Joni eta Imanol Ubeda anaiak. (Andoni Canellada / Argazki Press)

Gauza batek bestera eraman zuelako sortu zen Bide Ertzean. Deabruak Teilatuetan taldea —ordura arte Imanol Ubedak, Joni Ubedak, Aritz Mendietak eta Iñigo Arrutik osatua— etenaldi betean zen, Arruti kanpora joana zelako ikastera. Geldirik egoteko asmorik ez, eta zerbait berria lantzen hasteko gogoz hasi ziren Ubeda anaiak esperimentazioan. Etxetik bertatik zetorkien kulturzaletasunerako joera: anaia zahar biak, Joxi eta Baxi Ubeda, musikariak ziren; Garbiñe Ubeda arreba zaharra, berriz, Susa argitaletxearen liburuak diseinatu eta maketatzen zebilen garai hartan. Bat egiten zuen horrek guztiak familiaren etxean, Imanolek gogoratu duenez: «Zorionez, etxean beti eduki ditugu diskoak eta liburuak oso eskura». Hala hurbildu ziren poesiara, eta hala hasi ziren Itxaro Bordaren eta Jose Luis Otamendiren poemak eta Joseba Sarrionandiak euskarara ekarritako Poemas naufragos liburuko aleak musikatzen, «ariketa musikal» gisara, unibertsitateko ikasle giroan. Talderik ez zen oraindik, baina kantak bai. «Horrezkero, Deabruak Teilatuetan-en kutsua ez zuten kanta batzuk bazeuden. Hori zen abiapuntua».

Hortik aurrerakoa elkarren segidan gertatu zen. Ubedatarrek Soraluzeko (Gipuzkoa) Gaztelupeko Hotsak diskoetxekoekin harremana egin zuten, eta Iñigo Aranbarri, Koldo Izagirre eta Jose Luis Otamendi idazleek musikariengana jo zuten, Mitxel Sarasketa euskal presoaren 20 urteko kartzelaldiaren harira errezital batean parte har zezaten. Mugarria izan zen Dana lanbrotute ikustot ikuskizuna: arrakastaz estreinatu zuten Bilboko Kafe Antzokian, eta arrakastaz jarraitu zuen gerora Euskal Herriko beste hainbat tokitan. Amaitzerako, hautua egina zegoen: plazara agertuko zen Bide Ertzean.

Karlos Aranzegi bateria jotzailea taldera batu zuten anaiek —ahotsa eta gitarraren ardura hartu zuen Imanolek, eta baxuarena Jonik— eta hirukote modura jo zuten estudiora Bide Ertzean-ekoek, Kaki Arkarazorengana. Han zeudela, ordea, Fran Iturbe gitarrista eskarmentudunarekin eta Labrit kantari hasiberriarekin harremana egin zuten. Biek kolaboratu zuten lehen disko hartan. Gerora, taldekide bihurtu ziren.

Bide Ertzean-en lehen diskoak estilo berri batera eraman zituen Ubeda anaiak. Orduko joeretatik aparte, Deabruak Teilatuetan-en doinuetatik aparte, pop musika jorratzen hasi ziren, eta poesiari leku berezia eman. Ordutik, asko hitz egin da horrek ekarritako berrikuntzaz. Ubeda anaiek, ordea, pisua kendu nahi diote horri. Joni: «Beste musika joera batzuetara jo nahi genuela bistan da, oso nabarmena da aldea. Baina badago halako mitifikazio bat, eta ez dut uste hainbesterako zenik. Guk ez ditugu inoiz gauzak oso argi eduki, baina argi eduki dugu hurrengo urratsa zein izango zen». Eta, antzera, Imanol: «Nik dramatismoa kenduko nioke: badirudi basoan bidea zabaltzen ari ginela eta jendeak geziak botatzen zizkigula aurrera ez egiteko, eta ez da hori».

“Askotan entzun behar izaten genuen: ‘Eta Deabruak-ekin noiz egingo duzue zerbait?’. Hasieran, Deabruak Teilatuetan zen nagusi, eta Bide Ertzean anaia txikia. Gero, alderantziz”

Orduan indarrean zeuden estilo eta jarreretan, ordea, aldea zekarren Bide Ertzean-en proposamenak. Punk-rockaren garaiak indarrean zirauen, kantu gogorrak ziren nagusi, eta Fran Iturbe taldekideak Eskisabelen liburuan dioenez, «oso machoa» zen giroa. Testuinguru horretan agertu zen Bide Ertzean-en hautu pop eta sarri naif-a. Eta, Jonik dioenez, «zenbait jenderentzat arraroa» izan zen jauzia. «Baina uste dut denborarekin jendeak ikusi zuela proiektu serio bat zela». Antzera gogoratzen du Imanolek ordukoa: «Askotan entzun behar izaten genuen: ‘Eta Deabruak-ekin noiz egingo duzue zerbait?’. Jende batek pentsatzen zuen: ‘Bueno, pasatuko zaie tontakeria hau’. Hasieran, Deabruak Teilatuetan zen nagusi, eta Bide Ertzean anaia txikia. Gero, alderantziz».

Garai hartako joerak hain ziren ezberdinak, ezen orduko kronika batean «miraritzat» jo baitzuen Pablo Cabeza musika kazetariak taldearen iraupena. Esperimentua, ordea, ongi atera zen, eta lehen disko txikiaren agerpenetik zazpi hil eskasera argitaratu zuen taldeak bere lehen disko luzea: Zure minari. Luzerako etorria zen Bide Ertzean.

Mezua kantari lotua
«Bide Ertzean-ekin, pixka bat kanpo geratu ginen garaiko apustu ideologiko-estetiko horretatik, eta ez gure kantuek karga ideologikorik ez dutelako: Bide Ertzean-en kantek maiz izan dute karga hori, baina ez dugu erabili estilo panfletario bat; beste modu batera esan ditugu gauzak». Imanolena da azalpena, eta badaki zertaz ari den: berak idatzi ditu taldearen kanta gehienak, eta, bestela, hango eta hemengo poeten lanengana jo du anaiarekin batera, olerkiak musikatzeko. Tonu lirikora jo dute sarri kantak egiteko, baina aldarririk ez da falta izan.

