“Alajinkoperdiu!”, esaten dugu euskara eta gaskoia txertaturik. Jainkoa goiti, jainkoa beheiti. Ba, oturuntza handien liseriketa pisuak eta Belengo izarraren arrastoa agerian duguno, Eguberrietako pop-aren pilula bat eskaintzen dizuegu.

Hiru errege? Hiru erregin zituen euskal popak!! Azpeitiko Mari Carmen Otaegik, Arantza Frantzesenak eta Maria Jesus Arregik osatzen zuten Unai Irukoa. Bertze gisa baterat begiratzen ahal duzue, eta Euskal Herriko Ronettes bezala hartzen ahal.

Bikote bezala, Unai bikoak bi single argitaratu zituen 1969an, eta aitzinago, 70. hamarkadaren hastapenean, koru izugarriak egin zituen Euskal Herriko Kanta-berri Egileen Lehen Sariketako hiru singleetan. Adibidez, Donatoren diskoan atzemanen dituzue. 1977an, Gudu eta amodio kantak LP ederrean, Luis Iriondo eta Miguel Mari Azpiazuren kantak abestu zituzten.

Hirukoteak historia dauka, eta kantuak ere bai. 1971eko abenduaren 18an Iruñeko Gaiarre antzokian V. Festival Nacional de Villancicos Nuevos  jaialdia egin zuten. Hautatutako hamabi kantuetatik, bi euskaraz ziren. Eta irabazi egin zuten!! Unai Irukoaren “Gau erdian soñua” sailkatu zen lehenengo postuan, eta bigarrenean “Bidea bada”, Xabier Madinak, noizbait bisitatuko gaituen crooner-ak, kantaturik.

Ez galdu gertakizunaz Nafarroako Foru Diputazioaren Principe de Viana hilabetekariak egindako kronika.

Aurkezten dugun harribitxiak Josu Salaberriaren hitzak eta Peru Artetxeren doinua ditu, eta binilo desberdinetan argitaratuta dago: Olymporen bi LPtan —Gabon abestiak (1974) eta Kanta Berriak (1977)—, eta Gaiarren irabazitako gabon kantak biltzen dituen Belter diskoetxearen singlean. Bide batez, itxurarengatik, Wiggan Casinotik datoztela edo bertarat doazela ematen du.

Quadrophenia. Oroitzen zarete besta pribatu klandestino hartaz? Zein zen loturik dantzatzeko entzuten zen kantua? “Be my baby”.

Euskal Herria. Besta? Arazorik ez. Pribatua? Seguraski. Klandestinoa? Baliteke. “Be my baby”-ren euskal bertsio bat izaten ahalko zen entzuten zena? Ezinezkoa!!!

Eta existituko balitz? Eta ametsa egia bilakatuko balitz?

1969an Bergarako ahots talde batek, Ameslariak izenekoak, Zarauzko Naia orkestrak lagundurik, bertsio bat argitaratu zuen. Singlean jatorrizkoa Les Surfs taldearena dela ezartzen du. Baina ez da arras horrela. Agian hortik ailegatuko zitzaien, talde hau izan baitzen 1964an gazteleraz eta frantsesez ezagutarazi zuena. Maisulana ordea, Jeff Barry, Ellie Greenwich eta Phil Spector hirukotearena da, eta Hollywooden grabatua izan zen 1963an.

Kantuaz aparte, ekoizpena Wall of Sound ospetsuaren gailurtzat hartzen da, Spector jaunaren etxeko marka. CINSAren ekoizpena ere, nortasun handikoa da.

Nor ziñan jakin ez
ta nik maitatu!…
Maite zintudan eta
ezin aztu…

Bost ajola zait neri
nungo-nor zaitezken zu;
ikusi hutsarekin
zaitut maitatu.

Izan zaite betiko nerea,
maite zaitut, maite,
baby nerea.

Argia pizten da ta
gero itzaldu,
maitemiñ hau betiko
da bein azaldu.

Munduan zerk ni bete
nerekin ez bazaude?
Nitzat ez ba ziñade
hilko nintzake!

Eta usadioan bezala, kontrazaleko testu birrintzailea eransten dizuegu:

«Ameslariak, euskal abeslari taldea sortu zan 1967′garren urtean, Bergara’n, eta orain arte, 100 bidar eta gehiago abestu dabe herrietako jaietan, dantza eta antzerki saietan. Talde hontan abesten dabe bost honeik: José Luís Mendía, Ramón Arbizu, Justo Idígoras, Javier Arbizu ta Iñaki Arriarán. Disko hontan, eurei laguntzen, Zarauz’ko Naia orkesta. Hemen dauzkazuez, ba, lau abesti polit, ondo abestuak. Eurekin, hitz egiteko, hemen zuzenbide bat: Ramón Arbizu-Iparraguirre, 17-VILLAREAL DE URRECHUA (Guipúzcoa)-Tlef 871212».

Ez naiz deitzerat ausartzen.

