Musikatuak izan dira aurtengo Gutun Zuriako lehen hitzak. Anarik “Inon izatekotan” abestiarekin hasi zuen orobat Inon izatekotan izena zuen ekitaldia, eta, harekin batera, baita Bilboko Letren Nazioarteko jaialdia ere. Gitarra batek lagunduta interpretatu zituen ahapaldiak, Azkuna zentroko auditorium betearen aurrean —ikuskizunerako sarrera guztiak saldu zituzten, hainbatetan gogorarazi zutenez—. Iñigo Astiz idazle eta BERRIA egunkariko kazetaria zuen parean, doinuez gozatzen, jarraian hasiko zen elkarrizketako galderak errepasatzen zituen bitartean.

Iñigo Astiz eta Anari Alberdi. (Aritz Loiola / Foku)

Anariren sorkuntza prozesua eta ibilbidea xehatzea zituen jomuga ekitaldiak, eta 24 urte egin zuen atzera Astizek musikariaren karrera hasiera-hasieratik aletzen hasteko. «Anari euskal kantagintzara heldu zen, gauez eta kotxean, eta kronikarik onenen xehetasunarekin eta girotzearekin», esan zuen idazleak, Anari (Esan Ozenki, 1997) lehen diskoko lehen abestiaren hasiera gogora ekarriz. «Gaua da kotxean sartzen naiz, euri malkoak parabrisan, eta ilargiak ez dit esaten ez non, norekin ikusten zaitun gau hontan». Anarik hala errezitatzen ditu hitzok diskoan, a cappella, eta orobat a cappella erreproduzitu zituen Astizek ere.

Doinuen laguntzarik gabeko zati batekin hastea eta kanta osoak duen kronika izaera: Anariren kantagintza «definitzen» duten elementuak iruditzen zaizkio Astizi, eta, ildo horretatik, hitzen garrantziaz itaundu zion aurrenik. Anarik poesia musikara eraman duten Ruper Ordorika eta Mikel Laboa aipatu zituen, hasieratik izandako erreferente gisa, eta, «literaturazale inpultsiboa» izanda, segur aski irakurritako horien «imitazioz» ere sortzen hasiko zela adierazi zuen.

Halere, eszeptiko agertu zen poesia musikara zuzenean eramatearen inguruan. Abestiak «parametro propioa» duela adierazi zuen musikariak, «abesti oso sinplea oso ona» izan baitaiteke, haren iritziz. «Batzuetan, poesia musikara eramateak ez du funtzionatzen. Beste idazkera mota bat eskatzen du, musikak ere informazioa transmititzen duelako». Hala, hitzak ontzeko orduan isiltasuna ere ondo kudeatu beharreko aldagaia da, hark esandakoari erreparatuta: «Niretzat, hutsuneak hitzaren ia garrantzi bera du».

Mugarriak
Diskoei berei heldu zietenean, batetik bestera izandako aldaketak ere izan zituzten ahotan solaskideek. Urteekin, bere abestietako hitzen eta doinuen «proportzioa» aldatu egin dela adierazi zuen Anarik: «Bi belarritatik entzuten dugu musika: produkziotik eta hitzetatik. Hasieran, gehiago grabatzen nuen produkzioaren belarritik, baina, orain, gehiago hitzenetatik. Hori da bilakaerarik garrantzitsuena».Ez da Anariren kantagintzak izan duen aldaketa bakarra, halere. Habiak (Esan Ozenki, 2000) diskoa, bigarrena, beste hainbat bilakaeratako mugarria izan zen. «Tristura eta sakontasun giroa» lortu zituen lanean, Nick Caveren eta Leonard Cohenen bidetik, besteak beste, baina bilatutako kontzeptu estetiko bat izan zen, ez momentuan bizi izan zuena, adierazi zuenez. «Estetikatik egiara egin nuen salto, eta, hor, estetikak ez dit balio. Esango nuke egia izan behar duela kantatzen dudanak». Agerian utzi zituen diskoarekiko dituen errezeloak, nahiz eta harekin «adiskidetzen» ari dela aitortu: «Orain ere ezin dut diskoa entzun, baina, orain, berdin dit besteek entzun dezaten. Lehen, ez».

“Diskotik diskorako bidea ihesa da niretzat. Asko irakurri, entzun eta ikusten dut. Ganbara bete eta momentu batean esaten dut: zer egingo dut honekin?”