“Bide Ertzean-en kantek maiz izan dute karga ideologikoa, baina ez dugu erabili estilo panfletario bat; beste modu batera esan ditugu gauzak”

Eskisabelek «kazetari begiradari» egotzi dio aktualitatearekiko eta gizarte gaiekiko taldearen ardura, kazetariak baitira bi ubedatarrak. Eta onartu du Jonik «informatu nahi izate horretan oso posizio onean» daudela, baina kazetari baino gehiago «herritar gisa» kantatu dutela uste du. Eta, batik bat, «XX. mende petralak» bete-betean harrapatu duen familia bateko herritar gisa. Aitona eta birraitona desagerrarazi zizkien altxamendu frankistak Ubeda anaiei, eta haritik tiraka osatu zuten Non dira 1936ko gerrari buruzko lan monografikoa, 2006an. Zazpi urtera, 1977an Guardia Zibilak tiroz hildako osabaren memoriari heldu, eta 77 diskoa ondu zuten, Trantsizio garaiko errelatuari ahaztutako biktimak eransteko. «Guretzat kantuak egitea hausnartzeko modu bat da», dio Imanolek. «Jartzen zara paper baten aurrean, eta zure buruko kezkak ordenatzen dituzu». Eta, segituan, Joni: «Guk zerbait esan nahi dugu musikarekin. Eskola horretakoak gara: ekarpen bat egin behar duzu».

Agurrik ez, gero arte baizik
Taldearen nukleoari eutsi diote Ubeda anaiek eta Aranzegik ibilbide osoan, baina, gainontzean, aldaketak izan dira osaketan. Labritek urte pare bat eman zituen taldean. Fran Iturbek, ordea, luzaroan eutsi zion taldeari. Joserra Senperena pianista, bestalde, taldearen laugarren lanean —Maite out— hasi zen kolaboratzen, eta bosgarrenean —Esan bare— bildu zen taldera. «Kolore handia» eman diote musikariek Bide Ertzean-i, Joniren ustez: «Guk musika bizi dugu, baina teknika oso mugatukoak gara. Norberak ezin du dena lortu; horretarako bidelagun oso aproposak izan ditugu». Imanolen iritziz, ñabardura berrietara gerturatuz joan da taldea musikari horien ekarpenari esker. «Bide Ertzean asko egon dira. Oinarri popero hori galdu gabe, izaera ezberdineko tendentzietara hurbiltzeko joera egon da». Elkarrekin, banda ezohikoa osatu dute, nahastu baitira bertan musikari profesionalak eta amateurrak, oreka perfektu eta giro onean. Eta eutsi diote errezetari, hemezortzi urte luzetan.

Tarte horretan konposatu baina gero diskoetatik kanpo geratutako abestiak dira orain bilduma berri batean gorde dituztenak. Garai guztietakoak dira, eta, halere, ez dute «ibilbidearen erakusgarri» gisara balio, Imanolen ustez. «Eranskin bat» da diskoa kantariarentzat, «alde ezkutu hori erakusteko modu bat».

Azken urteetako ausentziaren ostean, taldera itzuli da Senperena diskoko kantak grabatzeko. Eta pozik geratu da Imanol formularekin: «Bide Ertzean-ek ez balu orain eten bat egingo, aurrera egingo balu, laukote gisa egingo luke, Joserrarekin [Senperena]. Iruditzen zait [diskoan] badaudela Bide Ertzean-en etorkizuneko disko baten printza edo zantzuak: etor zitekeen bide horren erakusgarri izan daiteke».

Etena, ordea, egon egongo da. Familia kontuak tarteko, «gero arte» esatea erabaki du taldeak, eta etena «ez da urte batekoa» izango, Jonik dioenez. Aho batez onartu dute geldialdia, eta, azaldu dutenez, oinarri ona da hori etorkizun batean taldea berreskuratzeko. Bitartean, bide berriak esploratuko ditu Imanolek. Baina egongo da aurrerantzean tartea hortaz mintzatzeko.

Azken kontzertuez gozatzea dagokie orain taldekideei. Durangon eta Bilbon aritu ostean, Donostiako Antzoki Zaharrean izango dira igandean, eta abenduaren 29an amaituko dute bira, Iruñeko Iturrama auzoko Civivoxean. Azken kontzertua izango da, tarte batean behintzat. Baina transzendentzia eta liturgia guztia kendu nahi diote horri, Imanolek dioenez. «Ez dugu malabarismorik egingo. Lau tipo izango gara agertokian, ibilbide guztiko kantuak jotzen. Bide Ertzean-en kontzertu bat izango da». Hori baino ez, edo hori guztia.

Bide Ertzean taldeko kideak, Jon Eskisabel kazetariarekin, atzo Donostiako Garoa liburu dendan egindako aurkezpenean. (uan Carlos Ruiz / Argazki Press)

Kazetariak, edonola, bazuen «aurreiritzi» bat edo beste lanari ekiteko orduan. Atzo azaldu zuenez, ez dira ohikoak musika taldeei buruzko liburuak gurean. «Are gutxiago euskaraz, eta are gutxiago ustez liburu batera eramateko baldintzak betetzen ez dituen talde baten kasuan. Musika liburuak nazioarteko birak eman, aretoak bete eta milaka eta milaka disko saltzen dituen taldeei buruzkoak izaten dira». Eta, esan gabe doa, ez da hori Bide Ertzean-en kasua: «Bada talde bat bere ibilbidea egin duena, baina beti izan da talde minoritarioa, bere izena irabazi duena, baina minoritarioa».

Eta, halere, argi zuen Eskisabelek taldeak bazuela kontatzea merezi zuen «alde interesgarri bat». Nabarmentzeko moduko «talde berezia» izan baita beti Bide Ertzean, haren iritziz: «Ez dut esango rara avis bat denik, baina ale bakan bat izan da euskal eszenan». Bereizgarriak asko dira, eta hastapenetatik bertatik datoz. Horregatik, 1998an sortzearekin batera Bide Ertzean-ek pop musikaren eta poesiaren alde egindako «apustu estetikoa» nabarmendu zuen atzo liburuaren egileak, eta apustu horrek ekarritako berrikuntza azpimarratu zuen: «Poparen estereotipoekin hautsi zuen. Ematen zuen pop musika eta poesia ezin zirela ezkondu. Gaur egun, hori oso onartua dago, baina 1998ko Euskal Herrian ez hainbeste». Era berean, taldeak «bere garaiaren argazkia edo kronika» egiteko beti erakutsi duen kezka goratu zuen Eskisabelek. «Ez ditu abesti ederrak bakarrik egiten, beti transmititu nahi izan du mezu bat».

Bada, halere, Eskisabelentzat oraindik garrantzitsuagoa den ekarpen bat; «ideologikoa», nonbait. Eta balioekin du zerikusia: «Iruditzen zait euskal taldeen artean bere garaian oso ohikoak ez ziren balio batzuk transmititu izan dituela beti taldeak: enpatia, afektibitatea, zalantza, hauskortasuna… Munduan kokatzeko modu bat transmititu du». Egilearen arabera, hain justu, horrek ematen dio izaera berezia taldeari.