Rocker izatetik crooner izatera pasa zen, eta pilota extra bezala habanerak ere abestu zituen. Alfredo, pertsonaia bitxia. Bilbotarra susmagarriki, seguraski galiziar jatorrizkoa (bederen bi kantu grabatu zituen Galiziari dedikatuak). 60ko hamarkadaren hasieratik 70ekoaren erdialdera bitartean ia 40 disko argitaratu zituen, eta horien artean euskarazko bi single daude. Hain zuzen, 1971. eta 1972. urteetan grabatu zituen Philips diskoetxearentzat, boite crooner irudia ematen zuelarik. Ikaragarria!

Aurkezten dizuegun ortotsa duen biniloak, Love Story kantuaren euskarazko bertsioak borobiltzen du… ufa! Baina nornahik izaten ahal du egun on bat, eta Mila lore zuretzat abesti zoragarria da, disko-soul estilo garbienean. Koruak, haize indartsuak, organo erasotzailea, aski groove sendoa eta ahotsa eta jarrera izugarriak. Hitzak, egoeraren neurrirat, sinpleak eta zuzenak.

Zazpi hazbeteko biniloaren labelak dioenaren arabera, obraren egilea Jesus Maria Bilbao da. Seguruenik Jerry izanen da, Getxoko noranahiko musikaria. Jazzean zaildua (goitizena Gerry Mulliganengatik heldu zaio; kantu honetan saxofoi baritono bat ageri da), hotel edo kabaret orkestratan aritua —Bilboko Las Cortes auzoko lokaletan jo izan zuen—, Los Mitos bezalako taldeen moldaketen egilea, eta urte luzez Bilboko Musika Bandaren zuzendaria izandakoa.

Laburbilduz, Mila lore zuretzat jaurtigai eraginkor dantzagarria da, arrunt erakargarriak diren ikerketaren ateak irekitzen dituena.

Hona hemen nazioarteko pop-aren harribitxi bat. Bartzelonako Belter diskoetxeak mota guztietako produktuak nahasten zituen: kirats frankista zerien hit turistikoetatik anglosaxoi musika dantzagarri zoragarriraino. Burdel honen erdian, harribitxi galduezinak agertzen dira. Konparazione, Salomé 1969ko Eurovision festibala irabazi zuten lau abestietako baten gainean egindako euskarazko bertsioa.

Salomé, valentziar jatorriko bartzelonarra, telebistako kantuaren ikonoetako bat izan zen. Hala ere, komertzialitatea eta duintasuna sinkronizatzen jakin zuen. Katalanezko disko andana bat grabatu zuen, eta hori gutti balitz, zazpi hazbeteko bat euskaraz ere. Istorio honen bultzatzailea, edo bederen itzulpenaz eta hizkuntza aholkularitzaz arduratu zena (ahoskera ona du, ezta?) Luis Iriondo izan zela uste dut; diskoetxeko kidea zen Iriondo, eta Euskal Herrian errotutako ekimen aunitzen bultzatzailea. Konparazione, Kontrapuntoak talde interesgarria. Bai, “La, la, la”-ren euskal bertsio bat egin zuen talde bera.

Kantua, Ramon Farran (rumba-poparen aita) emankorraren lan borobila da, pop doinu eta lirikaren erakargarritasuna soularen indarrarekin nahasten du. Horri guztiorri kataluniar bat euskaraz kantuz aritzearen grazia gehitzen badiogu, beldurrik gabe erraten ahal dugu nazioarteko pop dantzagarriaren harribitxi bat dela.

Los Impala taldea.

1957. urtean, Venezuelako Maracaibon, Los Impala rock taldea sortu zen. Herrialde horretako lehendabiziko rock taldea izan omen zen. Musika belaunaldi berekoak ditugu Los Supersónicos, Los Darts, Los Dangers edo Los Claners. 60ko hamarkadaren bigarren zatian Europarat etorri ziren (1966tik 1969ra bitarte). 1966an Sonoplay diskoetxeak EP bat argitaratu zuen, Cada vez kantuarekin, eta arrunt famatuak bilakatu ziren: telebistan maiz agertzen ziren.

//www.youtube.com/watch?v=pmQ2ZnVOD_c

Bilboko Seis Estrellas dantzalekuko orkestrak, Daikiris-ek, Cada vez bere egin zuen. Xabier Gereñok hitzak euskaratu zituen eta hark zuzendutako Cinsa diskoetxeak lau kantuz osaturiko binilo batean argitaratu zuen, 1968an. Talde berak Estitxu Robles-Arangiz lagundu zuen bertze disko batean.

Cinsak argitaratutako EParen azala.

Bi bitxikeria interesgarri: batetik, kontra-azalean, kantatzen ez duten hirugarren kopla bat agertzen da, eta bestetik, diskoari buruzko testua bera dugu, irakur eta gozagai. Horrela dio: “Gau guztitan Seis Estrellas dantza etxean, DAIKIRIS konjuntoak abestuten dau, ta batez be euskaldunentzat atsegingarria da goi mallako talde oneri euskeraz abesten entzun ta jendea ikustea. Dantza etxe ta konjuntoetan asi da euskera sartzen eta bide orreri jarraitu ta indartuteko asmoz da disko au argitaraldu dogula”.

