Imanol Ugarte, Bixen Mijangos eta Jon Azpiazu, Saz Le Bolo, 1985. urteko argazki batean.

Jon Azpiazu eta Imanol Ugarte txikitako lagunak ziren eta nerabezaroan elkartzen hasi ziren kantuan aritzeko, gitarrek lagunduta. Punkaren osteko taldeak eta bakarlariak miresten zituzten: XTC, Magazine, Peter Hammill, Talking Heads… eta horien eraginpean harilkatutako doinu propioak zubi egokia izan zitzaien barne sentipenak azalaraztea helburu zuten hitzak idazteko.

Xurrumurruak…  Nori ez zaio gaztaroan itogarri egin sorterriko giroa, handitik baino txikitik duten herrietan batez ere, halako zaintza zorrotz batek elkarrenganako harremanak zamatzen dituenean, belaunaldien arteko talka leundu ez eta jeneroen artekoa ere izugarri trabatzeraino, anomia moduko batean harremanak erorita, buru eta arimen gainean gizarte tradizionaleko alderik atzerakoienek, gaindituta behar luketen arren, mehatxu izaten jarraitzen baldin badute, eta gainera areagotzen baldin badoaz mundu modernoak eragindako neurosi berriak ere, besteak beste makinismoaren bitartez, ez baita ahaztu behar lan industriala goratzen duen eskualde nagusietako batean kokatzen zela taldea.

Diskoa grabatu aurretik, maketa batean bildu zituzten hasierako zenbait kantu, eta esan beharra dago lehen grabazio hark, gerora oso musikari sendo eta ezagun bilakatu den Fran Iturbe bergararraren gidaritzapean egina, haren ganbaran, lilura handia eragin zuela, hurbileko lagun eta ezagunen artean ez ezik, baita taldekideen ingurutik kanpo ere. “Orbela”, “Lau biñeta”, “Szinks”… euskaraz inoiz ez jorratutako eremuan sorturiko kantuak ziren, esan nahi baita, punkaren osteko barealdi oroimin zale, minimal eta, halere, preziosista batean, hori guztia batzea posible baldin bada.

“Orbela”, “Lau biñeta”, “Szinks”… euskaraz inoiz ez jorratutako eremuan sorturiko kantuak ziren, punkaren osteko barealdi oroimin zale, minimal eta, halere, preziosista batean

Abesti horietariko gehienak ez ziren sartu diskoan, non eta iluntasun oldarkor batek jabetu nahi izan zuen kantu berriez, eta dema horretan diskoak sakontasunean irabaziko du, bapatekotasunean, maketarekin alderatuta, galduko duen moduan. Atzera begiratuz gero, musikariek eurek ez dute baztertzen beste modu batez iraun zezaketela diskoko kantuek maketan zegoen ildoari eutsi izan baliote. Ia hiru hamarkada igarota, ezagun da iluntasuna eta oldarkortasuna, musikarien senezko erabakimenez baino gehiago, mimetismoz zabaldu zirela Xurrumurruak-en, seguruenera garaian nagusi ziren inguruko estiloen gogorrak eraginda.

Grabazioa IZ diskoetxearen estudioan egin zen, Donostian. Soinu teknikari lanetan Angel Katarain ibili zen, kanturen batean edo bestean Kaki Arkarazok lagunduta. Taldekideek diote estudioak liluratu egin zituela, pixka bat tokiz kanpo sentiarazteraino. Hala eta guztiz ere, Saz Le Boloren bereizgarritasun estilistikoak diskoaren alde guztiak blaitzen ditu, kantuz kantu.

“Xurrumurruak”: diskoari izena damaion abiapuntuko kantuan erakusten da maketarekiko aldaketa. Ilunabarreko giro batean xurrumurruak sortzen dira, egoneza adierazten duten ezohiko gitarra eta baxu ildoen bitartez. Ondoren kantua pausatzen da, behelainoa bezala, ahotsari oinarri sendoa eskaintzeko. Halere, emaitza aski espektrala da, saxofoiaren lehen agerraldiak lagunduta, nota eutsi batzuk eta melodia minimal bat besterik ez baititu jotzen.