Egiatik estetikara egin zuen bidaia, ordea, hurrengo lanean: Zebra (Metak, 2005). Albumeko lehen esalditik egin ere: «Erori banaiz ere, gorantz erori naiz». Behin betiko bertsioa entzun zuenean, «bertigoa» sentitu zuela adierazi zuen Anarik. Horrez gain, hedabideek haren hitzetan izandako eragina ere aipatu zuen Astizek: «Hitzen langintzan ere izan duzu bilakaera. Porotsuagoa da: egunkarietan ohikoak diren esaldiak sartu dituzu zure diskoetan». Eta horren adibidea jarri zuen idazleak: «Entregatu nizkizun armak, eta zuloak non nituen aitortu», Zure aurrekari penalak diskoko (Bidehuts, 2015) “Armagabetzea” kantatik hartua. «Esaldiak beste dimentsio bat du zure abestian», iruditu zitzaion.

Sortze prozesua: ihesa
Lehen diskoetako hainbat ertz aletu ondoren, sorkuntza prozesuaren inguruan galdetu zion Astizek. Disko berria ateratzean, entzuleak aurrekoa duela buruan azaldu zuen Anarik; hark, ordea, aurreko diskoa atzean utzita ekiten dio hurrengoari: «Diskotik diskorako bidea ihesa da niretzat». Ihes hori nola gauzatzen duen zehaztu zuen musikariak: «Asko irakurri, entzun eta ikusten dut. Ganbara bete, bertsolariek esaten duten bezala, eta momentu batean esaten dut: zer egingo dut honekin? Asko kostatzen zait bide bat aukeratzea». Ezagutzak pilatu ondoren, baztertu egiten da konposizioak egiteko. «Sortzeko prozesua paradoxikoa da: busti eta isolatu egiten zara», Astizek nabarmendu zuenez. Hainbeste irakurri eta entzun ondoren, ezer ez irakurtzeak eta ezer ez entzuteak arriskuak ere ekar ditzake, ordea. «Zure aurrekari penalak idazten ari nintzela, panikoa nuen ea ez ote zuen nik atera baino lehen beste batek hori bera aterako», kontatu zuen Anarik.

Esku artean zer daukan itaundu zion Astizek bukaera aldera, eta «ihesi» dabilela iragarri zion musikariak, baina ez du uste oso urrutira joango denik. «Bideek limite bat daukate. Momentu honetan berritzea ez da kezka bat. Bizitzak galdera gehiago bidaltzen dizkit lehenalditik etorkizunetik baino». Lehenaldiko laginetako batzuk berreskuratuta biribildu zuen ekitaldia: gertu utzitako gitarra hartu, eta hitzaldian aipatutako abestietako batzuk interpretatu zituen.

«Emaitza jasotzen dugu normalean, baina ez gara ohartzen izaten zenbat ordu ematen dituen musikari batek kantak sortzen». Ezagutza hori ikasleengana hurbiltzeko, 2018an Musikariak Ikastetxeetan egitasmoa sortu eta koordinatu zuen Gotzon Barandiaranek Nafarroan, beste eragile batzuekin batera, eta, orain, Eusko Jaurlaritzak Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ikastetxeetara hedatzea erabaki du. DBH 3. eta 4. mailetako eta batxilergoko 1. eta 2. mailetako ikasleekin hasiko dira. Musikariek sorkuntza prozesuaren nondik norakoak aletu, beren ibilbideaz hitz egin eta kantaren bat edo beste joko dute, 40 ikasleko taldetan.

Gotzon Barandiaran koordinatzailea, Begoña Pedrosa Hezkuntza sailburuordea eta Mikel Inuntziaga Inun, egitasmoaren aurkezpenean. (Garazi Velasco / Foku)

92 saio aurreikusi ditu Jaurlaritzak ikasturte honetarako —13 egingo dituzte Araban; 48, Bizkaian; eta 31, berriz, Gipuzkoan—, eta aurrerantzean ikastetxe guztietara hedatzeko asmoa dute, Begoña Pedrosa Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuordeak iragarri duenez. Printzipioz, saio bakoitzak 90 minutuko iraupena izango du, nahiz eta, Barandiaranek esan duenez, pandemia egoeraren ondorioz, ikastetxe batzuek saioak moztea erabaki dezaketen. Hitzak nola aukeratu edota melodiak nola sortzen dituzten esplikatuko dute musikariek, eta, egoera epidemiologikoa hobetzen denean, azalpenok praktikan jarri ahal izango dituzte ikasleekin batera kantaren bat sortzen.

