Oihenartek ez omen du bere burua eroso ikusten oholtza gainean, testuinguru tradizional «lagunartekoagoa» omen du nahiago abesteko. Kantari baino transmisore sentitzen da. Bere sentsazio pertsonala da hori, guztiz ulergarria.

Horren adibide izan daiteke, apika, kuadrillakook Lapurdiko herri txiki xarmagarri batera egin genuen bidaian ikusitakoa. Afaltzen ari ginela hogeiren bat laguneko gazte taldea euskal kanta ezagunak abestu eta abestu zebilen alboko mahaian; eta nola abestu gainera! Hiru ahotsetara, tarteak, turnoak eta tempoak ondo banatuz, botila, kubierto eta abarrekin perkusioa eginez… zur eta lur utzi gintuzten jatetxeko bezero zein ugazabak. Eurekin eseri eta abesteko gogoa ere sartu zitzaigun bati baino gehiagori!

Herriko jaiak ziren eta afalosterako kontzertuak zeuden programatuta herriko plazan. Bertaratu ginen, baina topatu genuenak are gehiago harritu gintuen oraindik. Plaza erdian, oholtzarik gabe, lurrean… jatetxeko gazte haiexek berberak kantuan zebiltzan, baina oraingo honetan atabala, tronpeta, trikitia… esku artean zituztelarik eta joera festiboago batean. Eta jendea hantxe, eurekin dantzan, eurekin abestuz, eurekin mozkortuz eta ondo pasatuz. Eta ez, ordea, programatuta zeuden oholtza gaineko kontzertuetan, zeintzuk erabat edo erdi alboratuta gelditu ziren. Itxura surrealista hartu genion guk plaza hartako irudiari: agertoki eta soinu-ekipo ikaragarridun performancea audientzia faltan eta «orkestatxo» mugikor ibiltaria jendez blai!

Bere egunean, Berri Txarrak taldeak, Zertarako amestu DVDrako irudiak hartzeko asmoz, zuzeneko emanaldi berezi bat antolatu zuen Gernikako Astran, sarrera mugatuekin, giro «lagunartekoago» bat lortzeko asmoz edo. Emanaldia oholtzarik gabe, lurrean, egin zuten haiek ere. Formatu hark denok zurtu gintuen, ikusleria guztia taldearen inguruan, taldearen maila berean, taldearekin kantuan, taldearekin izerditan, taldearekin bat eginik. Eurengandik hurbil sentitzen ginen, eta horixe bilatzen zuen Berri Txarrak-ek, hurbiltasuna transmititzea.

Baina, kontuak kontu… kontzertu kontzeptua, beti ulertu izan dugun lez, ez al da, ba, performancea? Hau da: oholtza, musikaria, musika eta audientzia. Zuek hor eta gu hemen. Badago kontzertuak erritual kontsideratzen dituenik ere: fan sintoma ote? Egunerokotasunaz deskonektatzeko erabiltzen ditugu, denbora, legeak, rolak, ohiturak, ordena soziala albo batera utzi eta momentu batez beste trantze batean sartu. Bizipen bat bihurtzen da kontzertua. Itxura edo estetika jakin bat aukeratzen dugu emanaldira joateko. Handitasun eszenikoak barrena kilikatzen digu. Gero eta jende gehiago adi-adi egon, dantzan, oihuka, emozionaturik… errituala areagotu egiten da. Artistengandik hurbil egon nahi dugu, euren pose eta mugimendu zoroez gozatu, zirikatzen gaituztenean barre edo orro egin eta ahal izanez gero euren mikrofono beretik eurekin batera abestu ere.

Eta hona hemen, berriro, hasierako ildo berbera: eurekin batera abestu, hau da, performancean parte hartu. Elkartzeko elkarrentzat elkarrekin egin. Ikusleria rol aktiboan eta ez, ordea, hain ikusle. Euskal Herria ez al da, ba, beti herri kantaria izan?