Gorka Urbizu Berri Txarrak taldeko musikariak egin du liburuaren hitzaurrea —«laburra baina ederra», Eskisabelen hitzetan—, eta hark ere erreparatu dio Bide Ertzean-ekoen aldarte samur eta gertukoari. Hain zuzen ere, horrekin du lotura ere liburuaren Zutaz kantatzeko izenburuak, egileak atzo azaldu zuenez: «Ondo laburbiltzen du enpatia eta besteenganako harreman hori». Taldeak bere lehen diskoan grabatutako Bide Ertzean kantaren hitzen zati bat da tituluak jasotzen duena.

Osaketan ere berezia da Bide Ertzean taldea, kazetariaren ustez. Izan ere, amateurrak dira Joni eta Imanol Ubeda «taldeko buruak», baina hasieratik egin zuten «apustua» musikari profesionalekin lan egiteko. Eta, Eskisabelek dioenez, «eredu misto hori ez da oso ohikoa Euskal Herrian». Eta horretan datza taldearen beste balioetako bat: «Talde amateurra izan arren, talde profesionala balitz bezala egin ditu gauza guztiak, detaile guztiak zainduz, grabazioak, arlo teknikoak, non jo… Eta beharbada horrek ere sakrifizio batzuk egitera ere eraman ditu, nahi baino gutxiago jotzera, beharbada».

Liburua osatzeko, batzuekin eta besteekin hitz egin du kazetariak: taldekideekin, soinu teknikariekin eta diskoetxetako arduradunekin. Gainera, taldearen sorreraren testuingurua deskribatu du, bilakaera azaldu, eta egin ditu iruzkinak orain arte kaleratutako diskoen inguruan. Era berean, bost idazlek —Gotzon Barandiaran, Igor Estankona, Castillo Suarez, Jon Benito eta Itxaro Borda— taldeari buruz idatzitakoak jaso dituzte liburuan.

B aldeko kantak
Liburuarekin batera, hamalau kantez osatutako disko berria ere kaleratu du taldeak, liburuaren izen berekoa. Garbiñe Ubedaren diseinuak bildu ditu bi euskarriak, diskoa zein liburua. Orain arteko grabaketatik kanpo geratutako kantek osatzen dute diskoaren zatirik handiena, Imanol Ubeda taldekideak atzo azaldu zuenez: «Taldearen ibilbidean ia konstante bat izan da: estudiora sartu orduko, gehiago ziren eramaten genituen kantuak, gero grabatzen genituenak baino». Hala, «ganbara betetzen» joan zitzaien bazterrean pilatutako konposizioekin. «Egun batean bururatu zitzaigun ganbarara igotzea eta pixka bat ordenatzea».

Ariketa horretatik sortu zen orain aurkeztutako bilduma: diskoetatik kanpo geratutako piezak daude, baina baita argitaratutako batzuen moldaketa bereziak, irratian egindako zuzenekoak edo remixak ere, besteak beste. «B aldeko gauzak» dira orokorrean, «bazterrean geratu direnak». Eta taldearen ibilbide osoko kantak badira ere, Ubedak ez du uste taldearen erakusgarri gisara balio dezaketenik. «Horretarako diskografia dago». Zaleek Bide Ertzean-en «argazki osatuago» bat egin dezaten balio dezake diskoak, ordea.

Taldearen azken lana izango da, 2017arekin batera eten mugagabea egin aurretik. Halere, lau kontzertu emango dituzte hori baino lehen. Bolada batean, behintzat, azkenak izango dira. Eta horregatik ari dira «kariño handiarekin» prestatzen.

Begiz Begi taldeak ‘Hatsa’ diskoa kaleratu berri du. (Pierre Balacey)

Edonola, badira honezkero zazpi urte taldea, boskote gisara, lanean denetik. Tarte horretan, hiru disko kaleratu dituzte; azkena, Hatsa (Baga Biga), berriki argitaratu dute, eta Azkue Fundazioak antolatutako Banden Lehia irabazi izanaren ondorio da. Sari gisara, sei piezako lana grabatu dute Kaki Arkarazok lagunduta, haren Garate estudioan, Andoainen (Gipuzkoa). Modu analogikoan eta ia zuzenean grabatu dute. «Kristoren xantza izan da».

Ez dago Begiz Begiren errepertorioan estilo bat eta bakarra, edo ez behintzat estilo pururik. Post-rock motakoa da oro har musika, aldaera progresibo askokoa, eta musika instrumentalera jotzen dute sarri. Azken batean, esperimentazioa oinarrizko elementua da haien jardunean, eta gauza ezberdinak frogatuz joan dira taldearen estiloa fintzen. Azken diskoan, gehiegi obsesionatu gabe, lortu dute oreka puntu bat, Etxeberrik dioenez: «Uste dut beste diskoetan denbora gehiago pasa dugula [estiloa] bilatzen aurkitu gabe. Oraingoan ere bilatu dugu, baina aski fite jarri gara ados gauza batzuen inguruan, eta hori gauza berria da. Azkenean, sortzen duzularik diskoa, diskoaren argazki bat sortzen duzu hasieran, eta, abestiak biziki goiz sortzen hasten bazara, azkeneko argazkiak ez du hainbeste irudikatuko abiapuntuan egin nahi zenuen musika». Oraingoan, ordea, denbora gutxiago izan dute lana ontzeko, eta, nonbait, egiten ari zirenaren gaineko kontzientzia argiagoa eman die horrek. Eta pozik geratu dira.

Ertz askotakoa da emaitza, Ritxi Aizpuru Baga Bigako arduradunak nabarmendu duenez: «Biolinak ikuspegi berritzailea ematen dio post-rockari, tarteka uztartuta ditu ukitu sasi edo post-progresiboak, malenkoniatsuak, lasaiak, pisu handiko pasarte indartsuak eta euskal tradiziozko doinu usaiak zortziko itxurarekin». Azken horren adibiderako, “Barealdia” kantua: sonoritate handiko musika instrumentalaren azpian igarri daiteke euskal dantzetako erritmoen zantzuak.

