Lili bat
hartu
eta hostoz hosto
erantzi
eta harek zu ere
amets
eta harek zu ere
erantzi
eta hostoz hosto
hartu
lili bat.

’12′ (Mikel Laboa, Elkar, 1989)

* ‘Lili bat’, Mikel Laboaren ahotsean.

Testu bat

              sortu,

                      eta lerroz-lerro erauzi

eta harek halere esan,

eta harek ideiari eutsi

ta orduan hitzez-hitz

               hartu testua,

                           eta berbaz-berba

                                                      biluzi

eta hura halere izan

eta harek esanahia bizi…

eta letraz-letra

                   hartu testua,

                                  eta hizkiz hizki

                                                      kimatu

eta harek zu ere hustu

eta harek zu ere inausi

testua hartu

                  eta komaz-koma erantzi…

                                                   eta harik

                                                    eta harek ahalik gutxienarekin ahalik gehien esaten duen arte

testua hartu

                  eta berbagorritu

                                         dena esan arte

                                                  gehiago kenduz gero

                                                      desagertu egingo litzatekeen arte.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Maialen Lujanbiok idatzitako testua)

(Joseba Sarrionandia, Ruper Ordorikaren Memoriaren mapan diskorako,
Elkar, 2006)

Gu herrialde estuan sortu ginen,
arbasoek aberri mendrea utzi ziguten.
Merkatari aberatsek merke edo kario
erosten dituzte gure lurrak, gure jendearen
hezurrak. Lurrak eta hezurrak,
eta badoaz urtaroak, eta gu ere bagoaz,
geroago eta gutiago gara ginenak,
gero eta urrutiago ginena
Zer geratuko da gerorako?
Leku izenak agian, ez besterik: Ursouia, Itchasou,
Irouleguy,
Aussurucq eta Tchoko
Maitia…
Jendeak misterio aire batekin ahoskatuko ditu izen zaharrok,
jendeak misterio aire batekin ahoskatuko ditu izenok.

‘Memoriaren mapan’, Ruper Ordorika (Elkar, 2006).

*Hemen entzun eta ikusgai, Maite Arroitajauregi Mursegorekin batera egindako zuzeneko bertsioan.

Gero eta gutiago gara ginenak, gero eta urrutiago ginena, gero eta zailago GU esatea bera, hemen, gure herrian, guren herrian, herri gutar eta gotor honetan.

“Izango gara…”, “lortuko dugu”, “entzungo gaituzte”, gu, euskaldunok, euskal herritarrok, hiritarrok, abertzaleok, demokratok, bakezaleok…

Nor?

Nor-Nork?

Nor-Nori-Nork?

Gu-ren erradiazio maila neurri itogarrietan egoten da hemen, gure herrian, gu-ren herrian. Gu da harraparia, gu da pelagikoa, gu da guda, gu den uhin hedakorrak harrapatu egingo zaitu, nahi ez baduzu ere; gu-ren zaunkak ekarriko zaitu hesola artera, ardi galdua zu.

Hauteskundeetan, mitinetan, komunikabideetan, bertso-saioetan, literatur solasaldietan… bihotza harrapatu nahiko dizu gu-k, dizugu. Baimenik eskatu gabe, beretzat barne hartuko zaitu gu-k, zaitugu.

Letrarik gutxienean jenderik gehien kabitzen duen hitza baita. Atzean zenbat duen ongien ezkutatzen duen izen-ordaina gu da. Guda. Estrategia belikoa.

Batalla zahar batean izan zen, ez dut gogoan zeinetan. Etsaiaren kataleju paretik pasatu zen armada hura, tankeak eta tankeak eta tankeak amaitzen ez zen hilaran, tankeak eta tankeak, izugarrizko pila, boteretsuena kokiltzeko moduko indar erakustaldian. Jakin balu etsaiak iragaiten ziren haiek, tanke gutxi batzuk berak zirela beti, bueltaka eta bueltaka etengabean tropa amaiezin bat irudikatuz…

Ezin jakin zenbat den gu.

Zer den gu.

Baina zera definigaitz baten ezkutaleku izanik ere, gu ez da beti gezurra.

Zerbait badugu.

Zebait bada gu.

Eta izango. Bai bederen, [Urtzuia] Ursouia, [Itxasu] Itchasou, [Irulegi] Irouleguy, [Altzürükü] Aussurucq eta [Xoko Maitia] Tchoko Maitia, soina soinuari fidel baina soinekoa beste maitale batentzat jantzita ikusirik, min hartzen dugun artean.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Maialen Lujanbiok idatzitako testua)

Nik zita bat nuen
Bernart Etxeparerekin,
baina larehunda piko urtez berandutu naiz.
Harrigarriena da
Bernart Etxeparek itxadon egin nauela.