Itoiz taldeko Juan Carlos Perezek zioen oso gazte hasi zirela taldearekin eta azkarregi galdu ziotela errespetua publikoa aurrean izatearen errituari. Batzuetan hori ahaztu egiten zutela.

Euskal masak edo euskal fanak mugitzen zituen lehen euskal pop-rock taldea Itoiz izan omen zen. Beti betetzen zituzten plazak. Eurek, baina, aldi berean Errobiren fan amorratuak zirela aitortzen dute. Iparraldekoen musikarekin baina baita haien janzkerarekin, estetikarekin… flipatu egiten zutela. Beste leiho fantastiko bat zabaldu omen zuen Errobik Itoizentzat.

Fan, jarraitzaile, zale… kontzeptu auzi bat barik termino desberdinen arteko jokoa baino ez da izango, ziur aski. Euskal Herrian fan berba ez ohi dugu sarritan erabiltzen, eta oso euskal talde gutxiren «jarraitzaile» izan ohi gara; zaleak, ordea, bai, zaletuak izan bagara. Performanceak ere adiera ugari har ditzake, baina zenbait kasutan performancea zenbat eta herrikoiagoa izan (eta parte-hartzaileagoa) gustukoago dugu. Errituala «Herritual» bihurtuz.

(Berria egunkarian, 2015eko irailaren 2an argitaratutako artikulua)

Badakigu aspaldiko debatea (mila bider errepikatua) dela hori, antigualekoa, are gehiago urte hauetan hainbeste aldatzen ari den gure herri txiki honen zirkunstantzian. Eta hemen zenbat eta zenbat merituzko ekite eta izen aipatzeko modukoak gure aitzindarienak!

Eztabaida beste bat da, gureagoa, euskal herrikoagoa, euskarak eman lezakeen ingurukoagoa. Eta euskaldunoi elkarren kontra ibiltzea asko gustatzen zaigunez, hori elikatu nahi nuke, elkar borrokatu eta zauritu gaitezen; edo besarkatu… beharbada.

Aspalditik konturatzen ari naiz gero eta gehiago gustatzen zaizkidala euren euskalkia erabiltzen duten euskal taldeak. Badute estra bat, ekarpen bat, exotikotasun bat… esan dezagun, morboa edota distira aberatsagoa. Ematen du gureagoak direla. Gatiburen bizixek, bixotzak eta bixiguek, Mikel Urdangarinen txatxamatxaliñatxu-k, The Uski’sen itxosoko kresal usiñek, Ruperren ahoskatzeko polifazeziak eta enperadoEAEn zaldirik onenek, beratar rockeroen (Sexty Sexers, Petti, Irazoki…) hagitz fereka eta erranak, Niko Etxarten galto et’arrapostüak, Willis Drummonden so inzkitzu ene begia… Eta ez naiz ari abeslari edo talde batek kasu puntual batean ez dakit nongo euskalkitan abesti bat grabatu izanaz, baizik eta euren diskografiako abesti gehientsuenetan euskalki horri keinu edo keinu baino gehiago ere egin izanaz. Morbo beretsu hori topatzen dut baita bere garaian euskaldun berriak ziren abeslariengan edota euskara inperfektu baina zoragarriz abesten zutenengan ere: Itoiz, Zarama, Kortatu…

Hala ere, nola ez, sortzaile bakoitzak berak nahi duena egin dezala: euskalkia leundu, gogortu, nahastu, baztertu… hautua librea da, norberak zuzenen, gustukoen edo ederren deritzonaren arabera.