Ez da kasualitatea: izan ere, Etxeberrik dioenez, taldearen estiloan euskal sustraiak mantentzea dute xede. «Mundu herrikoitik» iritsiak dira bera eta Patxi Amulet, eta «gaurko musikaren mundutik» gainerako taldekideak. Bi munduak uztartuta sortzen dute, euskal  musika herrikoiaren oihartzunak bilduz erritmo garaikideagoen aterkian. Alde horretatik, Errobi eta Itoiz bezalako taldeen estilotik edaten dute, Etxeberrik dioenez. Eta bereziki sentitzen da identifikatua Anje Duhaldek eta Mixel Ducauk sortutako taldearekin: «Errobik bazuen desmartxa hori, erritmo herrikoiak hartzekoa».

Edonola, ikusten du aldea orduko talde horien eta gaur egungo panoramaren artean: «Publikoak, beharbada, naturalago hartzen eta onartzen zituen». Gaur egun, ordea, publikoaren belarria formatu komertzialetarako hezia dela uste du, eta zailagoa izaten dela hortik kanpora nabarmendu, eta aintzat hartua izatea: «Ez dakit publiko heziketa den, baina iruditzen zait gure gurasoek errazki onartzen zituztela musika estilo batzuk».

Mitologia, gaurko bizitzan
2015ean Joan ihes egin baino lehen diskoa autoekoiztu zutenean, gai bat bilatu zuten lana goitik behera ardazteko, eta kameren gizarteaz aritu ziren, egungo kontrol soziala salatzeko. Oraingoan, antzera, hari batez josi dituzte diskoko sei kantak, eta euskal mitologian bilatu dute horretarako inspirazioa. «Talde guztiek bezala, gure eguneroko bizia eta kezkak nahi genituen adierazi, baina, aldi berean, paralelismo bat egin nahi genuen euskal mitologiarekin, erremedio bat balitz bezala gure eguneroko kezkei erantzuteko». Horregatik, Claude Labaten Libre parcous de la Mythologie basque liburua ardatz, antropologoarekin bildu ziren taldekoak, gaia lantzeko. Ondotik, Odei Barroso bertsolariak osatu ditu letrak, eta Maiana Agorrodi marrazkilariak egin du diskoaren azala, euskal etxe irudikatuz egungo gizartearen bihotz gisara.

“Gure eguneroko bizia eta kezkak nahi genituen adierazi, baina, aldi berean, paralelismo bat egin nahi genuen euskal mitologiarekin, erremedio bat balitz bezala gure eguneroko kezkei erantzuteko”

Azkue Fundazioaren Banden Lehia txapelketak bultzada berria eman zion taldeari, iaz. Ez zuten espero irabaztea, eta are, ez zuten argi ikusten lehiaketa sistema ere: «Taldearen hastapenetan hautu berezia izan zen: ez genuen parte hartzen lehiaketetan, eta ez genuen sobera parte hartu nahi gauza instituzionaletan. Autoekoizpenean lan egiten genuen, eta leku alternatiboetan jo nahi genuen. Baina lehiaketa horrek [Bande Lehia] euskaraz kantatzen duten taldeei ikusgarritasun bat ematen die, eta biziki inportantea da hori. Horregatik nahi genuen parte hartu, eta sailkatuak izan ginen finalera joateko. Kontent ginen bakarrik Bilborocken jotzearekin, eta azkenean irabaztea ikaragarria izan zen. Eta ondotik etorri dena ere biziki ona izan da».

Aurrerantzean, lana publiko aurrean defendatzea egokituko zaie Begiz Begi taldekoei. Azaroaren 19an Bartzelonan ariko dira, Willis Drummond-ekin batera, EH Sona jaialdiaren barruan. Eta «ohorea» izango da Etxeberrirentzat oholtza Ipar Euskal Herriko kideekin partekatzea. Dioenez, «eredua» baita Willis Drummond harentzat: «Kontzertuekin egin dute haien ibilbidea, ez dute lortu nolabaiteko ospea publizitateari esker. Proposamenei beti baietz erranez, publikoa fidelizatu dute pixkanaka. Gaur egun, gizartean komunikazioa inportantea da, baina ez da bakarrik hori. Sare sozialetan gehienetan nahi izaten dugu ahal bezainbeste komunikatu, baina ezin da proiektua zein den eta musika zer den entzun gabe». Horregatik, Willis Drummondekoek bezala, oholtza gainetik gerturatu nahi dute publikoa, eta parez pare jardun. Begiz begi. Izango dute horretarako aukerarik.

Jon Barreros Ordiziako (Gipuzkoa) gitarrista eta kantaria izan zen egitasmoaren bultzatzailea: «Nire gitarra jotzeko eragatik eta musika eskolan ikasi nuenagatik, bluesa perfekzionatzen hasi nintzen, eta, asko gustatzen zitzaidanez, pentsatu nuen: ‘zergatik ez blues talde bat egin?’». Dioenez, «Euskal Rock Erradikalaren errutinatik ateratzea» ere izan zen xedeetako bat. Hala, egitasmoa Urko Ruiz de Apodaka baxu jotzaileari proposatu —Ordiziakoa, Barreros bezala—, bateria jotzaile bat «engainatu», eta hirukote gisa abiatu ziren musika munduan, «talde gehientsuak hasten diren bezala, moldaketak egiten». Beranduago, «base melodikorako zerbait» erantsi beharra zutela iritzita, Yon Labaien Tolosako (Gipuzkoa) piano eta hammond jotzailearengana jo zuten, eta hark «gizendu» zuen taldearen doinua, Barrerosen iritziz. Azkenik, bateria jotzaileak taldea utzi, eta Fermin Etxeberriak —tolosarra hura ere— hartu zuen haren tokia, gaur egungo laukotea finkatuz.

Starblues

Joan den udaberrian iritsi zen taldearen blues errepertorioa disko batean gordetzeko «mugarria». Beasaingo (Gipuzkoa) Pottoko estudioetako Fredi Pelaezengana jo zuten orduan, «maketatxo bat egiteko kontzeptuarekin», baina «fundamentuzko disko» bat egin zuten azkenean, grabazio teknikoak horretara bultzatuta. Atzo aurkeztu zuten lana, Gaztelupeko Hotsak diskoetxeak ekoitzitakoa, Donostian.

Taldeak berak sortutako hamabi kanta ditu Starbluesek, euskaraz kantatuak, eta baita sei bertsio ere, «zuzeneko materiala» izaten direnak. Hamabi pieza propioetatik zortzi bildu dituzte diskoan, «tamaina polita» delakoan. Taldekideen artean egin zuten bozketa, diskoan zer kanta sartu aukeratzeko. Eta, Barrerosek dioenez, «haien artean antz handiena dutenak, lerro bati jarraitzen diotenak» dira hautatutakoak. «Blues disko bat egin nahi genuen, eta kanpoan geratu direnak ez dira blues kantak».

