Bertan bizitako une gogoangarriak berriz oroimenera ekarri dituzte, musikariek ez ezik, Kafe Antzokiko hainbat kidek. Esaterako, Mikel Urdangarin, PI.L.T. eta Zea Mays-ek bertan emandako lehen kontzertuak edota Gari eta Josu Zabalak Hertzainak-en abestiekin 2019an eskainitakoa. Aitor Etxebarria eta Hannot Mintegia ere Kafe Antzokiarekin azken urteetan izandako harremanaz mintzatu dira. Jarraian dituzue bideo guztiak.

Joxean Artze eta Mikel Laboaren omenezko grafitia.

Lan horretan badira, halere, bazterrean geraturiko perlak, eta, horien artean, “Besterik ezagutu ez eta” “kantutxoa” dago. Ez dakit Laboak zenbat zuzenekotan kantatuko zuen, baina errepertoriotik kanpo oso azkar geratu zela iruditzen zait. Gerora, egindako antologia eta bertsioen diskoetan ez da inon ageri. Joxean Artzeren hitzen esanahia kriptiko samarra da, eta gu mezu esplizituen eta metafora xumeen aldekoak gara –hegaztiak tarteko–, ez hasi bigarren zentzurik bilatzeko inori eskatzen. Baina hori da hain justu garai apokaliptikoetako gakoa: “apokalipsia”, zentzu etimologikoan, “errebelazioa” baita, ezkutuan zegoena azaleratzea. Errealaren emergentzia da, eta “erreal” hori beti da traumatikoa, eta “kultura” deitzen duguna, besteak beste, azaleratze hori estaltzeko edo kontrolpean mantentzeko egiten dugun guztia litzateke (norbaitek honela definitu zuen kultura: “heriotzarekin egiten dugun hori guztia”).

Horrela dio Artzeren poemak:

Besterik ezagutu ez eta
ase
irrintzi zakar bat
hautsi da zure gelako leihoan;

besterik ezagutu ez eta
ez ote zaude kezkati
eta zuk
ez diozu kasurik egin

besterik ezagutu ez eta
ea eskuen artetik
ez ote zaizkizun
geroztik
txistua dena kexu
hots du
zure muinaren bila

besterik ezagutu ez eta
bizitzaren zenbait gauza
eder
eskapatzen ari
eta zuk ez diozu
kasurik egin

besterik
besterik ezagutu ez eta…
sabelpeko dar-dar ozena
ez zaizu lainotuko
hilkor, hilkor sortu artio.

Azken ahapaldi horretan dago poemaren eztanda. “Zuk ez diozu kasurik egin” nahi, baina arrakala zabaldua da dagoeneko; “irrintzi zakar” hori –“txistua dena kexu”–, “eskuen artetik eskapatzen ari zaizkizun zenbait gauza eder” horietaz jabetu zara, eta “sabelpeko dar-dar ozena ez zaizu lainotuko”. “Hilkor” dio poemak (ez “hilko”, Laboak kantatzen duen moduan). “Hilkor sortu artio”, hau da, hiltzera doala onartuko duen hori sortu gabea da, ukatua, benetan jaio gabea; hortik ihesi goaz Errealaren kolpe gupidagabeak modu traumatikoan muturrean eztanda egiten digun arte. Horren ondoren, bizirik irauten badugu, hura estaltzeko ahaleginean izango da, gehienetan.

Ausartuko al gara, egoerak eskatzen digun moduan, kantu hau gure ereserkien mailara igotzen? Horra nire gonbita, kultura eta denbora pasa nahasten ez duten kantarioi, Errealarekin harremanetan jartzea bere jardun artistikotik baztertzen ez duten horiei, benetako medium edo bitartekari izatera ausartzen direnei: Beñat Axiariri, Akauzazteri, Amoranteri, Anariri, Julen Axiariri, Ibon RGri, Ainara Legardoni, Joseba Irazokiri, Mursegori, Maite Larbururi, Pantxis Bidarti, eta nik ezagutuko ez dudan edozeini (barkatu ezjakintasuna).