Batuak eremu formal asko irabazita dauzka jadanik, eta orain, euskara jantzi egin beharko genuke. Badago zer eginik. Eta janzte eta hazte hori euskalkien bidez ere etorri beharko litzateke. Horretarako, euskalkiek elkarri entzun egin behar diote, hangoek hemen eta hemengoek han. Eta hori arrunt iruditu beharko litzaiguke. Euskalkia ez da soilik bere ingurune naturalera mugatu behar, euskaldunok elkarri kutsatu egin behar diogu euskalkiekin, eta bide luzea daukagu egiteko zentzu honetan. Abestigintza izan daiteke akaso, esan dezagun, bitartekoa. Beraz, belarria zorroztu eta ohitu egin behar dugu euskara desberdinak entzuten: horien erritmoak, doinuak, lexikoak… musikaz, estribilloz eta estrofaz jantziak indar handia har lezake. Abesti baten hitzaren sorkuntzan, euskara batua eta euskalkiak uztartuz biak ala biak sendotuko lirateke. Eta mezua jendearengana iritsiko da jendeari mezu hori interesgarri iruditzen zaion heinean, mezu hori jasotzeko bide eta gogoak bizkortuz.

Exotikotasun terminoa askori ez zaie gustatuko honetaz ari garenean, baina nik ez diot zentzu negatiborik aurkitzen. Euskalki bat exotiko iruditzen bazaigu, musikaz nahasturik, are exotikoago eta erakargarriago bihur daiteke. Exotiko den guztiak beti piztu izan digu barruko harra, eta beti esportatu izan da, ezta? Eta exotiko den hori gainera erabilgarri, ulergarri, jostagarri eta gozagarri izanez gero… zer esanik ez! Euskalkiak erabiltzeak ez du suposatu behar komunikazioa trabatzea, baizik eta aberastea.

Bai lagunok, bai! Horregatik, lehen aipatutako artista euskalki-zale horiei galdetu beharko genieke zergatik. Galdetu beharko genieke zergatik ez duten euskara batu esperanto santu hutsean eta bakarrik egiten eta kitto! Galdetu beharko genieke abeslari bizkaitarrei bizkaiera eliz sermoien euskalki izatetik rock&roll orroen euskalki izatera noiz eta nola igaro den. Galdetu beharko genieke beratarrei sainga, kraka, autsiki, bertze bortz aldiz arren erran huan… bezalakoak euskal hiztegietan agertzen ote diren… hikaz/hitanoz, zukaz, berorikaz… ote? Galdetu beharko genieke Niko Etxart edota Willisi zergatik behartzen dituzten hego euskal herritarrak euren letrak deszifratzera. Baina… adi! Jakin badakigu baita orain dela 140 urtez gaindi Elissamburu lapurtarraren “Ikhusten duzü goizian” Gorbeiapeko Zeanurin ere kantatuenetarikoa izan dela. Beraz, zaharrak berri, ez dago inor beharturik.

Galdetu beharko genieke edo agian hobeto ez…, zeren euskarak eta arteak (kasurako musikak) bereziki horrelakoak izan behar dutelako askotan: azalpen gabeko, libre, zoro, inperfektu, bihurri, zoragarri… eta hor gozatzen delako hizkuntza: mugarik, araurik, trabarik, baldintzarik ez dagoenean abesteko eta norbere burua, den bezala, besteen aurrean aurkezteko. Come as you are.

(Berria egunkarian, 2015eko maiatzaren 7an argitaratutako artikulua)

Kemen taldekoak, gaur eta lehen.

Creacion Band izan zen Kemenen hazia. Hasiera hartan bertsioak egiten zituzten: The Beatles, The Rolling Stones, Status Quo, Dire Straits… Baina taldearen norabidea Ander Gorospe abeslariaren etorrerak aldatu zuen. Gorospe arratiarra zen, euskalduna, eta bakarlari gisa abesten zuen plazarik plaza orduko “kantaldietan”. Horrela bada, 1977ko udan, Usansoloko (Bizkaia) Gorosibai auzoko jaietan oholtza berean elkar ezagutu zuten Gorospek eta Creacion Band taldeak. Eta azken horiek aho zabalik gelditu ziren arratiarraren abesteko moduaz: hura zen behar zutena. “Abesti propioak egitea geneukan buruan, baina letra egile bat, konpositore bat, kantautore bat behar genuen. Hori guztia zen Ander”, azpimarratu du Bernardo Jareño baxulariak.