Bluesaren ertz ezberdinak
Jon Barrerosek konposatu ditu diskoko sei kanta, eta Yon Labaienek beste biak, nahiz eta taldekide guztiek hartu duten parte ondorengo moldaketetan. Eta bada diferentziarik, taldeko kantariaren ustez. Gitarra «biziagokoak» dira, nonbait, berak eginikoak. «Rhythm and bluesetik gertukoagoak ». Hain justu, bluesa ardatz, ukitu ezberdinetako kantak sartu dituzte diskoan, eta taldekide guztiek batera joaz grabatu dituzte, live recording izeneko estiloan. «Freskotasuna» eman dio horrek lanari, Barrerosen ustez.

Ostiralean aurkeztuko dute diskoa zuzenean, Ordiziako D’Elikatuz aretoan, 19:30ean. Eta orain arteko erritmo geldoa —25 kontzertu eman dituzte sei urtean— erabat eraldatu gabe ere, —argi dute badituztela bestelako lehentasunak— aurrerantzean gehiago jo nahiko lukete: «Behin gauza serio bat kalera aterata, nahiko genioke munduari erakutsi».

Keu Agirretxea abeslari eta gitarrista ondarrutarra. (Luis Jauregialtzo / Argazki Press)

Madrilen grabatu duzu diskoa. Zeren bila abiatu zinen hara? 
Mauka diskoetxeak proposatu zidan grabazioei beste tratamendu bat ematea. Azken urteetan nik neuk ekoiztu ditut nire gauzak, eta ni arduratu naiz grabazioez, eta esan zidaten aukera bazegoela gauza diferente bat egiteko. Eta nire disko guztiak Euskal Herrian grabatu ditudanez —ez naiz kanpora joan izan—, eta hau hemezortzigarren diskoa izan denez, bada, behintzat, zer edo zer probatu nahi nuen. Musikariak ere Madrilgoak dira, eta hara joan ginen pixka bat aldatzearren.

Eskarmentu handiko musikariak bildu dituzu zure ingurura. Zer eman dizute?
Ez nekien ziur zer topatuko nuen, ez nituen ezagutzen haiek pertsonalki, erreferentzia batzuk neuzkan, norekin jo duten, bideoren bat… Banekien ukitu bat emango ziotela. Jotzeko beste era bat eman didate, batez ere erritmikoa. Agian izango da David Baok flamenko asko jo duelako, baina badago ukitu flamenko bat. Harritu ninduen haren zentzu erritmikoak, eta baita [Javi] Calambresenak ere. Ondo menperatzen dituzte tresnak: gauza sinpleekin gauza ez hain sinpleak egiten dituzte .

Kolaborazio askotarikoak ere bildu dituzu. Bitxia da disko berean Xabier Solano eta Mikel Erentxun topatzea, adibidez. 
Bai. Aberasgarria izan da; ze, uste dut ez dudala halako disko bat egingo bizitza osoan [barreak]. Madrilen grabatzen ari ginenez, hango musikariekin, eta diskoa beste kolore bat hartzen ari zenez, bada, aukera izan genuen haiekin kolaborazioak egiteko. Jairo [Jairo Zavala] estimu handitan eduki dut beti, orain dela hainbeste urte, Depedro egin aurretik, Garate estudioetan kointziditu nuenetik —bera Amparanoian ari zen—. Mikel Erentxunekin kristoren sorpresa hartu dut. Aukera eduki dut harekin eta Pablo Novoarekin estudioan egoteko, eta kristoren sorpresa ona izan da; tipo onak dira, eta esku zabalik hartu naute. Eta euren ukitua eta pertsonalitatea diskoan dago. Solanok abesten duen kanta, agian, diskotik gehien urruntzen dena da, indartsuena-edo. Azken urteetan harekin gauzatxo batzuk egin izan ditut, eta hura ere animatu zen.

Asko nabarmendu da kolore askotako diskoa dela. Baina badute kanta guztiek nolabaiteko hari komun bat ere, ongi borobildua dago diskoa. 
Bai, bai. Ekoizpenagatik ere bada. Lehenengoko fasea Madrilen egin genuen, baina bigarrena, Haritzekin [Harregi] egin genuen, Usurbilen, eta horrek, ekoizpen aldetik dena batzeko egin zuenak, badu bere pisua. Nik ere uste dut diferenteak direla kantak baina badutela norabide bat-edo.

Mikel Etxabururen, Kirmen Uriberen eta Aiert Goenagaren testuak baliatu dituzu. Hirurak dira ondarroarrak. Kasualitatea da, edo propio bilatutako zerbait?
Azken urteetan, Mikel Etxabururen eta Kirmen Uriberen hitzak asko erabili ditut. Eta, egia esateko, euren idazteko erak nahiko ondo datoz bat. Gainera, lagunak dira, eta zortea daukat eskura dauzkadalako. Aiert oso ona da, nire ideiak nahiko ondo enkajatzen ditu, eta, beraz, niretzat oso erosoa da alboan halako artistak egotea idazten.

Guztietan ageri dira gai eta kezka antzekoak, maitasunarekin, sentimenduekin eta harremanekin lotuak…
Hori da. Batzen gaituena da sentsibilitate gradu nahiko antzekoan gabiltzala, bai haiek idazten dutenarekin, eta bai nik azken urtetan dauzkadan ardura musikalekin. Asko gustatzen zait nola idazten duten; ezberdinak dira. Adibidez, oso diferenteak dira Kirmen eta Mikel, baina daukaten sentsibilitate puntuarekin asko konektatzen dut, eta uste dut nire musikarekin ondo datoztela bat.

Ezeren gainetik gitarrista zara?
Lehen, gitarristagoa nintzen, riff eta halakoei, gitarrari arreta handia ipintzen nion, kanta ez nuen sumatzen osotasunez, eta gitarristaren ikuspuntutik begiratzen nuen. Eta hori pixka bat aldatuz joan da. Tira, nire instrumentua da, ni gitarrista naiz, baina, orain, kanta borobil baten bila joaten naiz. Adibidez, “Zuhaitzen denbora” kantak ez dakit lau akorde bakarrik ez ote dauzkan, hiru ez badira… Borobiltzera noa, ez hainbeste gitarrak ze rollo eramango duen.