Euskal Herriko ehun emakume musikari baino gehiago elkartu ziren Gernikako Astran. (Saioa Gauilunak)

Musikari lagun taldetxo bati bururatu zitzaion, eta hasieran bazkari xumea izan behar zuena saretu egin zen hilabete baten buruan, topagune bihurtzeko. Xehetasunetan ez naiz luzatuko, oraindik ez dagokigulako horren berri ematea. Aurrerago zabalduko dugu bertan ondorioztatutakoa, ugariak izan baitziren bertan askatu genituen sentipenak, frustrazioak, kexak, gogoak, ametsak; hegoak azken finean. Bizipenaren taupadak kolpatzen nauen zirrikitutik idatziko dut, ordea, igande eguzkitsu hartan bertaratu ginen guztioi bihotzean zerbait trankatu zitzaigulako, ordura arte ezagutzen ez genuen ahizpatasun moduko bat sentitu ondorengo sentsazio gozoa.

Gutako batzuk orain hogei urte hasi ginen musika egiten; beste batzuk, hainbat lehenago. Haienak izan ziren hunkitu gintuzten hitzak; punka gizonen gitarra, bateria, baxu eta mikroetan zizelkatzen zeneko garaian, testosteronaturiko agertokietara igo eta mota guztietako egoeren aurrean erantzuten zuten emakumeek, seguru asko, deseroso. Aitzindari liberal miretsiaren rola, urdanga lotsagabearena bezala, euren gain hartzen zuten emakumeak (bost axola bazitzaien ere), garito bakoitzean jasan beharrekoari aurre eginez. Igandean bertan punk talde gazte bateko kideak esan bezala, oraindik jasan behar dituztenak. Horren aurka egiteko, ezinbestekoa zitzaien tribuan aritzea; hortik emakumez osaturiko taldean jotzearen garrantzia. Bihotzeko lagunekin partekatutako ordu luzeak, kontzertu osteko parrandak. Gizonek egin ohi zuten guztia konplexurik gabe eta modu berean gozatzen, salbuespen bakarrarekin: elkarri babesa emateko nahia edo beharra sentitzen zuten, bien nahasketa ia nahitaezkoa. Izan ere, horretan zetzan igandean gu denok batzearen funtsa, eta espero genuena gertatu zen Gernikan: lagunduta sentitu ginen, ulertuta, babestuta.

Rocka, folka, rapa, klasikoa, punka, berdin zitzaigun nondik ateratzen zen aldamenean jarritako neska. Geure burua banan-banan aurkeztu genuen borobil koloretsu ugari baten inguruan. Nondik nator, zer jotzen dut, norekin, bakarrik… Esan bezala, beteranoenak emozionatu egin zitzaizkigun, eta baten bati malkoa eragin zigun bakarrik sentitzeari uzten zionaren algarak.

Borobil hartan ni neu ere bakarka emozionatu nintzen, 1999an, Gasteizko kaleetatik irakaslearen etxerako bidean gitarra elektrikoaren zorroa paseatzen nuenekoa buruan. Zenbatek eta nola begiratzen ninduten gogoratuz, alde batetik gogaitzen ninduena, eta, bestetik berezi, indartsu sentiarazten ninduena. Erronka pertsonal moduan hartu nuen urteetan mutilen artean ikasi eta, azkenik, Katanga Faktoriak antolatzen zuen hamabostaldira apuntatzea. Zuzeneko konboetan lehen aldiz jo nuenekoa gogoratu nuen. Hurrengo hamar urteetan mutilen artean jotzen jarraituko nuen, lagunduta beti. Gernikako beste hainbat ez bezala, ni ez naute inoiz deseroso sentiarazi, zortea izan dut horretan. Inork ez nau gutxietsi, ez teknikoki ez pertsonalki, aurpegira behintzat. Beste taldeetako norbait nire anplia eramateko prest agertzen bazen, bakarrik ahal nuela esan bezain laster ulertzen zuela pentsatzen dut. Musikarien arteko errespetu-kode horretan mugitu naiz beti, ez diot inori errua botako.