«Musikaren bitartez euskara eta euskal kultura sustatzea» ere baditu jomuga egitasmoak, sailburuordearen arabera. «Hezkuntza formalean beste estilo bat ireki nahi dugu». Diziplina artistiko hori hautatu dute «ikerketen arabera gazteek euskaraz gehien kontsumitzen duten kultur adierazpena» izateagatik, Pedrosak azpimarratu duenez. Barandiaranen hitzetan, «sentimenduak eta pentsamenduak adierazteko modu askotako bat» da musika, eta, hori hala izanda, «sorkuntzan heztea» du helburu orobat egitasmoak. Halaber, sailburuordeak nabarmendu duenez, musikak biltzen dituen balioak —«errespetua», kasurako— ikasleengan sustatzeko tresna ere izan dadin nahi dute; hots, «helburu hezitzailea» ere badu, Pedrosaren ustez.

Orotara, hainbat belaunalditako 30 musikari aktibok hartuko dute parte egitasmoan, «20 gizonek eta 10 emakumek», Barandiaranek zehaztu duenez. Besteak beste, La Basu, Eñaut Elorrieta, Ines Osinaga, Joseba Irazoki, Jurgi Ekiza, Maite Larburu, Mikel Urdangarin, Olatz Salvador, Rafa Rueda, Thierry Biskari eta Zuriñe Hidalgo ikusteko aukera izango dute ikasleek. «Askotariko estiloak» biltzen dituzten sortzaileak direla azpimarratu du Pedrosak, eta Barandiaranek nabarmendu du Euskal Herriko hainbat tokitako musikariak egoteak zer ekarpen egiten dien ikasleei: «Batua oinarri izanda ere, euskararen aniztasuna eta aberastasuna jasotzen ditu egitasmoak».

Nafarroan izandako harrera aintzat hartuta, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan ere «arrakasta» izango duela uste dute bai Pedrosak, bai Barandiaranek. «Nafarroakoaz balorazio izugarri ona egin dugu; harrituta gaude izan duen harrerarekin, ikasleei zein irakasleei dagokienez», azaldu du Barandiaranek. Are, «arrakastatsuago» izan beharko luke Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, parte hartuko duten musikariek hiru ikasturte baitaramatzate saioak eskaintzen, koordinatzaileak dioenez.

Ondarearen transmisioa
Musikarien bisita eskaintzeaz gain, aldez aurreko lanketa bat ere proposatzen die egitasmoak ikastetxeei. Euskal kantagintza berriaren sorrera, folkaren loraldia, euskal rock erradikala eta XXI. mendeko kantagintza jorratuko dituzte, besteak beste. Hala, musikaria joaten zaienerako, «1950eko hamarkadatik gaur egunera arteko euskal kantagintzaren irudi integral bat» izango dute ikasleek, Barandiaranek azaldu duenez. Tradizioa ezagutaraztearekin batera, «berpiztu» egin nahi dute, Pedrosaren arabera: «Ondare hori berreskuratu nahi dugu, baita eremu ez-formalean ere. Garai honetako musikarien bitartez, eskolatik abiatuta gizartera egingo dugu transmisio hori».Izan ere, sortzaileak «katebegia» dira, Barandiaranek dioenez, eta hala adieraziko diete haiek ere ikasleei: «Lehen, horiek egin zuten; orain, gu ari gara; eta, bihar, zuek izan zaitezkete». Mezua pizgarria izan zaie Nafarroako saioetan parte hartu zuten ikasle batzuei, «sortzeko grina azaleratu» zitzaiela igarri baitzuten egitasmokoek, koordinatzaileak azpimarratu duenez. Egitasmoari esker, musikariak «ispilu» bilakatzen dira haientzat, batez ere emakumeentzat, dioenez. «Ezagutza gutxi dago euskal musikarekiko, eta are gutxiago emakumeek egiten duten euskal musikarekiko. Ikasgelan emakume musikari bat egotea pizgarri bat da emakumeentzat».

Musikariek duten eredu izaera ukatu gabe, musikan aritzeko intentzioa ez dutenentzat ere baliagarria dela adierazi du Mikel Inuntziaga Inun musikari eta parte hartzaileak: «Egitasmoak ez ditu soilik euskara eta euskal musika sustatzen. Sormena transbertsala da: denok daukagu sortzailea barruan, sortu eta bakoitzaren koloreekin esperimentatzeko ar hori. Ekinbideak ez ditu bakarrik musikari hobeak ekarriko: herritar hobeak ekarriko ditu».