Euskal poesiaz galdetu didanean
esan diot:
euskaldunek (zeure salbuespenarekin, irakurlea)
ez dute poesiarik leitzen,
etb ikusten omen dute eta
bidaia turistikoak egiten omen dituzte
tropikoetara.

Etb?

Eta Etb zer ote den asmatzen
eta neskameak ekarritako sagardoa
edanez
Axularren zain geratu ginen.

‘Aise’ (Jabier Muguruza, Elkar, 1997)

Harrigarriena da Bernat Etxeparek itxaron egin digula. Larehun eta piko urtean itxaron digu. Gero, esperoan sagardo ozpindua edanez, baita Axularrek ere. Eta gaur, 2015ean, ETB zer den asmatu nahian jarraitzen dugun honetan, gaurko egunez oraindik, azalaratzen ari dira denbora iraganaren uretan gure zain ezkutuan zeuden errekarri gehiago: 2004an azaldu zen Joan Perez Lazarragaren eskuizkribua. Albisteak dio, Borja Aginagalde historialariak Madrilgo zaharki-salerosle batenean erosi zuela. “Joan Perez Lazarragakok idatzia eta Arabako euskalkia eta mendebaleko euskararen historia argitzeko tresna ezin hobea. Inoiz dokumentatu gabeko adizki eta hitzak baitakartza. Eskuizkribuaren aurkezpena gertakizun mediatiko garrantzitsua izan zen. Hedabide guztietara iritsi zen aurkikuntzaren oihartzuna, eta berehalakoan izan zen denek ikusteko moduan, prentsaurrekoaren egun berean CD-ROM batean, eta handik egun gutxira Interneten”. Artxibatu, gorde, gal ez dadin.
Orain berriro azaldu da Esteve Materraren Doctrina Cristia, “Danimarkako Errege Bibliotekako artxibo batean galdutako euskarazko liburua, lapurtera klasikoan idatzia, 1617ko lehen edizioaren ale bat”. Gordeketan ondoegi ezkutatu den haurrari bezala, luze joan zaio itxaronaldia. Zeinek jakin, Danimarkako liburutegian ze elkarrizketa izan ote dituen bere auzo libururekin! Azaldu berri dira Asteasuko artxiboan, Maria Magdalena Lertxundikoaren aurkako salaketaren dokumentazioan, Maria Ignazia Mujikak eta bere ahizpak 1816an jarritako bertsoak. Eta salaketa idatzia zelako jakin dugu gehiago ere: “… se agrava la maldad al considerar que la afrenta se ha executado de la manera que recibe una publicidad escandalosa, y difícil de contener su pernicioso vuelo, porque la juventud que en todos los paises y no menos en esta provincia se entrega a tomar los versos de memoria para contarlos, se olvida con dificultad de ellos por el frecuente uso que hace de ellos… “. Bazuela indarra bertsoak! Paperetan bai, baina hitzetik-hortzera memoria kolektiboan gordetzen ziren hitzak.

Txirrita aurrez-aurre entzun zutenek, grabagailurik ez baina belarriak erne, entzundakoak gogoan hartu zituzten eta gerokoei eman

Ez alferrik, “nere aipamenak izango dira beste 80 urtian” esanda utzi zuen Txirritak ere, eta 2016an beteko dira 80 urte horiek. Hona hemen 79 urte geroaro haren aipamenak. Txirrita aurrez-aurre entzun zutenek, grabagailurik ez baina belarriak erne, entzundakoak gogoan hartu zituzten eta gerokoei eman. Txirritak idazten jakin gabe jarri zituen bertsoak ere iritsi zaizkigu, bere ilobari esan eta hark paperera emanak. Hizkuntzalariek diote, hizkuntza bat hiltzean egin litekeela galdu eta desagertu; edo egin litekeela galdu baina ez desagertu, idatzian eta hiztegietan dokumentatuta geratu delako betirako. Eta hemen gaur egun gu eta gure hitzak. Gertakizun mediatiko garrantzitsua izanik ere, eta publicidade escandaloso eta guzti, ari gerala ari gerala… nork daki biziko diren beste 80 urtian, 100, 200 urtez… Artxibo sistema mutatzaile guztietan barrena azalaldatuz, kasetetik, CD-ROMera, USBra, Internetera, lainora, auskalo nora… Memoriatatik, kolektibotik, memoria esternotara. Gaurko euskarazko hitzak ez dira desagertuko. Izango dute nola iritsi etorkizunera. Kontua da, han, etorkizunean, izango ote duten inor zain.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Maialen Lujanbiok idatzitako testua)

Bizitzaren goldeak marraztu zizkigun ahurretako ildoak
eta ildo horietan dautza gure bide guziak.
Hor dira zeharkatuko ditugun ziutateetako karrikak,
hor dontzeila nigartiak eta idi gorriskak,
hor trenbide amaigabeak eta arpoia daramaten baleak
hor izpiluen bestaldeetan errinozeroen arineketak,
hor amaraun hedatuak eta zelaturikako borrero langabeak
hor hezur zaharrak eta lemarik gabeko itsasontziak.
Ahurreko ildoetan dira guziak isladatzen,
izei bakartiaren irudia laku bazterrean bezala,
eta hilobi berberean ehortziren gaituzte
gu eta gure marrak, gu eta ekibokazio horiek guziak.

