Txoria txori(e)ko iruzkinak

Juan Gorostidi(e)k

Juan Gorostidi — Sun, 14 Sep 2014 07:53:19 +0000

Zaila da benetan “txoria txori” eta Cohen-en alderdi garratz eta profetikoena elkarrekin uztartzea, baina zer da ezinezko kantuan? Saiatu dira Niño de Elche eta Raúl Cantizano Finlandiako uda beteko lorategian: https://www.youtube.com/watch?v=VDEdQpd6xSE
“Txoria nuen maite” eta “Everybody knows that the naked man and woman are just a shining artifact of the past. Everybody knows the scene is dead, but there’s gonna be a meter on your bed that will disclose what everybody knows” [Denek dakite gizon eta emazte biluziak iraganeko artefaktu distiratsua direla. Denek dakite eszena hila dela, eta gertatuko da zerbait zure ohean agerian utziko duena, denek dakitena]. Laburregia lehena?; luze eta korapilatsuegia bigarrena? Cohen bezalako euskal poeta-kantaririk balego ere, ez luke bere salaketekin Laboaren kantu xumenen arrakastarik erdietsiko.

Juan Gorostidi(e)k

Juan Gorostidi — Mon, 09 Jun 2014 10:46:15 +0000

Txoria txori 70eko hamarkadako kantua da. Orduan premia larri bat azaleratu zen: “alda dezagun errotik inposatu diguten soinu instalazioa”. Eta lortu egin zen. Orduko indar-ideien artean Askatasunarena zen nagusia, eta txoria, bere ikurra. Baina, zer diren gauzak, Anne Etxegoienen bertsioak orduan ustez gainditu genuen instalaziora garamatza, hain juxtu. (Zer esan nahi da “instalazioaren” kontu horrekin? Ondoren diona: “taldeak berezko dituen promesak bideratzeko adostasuna berrestea” bilatzen dugula). 80.ean azaleratu zen ezinegona: “hautsi egin zen anphora” (anphora: hildakoen errautsak garraiatzeko erabiltzen omen zena, besteak beste): belaunaldi berrian asko ziren txori-txioekin nazka-nazka eginda zeudenak. Ez zen nahikoa aldarrikapenarekin baina nazkatuek, dezibelioak jaso bai, baina ñabardura gutxi gehitu zioten hari guztiari. Ezen ñabarduretan dago gakoa. Garai haietan kantariak eragile sozial eta politikoak ziren (“frente kulturalean” baino ez bazen ere), hotsekin, melodiekin, tradizioarekin eta abangoardiarekin ari zirela jabetzen ziren; hor zegoen haien eginahala. Garrantzia zuen Nire euskaltasunak zer ez duen azpimarratzea. Lan nekeza “mila ispilutan multiplikatua” geratu zen anphorarekin hartu behar zena “laberintoaren harri txintxarretan zauritzen hire oin birjiñak” (Ruperren 80ko Hautsi da anphora-ren lehen hitzak ziren, lehen kantuarenak; ezin esan garbi ari ez zenik). 70.ean Laboak bezala esperimentazioarekin engaiatu zirenak uste baino gutxiago ziren, egia, eta ondoren orduko ausardia haiekin egin duguna patrimonio bihurtzea izan da, gehien bat. Zen nolako esperimentazioa egiten zen, zein mugekin egin zuen topo, zein ondorioekin? Gai interesgarriak. Txoria ez da askatasunaren ikurra, soilik. Badira txori beldurgarriak, adur txarrekoak ere (hori seinalatzen saiatu nintzen Bernaten apokrifoarekin Bat Hiru eta txoria kapituluan, Lau kantari liburuan). Interesgarria egiten zait orain kantu haren egileek honi buruz esandako “azken hitza”. Laboak Txorien ihesa azpimarratu zuen bere Xoriek 17 2005eko testamentuan (“baina txoriak zuengandik beti ihes doaz”), eta Artzek, 1987an argitara emandako Ortzia lorez, lurra izarrez laneko Uso xuria errazu-ri egindako glosa aukeratu zuen Juan Mari Beltranek 2010ean txalapartari buruz egindako dokumentalerako: “Hotzari iheska (Ilhunari iheska) /…zoazenean,/…erne ibil zaitez / hemendik igarotzerakoak, / segi aurrera, / hemen ez duzu pausalekurik, / hemen, jende gehiegi duzu / ez duena beroa maite (ez duen argia maite)…”. Beste gaia planteatu duzu “maitasunaren errotiko ezintasuna… astatasuna/lotura dikotomiarena…”. Nik ez nuen horren urruti ailegatu nahi izan, baina hortxe legoke gakoa, bai. Baina, hasteko, gero eta interesgarriagoa egiten zait gure “patrimonioa” bilakatu diren 60ko, 70ko edo 80ko musikarien lanarekin zer egin dugun jakiten saiatzea… Ez nuke, halere, adur txarreko pajaroa bilakatu nahi.

LAZ(e)k

LAZ — Sat, 07 Jun 2014 15:57:42 +0000

Estuasuna sentitu dut askotan zerbait gustatzen zaidala esan eta norbaitek eskatu didanean zergatik gustatzen zaidan azaltzeko. Batek baino gehiagok esango luke gustua –hunkidura, poza edo tristura bezala– erraietan sentitzen dela eta ez duela azalpen arrazionalik behar. Sentitzen da, ala ez da sentitzen. Eta kitto.

Niri Txoria txori kanta gustatzen zait; beti gustatu izan zait, eta inoiz egokitu ez bazait ere kirol-estadio batean edo masa erraldoi batekin batera kantatzea, behin baino gehiagotan kantatu izan dut taldean… Ez dakit zer esan nahi duen zehazki Sloterdijkek esaten duenean “talde bat erabateko inplizitutasuna duen soinu instalazioan bizi dela”, eta inoiz ez zait bururatu pentsatzea zer txori irudikatzen genuen bat eginda kantatzen genuen gutako bakoitzak, bat-bera ote zen txori hori, edo desberdina.

Orhiko txoriak, Orhira nahi.
Gorbeiako beleak, Gorbeiako jokerea.
Oizko txoria, beti Oizera.
Anbotoko beleak, Anbotora nahi.
(…)

Baina literaturaren historiak erakutsi digunez, testu batek zenbat irakurketa-interpretazio sortu/sortzen dituen, horrek ematen du haren handitasunaren neurria. Eta interesgarria iruditu baitzait Juan Gorostidik planteatzen duen galdera, pentsatzen jarri naiz zein ote den nire txori hori: “… eta nik, eta nik, txoria nuen maite”. Eta konturatu naiz txoria eta maite lotuta datozela kantaren letran, eta halaxe direla ere nire baitan.

Kanta horrek beti hunkitu nau, adierazten baitit maitasunaren errotiko ezintasuna. Baina ez maitatzeak askatasuna/lotura dikotomia planteatzen duelakoan (eta iruditzen zait hortik doala horren arrakastatsua gertatu den Anne Etxegoienen bertsioa –eta barkatuko didate bideoan agertzen diren gizonek, baina bele-itxura ikaragarria jarrarazi diete–), baizik eta botere-nahiak blaitzen duen giza harreman ororen ordain-ondorio saihestezina iruditzen baitzait ezintasun hori…

Eta, bukatzeko, Sarrionandiak Hitzen ondoeza liburuko “Txoria” sarreran aipatzen duen errefraua (1596ko errefrau-bildumako 230garrena) ekarriko dut hona:

Egaz manequi, ora nequiqueo choriari.