Azkenaldian badira gitarrista puruak izandakoak bakarka nabarmentzen ari direnak. Joseba Irazoki, Joseba Baleztena edo zu zeu, adibidez. 
Nik hainbeste fase pasatu ditut… Hiru disko instrumental dauzkat, eta badakit zer den disko bat defendatzea; niri disko instrumentalak asko gustatzen zaizkit, ondo pasatzen dut, baina, arraioa, nire bidean aurrera egiteko… Nahiz eta gitarrista moduan ibili, beste pauso batzuk eman behar ditut, abesten, kantu batzuk sortzen…

Baina bakarlari sentitzen zara?
Bai zera! Noizbait baten batek idatzi izan du kantautore, eta kantautore berbak berak atzera botatzen nau, nire errespetu guztiarekin. Nik gitarra jo eta kantatu egiten dut. Gauza bat da, agian, proiektu baten hasierako ideia edo enfoke artistikoa batek izatea, baina, gero, nik talde bat daukat zuzenekoetarako: Fignuh Experience, laukote bat.

Nola doaz zuzenekoak?
Kristoren sorpresa hartu dugu. Batez ere, eta aurrekoarekin lotuta, bakarrik jotzeko deitzen didate pila bat [barreak]. Harrituta gelditu gara, diskoa oso ondo funtzionatzen ari delako, mugitzen ari delako eta saltzen ari delako, eta jaso ditudan kritikek asko bete naute, idatzi didan jende bat nik ere miresten dudalako. Egia esan, gure zirkuitua ez da udakoa; neure burua ez dut ikusten gu eta Ze Esatek ez dakit non… Baina harrituta geratu gara hiru edo lau bider jende gehiago mugitzen hasi garelako. Bueno, baita Izaki Gardenak eta biok batu garelako ere, eta kontzertu batzuk elkarrekin egin ditugulako; baina, bai, oso pozik gaude.

Zuzenean, taldearekin, aldatuko dira kantak, ezta? Haiek ez dute grabazioetan parte hartu. 
Artista batzuk gara geure buruaren bertsioak egiten [barreak]. Fignuh Experiencekin sei urte daramatzagu… Beste ukitu bat ematen dio. Grabazioetan grabatzen dira ez dakit zenbat gitarra, ez dakit zenbat gauza… eta, gero, [zuzenekoetan] bateria, baxua, saxoa eta gitarra daude, beraz, moldatu behar izaten dugu. Gure diskoaren moldaketa bat egiten dugu zuzenerako, eta asko gozatzen dugu.

Joseba B. Lenoir abeslari eta gitarrista nafarra. (Idoia Zabaleta / Argazki Press)

Orain lauzpabost urte ekin zenion bakarkako bideari, baina berehala hasi zinen duoan Felix Buffekin, eta Gang taldearekin gero. Bakarka bai, baina bakarregi sentitu al zinen?
Lauzpabost urte izan dira, baina niretzat ematen du pasa dela hamarkada oso bat. Eta egia da, hasi nintzen bakarrik eta segituan pasa nintzen Felixekin jotzera duoan, baina niretzako nahiko eternoa izan zen. Hasi nintzenean Bartzelonan bizi nintzen, baina ez nuen lortu han musikari bezala nire ibilbidea gehiegi garatzea, eta beno, garrantzirik ez zuen nire lehen disko friki hark, baina egiten zitzaion kasu pixarra Euskal Herrian zen, eta kanpoan apenas. Nik kristoren energia pila jartzen nuen disko horretan eta gauza haietan, baina ez nuen sentitzen erantzun bat. Horregatik egin zitzaidan super luzea, baina egia erran dena izan da ti-ta. Bakarregi aipatu duzu, eta perspektibarekin konturatu naiz baietz, musikalki horrela ibili nintzela. Lagun batekin duela ez hainbertze etxean ari ginen zerbait hartzen, nire musikaz-eta solasean, eta ikusi genuen bakarka egin nuen lehenbiziko bideoa. Perspektibarekin konturatu nintzen baietz, egon nintzela bakarregi [barreak]. Lagunari egin nion komentarioa, eta grazia handia egin zion.

Hainbat taldetan jotzetik zentozen, eta apustua egin zenuen bakarka ibiltzeko. 
Ez nuen kontzienteki bilatu bakarka aritze hori. Bartzelonara ailegatu eta segituan egin nituen gauza batzuk, han zegoen Oskar Benas laguna eta gitarrista izugarria, eta berarekin egin genituen disko bat eta kontzertu batzuk. Garai hartan Maika Makovskiren gitarrista gisa zebilen, eta diskoa grabatu zuten harekin, eta nik ere bai. Kristoren banda ona zen. Baina egin genituen kontzertu gutxi, lauzpabost… Orduan, hasieran, nire borondatea ez zen gauzak bakarrik egitea, joan nintzen bizitzak horrela eraman ninduelako hara. Baina ez zenez atera gauzarik, pasa nuen denbora pila bat bakarrik jotzen eta barrenean nuen guztia atera behar izan zen nolabait. Ez naiz damutzen ere e! Ematen du igual erraten dudala hau dena tonu ilun batean eta gaizki pasa izan banu bezala, baina egia erran ez, ez nuen sufritu, eta uste dut ikasi nuela. Orain, adibidez, azken urte frenetiko hauek bizita, eskertuko nuke halako parentesi bat izatea berriro nire baitan sartu eta hausnartzeko, ez baitut denborarik egiten dudana gehiegi hausnartzeko.

“Azken urte frenetiko hauek bizita, eskertuko nuke halako parentesi bat izatea berriro nire baitan sartzeko, ez baitut denborarik egiten dudana gehiegi hausnartzeko”

Joseba B. Lenoir Gang taldearekin eman duzu azken urtea. Zer eman dizu?
Niretzat da luxu izugarria, eta gauza pila bat ekarri dizkit. Bultzada izugarria eman dit bakarkako kantak eta diskoak egiten jarraitzeko. Bai musikalki eta bai pertsonalki kristoren energia dosia izan da. Musikalki, azkenean lortu ahal izan ditut nire abestiak talde oso batekin eta behar duten indar, energia eta ñabardura guztiekin zuzenean aurkeztea. Aipatu duzu Gang, baina Gang osatzen duten musikariekin ere formatu ezberdinak daude: Felixekin hasieratik egindako duoa, Gakobeltzak deitzen duguna —Ander eta Mirenekin—, aldi berean Gang-en ez dago Lutxo, Gang-en Xan dago baxuan, baina gero Lutxo Neira baxu jotzailea egon da nirekin akustikoetan, eta diskoan ere parte hartu du. Honek ekarri dit gauza izugarri handi bat: abestiak kasik momentuan bertan egokitzeko aukera, kasik entseatu gabe interpretatzeko mila modu ezberdinetara. Iruditzen zait kristorena aldiro birak ematea kantak interpretatzerakoan, ez egitea beti zuzenean gauza berdina. Hori da taldeak ekarri didan gauzetako bat.