Hamar urte pasatu dira taldean jotzeari utzi nionetik, eta azken hirurak bakarlariaren bakardadean pasatu ditut, onerako eta txarrerako. Onerako diot, autoan sartu orduko inoiz sentitu dudan askatasun sentsaziorik handiena eman didalako. Txarrerako, azalduko dizuet: bakarlariaren bakardadea burura etortzen zaizuelakoan nago; tipo serioa, autosufizientea, garitora heldu eta norbait ezagutzen duen hori (gizonek beti ezagutzen dute norbait garitoan, edo teknikariren bat… ez al da hala?), berehala hizketan hasten dena, jenifikatu dutenaren aura horrekin (jenifikazio maskulinoa, gai potoloa…), xehetasun teknikoei dagokienez zer eta nola nahi duen argi daukana, eta nire faboritoa: denek onartzen dute, inork ez dio bere buruari galdetzen tipoa zergatik etorri den bakarrik.

Eta emakume bakarlaria agertzen denean? Serio eta autosufiziente sentitzen bada ere, bertako inor ezagutzen ez duena, hizketan hasi baino lehen norekin konektatuko duen gainbegiratzen duena. Gai teknikoren bat gustuko ez badu galdetzeko edo kexatzeko modurik egokienaren bila hasten dena, ergeltzat har ez dezaten. Barran bakarrik eseri eta laurogeitaka urteko herriko mozkortiaren piropoak entzun behar dituena, jadanik erantzutea merezi al duen bere buruari galdetzen diona. Itxaron bitartean, bakarrik etorri izanari buruzko bertoko norbaiten gogoetak asmatzera jolasten dena: Banatuta al dago? Ez dauka lagun talderik? Ezta lagunduko duen bihotzeko lagun kuttunik ere? Hau ama da, norekin utziko zituen umeak…? Bai emakume ausarta, eta ondo jotzen du gainera. Aupa zu!

Azken bi asmakizunak erraz utziko dizkizuet: Garito batzuetatik (ez denetatik) bietako nork eramango du billete sorta handiagoa? Eta garitoa uztean, bietako nork begiratuko du behin baino gehiagotan atzera gauzak kargatu bitartean edo autoan sartu aurretik?

Hau guztia oraintxe etorri baitzait burura, igandean antzeko beste hainbat entzun nuen berehala neureak egin nituen hitz arrotzetan. Ezinbestekoa izan zen, indarrak hartzeko. Bakarrik sentitzeari uzteko elkarrekin egon ginelako.

Erritu antzeko bat daukat. Badira aurrez atera diren baina streaming bidez entzun nahi izan ez ditudan diskoak, azokan erosten ditudanak. Gaztaroan aurrez entzun gabeko CD hori itsu-itsuan erosten nuenekoa gogoratuz. Zoratuko edo desengainatuko nauen lanari dagozkion laztana eta arreta eskainiz, behin entzuteko bada ere.

Gauza bitxia gertatu zait aurten erositakoen arteko bost diskorekin. Kotxean bakardadean gidatu bitartean, baita etxean ere (entzungailuekin, bestela…) banan-banan eta lehen entzunaldian egin dut haienganako lotura pertsonal estua. Film hartan plaza erdian usoekin bat egiten zuen atso arraro horren moduan, txoriak besoetan pausatzen zitzaizkiolarik bihotzeko lagunak egiten ari zela uste zuen atso zoro hori banintz bezala.

Lehen diskoaren sortzaileak egiten duen guztiak aztoratzen nau, beste inork egiten ez duena ikasi bitartean irakasten duelako. Lan berri honen kantuek errekasto labur ezezagun bat marraztu zuten, bere zetazko ahotsak eskutik hartu eta uretan murgilduta gitarra zein bateria edo sintetizadoreen soinuek laino ilunetan barrena eraman nindutelarik, non amaituko ote zuen jakin-minak bihotza estutuz. Iruzurrik gabe, labur egiten zait beti hark eskainitakoa, eta gehiagoren eskean utzi ninduen.