‘Izar uxo’ (Jexuxmai Lopetegi, Elkar, 2009)

“Zenbaitek dio Euskal Herria asmatua izan zela eta beraz, faltsua dela. Nik alderantziz esango nuke: Euskal Herria asmatu egin da, eta beraz, horrexegatik da benetakoa. Edozein nazio errepresentazio soziala da. España ere bai; horrek ez du esan nahi faltsua denik. Brujula ere asmatu egin zen, eta zer, faltsua da ala?”. (Joseba Sarrionandiak HAUSNART-en)

“Identitatea deitzen den hori gauza arrunta da, zerekin identifikatzen zaren. Izaera primario batzuekin identifikatzen zara eta ezaugarri horiek erreferentziatzat hartuta emango diozu bizitzari zentzua. Izaera hori berez bilakatzen bada, oztoporik gabe, ez diozu zertan garrantziarik eman. Eragozten badizute arazo bihurtzen da. Identitatea izatea ez da marabilla bat, baizik gauza arrunta. Identitatea berez denek dute, pertsonek oinak bezela, baina oin zapalduak nabarmenagoak dira, minagatik”. (Joseba Sarrionandiak HAUSNART-en)

“Hitzak ere beste alorretan… Hitz bat erabiltzen duzu eta badakizu zer esan nahi duen ez? Mailua, pospolua edo karakola. Politikaren alorrean, ostera, esaten dira hitzak hustuta bezala, esanahirik gabe”. (Joseba Sarrionandia, SAUTRELA-n).

Brujula, oinak, mailua, pospoloa eta karakola. Horra poetikoak ez diren hitzen poetika eta ideologiarik ez duten hitzekin ideologia sakon baten azalpena. -tasunik eta -keriarik gabeko erradiografia politikoa.

Bertso-munduko kondairatxo batek dio, behin gai-jartzaile batek bertsoa osatzeko lau oinok jarri zizkiola bertsolari bati: Pistola, arma, tiro eta pun! Hoskidetasunaren detailetxoa ahaztu zuen baina ezin ukatu hitz hauek elkarren lagunak behintzat badirenik. Eremu semantiko bereko biztaleak. Asmatuko zuen zerbait bertsolari hark.

Baina orain ea, hartu bost oin hauek: Brujula, oinak, mailua, pospoloa eta karakola, eta esplika iezaguzu Euskal Herria. Gaia duzu: Euskal Herria. Errimak: brujula, oinak, mailua, pospoloa eta karakola.

Jakina, destilazioa norabide bakarrean gertatzen da. Garagarretik eratorritakoa da whiskya, baina ez whiskytik garagarra.

Pentsamenduaren destilazioa bost hitzetan.

Bizitzaren destilazioa, liburuetan.

Liburuetan, gogoak eta grinak, asmoak, ametsak eta ezinak. Bizitza dena, behar lukeena eta izatea nahi genukeena: zeharkatuko ditugun ziutateetako karrikak, dontzeila negartiak, idi gorriskak, trenbide amaigabeak eta arpoia daramaten baleak, errinozeroen arineketak, borrero langabeak, lemarik gabeko itsasontziak…

Eta liburuak eskuartean zabalik, liburuen barruko munduak, esku ahurretara iragazten dira.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Maialen Lujanbiok idatzitako testua)

MARINEL BATZU
(Marinel  zaharrak, Elkar, 1987)

Marinel batzu han geratu ziren betirako
portu bazterrean, hilerriaren alboan.
Arrats arratsero tabernara sartu eta
harik eta konortea galdu arte edaten dute,
beren fatua haur batek jaurtiriko
dadoa balitz bezala
lehen edo bigarren karan geratua,
etxera bueltatu nahi ez balute bezala,
egundo etxerik ukan ez balute bezala,
gaua kanpora irtetzeko orduan
ausiki katalogoa balitz bezala.
Tabernako horman bada botila bat,
bere barruan miniaturazko fragata bat eta
honen kubertan marinel figura tipi batzu,
denak zuriz jantziak.
Mörlandgo portuan ez dago sekula
itsasuntzirik.