Oraingoan zuzenekoetan bakarrik ez, diskoaren osaketan ere hartu dute parte taldeko kideek. 
Bai, konposizioan ez gehiegi, baina hiru abesti grabatu genituen estudioan talde formatuan, zuzenean joz. Horietako bat jo izan dugu kontzertuan. Nik banuen kanta horren grabazio bat, nahiko akustikoa eta nahiko folkia, eta taldearekin jotzeko egokitu genuen. Azkenean diskoan forma horrekin joan da, taldeak eman dion nortasun horrekin. Baina gainerakoak orain arte bezala joan dira, nik konposatuta. Egia erran, bakarlari baten diskoa da, baina haien partetik laguntza izugarria jaso dut. Gehiena joan naiz etxean grabatzen, eta adibidez, ahotsekin Mirenen laguntza basikoa izan da, bai bere ahotsetan bai nire ahotsetan lagunduz. Eta denek jarri dute zerbait diskoan. Nahiz eta ez izan talde baten diskoa beraien zati handi bat hor dago.

Alde ederra dago zure bakarkako lehen diskoetatik azken honetara. Aurkitu al duzu estilo propiorik?
Ez dakit aurkitu dudan, oxala. Ez naiz gai hori esateko. Nahiko nuke gaitasuna izan nire estilo propioa estilo aniztasuna izateko. Eta hori, agian, poliki-poliki ikusiko da, hemendik bost urtetara egin dudan horrek guztiak koherentzia bat baldin badu. Hartzen baduzu lehen urteetako disko bat eta bukaerako bat, nahiz eta lehena izan Instroak, instrumentala eta esperimentalagoa, eta azkena elektronikako disko bat izan —ez dut uste, baina ez dut ezetz errango badaezpada—, koherentzia bat baldin badago orduan erran ahal izango dut aurkitu dudan edo ez. Baina nahiko nuke ezaugarria izatea aniztasuna, eta aniztasun horretan koherente izateko gaitasuna. Disko honetan ez dago instrumentalik, sartu behar nituen baina azkenean erabaki dut disko instrumental bat egitea aurrerago. Baina badaude kanta batzuetan instrumentalen oihartzun batzuk. Nahita egin dut keinuren bat.

“Bakarlari baten diskoa da, baina taldekideen partetik laguntza izugarria jaso dut. Denek jarri dute zerbait diskoan”

Instrumentalak ziren zure aurreneko lanak, baina ahotsa ezinbesteko osagaia da disko berrian. Aurreko lana, Tenpesta, aurkezterakoan zenioen “zubi lana” zela hura, trantsizio bat, “etorkizunean disko abestu bat ondu aurretik”. Hiru abestitan kantatu zenuen orduan, eta denetan orain. Hau da, beraz, etorkizuneko disko hori.
Bai, hau da, bai. [barrezka]

Erosotasuna aurkitu duzu kantatzeko? 
Erosotasuna igual aunitz erratea da, baina beldurrik jada ez dut, egia erran ez dut batere pentsatzen. Lehen, soinu frogan mikro aurrean jartzeak ematen zidan erreparoa, baina orain lasai noa… eta gozatzen dut, gozatu izan dut abesten ere. Gero entzuten dut eta ez zait gustatzen, baina tira… [barrezka]. Bai, hura zubi lana zen. Baina orain entzuten dut Tenpesta eta ez zait gustatzen batere nola abesten nuen, batere, batere, batere ez.

Eta oraingoan bai?
Oraingoan pixka bat gehiago bai, baina bueno, jarraitzen dut izaten gitarrista bat, ez naiz abeslaria.

Baina gitarrista eroaren roletik harago ere joan nahi zenuen, ezta? Musikari integralagoa izan, nolabait…
Bai, sentitu nintzen urte dezentetan sailkatua paper horretan, baina uste dut lortu dudala ahanztea. Orain lortu behar dut jendeak ezagutzea pixka bat nondik nora ibili naizen. Egin izan ditut gauza ezberdinak, ez bakarrik bakarka… Sumision City Blues-ekin ezagutzen nau Sumision City Blues jarraitzen duen jendeak paper horretan, Willis Drummondekin ikusi nauen jendeak ikusten nau rol horretan, eta abar… Lortu behar dut jendeak izatea ikuspegi hori. Baina behintzat sentitzen dut ez nagoela hain arduratua sailkapen hartatik ateratzeko.

Aldendu zara hasierako pieza esperimentaletatik. Kanta borobilagoak dira orain, gehiago lotuak kanta formatu ohikoarekin. 
Azken urteetan obsesionatua egon naiz —tira, ez da izan obsesio bat—, baina arreta handiagoa eman dit abesti borobilak egiteko gaitasunak. Hasieratik, Sexty Sexersekin abestiak egiten genituenetik, beti liatzen ginen pila bat eta bukatzen genuen lau minutu eta erdiko abestiak egiten, soloekin eta abar. Behin, joaten nintzen kotxean gidatzen eta entzun nuen The Nerves taldearen bi minutura ailegatzen ez den abesti bat, kristoren abesti puska; 1:50ean hasten da fade out bat eta bukatzen da abestia. Edo berdin The Beatlesen abestiekin edo pop abesti handi eta borobil horiekin. Obsesionatu naute pixka bat azkenaldian, eta erran nuen: ‘jo, lortu behar dut behintzat abesti bat egitea bi minutu eta erdikoa, eta disko honetan badago bat.

Hilaren bukaeran hasiko da Joseba B. Lenoir disko berria zuzenean aurkezten. (Idoia Zabaleta / Argazki Press)

Esan izan duzu hausnarketa gehiago dagoela kanta berrien atzean. 
Bai, tira, joaten naiz erritmo nahiko frenetiko batean, eta ez dut denborarik hausnartzeko. Baina egia da kantu hauek izan direla Tenpesta-koak baino hausnarkorragoak. Instroak izan zen pixka bat intuitiboa, eta pixka bat paradoxikoa da, zeren garai horretan banuen denbora pila bat nire buruarentzat. Orain ez dut denborarik, baina, era berean, nahiz eta egon batere denborarik gabe mila gauza egiten, duela dezentetik nituen kanta hauek eta disko hau buruan. Banekien nolakoa nahi nuen izatea, iraupena, formatua, dena… Igual Tenpesta-n —eta kantak entzutearekin ikusten da—, gehiago zen gitarra hartzea eta instintiboki ateratzen zen abesti bat, eta kasik hori zen joaten zena gero diskora. Orain egon dira askoz buelta gehiago.