“Arrats iluna”: izenburutik hasita, hemen ere atmosfera iluna nagusitzen da. Abiapuntuz erabat after-punk, harik eta zeharkako flauta baten doinuek bestelako giro prog batera –oso Van der Graaf Generator– eramango gaituzten arte.

“Udako azken eulia”: laborategiko kantua da, taldeko partaide guztiek protagonismoa har dezaten, saltsa-maltsan. Kantu ilojikoa, harmonikoki eta melodikoki. Devo eta Talking Heads-en oihartzunak. Hitzetan, desamodioa eta paranoia nahasten dira. Sorterriak eragindako paranoia auto-ukatzailea.

“Paradisurantz”: pop psikodelikoa, ma non troppo. Garai hartan entzuten zituzten Ingalaterrako beste talde batzuen jarraibidean, adibidez Psychedelic Furs.

“Kajoi berezia”: dosiak gora eginda daude hemen. Popagoa da kantua, baita psikodelikoagoa ere. Imanolen konposizioa, berak abestua. Oso-oso XTC, a la Colin Moulding.

“Szinks”: Imanol eta Jon, Oñatiko udazkena San Martin parkean. Bikotearen manerak, musika ulertzeko eta sentitzeko. Hasiera-hasierako kantu bat da, poperoa, freskua, sinplea, leku guztietara eramateko modukoa. Samurra eta itsaskorra. Nacha Pop bezalakoen amorru hautsia ere ekar lezake gogora.

“Formula bat”: kantu aldarrikatzailea, garai hartan Oñatin izandako suizidio kopuru ezohikoen inguruan. Ez etsi, aurrera jo. Abesti indartsua, saxoarekin erreforzatua.

Diskoaren azala Xabin Egañak egin zuen. Collage psikodeliko bat da, desberdina ere, zeharo, garai hartan ohikoa zenarekiko. Bitxikeria modura, aipagarria da Saz Le Bolo taldeak diru-laguntza lortu zuela, beste talde batzuekin lehian, diskoaren grabazioaren zati bat ordaintzeko, eta, dirudienez, diru-laguntzarik gabe gelditu zen. Taldeetako batek salatu omen zuen dirua “politikoki eta sozialki konprometiturik” ez zegoen talde bati eman zitzaiola.

Xabin Egañak egin zuen diskoaren azala.

Larogei bat aldiz jo zuten zuzenean, normalean oso jende gutxiren aurrean. Salbuespenak: Ruper Ordorikaren aurretik jo zuten pare bat alditan, behin Kortaturekin jo zutenekoa, eta taldekideei bereziki gogoangarria zaien Itoiz taldeak Oñatin eskaini zuen bere ibilbideko azken emanaldia, aurretik jotzearen ohorea izan baitzuen Saz Le Bolok.

Halere, aitortzen dute halako isolamendu batean bizi zirela orduan, musika giroa inoizko biziena bazen ere. Harreman handia izan zuten O.K. Korral taldeko Lou Olangua kantariarekin eta maitasun berezia gorde dute, zuen gustuagatik eta lagundu zienagatik, Fran Iturberentzako, zeinaren etxean grabatu baitzuten lehendabiziko maketa.

Telebistan agertu ziren hainbat aldiz, ETB1eko Popazoro saioan, Kaki Arkarazok zuzendua, Katu Kale saioan, eta baita TVEko Telenorten eta Iñigo en Directo saioetan ere, azken honetan Loquillorekin batera.

Zergatik ez zen bigarren diskorik egon? Jon Azpiazu kantariaren hitzetan, ailegatu ziren punturaino ailegatu zirelako, kitto. Garai hartan ez ei zen hain erraza diskorik argitaratzea. Gainera, bateria jotzailearekin moztu zuten eta erritmo kutxa batekin hasi ziren, indarra galduta. Maila pertsonalean, taldekideen bizimodua aldentzen hasi zen kantuetarako etorri nagusia izaniko sorlekutik, eta denbora tarte luze batez euskaraz ez zen herri giroko pop intimista eta moderno gehiagorik grabatu Euskal Herrian.

