Tapia eta Leturia Band: goiko lerroan, Xabier Berasaluze ‘Leturia’, Joseba Tapia, Mikel Artieda eta Batiz; behean, Fernan Irazoki eta Fernando Leitza.

Euskarak eta euskal musikak joan-etorriko harreman arraroak izan ditu pop musikarekin. 60ko hamarkadan nekez hartu zion pultsoa, 70ekoan zainen indarraren erreibindikazioak ahalegin aunitz utzi zuen bidean, 80an punk musikak ebatsi zion gainerako lekuetan hartu zuen tronoa, baina 90eko hamarkadan, ezustean, trikitixak eman zion sarbidea. 

Joseba Tapia-k etxetik dakar musika. Ez du sekula ezkutatu, eta ez du sekula ezkututa ahal izan. Trikitixa eta kantua DNAn daramala erratea, metafora erabiliegia izateaz gain, bere kasuan egitan pertinentea da. 80ko hamarkadaren erdialdean diskoak argitaratzen hasi zenetik gaurdaino, musika ausarki egin du eta egiten du. Ausarki kopuruan, tamainan eta dimentsioan. Genero aldaketei beldurrik gabe, edozein egoeratan, harritzeko modukoa den eta aipatutako bere jatorri genetikoa salatzen duen naturaltasun bereziarekin. Ibilbide bizi hortan, berak eraman zuen trikitixa baserritik hirigunera (Juergasmoan akaso) eta erromeriako kioskotik, poliki poliki, rock eskenatokira (Dultzemeneoa-n). Eta berak bulkatu zuen trikitixa kalejiratik laborategira. Ez soilik maila sinbolikoan, baita teknikoan eta profesionalean ere. Eta Tapia eta Leturia Band, taldea eta diskoa, dira joan-etorri musikal guzti horien bidegurutze nagusi. Jakina, izan ziren triki-pop deitu zen fenomenoaren azpian kasu handiagoak, arrakastatsuagoak, komertzialagoak eta masiboagoak. Baina Joseba Tapiari belaunaldiagatik egokitu zitzaion arkitekto lana, eta bere eraikuntzetan Tapia eta Leturia Band izan zen, beharbada, bere sorkuntza guztien artean harrigarriena.

Koka gaitezen momentu batez: 1993. punkaren itzal ilunei begi berriz begiratu zien bertze talde batek, Negu Gorriak-ek, Tapia eta Leturia eraman zituen telonero gisara Suitzara eta Alemaniara. Rock fusionatuaren garaietan, trikitixa rock eskenatoki handietan tokia bilatzen hasi zen. Joseba Tapia eta Xabier Berasaluze ez ziren bertze planeta batean bizi, haiek ere entzun zuten punk musika, entzun zuten crossover fusioa, eta Euskal Herriko plazak irabazi ondotik, ezusteko jauzi zoragarria egin zuten. Banda osatu zuten, rock banda. Beraien tamainako fusio rock banda: Mikel Artieda baxuan, Fernando Leitza baterian, Batiz gitarran eta Fernan Irazoki soinu mahaian. 

Funk erritmoko errosarioak, rock’n’roll diatonikoa, gitarra elektrikoz dantzatutako bals surrealistak, gitarra gogorrak gidatutako pandero doinuak, ska gastronomikoak, sarkasmoz elikatutako metal kanibalak, erromeria arabiarrak etabar luze zoragarriak lotsagabe nahasten zituen banda, eta diskoa.

Ziur aski zaila da horrelako kasu bat topatzea, ez soilik euskal musikan, alegia, musika estilo bat sortu eta bost urtetara akabatzea

“Zeharo disko ezberdina” edo “trikitixa eta panderoa baino gehiago” bezalako esaldi lotsati batzuk baino ez dira geratu garaiko musika kritiken hemeroteketan. Musikazaleen artean, ordea, katarsi gogoangarriak. 

Trikitixak eragindako hausturak (eta debekuak lehenbizi) eta punkarenak ondotik bizi eta gero, disko honekin leiho berriak baino (hori lehen ere egin zuten) atea zabal-zabalik utzi zuen Tapia eta Leturia Band-ek. Edo bertze modu batera esanda, “Hik lan eta nik jai” jotzerakoan triki-pop deituko zen eta soka luzea ekarriko zuen musika estilo berri bat asmatu bazuten, disko honetara iristerako beraiek asmatutako estiloa akabatu zuten.