Grabazioan aldez aurretik pentsatutakoa aldatu al da? 
Disko erdia izan da nahiko fidela buruan nuenarekiko, eta beste erdia bidean joan da osatzen. Baina hori nahi dut hala izatea, e! Gustatzen zait estudiora joatea kantak bukatu gabe, eta horregatik grabatu dut etxean gehiena, izateko denbora pila bat, ez izateko estudioan sartu eta hiru egunetan dena grabatua utzi beharra. Tarte libreak izan ditudanean joan naiz grabatzen, eta ez bazitzaidan gustatzen ez zegoen arazorik. Bai, gustatzen zait abestia forma hartzen joatea estudioan bertan.

“Pop abesti handi eta borobilek obsesionatu naute pixka bat azkenaldian. Erran nuen: lortu behar dut bi minutu eta erdiko abesti bat egitea. Eta diskoan badago bat”

Hori du ona bakarlari izateak, zure kabuz egin dezakezula. 
Bai, noski, eta gainera taldeetako demokrazia… ez diot jarriko adjektiborik, demokrazia hori gabe [barreak].

Nolakoa izan da grabazio prozesua? Hiru tokitan egin dituzue lanak.
Garate estudioan bateria guztien oinarriak grabatu genituen, nik etxean ezin nuelako grabatu bateria bat baldintza onetan. Eta probestuz estudio hori genuela eta estudio horretako aretoak dituen soinu ona eta baliabideak, Gang-ekin hiru abesti grabatu genituen zuzenean. Material hori guztia hartu eta etxean joan nintzen grabatzen ahotsak, gitarrak, baxuak, bateriaren bat edo beste… Gero Lutxok teklatua grabatu zuen, Mirenek ahotsak eta gitarra, Anderrek ere gitarra… Hori dena izan da etxean, bizpahiru hilabetetan. Eta gero, kantak bukatu ahala bidaltzen nizkion Johannes Buffi, bere Lyongo (Frantzia) estudioan egin zitzan nahasketak.

Oraindik ez omen duzu egin disko berria entzuteko “errituala”. Zein da erritual hori? 
Diskoa jaso, ireki, ikusi dena dagoela eta igual kotxean sartu eta buelta bat eman diskoa osoki aditzeko. Baina nire gurasoen kotxeko kaseteak soinu oso txarra du, eta ari naiz itxaroten kotxe txukunago bat izatera, entzun ahal izateko [barrezka]. Etxean ere egiten ahal nuke, baina ez dakit, ez naiz egon etxean ere. Pasa den asteartean jaso genuen diskoa, justu entsegutan ari ginenean Gang-ekin. Jaitsi ginen plazara eta kotxean entzun genuen pixka bat, baina bost minutu.

Baina sentsazio onarekin geratu al zara? 
Bai, pozik nago, ez dakit, orain nago nahiko epel. Garaten sartu ginenean, bi egun erreserbatu nituen, izateko deadline bat, erraten den moduan: presio bat hasteko lanean, eta horrek emateko behar nuen bultzada hori. Eta Garaten sartuta izan nuen subidoia ikusita material guztia, gero jaitsi zitzaidan animoa pilo bat, baina gero, etxean, ikusita diskoak forma hartzen zuela berriro izan nuen subidoi txiki bat, eta gero nazkatu nintzen abestiez, eta bukatu nuenetik nago nahiko epel… Bueno, masterra egin genuenean eman genuen buelta bat kotxean lagun batek eta biok eta iruditu zitzaidan diskoa ongi zegoela, baina orain nago nahiko epel. Behar dut pixka bat deskantsatu.

Igual zuzenekoekin hasterakoan animatuko zara berriro. 
Bai, kristoren gogoa dut kanta hauek zuzenean jotzeko, bakarka jo ditudan kontzertuetan estreinatu ditut gehienak, baina taldearekin hasi dira itxura hartzen. Iruditzen zait kontzertu erakargarria izango dugula, eta nahiko desberdina orain arte egin dugunetik. Uste dut pasako dugula oso ongi eszenatokian.

Zer plan dituzu etorkizunerako? Willis Drummondek iragarri du itzulera, eta zuk, gainera, baduzu disko instrumental bat buruan. 
Bai, Willisekin ari gara entseatzen berriro, eta kantak egiten. Berrartu dugu hasitako bidea eta udan joko ditugu kontzertu batzuk. Eta instrumentalarena bai, baina ez dakit oraindik nola egin. Baditut  abestiak, baina aldi berean egin nahiko nuke gauza nahiko minimalista bat, igual gitarra bat bakarrik grabatu, eta saiatu soinu on bat eta interpretazio on batzuk aurkitzen… Baina bertze alde batetik, hasten naizenean beti liatzen naiz eta hasten naiz gauza gehiago grabatzen… Bueno, materiala badut eta nahi dut egin zerbait, orduan ikusiko da, ez dut argiegi oraindik. Gero, Gasteizko taldearekin ere, Sumision City Bluesekin, grabatuko dugu udan disko berria. Horiek dira etorkizunerako ditudan gauzak.

Hainbat talderekin ibiltzeak zalantzan jartzen ahal du zure bakarkako ibilbidea? 
Ez, gero eta argiago dut hau eginen dudala; igual nekatuko naiz, eta beharko ditut parentesi batzuk, baina bueno, indar gehienak jarriko ditut nire abesti, nire disko eta nire kontzertuetan. Uste dut ezin dudala hori saihestu. Gero gozatzen dut pila bat taldeetan partaide izaten, Sumision City Blues niretzat eskola izugarria da hasieratik, eta talde hori beti hor egotea nahiko nuke. Eta gainerako taldeetan berdin, denak balio du ikasteko. Baina hala ere, badago gauza bat argi: %100 naiz ni nire diskoetan. Sartu naiz lohietan barreneraino, eta ez dago atzera bueltarik.

HURRENGO KONTZERTUAK

• Maiatzak 26: Gasteizko Jimmy Jazz aretoa (+ Montauk)
• Maiatzak 27: Tolosako Bonberenea (+ Rubia)
• Ekainak 17: Ondarroako Portuko ranpi (+ Ekiza)
• Ekainak 24: Donostiako Le Bukowski taberna (+ Ekiza)
• Ekainak 25: Azkoitiko Matadeixe
• Ekainak 30: Bilboko Kafe Antzokia (+ Ekiza)