Taldearekin disko bat grabatzeko proposamena luzatu zioten eta Gorospek baiezkoa eman. Hiru baldintza jarri zituen ordea. Bat: taldeari Kemen izena jartzea. Bi: euskara hutsean abestea. Eta hiru: asteburuetan soilik kontzertuak ematea. Gorospek azalpena eman du: “Lanpostu finkoa neukan fabrika batean eta ezin nuen kolokan jarri behin eta berriro. Goizez egiten nuen lan, seietan sartzen nintzen. Horregatik asteburuetan bakarrik jotzearena”.

Eskakizunok onartu, neguan abestiak prestatu (Zornotzako Boroa auzoko baserri batean entseatzen zuten) eta 1978ko ekainean Jean Phocas soinu teknikariarekin grabatu zuten taldearen lehen (eta azken) diskoa izango zena, Donibane Lohitzuneko Bachanales estudioan. “Errobiren estudioa zen. Gu joan aurreko astean Itoizek ere estudio berean grabatu zuen estreinako diskoa. Orduantxe grabatu zuten “Lau teilatu””, esan du miresmenez Jareñok.

Lemoizko zentral nuklearraren aurkako “Ez, ez, ez” izan zen Kemen taldearen abesti ezagunena.

Ander Gorospe abeslaria, Xabier Villa gitarrista, Bernardo Jareño baxu jolea, Higinio Romero bateria jolea, Gaspar Corchero tronpetista, Luis Berasategi saxofoi jolea eta Iñaki Amorebieta teklista. Zazpi gazte bizkaitar Iparraldean. “Hemen ez zegoen non grabatu, edo Madrilen edo Iparraldean, ez zegoen beste aukerarik”, argitu du Gorospek. Hortaz, eginkizun hartarako dirua bilatzeari ekin zioten. “Xabier ekoizle batekin jarri zen harremanetan eta harek disko bat grabatzeko aukera eman zigun. Estudioko orduak ordainduko zizkigun eta ordez, taldeari zintak eta singleak eman. Horixe izan zen eskaintza”. Eta hala izan zen, diskoaren ustiaketa osoa berea izatearen truke estudioa ordaindu eta 20 kasete eta 10 single (kanta birekin: “Ez, ez, ez” eta “Kanta gizonari”) eman zizkion taldeko kide bakoitzari. Berak 5.000 zinta kopia egin zituen, salmentarako denak.

Hamar abesti grabatu zituen Kemen taldeak eta ahots ozenez egiten zuten aldarri guztietan: aberriaren alde, euskararen alde, langileen alde, nekazarien alde… Gorosperen esanetan, bere mundu ikuskera erraz antzematen da konposizio guztietan. “Ni euskalduna naiz, abertzalea, baserritarra eta fabrikako langilea. Eta hori dena letretan ikusten da, horiexek dira gaiak. Hizkuntzari dagokionez, nahastueraz abesten nuen, bizkaieraz eta batueraz. Orduko denboretan batua oraindik sortzen zebiltzan, eta nik baserriko euskara egiten nuen, Arratiakoa. Lantzen nituen gauza batzuk baina gaur kantak entzuten ditudanean konturatzen naiz hankasartze batzuez, baina garai hartan ez nekien hori. Euskal Herriko beste talde batzuei jente kultuak, maila handikoak, egiten zizkien letrak. Ni ardiak eta ahuntzak zaintzen hezitako tipo bat naiz”. Atahualpa Yupanqui musikari argentinarraren bertsio bat ere euskaratu zuten: “Oilarrak”.

Asto zaharra eta ijitoa
Abesti guzti horien artean, ordea, bat egin zen bereziki ezagun gerora. Arratiar orok ondo ezagutzen duen Sapotxinen astoa. Izan ere, istorio polita dauka atzean.