Ziur aski zaila da horrelako kasu bat topatzea, ez soilik euskal musikan, alegia, musika estilo bat sortu eta bost urtetara akabatzea. Kanibalaren kanta.

Bertze iruzkin oso bat merezi duen Ero (Elkar, 1997) argitaratu, banda desegin eta hurrengo diskoa sagardotegi batean grabatu zuten Tapia eta Leturiak. Jada talderik gabe, estudiorik gabe, artifiziorik gabe, biluzik, trikitixa eta panderoa lagun bakar gisa hartuz. Eta orduan ere, norbaitek musika gogorra gitarra pisutsuen esklusiba zela uste bazuen, Tapia eta Leturiak, bikoteak, ez bandak, Euskal Herrian inoiz argitaratu den soinu gogorrenetakoa duen diskoa egin zuen. Hardcore hutsa: disko bikoitza, 51 kantu, ia bi ordu eta erdiko musika, zuzenean, post-produkziorik gabe eta gortzeko moduko bolumenean.

Adierazpen umil eta garbia, nostalgiarik gabekoa. Ozen eta zabal, ordura arte egindako bidearen leitmotiv-a onartu ez ezik, anplifikatzen zuena: sagardotegia da gure laborategia.

Artze anaien, eta batez ere Joxean Artzeren ibilbide artistikoak beti egin du mutur batetik bertzerako ibilaldia, eta bere lanen korapiloek etengabe egin izan dute topo bi muga sinboliko, estetiko eta kontzeptual horietan. Tradizioan, eta zergatik ez, lengoaiaren primitibismoan hartzen du indarra, digestio geldo baten bidez batzuetan, irrintzi baten bat-batekotasunarekin bertzetan, jasotako guztiak aspaldiko ezagun gisara ageri zaigun abangoardiako hizkera zaharrean jariatzeko.

Halako muturreko joan-etorriek, ordea, izaten dute euren ordainsaria ere. Salbuespenik gabe, musikak beti irudikatzen ditu entzule duen gizarte bakoitzaren desioak eta beharrak, eta ondorioz, baita haren axolagabekeriak eta lotsak ere.

Joxean Artze eta Jesus Artze anaiak.

Txalaparta ‘75 iraila diskoa ezezaguna da Euskal Herrian. Hasteko, ez zen hemen argitaratu, Italian baizik, eta denbora pasa den arren, oraindik ez da hemen berrargitaratu ezta komertzializatu ere, bai ordea Japonian.

Seguruenik, urte berean, 1975ean, Artze anaiek Mikel Laboa-rekin batera Veneziako Biurteko ezagunean eskaini zuten Ikimilikiliklik ikuskizunak zerikusia izango du disko honen jatorrian. Ez da kasualitatea urte berean, nahiz Milanon, grabatu eta argitaratu izana. Italiako Cramps izeneko diskoetxe berezi batek hartu zuen argitalpenaren ardura. Urte gutxi batzuk lehenago, Gianni Sassi (1938-1993) izeneko argazkilari eta ekoizle italiarrak asmatu zuen diskoetxea. 

Aurretik hainbat argitaletxe egin eta desegin ondotik, Milanoko arte munduko pertsonaia ipurterre hau Italian rock progresiboa praktikatzen zuten taldeak ezagutzera emateko helburuarekin hasi zen lanean. Laster, diskoetxe soil izatetik salto eginez bere proiektu artistiko bihurtu zuen Sassik. Katalogazio sistema estandarrak aldrebes erabiliz eta diskoetxea hiru azpizigilutan banatuz, rocka, musika esperimentala, musika garaikidea, inprobisazio librea eta garai hartako hainbat muturreko musika argitaratu zituen. Hain zuzen, hiru sail horietako bat, DIVerso izenekoa, irekitzeko balio izan zuen usurbildarren diskoak. 