Agian horregatik hurbiltzen zen, gurean ia inor ez bezala, soul deritzogun expresiobideetara. Hasieran, modu karrankarian hurbildu ere, oldarkor eta lakar… Edo gogorrarenak eginez, zeinak baduen ere, nago, gorrarena egitetik, ezta?

Gorraizea, baina, hiztegiaren arabera halako gorreri leun bat besterik ez ei da, belarrietan tapoiak jartzea bezalako zerbait. Traba baino, babesa… Edo, gutxienez, bestelako balantzea, kanpoko eta barruko harrabotsen artean. Xabier Montoiaren hamar kantu berrietan, osagai nagusiak, funtsean, hastapenetako arrakala hartatik abiatzen badira ere: amorrua versus apurkortasuna.

Nola ez gaitu amorratuko, bada, hain apurkor sentitzeak?

Zergatik apurtzen gara amorratzen garen horrenbestetan?

Berriak ez diren kontuak Xabierren sorkuntzan –literatura barne–, baina Gorraizea honetan, jaun-andreok, oso bestela daude antolaturik katebegi expresiboak. Ondorioz, den dena aldatu da Montoiaren disko berrian. Sorkuntzan, matematiketan ez bezala, faktoreen ordenak baduelako emaitza aldatzen.

Horixe baietz.

Nago, Xabier heldu dela kantagintza eremu propio batera, non laket bizi den.

Ekosistema moduko bat, azkenean. Non galderak eta erantzunak garbi, ulergarri, entzungo dituzuen. Barrenean erraz zabalduko zaizkizuen oihartzun anplifikatuak bezala.

Ibon Rodriguez piano eta gitarra jotzailea arduratu da kantuen konponketez, eta maisutasun minimalistaz berdindu du doinuen eta isiluneen arteko talka, kantu bakoitzaren arnasketa.

Neuk guztiak ditut gogoko, hamarrak, pozik esan diezazueket.

Gai nagusia zein ote? Abiapuntuz, giza-gauzetan haren egiazkotasunaz seguru garen kontu potolo bakarra: denboraren iragaitea.

Are, kartzelan bezala, izozturik dirudienean. Are, lo-ezinagatik, orainaldi eternalera kondenaturik dirudigunean. Ez espero, baina, oroimen ariketa hutsalik. Gorraize honetako kanturik ilunenen gainetik ere, nago, altxatzen baita, beti –eta barkatuko dit kantariak, eta barkatuko didate, bereziki, kantuetan ageri diren garaiotako beste zenbait intsumiso niretzat beldurgarrik– halako… ospakizun aire bat.

Errana dago.

Galdutakoak, gugan izandakoaren plazera berpiztu ez ezik, gure ahalegin eta indar harroen berri, orain eta beti, zabalduko balu bezala. Helburua noizbait lortuko ote dugun, oso bigarren tokian geratuta.

Mozkorraldiak eta zafraldiak.

Bizitza, bizitza egiten duten hastapenak eta amaierak.

Lan bereziki ederra dugu Xabier Montoiaren Gorraizea, osagai bakoitza, gainerako osagaiei esker, esanahiez osotzen delako.

Horra, sorkuntzan zer den lurralde propio batez jabetzea.

Oraingoan bai, artistak inoiz baino modu garbiagoan lortu duena –are saudade propio batez– hamar kantu berri hauen bitartez.

Aspaldi da Xabierren musikagintzan kanpoko erreferentziak ez direla batere begi-bistakoak izaten. Gorraize eder honen ildotik, ordea, arriskatuko naiz bakar bat aipatzera. Etxekoaren eta kanpokoaren artean antzekotasunak aurkitzen ditudalakoan.

Duela bost bat urte –hogeita zazpiko isilunea apurtuz– Dexys taldeak argitaratu zuen Egun Batean Altxatuko Naiz izeneko diskoaz ari naiz. Gorraizea bezala, gehienbat akustikoa.

Ilunpe guztien gainetik, bizimina kantagai.