Ander Gorosperen aldameneko baserrian bizi zen Sapotxin, eta hura etxetik kanpora zegoen egun batean haren emazteak baserriko lanetarako erabiltzen zuten asto zaharra ijito bati saldu zion 400 pezetan. Sapotxinek estimu handia zion asto zaharrari baina, jada, ez zuen askotarako balio eta emazteak senarra etxetik kanpora zegoela aprobetxatu zuen animalia kentzeko. Dena den, hura bueltatu orduko beste asto bat bilatu beharra zeukan, eta ijito berak beste asto gazteago bat eskaini zion. Halatan, fundamentuzko astoa zelakoan 1.000 pezeta ordaindu zizkion Sapotxinen emazteak ijitoari.

Senarra etxera itzuli zenean hantxe topatu zuen asto berria, eta emazteak gertatutakoa kontatu zion. Halere, nahiz eta asto berria gaztea izan, Sapotxini gehiegizkoa iruditu zitzaion ordainetan ordaindutakoa. Hurrengo egunean sorora lanerako eraman zuen eta belarra zamatu bezain laster animalia lurrera ziplo erori zen. Eta auzokideak, Gorospe tartean, barrez hiltzen. Ijitoak ederki sartu zion ziria baserritarrari!

Horrenbestez, erdi brometan, erdi burlaka, bizipen horren inguruko kantu bat egitea otu zitzaion abeslariari, eta bere harridurarako arrakasta itzela lortu zuen. Eta diskorako grabatu ostean are arrakasta handiagoa.

Arratiako herrietako jaietan eta Bizkaia aldean batik bat, askotan pintxatzen zuten, eta gehiegikeria horrek Sapotxin eta bere familia erretxindu egin zituen. Hainbeste ezen eta “adarjotze” hura jada urrutiegi joana zela esan ziotela Gorosperi, eta zerbait egin zezala kaltea konpontzeko. “Ez zegoen ezer egiterik. Kantua grabatua zegoela adierazi nien eta geldiezina zela kontua, baina hitza eman nien nik ez nuela inoiz gehiago abestuko”. Eta ordutik gaurdaino, eta salbuespenik gabe, bere hitza guztiz errespetatu du abeslariak.

“Errobiren kopia perfektua”
1978ko lehen Aste Nagusian, Bilbon, aurkeztu zuten diskoa. “Ate handitik sartu ginen, ezusteko taldea izan ginen, zentzu onean”, aipatu du harro Jareñok. Eta ordutik, Bizkaia, Araba, Gipuzkoa eta Nafarroan barrena ibili ziren hara eta hona, plazarik plaza. “Hemen gauza gutxi zegoen ordura arte, Ez Dok Amairu eta gutxi gehiago. Gero agertu ginen gu, Akelarre, Egan, Joselu Anayak, Koska, Nekez, Zintzoak… eta Errobi erreferenteak ziren”. Garaiko beste talde batzuk legez, Iparraldekoen zaleak ziren Kemen eta horien bertsioak egiten zituzten. “Errobiren kopia perfektua ginen. Batzuetan haiek baino hobeak ere!”, barre egin du Gorospek. Eta Jareñok ñabartu: “Errobiren abestiak bete egiten genituen, konpletoago egin. Errobi lau ziren, oso onak lauak, baina gu banda bat ginen: konponketa orkestalak sartzen genituen, ahots gehiago, haize instrumentuak… eta batuketa horrek jantzi egiten zituen abestiak”.

1979ko uztailean 29 kontzertu eman zituzten, ia egunero. Hortaz, Gorosperen eskakizunetako bat ez zuten bete. “Kontzertu luzeak egiten genituen eta oso berandu bukatzen genuen. Ekipoa gurea zen, eta guk muntatzen eta desmuntatzen genuen dena. Gero Boroako baserrian furgoneta hustu, tramankuluak utzi, etxera heldu, emaztea agurtu eta lanera joaten nintzen. Egunak egiten nituen lo egin barik. Taldeko besteak beranduago hasten ziren lanean”. Ulertzekoa den moduan, martxa hori gogorra egiten zitzaion Gorosperi eta 1979ko urrian taldea utzi egin zuen.