‘Txalaparta ‘75 iraila‘ diskoa ezezaguna da Euskal Herrian. Denbora pasa den arren, oraindik ez da hemen berrargitaratu ezta komertzializatu ere, bai ordea Japonian

Testuingurua ulertzeko, merezi du gogoratzea haien ondotik, besteak beste, Derek Bailey (1930-2005), Steve Lacy (1934-2004) edo Christina Kubisch bezalako artista handien lanak argitaratu zituela sail horretan. Gainerako sailetan argitaratutako artisten zerrendak berriz, 60ko eta 70eko hamarkadetako izen handi anitz biltzen ditu: John Cage, Alvin Lucier, Walter Marchetti, Juan Hidalgo, Horacio Vaggione, David Tudor… 

Hiru piezak osatzen dute lana: “Txapalarta Tamalommmb”, “Txalaparta Prosecco” eta “Txalaparta Ticina”. Soilik egurrezko doinuak biltzen dituzten hiru pieza dira. Disko honetan, entzuleak ez du topatuko Artze anaiengandik espero genezakeen poesiarik, ez bertzelako soinu iturriekin egindako ariketarik. Ez Dok Amairu mugimenduak ekarri zuen euskal kulturaren birformulazioaren erakustaldiaren adibide bat izan beharrean, hilzorian dagoen tresnari egindako omenaldia dirudi. Txalaparta ’75 iraila, proposamen abangoardista baino, beldurrez edo arduraz osatutako biziraupen dokumentua da. 

Ez da inondik ere Artzetarren diskorik hoberena. Aurretik iritsi eta ondotik etorriko ziren lanen aldean, honek Artzetarren begirada pertsonala galtzen du, musika tresnaren asmakizun modernoa erreibindikatu baino, musika tresnaren sonoritateen katalogo posible baten alde egiteko. Eta zentzu horretan, hau da seguruaski Artzetarren diskorik kontserbadoreena, barkaberena, apalena, eta dena erran behar bada, momentuka, aspergarriena ere. Baina ezin dugu ahantzi Europako abangoardiako diskoetxe batek argitaratu zuela, eta bilduma horretan argitaratzeak txalaparta abangoardia bihurtu zuela, jatorriz hala ez izan arren. Ez da berria: ziur aski guk ere, gaur egun, belarri arrotzek ttakunetan topatu zuten primitibismo musikal exotiko haren bidez entzuten dugu txalaparta. Etxekoa eta aldi berean arrotza balitz bezala. Bizi ez genuen garai zaharreko abangoardia balitz bezala. 

Ez Dok Amairuren ibilbidea aztertzen duen Zai zoi bele dokumentalaren atal batean Josean Artzek txalaparta ezagutu zuten momentua kontatzen du. Lehen entzunaldi hartan, harridura izan zen Lasarteko Zuaznabar anaien egur doinuak bizirik aditzerakoan sentitu zutena, eta aldi berean gainerako entzuleek irri eta iseka egiten zietela kontatzen du. Euren buruaren errepresentazio zaharkitu hartaz lotsatuta baleude bezala. 

Diskoak Artzetarren begirada pertsonala galtzen du, musika tresnaren asmakizun modernoa erreibindikatu baino, musika tresnaren sonoritateen katalogo posible baten alde egiteko

Euskal kulturaren ustezko hainbat tradiziorekin gertatu den modu berean, frankismoaren azken urteetako urgentziazko berrasmatze ariketa haietan, bereziki Oteizak idatzi edo inspiratutako diskurtsoek bulkatuta (ez du alferrik disko honek Oteizaren testu bat kontrazalean) horrela sortu ziren gaur egun naturaltasun osoz onartzen ditugun txalapartaren inguruko sineskerak eta asmakizunak. Ondorioz, gure iraganaren exotikotasunaren marka bat topatu izan bagenu bezala entzuten dugu txalaparta. Geure burua arrotz bihurtu arte. 

Halako usaina dario disko “exotiko” honi ere. Gailua gailentzen zaio arimari. Ez du emoziorik transmititzen. Hotza da. Baina pentsa baino askoz gehiago kontatzen du guri buruz, eta disko bati ezin zaio askoz gehiago eskatu.

Ibon Bilbao + Txabi Palacios + Karlos Alonso + Gontzal Bilbao = Ama Say 1993 (J.A. Miranda)

Ziklikoki gertatu ohi da. 90. hamarkadan nagusiki Ipar Amerikan bizi izan zen indie delako musika mugimenduak ongi adierazten du musika iraultza edo iraultzatxo bakoitzak berekin dakarrela hizkuntza erabiltzeko modu jakin bat. Soilik musika “modernoak” entzunez gero entzungo ditugu halako mila arrasto: soulak eta ondotik rock’n’rollak Ipar Amerikako beltz esklabuen hizkera zabaldu zuten (segregazionisten saiakera sutsuen kontra), punkak Ingalaterrako auzo proletarioen hizkera (zuzentasun ingelesaren defendatzaile kontserbadoreen kontra), Kraftwerkek gizaki teknologikoarena, grindcoreak hiritar alienatuarena, rap-ak… 

Hasieran aipatu dugun indie-rock musikak, halako musika estilorik inoiz izan bazen, hizkuntza musika tresna bat gehiago bihurtu zuen, gainerako tresnen maila berean. 