Diskoaren inguruan botatako txioen artean, sortarazten dituen emozioak aipatzen dituztenez gain, izan da, baita ere, espero –erreferentzia modura– ez zitezkeen taldeak, adibidez Queen (ez Harrizko Garaikoa, baizik eta Freddy-rena) aipatu duenik… eta nekez etor daiteke norbera ez-bat, ez txio horrekin ez eta –emozioak bultzatuta– txiolari ibili den beste edonorekin ere, disko hau den poligrafoak gure denbora hirukoitzaren aurrean jartzen gaituelako, eta badago bertan, norberak nahi izanez gero, Queen –bai horixe– aditzerik, nola The Clash, nola Nirvana eta Foals, nola Urtz eta Kuraia, edo zuek jakingo duzuen –eta niri ihes egiten didaten– metal arloko nahi beste erreferentzia, horixe baietz, baina hemen diren 20 kantuek, oroz gain, burua makurtu gabe eutsiko liokete, harro, horietako edonoren begiradari, kantu hauek, horietariko batzuenak bezala, hiru dimentsioetan lehertzen direlako, euskarazko rock garaikidean, nago, sekula ez bezalako zaplazteko-laztan-xuxurla baten bitartez, eta norentzat?, ba, hain zuzen ere, euskal rocka edo rock euskalduna edo rock baskoa behin maitatu edo bitan baztertu edo hirutan ukatu duten-duzuen-dugun aldeko-kontrario-neutral ororentzat, gure artean oso gutxi izango baita, ganoraz entzunez gero, hogei kantu hauek osatzen duten poligrafoak eragingo ez dionik.

David Gonzalez, Gorka Urbizu eta Galder Izagirre, Berri Txarrak-eko kideak. (Aritz Loiola / Argazki Press)

Kasualitateak baina, ez dira esistitzen.

Estudio garestietako baliabideez gaiz, kontrako alkimiaz ere luze jardun genezake, kantuen osaketaz, harmoniaz eta melodiaz, ez dakit eta, ez ote gauden… eta ez nuke sortzaile hauen zintzotasun artistikoa nahastu nahi –ezta zeharka ere–  inongo handikeria zantzurekin… baina derradan berriro –susmo positiboak ugari baitira: intro moduko kantu labur horiek, ondorengo kantu luzeagoetan tonalitate beretsuetan jarraitzen dutenak, sakonago eta garatuago–, ez ote gauden, beraz, klasizismo sendo bat erakusten duen rock asmakuntza –opus?– baten aurrean, libre hegan badabilena, bai, baina anbizio kontzeptual batetik altxatua, bazterrik astindu gabe utziko ez duen, eskerrak, anbizio artistiko, zilegi ez ezik, txalogarri bat, hartutako arrisku kontzeptualaren neurria ematen baitigu, urteotako eraikuntza intelektuala unean uneko emozioaren zerbitzura jartzen asmatzeak, nago, barne bidaia handia ez ezik, xalotasun egiazko bat eskatzen diolako sortzaileari.

Tira, askoz hobeto eta sinpleago azaldu du Gorkak pisuaren eta arinaren arteko ekuazio hau, arestian esandakoaren erakusgarri izan daitekeen “Bigarren eskuko amets” –diskoko azken kantua, hogeigarrena!– definitzerakoan:

Punk erromantikoa.

Badok-en bertan ikusgai dugun dokumental bikainean, zera diosku kantariak, haien hastapenei buruz ari dela:

“Ez ditut sinesten zerbaiten aurka abiatzen ez diren talde gazteak”

Gustatzen zaizkit –konbentzitzen naute– arestiko esalditik atera litezkeen oximoron modukoek ere:

Ez ditut sinesten demagogoak ez diren talde gazteak.

Hamazazpi urterekin, ez bazara demagogoa, ez zara sintzeroa.

Pose bat, pose bi… iragan cool bat berreraiki… sutxakurren distira daukazu

Beste hogei urte igaro dira eta hemen dago poligrafoa.

Min hau berriz?

Min garaikideak, ordukoak baino kriptikoagoak.