Eskual…R&Ba!!!!

Guria? Franko gogorra! Hitzak, itxuraz arin-arinak dira, baina barneko mezua erraz harrapatzen da.

Goizean ikusi
zintudan,
arratsaldean
maitatu.
Nire ekaitzaren
aizea
laster zenidan
baretu.

Guria, Guria
Goizaldeko argia
Guria, Guria
bide-lagun berria.

Gau luze illuna
joan da
Gure bizien erditik.
Egunero landu dezagun
maitasuna gogotik.

Guria, Guria
Goizaldeko argia
Guria, Guria
bide-lagun berria.

Eusebio Erkiaga idazle lekeitiarra ote da egilea?

Baxuak eta jazpanak soul-disko oinarria sortzen dute, eta haien gainetik ahotsek eta biolinek herri gogoa eta herri doinuak ematen dituzte. Ahotsak norenak dira? Donato? Nor ote da? Eta koristak, Unai Irukoa? Grabaketa aunitzetan agertzen ziren Mari Carmen Otaegi, Arantza Frantzesena eta Maria Jesus Arregi, eta kasu honetan bezala, izugarrizko mailarekin. Biolinek? Euskal dantzak jotzen dituzte, keinu aborigena emateko. Gainera, irrintzia entzuten ahal da.

Itxaron, itxaron… kantua agertzen den diskoa bilduma berezi baten lehen alea baita: Euskalerriko Kanta-Berri Egileen Lehen Sariketa-ri dagokiona. Loiolako Herri Irratiak eta Arrasateko Udalak antolatu eta Lankideen Auzo Aurrezki Ontziak babestu zuten lehiaketa, eta haren ondorioz, 7 hazbeteko hiru disko argitaratu ziren. Bertze bietan, Amaya-k eta Joxe Mari-k abestu zuten, beti Unai Irukoaren laguntzarekin.

Nire ustez, eskual groove-aren adibiderik sakonenetariko bat da “Guria”. Nortasuna + dantza + iraultza = Basqueplotation?!

Estitxu Robles-Arangiz.

Dantzatzeko, nik gehien maite dudana “Kattalin” da. Northern soul pausoak eta mugimenduak egiteko bikaina! Tempo egokia, instrumentazio xinple eta indartsua. Baxuak, jazpanak eta pianoak motorra pizten dute, bizkitartean, hari moldaketek olioaren lana hartzen dute, xuabe-xuabe ibiltzeko. Ahots bakarra eta hitz zuzenak.

Kattalina, ezagutu neban
Kattalina, neska polit bada
Kattalina, mutil gazteen ametsa.
Jende guzien artean beti da erregina
ta lilien artean bera beti ederrena

Noren errua izan zen? Murtziako Benito Lauret Mediato konpositore eta musikari famatuarena, moldaketen arduradunarena. Seguru aski, Estitxuk berak euskaratu zituen hitzak, Bizkaiko eta Lapurdiko euskalkiak nahasten baitira. Hori bai, ez dut bertsio originala atzeman… Zuek lortzeko kapableak baldin bazarete eskertuko dizuet. Kredituen arabera, The Cousins-en adaptazioa zen. Bon, ba, ingelesezkoa lehenbizi lortuko duenarendakotz, gasna (oso) bat.

1972ko LP batean sartua zen, nazioarteko eta kantu propioen artean. Disko handi horretatik singlea atera zuten: A aldean “Agur Maria” dago, eta, behar den bezala, gure harribitxia, “Kattalin”, B aldean gordeta bizi izan da.

Kantu eder honekin, soul musikaren garaian, Naikari taldeak Brasilera eramaten gaitu. Pop doinua, hitz arinak, erritmo dantzagarria eta goi mailako moldaketak, haize eta hari atalekin. Faustino Arrieta eta Xabier Gereñoren abestia Rafael Ferro madrildarrak jantzi zuen, Juan Mari Seijoo jostunak taldekideak janzten zituen bezala: indarrez eta dotoreziaz. Hori bai, Seijook Gernikan eta Ferrok, Madrilen.

1968ko Aberri Egunean, Gernikako Jai Alai frontoian hasi zen Naikariren ibilbidea, eta 1975era arte iraun zuen. Bide emankorra izan zuen orkestrak. Alde batetik, 7 hazbeteko hiru disko argitaratu zituen eta bertze zenbaitetan parte hartu zuen laguntzaile gisa, Bittor Egurrolarekin adibidez. Taldearen bigarren singlean (1970koa) agertzen da Begi eder horrekin kantua. Binilo beraren B aldean, Dañok lagun kantu arrakastatsua dugu.

Argi eta garbi, kontrazalean aipatua da: “Zure eskuetan Naikari orkestaren bigarren diskoa. Euskal muxika barruan, Naikari orkestak bereziko toki bat dauka: bera da euskal muxika ariñaren lenen-lenengo sortzailea”.