Gero abeslari berria hartu zuten: Xabier Castillo Xeberri durangarra. “Ezaguna zen, abesti propioak zituen, euskaraz, eta Anderrek bezala desparpajo handia zuen eta ahots ona. Baina Ander baino hippiagoa zen”, esan du irrifartsu Jareñok. Zuzenekoak eman arren, ez zuten disko gehiagorik argitaratu eta Xeberriren ostean beste bi abeslari ere izan zituzten. Taldearen gainbeheraren berri eman du baxu joleak: “1984ko neguan Higinio Romerok, Xabier Villak eta nik taldea utzi egin genuen, nekatuta eta saturatuta egon ginelako. Urtebete bat jarraitu zuen taldeak baina jada ez zuen hainbesteko arrakastarik, eta desegin egin zen”.

Harrezkero bi aldiz bildu da formazio original guztia: 1998ko urte-zahar egunean, Zeanurin, ETBren Kaixo98 saioan (Koska eta Akelarrerekin batera, besteak beste) eta 2006an Zornotzako jaietan. Aurrerantzean, izango al dugu oholtza gainean Kemenik?

Durangoko Plateruena antzokiak urteak daramatza Kantuaren kantoia izeneko musika jardunaldiak antolatzen. Horietan Euskal Herriko musikariek beraien kantuak, konposatzeko moduak, kontzertuak edota bestelakoak izan ohi dituzte hizketa gai; artista bakoitzaren burutapenen eta eldarnioen arabera. Musika tresnak ere soinean izaten dituzte eta, tarteka-marteka, kontakizun horiek kantu batzuekin apaintzen animatzen dira.

2009ko neguan Pettik eskaini zuen emanaldia dut bereziki gogoan. Kantari beratarrak “kultuko” zenbait filmen inguruan jardun zuen, berari “kitzika berezia” egiten diotenak. Film horiek maisulanak direla azpimarratu zuen, eta modu berean, guztien musikak oso esanguratsuak direla: “Musikari bikainek egindako musika-lan paregabeak”. Soinu banda bakoitzaren azalpena eman ostean, horien interpretazio propioa egin zuen, gitarra akustikoa lagun, bere ohiko estiloan. Zazpi urte igaro dira ordutik eta nekeza da iluntze hartako guztia gogoratzea. Baina gauza batzuk buruan iltzatuta gelditu zitzaizkidan.

Gogoan dut Francis Ford Coppolaren The Godfather filmaz solastu zela, eta Nino Rotak filmerako konposatu zuen melodia famatuaz. “Melodia fina, tragikoa… oso sicilianoa”. Eta kantu horren harira, anekdota bat kontatu zuen: “Behin Italian etxe okupatu batean izan nintzen, jai bat antolatu zuten eta kontzertutxo bat eman nuen. Ideia ona iruditu zitzaidan Nino Rotaren kantua jotzea, barregarria, eta jendeak ondo hartuko zuela… Italian geundenez eta melodia aski ezaguna zelako. Baina kantua jotzen hasi bezain laster konturatu nintzen han zeudenei grazia gutxi egiten ziela kanta hark”. Hots, ez zuten begi onez ikusi Pettiren “broma”. “Antza, Mafiarena gai serioa da Italian!”, aitortu zuen, erne, kantariak.