Ziklikoki gertatu ohi da. Musikaren eta artearen munduan bereziki. Akats batek dena aldatzen du. Ezintasun batek, berdin teknikoa, espresiboa edo estetikoa izan, errore zoragarriak sortzen ditu, nahi gabe, musika estilo berriei bizia emanez. Berritasuna, ia beti, mutur aitzinean dauden elementuak (hitzak, soinuak, tresnak) berriz nahasiz lortzen da. Halako zeozer izan zen 1993an Ikusi ditut umeak kalean ametsak akatzen (Esan Ozenki) entzutea. Horixe izan baitzen Ama Say: beharrezko, nahitaezko akatsa, akats ederra. 

Ausartzen naiz, ausartzen naiz… 

Gutti dira euskara atzerriko musiken eraginekin modu naturalean uztartu duten musikariak. Batzuk, ez denak, aipatzearren, Ruper Ordorikak, Xabier Montoiak, Akauzaztek edo Anarik lortu dute erraztasun berezi eta aldi berean konplexu batekin, urrunean ezarritako musika begiradak bertakoak balira bezala ematea. Lortu dute euskarak bere tokia topatzea, jatorriz berea ez den musika batean. Egia da bizitza globalizatu eta musika orojale honetan jatorriei buruz hitz egitea gero eta tranpatiagoa bihurtzen dela, beraz, zuzen dezadan esaldia. Artista horiek are garrantzitsuagoa den zerbait lortzen dute: (euskal) entzuleak hizkuntzaren eta estiloaren arteko nahasketan ez pentsatzea.

Indie-rock musikak, halako musika estilorik inoiz izan bazen, hizkuntza musika tresna bat gehiago bihurtu zuen, gainerako tresnen maila berean

Ama Sayk bertze bidea hartu zuen, bi mundu berez arrotz nahastu zituen maila berean, entzuleei batere disimulorik gabe bere gabeziak, eraginak, desioak eta anbizioak erakutsiz. Heroina gaindosiz agortuta zegoen punkaren gorpua hartu, pop zaratatsuarekin nahasi, abiadura ezarri, euskara eta ingelesa (edo gaztelera) esaldi berean nahasten zituen pidgin arraro (baina gaur gure artean gero eta ohikoagoa) eta aldi berean hagitz musikala asmatu, gitarrak bezala kantatzeko modua emango zieten kantuak osatu… Zergatik ez egin, erraterako, Mikel Laboak aspaldi egin zuen zerbait? Edo RRVak bere modura rock anglosaxoia bereganatuz egin zuena? Zertarako eduki imaginarioak nahasteko konplexuak? 

Susana Rico argazkilariak egin zuen Ama Sayren lehen diskoaren azala.

Free choice, hau dek hire libre aukera… dream darabil… Ez dakit, do it now… hau kontraesana… 

Ikusi ditut umeak kalean ametsak akatzen rock disko indartsu, zuzen eta gupidagabea da. Ama Say bezalako talde baten proposamen ausarta jendaurrean aurkezteko tamaina perfektukoa. Ziklikoki agertzen den akats perfektu eta kasu honetan borobil itxurako horietako bat. “Ateripean”-eko gitarra riff indartsutik “Dream darabil”-en abiatze urduriraino; “Exit-o”-ren zarata orgietatik “Geratzen zaigun bakarra”-ren esperimentazio elektronikoetara. Lau musikari, bi gitarra, baxua, bateria eta bi mikrofono menperatzeko; eta bosgarren bat, hagitz garrantzitsua, Jose Lastra, makina horren soinua zaintzen. 

The Clash speed bidezko shock batek biziberritu izan balu, Itoiz-ek eremuko dunen atzetik abiadura biziegian ihes egin izan balu edo The Pixies taldeak Bilboko alde zaharrean bere pop zatia galdu izan balu… disko honetako Ama Say izango ziren. Seattlen edo New Yorken izan balitz bertzelako hitzak eta izenak izango zituzten, baina Ama Say Trapagan gertatu zen. Getxo Sound hartan, bai, baina ezkerraldean, umeak ametsak akatzen ikusten ziren lekuan.