‘Badok hamahiru’ (Oskorri, Elkar, 1992)

Gure teklatuetan egon ere ez dagoen bokal batez idazten den portu izen bat. Mördland. Kontu egin nongo ezkutuan dagoen… Urruntasunaren nostalgia dario, zaurien duintasunarena, fatuaren fatalitatea, derrotaren poetika gozoa, munduan galdutako portu bateko taberna-zulo zaharrari. Gero, poesiaren lanbroa kendu ezkero, pentsa liteke Mörland-go Portuko taberna hark edo Lutxanako edo Pasaiako portu ondoko zulo haiek izango zutela poesia ez besterik. Bere gordintasun literatrarioki ederrean, izerdi usaina, txistua lurrera, beldurgarriak ere izango zirela literaturatik juxtukoa duen bizitza errealean. Baina itsas-munduaren iruditeria behin eta berriz erabilia da gure literatura, kantugintza eta bertsoetan, eta beti gailentzen da balentrien epika eta urruntiaren poetika. Gure marinelak marrazten dira itsaso gaiztoetan, destinuaren mende, itzulerarik ezaren arriskuan. Gogor bezain eder literaturan. Gure arrantzaleak, Ternuan bale arrantzan, edo Senegalen atunetan. Baga erraldoi artean gau eta eguneko lanean, hilabete luzez etxetik kanpo. Eta langilearen duintasuna, itsas-ekaitzak, bizarrak salitrez erreta eta eskuak hotz, lanak zartatuta. Arrantzalea heroia da, epikaren protagonista gure iruditerian. “Bizarra moztu barik etorri zaren arrantzalea zara. Itsasoa harro egon arren, gaur lana daukazu” jarriko du gai-jartzaileak gaia eta jendea hunkiberatuko da egurrezko aulkietan balentria lazgarriak entzuteko prest, beti familiaren, herriaren, duintasunaren alde.

Nahiz eta akaso, arrantzalearen poesia-lurrinik gabeko egia gehiago den gordina, nekea, hotza, gizon gehiegi denbora luzeegiz espazio txikiegian, langileen mailaketa, miseria haundiko egunak; mozkor txarrak munduaren uzkiko portu herdoilduetan, bakardade bat nostalgiaren gozorik gabea. Kantuetan azaltzen ez diren gauzak…

Baina beti ere “Bizarra moztu barik etorri zaren arrantzalea zara. Itsasoa harro egon arren, gaur lana daukazu” esango du gai-jartzaileak eta ez adibidez “Permanentea egin barik etorri zaren etxekoandrea zara. Igandea den arren, gaur lana daukazu”.

Ze, arrantzalearen emaztea, gure literatura eta bertsoetako beste pertsonaia poetiko klasiko bat da: Kaian itsasoari begira, heroiaren zain dagoen emakume fidel eta serbitzala. Mörlandgo portuan etxera itzuli nahi ez balute bezala daude marinelak, konortea galdu arte edaten, eta euren emazteak portuan senarrak etxera noiz itzuliko diren olatuei galdezka.

“Azkenaldian bezala, egunero, Bermeoko kai-ertzean topo egin duzuen bi amona zarete. Negar malkotan, galdera asko dituzue, baina itsasoak ez omen du erantzunik”, jarriko du gai-jartzaileak eta jendea emaztearen tristura gazia dastatzeko prestatuko da, nostalgia, maitasun zirrikiturik gabea, betirakoa. Dena -tasun, zain dagoen emakume eredugarriaren ahotan.

Nahiz eta akaso arrantzaleen emazteen poesia-lurrinik gabeko egia gehiago den, bizi egin behar eta ohitu egin direla bakarrik bizitzen: haurrak, eskolako bilera, errekaduak, lanera joan, aitagiarreba zaintzeko txanda, erabakiak bakarrik hartu, ardotxo bat lagunekin, lapikoa sutan, fakturak ordaindu, mendi buelta bat tartean… Zain egonik zain egon ezin duenaren moduan.

Baina hori nola esan… marinelaren epika gure iruditerian denarekin. Nola esan, senarrak baga erraldoi artean arriskuan dabiltzala… etxera datozenean, nola esan, ohiturak bere forma hartua duela, eta bizirik itzuli direlako pozaren ondoren, instantegarrenean, nola esan… senarrek etxean traba egiten dietela.

Nola esan, kantuetan esaten ezin diren gauzak.

Nola esan kantuetan, esaten ez diren gauzak.

Urruntasuna beti da poetikoagoa arruntsuna baino.

(Bilbo Zaharra euskaltegiak Joseba Sarrionandiaren inguruan antolatutako ‘Abesoj Aidnanoirras. 35 urte idazten’ hitzaldi ziklorako Maialen Lujanbiok idatzitako testua)