Gauzak gordin daude hemen, sukaldarien herrian, minbizi atsegin bat da zuen irria, heriotz jasangarria, bizi ongizatea, gu baino okerrago dagoenik bada

Baina, baita ere, Berri Txarrak-en hitzetan, oso maiz, aurkitzen den min betikoa: nola ez lotu, aspaldian eta etengabe zauritutako nafartasun zahar-berriarekin?

Lekun-berri-zaharrak. Dokumentaleko etxe sendo ederrak. Pisua eta arina.

Jatorri estetiko horrengatik besterik ez bada ere, talde honek ezin zion bere buruari arrunkerian erortzen utzi eta horretan sumatu dugu, hogei urtez. Helmugarik ez duten sorkuntzaren perfekzio-bide ezinezkoetan, bikaintasuna helburu.

Ehunka gizonemakume kantutan, ahots bateratu eta baturatu batez:

¡Carretera y speed… toda la noche!

Iruñeako taldea gure txapeldunak izan ziren duela 15 bat urte, gure txapeldunak deitzen diot Euskadi Gaztea Maketa Lehiaketa irabazi duen orori, eta aurkeztu zuten, orduko maketa hartan, euskaraz abestutako kanturen bat ala beste, gainera epaimahaikideon espioitza zerbitzuak argitu zigun El Columpioko baten bat, edo bat baino gehiago, edo denak, berdin dio, San Fermin ikastolan ibilitakoak zirela edo.

Gauean zehar, gau osoan, are gau osoan zehar erredundantea… Ez dakit ondo nola euskaratu, gaztelaniazkoaren indarra gal ez dezan.

Orain disko politiko bat egin du El Columpio Asesinok, diote, diogu, hitz politikoez osaturiko kantuekin, mendebala pipiak jota dago, Erroma berria kristalezkoa da eta lehertzera doa, auto-bonba batek eztanda egin du Moskun, Veneziako hatsa gero eta jasangaitzago, super-merkatu bat sutan Madrilen, eskaparate hautsiak San Valentin egunean, ferry bat noraezean kapitainik gabe.

Tira, esaldirik politikoena, niri, ez adibide modura jarri ditudan arestiko horiek, baizik eta, ohi bezala, halaber poetikoena iruditzen zaidan ondorengo hau —diskoa izendatzen duen esaldia— iruditzen zait:

Ballenas Muertas en San Sebastián…

Politikopoetikoa.

Non?

En San Sebastián.

El Columpioren indar nuklearra, maite ditugun pop talde gehienena bezalaxe, ultra-indibidualismo batetik sortzen da, errepidea eta espita gauean zehar, eta zerbat idatzi dut horretaz azken Pop Pilulak fantzinean, eta baita Boligorriaren blogean ere, Nacho Vegasen azken disko politikoa dela eta, RDL aldizkarian egin zioten elkarrizketa ad hominem baten kari.

Ezagun da, ordea, gurean, euskaraz, oraintsu arte kontrakoa izan dela nagusi.

Musika anti-nuklearra.

Kari…

Baina orain zer, eta bizi gaituen konstelazio honetan, non eta hain desberdinak diren bertoko eta inguruko astroen dentsitateak, ba nola esan ba, halako norabide aldaketa bezalako zerbait ikusten hasi gara bai planetaren —Espainia— bai eta sateliteen —Catalunya, gu— errotazioan ere:

Espainolez dabiltzanak hasi dira guka egiten —politikoki idazten—, eta tira, Resituación ez zait ba oso disko eraginkorra iruditu.

El Columpiorenean badago, besteak beste, Cristina arrasatearraren momentutzar —momentuizar?— hau.

Baina euskaraz dabiltzanen artean, ordea, lehen aldiz nagusitzen hasi da gutasunetik barruragoko pop-rock nuklearrago bat, nahiz eta oraindik oso post-nerabe den, eta momentuz zu eta ni —edo zu eta biok— zirkulu konzentrikoaren orbitan baino ez du hegan egiten, nitasun nuklearrean erabat amildu gabe.

Nik garbi daukat, kari…

Duela lauzpabost urte konpaktatzen hasi zela, hain zuzen ere katalanez abestutako pop kostunbrista nagusitzen hasi zen garaian, Catalunya independentziara eraman dezakeen indar nuklearra.