaren estetika xerkatu dugu, eta hor, nonbait, ene militantzia hurbiltasun horretan litzateke; zuzeneko harreman hori lortzean jendearekin, a capella». Hain zuzen ere, zuzeneko harreman horretan sakondu nahi du BBAX taldeak. Konfinamendu denboran loratu zaie ideia: kantaldiak etxeetan egitea. «Ari ginen etxeak baduela bere zentzua herri honetan». Hala, diskoa irailean aurkeztuko dute fisikoki, baina lehenago ere entzun ahal izango da beren lana. «Ideia da jendeen etxeetan kantatzea, sukalde txoko edo ezkaratzetan. Lehen erraten zen ezkaratzak, arto txuritze garaietan, lan eta kultur eremuak zirela, eta gaur egun kultura eremu izatetik urrundu dira, kultur geletara eraman baitugu. Horretara itzuli nahi genuke, giro hurbilean».

Camille Dizabok, Anne-Lise Arnaud-Cazamayok, Txomin Urrizak eta Alan Billik osatzen dute Orbel taldea.

Aurten beste urrats bat, disko luzea egin baitute: zortzi kantu eta Hegan izena. Diskoaren izena kantu baten izena ere bada, sortu zuten lehenarena. Joan den irailaren 19an plazaratu zuten, eta bi kontzertu Euskal Herrian eginik —bat Biarritzen eta bestea Bilbon—, Europako hainbat herritan ibili dira aurkezpen bira egiten urriko azken hamar egunotan. Gauza bera egina zuten Beyond There disko laburrarekin: «Maite dugu diskoa bira bat eginez aurkeztea».

Urrizak dioenez, musika aldetik ez da «aldaketa handirik» lehen diskotik bigarrenera, baina iruditzen zaio lortu dutela «nahi zutena gehiago egiten». Norabide finkoago bat beraz, baina aldi berean «aniztasuna» bermatuz. «Lehen diskoan, beharbada, ez zen hainbeste sentitzen aniztasun hori: elementu gehiago ditugu orain, entseatzen gara denak kantatzen, baxuak sartu ditugu, eta teklatuetan ere elementu gehiago ditugu».

Kantu kopurua bikoizteaz gain, hizkuntza aldaketa ere nabarmentzen da disko berrian, ingelesez kantatzetik euskarara igaro baitira. «Musikan bakoitzak baditu bere nahiak eta gogoak, eta hizkuntzari begira berdin da. Hori kantariak du erabakitzen berak duelako kantatzen». Urrizak azaldu du Dizaborentzat «desafio» bat izan zela ingelesez kantatzea aurreneko diskoan, beti euskal musika tradizionaleko errepertorioko kantuekin ari izana baitzen ordura arte. Zerbait «berria» entseatu nahi zuen kantariak, ohitura horretarik «pixka bat ateraz». Aldi honetan, Hegan diskoan euskaraz kantatzea «beste desafio» bat izan dela azaldu du Urrizak. «Ez da usu egiten horrelako musikaren gainean euskaraz kantatzea, eta ez da horrela ohitu; beraz, hori ere desafio bilakatu da». Hala, aitortu du disko hori euskaraz izateak gauzak «anitz» aldatu dituela. «Bai publikoan eta bai prentsan, Euskal Herrian harrera biziki ezberdina izan da Beyond There diskoarekin konparatuz, baina pentsatzen dut normala dela, jendeari errazago heltzen baitzaio musika ulertzen eta bizi duen hizkuntza batean kantatzen duzularik».

Sakontasunaren kolorea
«Jendeak erraten digu gure musika iluna dela baina guretzat ez da baitezpada hala. Uste dut sakona dela, edo hartzen duzu, edo arrunt ondoan pasatzen zara». Horrela azaldu du egiten duten musikaz pentsatzen duena, eta oroitarazi du kanta «irekiak» dituztela, zehazki zer nahi duten «ezin» dela definitu, zerbaiten «fosilizatzea» ez baita erraz. Musikan «sartzeko» eta «sentitzeko», abagune berezi bat hautatu behar dela uste du Urrizak.

“Jendeak erraten digu gure musika iluna dela baina guretzat ez da baitezpada hala. Uste dut sakona dela, edo hartzen duzu, edo arrunt ondoan pasatzen zara”

Musika lehen-lehenik beraientzat egiten badute ere, jendearen aitzinean aurkezten denetik goiti publikoa ere «kontuan» hartu behar dela azaldu du. «Ez dugu nonahi jo nahi eta edozein baldintzatan; talde bakoitzarentzat definitu behar duzu zer egiten duzun, zertarako eta non emateko; beraz, entseatzen gara horren zaintzen, bai guretzako eta bai publikoarentzako».

Egin duten azken diskoa «barnera begiratzeko zerbait» dela erran du Urrizak. «Ez da mezu politiko bat, ez da argiki ekintza politiko bat, nahiz eta barnera begiratzea baden beharbada». Entzulea 30 edo 45 minutuan bola batean sartzea nahi luke, horrek «on» eginen diela espero izanez. Aurkezpen bira bukatu dute eta Tullen (Frantzia) emanen dute ondoko kontzertua azaroaren 16an. Udaberrian eta udan Euskal Herrian jotzeko xedea dute.