Disko berria prestatua zuen Antton Valverdek, baita hura grabatzeko txanda hartua ere Elkarreko estudioetan, baina pandemiak oztopatu zizkion planak. 2007an kaleratutako Hamabi amodio kanta hartatik diskorik atera gabe zegoen musikaria, eta, horri erremedioa jartzera zihoala, koronabirusak grabaketa bertan behera utzi beharra eragin zuen. Itxialdiko hilabeteetan, ordea, proiektuak moldaketak izan ditu, hiru kanta berri gehitu baitzaizkio: hamarrekoa izatekoa zen diskoa hasieran, baina hamahiru ditu, azkenean, Elkarrekin kaleratu berri duen Gaua. Ausentziaren itzala lanak. Bakarkako seigarrena du, nahiz eta guztira hamalau diskotan parte hartu duen «gutxienez», musikariak berak gogoratu duenez.

Antton Valverde, Elkar estudioen kanpoaldean. (Jon Urbe / Foku)

Harkaitz Canoren poesia izan da aldaketaren erantzule. Idazleak eta Arkaitz Mendoza musikariak duela sei urte elkarlanean ondutako obra batek izan du eragin zuzena: Malgua da gaua disko-liburuak, hain zuzen ere. Canok Chopinen nokturno-en harira eginiko poesiak errezitatzen ditu lan horretan, eta Mendozak konposizioak interpretatuz laguntzen dio. Hogeita hamar olerki dira guztira, hamar euskaraz, hamar gaztelaniaz eta hamar ingelesez: ez dira itzulpen zuzenak, baina hiru hizkuntza horietako bertsioek lotura dute euren artean. Molde horri jarraitu dio Valverdek ere disko berriaren lehen hiru kantak egiteko: Canok eta Mendozak bezala, Valverdek ere nokturno-en irakurketa hirukoitz bat egin du “Sei silabako gauak” abestian, eta, haiek lez, gaztelaniazko zein ingelesezko aldaerak ere sortu ditu.

Hiru kanta berri horiek «dena aldrebestu» dutela azaldu du artistak: «Hasieran fundamentalak ziren kantak besteen menpe gelditu dira gero». Ez ditu kantak soilik baldintzatu, halere, diskoaren izenburua bestelakoa baitzen hasieran. Azken abestiak —hark ere Canoren poesia du iturri— “Presentzia” du izena, eta obra osoa izendatu behar zuen aurreneko bertsioan. Aldiz, absentziak kendu dio protagonismoa.

Oraingo honetan, Valverderen pianoak bat egin du Francisco Herreroren biolinarekin eta biolarekin, eta Ivan Carmonaren biolontxeloarekin. Ohi bezala, Karlos Gimenezekin egin du lan musikariak: «Urte asko daramatzagu elkarrekin lanean, diskoetan eta zuzenekoetan. Laguntza ia ezinbestekoa da. Ondo ulertzen du nire estiloa, eta ondo egokitzen da». Emaitza «txukuna» dela adierazi du Valverdek, eta «ederra» ere badela gaineratu du Elkarreko Andres Camio Jitu-k: «Presarik gabe gozatzeko lana da». Halaber, haren disko berria aurkeztea «plazer» bat dela gaineratu du: «Eskarmentu handiko musikaria da, beteranoa. 50 urteak gainditu ditu musika arloan».

Poesiaren presentzia
Harkaitz Canoren literaturaz gain, beste hainbat artistaren izenak ere lotu behar zaizkio Valverderen disko berriari. “Joan zirenei” eta “In manus tuas”, Domine abestien letrak Xabier Leterenak dira, esaterako. «Nire etxera etorri zen batean, buruan nuen melodia bat jo nuen pianoan. Letra egin zezakeen eskatu zidan». Hala biribildu zen “Joan zirenei”. Izenburuak argi uzten du kantaren edukia, musikariak azaldu duenez: «Joan zirenei dedikatuta dago. Bakoitzak badu nori dedikatu». Bestalde, “In manus tuas”, Domine-ren ildoa hasieratik zegoen argi: «Leteren hil aurretiko oroigarria da, otoitz bat. Gauza izugarria da, hunkigarria».”Vermeer” kantak, izenburuak aditzera ematen duenez, artearekin du zerikusia. Imanol Irigoienen liburu batean oinarrituta dago, Valverdek azaldu duenez: «Liburua kuriosoa da. Bertan aipatzen du nola ikusten duen argia zenbait koadrotan, eta, konkretuki, Vermeerren batean». Beste abesti batean, “Erantzuna”-n, Lauaxeta du hizpide. Aurreko disko batean, Lauaxetaren Itauna olerkian oinarritutako izen bereko kanta egin zuen, eta oraingo honekin hari erantzuten dio. Horien lanez gain, Anjel Lertxundiren, Elisa Ruedaren eta Salbatore Mitxelenaren testuez ere baliatu da, besteak beste, diskoa osatzeko.