Gogoan dut Quentin Tarantinoren Pulp Fiction filmaz solastu zela, eta han agertzen den gitarra punteo basatiaz. Jo ere egin zuen. Baina Petti ez zen akordatzen gitarra jotzailearen izenaz eta ea norbaitek dakien galdetu zuen. Nik neuk erantzun nion: “Dick Dale!”. Eta berak berehala: “Horixe, dale dale!”. Ingelesez “Dick Deil” ahoskatzen dela iradoki zuen gero. Eta ni, lotsatuta. Horrela bada, haren gitarra jotzeko moduaz hitz egin zuen, eta Pulp Fiction filmak, oro har, duen soinu banda “gihartsuaz”.

Gogoan dut Jim Jarmuschen Dead Man filmaz solastu zela: “Western moderno bat zuri beltzean”; eta Neil Youngek filmari egin zion soinu banda ilunaz. Azpimarratu zuenez, Youngek guztiz inprobisatu omen zituen musika guztiak: grabazio estudio batean filma proiektatu zioten, eta hura ikusteaz batera, gitarra eskuan, zazpi kantu instrumental sortu zituen, momentuan, hantxe bertan. Hura imitatuz, Pettik ere soinu bandaren zati batzuk trebetasunez jo zituen: kantari nafarra beti izan da erdi bluesman beltz, erdi cowboy zuri.

Guk geuk, Eskean Kristök, Dead Man filmean oinarritutako kanta bat egin genuen. Debut maketan dago. Saiatu ginen, halamoduz, labur labur, William Blake filmeko protagonistaren ajeak kontatzen. Guk ere zerbait apartekoa sumatu genion film hari: giro berezia dauka, bitxia. Irudiek, pertsonaiek eta baita istorioak ere ezohiko indarra daukate. Kutsu makabroa dario alde guztietatik zintari. Umore beltza ere ez du falta. Eta sinbologia xamaniko mistikoa. Aktore taldeari dagokionez: Johnny Depp narratzaile, poeta eta protagonista gisa. Robert Mitchum, John Hurt, Billy Bob Thornton… eta, besteak beste, Iggy Pop ere agertzen da kameo txiki bat egiten.

Eta orain, Ardoa eta odola! Izenburu hori dauka Gaizka Amondarainek eta Manex Agirrek estreinatu berri duten ikuskizunak. Eta gauzak zer diren!, ikuskizun horrek Jarmuschen Dead Man pelikula du oinarri. Amondarainek eta Agirrek Celosamente gordea saioa egiten dute Hala Bedi irratian. Eta saio horietako batean filmari buruzko irratisail poetikoa egin zuten behinola. Irratisail hura ez zen bere hartan geratu ordea, eta zerbait mardulagoa sortu dute: poesia errezitaldi musikatua eta irudiduna. Luxuzko bidaideak topatu dituzte zeregin horretarako: Joseba B. Lenoir, Miren Narbaiza eta Ander Mujika (Napoka Iria) musikariak.

“Ez dago zuribeltzezko pelikula bateko odol beltza baino gauza beltzagorik…. Ardo gorriari ardo beltza esaten zaio euskaraz, beste hizkuntza batzuetan ez bezala. Zergatik ote? Zenbat ordu irakin behar du odolak ardo bihurtzeko?”. Horra hor ikuskizunaren haria jarraitzeko —eta izenburua interpretatzeko— emango dituzten koordenada artegagarriak. Beltza da ikuskizuna bera ere, bai hitzak eta baita musika ere: atmosfera laiotzak eta hotzikara deserosoak.

Hortaz… gaizki eginak atzetik jarraika ditugunean, eta itsu eta biluzik sentitzen garenean… animalia baino animaliago bihurtzen garenean, eta ehiztari beharrean ehizaki… horrelakoetan, eta horrelakoetan bereziki, poesiak arima sendatzeko balio du. Eta bai Dead Man filmeko protagonistak eta baita Ardoa eta odola ikuskizuneko mamuek ere esaldi bera behin eta berriz xuxurlatuko digute, buruan iltzatzeraino eta zoratzeraino: “Ni naiz William Blake, gizon zuria hil zuena. Ezagutzen duzue nire poesia?”.