Bigarren diskoa bidaide perfektua izan zen. Hitzen beharrik gabe lagunduta sentiarazten zaituen lagun horren modukoa. Basamortuko solitude-an errepidetik gidatzen zoazelarik zigarroa pasatzen dizuna, esperientziak eman dion bere keinu pausatuak bidaiaz gozatzeko adierazten dizun bitartean. Gitarren sokek elkar lotutako errepide amaigabeetan eguzkiak itsutzeraino aurrera egin eta galtzera gonbidatzen zaituen laguna.

Hirugarren diskoak, ordea, adiskide berritsu, alai eta fidelarekin batera jaiak gozatzera eraman ninduen. Edozein herriko plazan dantzara eskutik atera, eta, akordeoiaren nahiz saxofoiaren doinuaz lagunduta, gaztaroko algara gogora ekarri zidan. Eguneroko bukle honetan sartuta, lagunarekin tabernan sartu eta edanez orduetan hitz egin izanaren sentsazioa utzi zidan, etxekoari balioa emanez, eskuz egindako lana arraro egiten zaigun garai honetan.

Laugarren diskoak barruak astindu zizkidan. Txikia izanik, grabaketa apalaz jantzita, kuadrillan ia nabarmentzen ez den lagun horren moduan nabarmena egin zitzaidan. Elkarrekin kafea hartu bitartean hari egokiak lotzen dizkizun lagun hori. Konfiantzaz abestutako kantuek zure minak, desirak, ihesean joaten uzten ez dituzun pentsamenduei hitz eder egokiak esleitu eta biolin baten melodiaren laguntzaz malkoetan erauzten dizkizuna. Dagoeneko lur jota zaudenean berandu baina garaiz ailegatzen den laguna.

Bosgarren eta azken diskoarekin ihes egin nuen. Play sakatu bezain laster, eguneroko kaos antolatu honetan berez ezarri zaizkidan betebehar eta erantzukizunei ihes egiteko zain daukat laguna, hondartza bakartian oinutsik, ni heldu eta kamiseta erantzi ostean batera korrika hasteko prest. Hondartza osoa zeharkatzeko asmoa dugu, ezarritako A abiapuntutik aurrera abiadura progresiboki areagotuz, arnasestuka lasterketa eten eta lurrera makurtuz pausa txikiak eginez, bederatzigarren minutuan berriz korrikan abiatuz, orain bestelako dinamika batean: pausatua baina tinkoa, itsas haize leunaren laztanak bultzatuta, olatuen marmar sinkopatua atzean, geure aztarna eguzki izpiek epeldutako harean utziz. Hamaseigarren minutuan azken esprinta egiteko prest gaude B puntura ailegatzeko. Erlojuaren tik-tak batek ongi etorria egin digu oihanean barrena sartu aurretik. Lasterka jarraitu ahal izateko zuhaixken adar finak besoekin erditik kentzen ditugu aurrean duguna bistaratu ahal izateko.

Non amaituko ote dugun elkarri galdetu nahian, zaila egiten zaigu ezer esatea oihanari hitzik kendu gabe. Aurrera egin dezagun. Aurrera. Atzetik ditugu oraindik, noraezean darraigu ezkutatzeko soilgune galdu baten bila. Bat-batean, isildu egin dira, eta tik-tak hori itzuli da, danborrek eten duten arte. Danborrek izutu egin gaituzte; inoiz baino azkarrago ekin diogu berriz korrika egiteari.

Oinak minduta ditut, ezin aurrera jarraitu, eta, bertan erortzeko zorian nagoelarik, olatuen marmar sinkopatutik jaiotako gitarren soinu gogor baten eztanda laguntzen hasi da bultzaka. Bultza. Bultza. Bultza. Airean salto egin dugu haien azken bulkadan. Isilunea azkenik. Begiak ireki eta soilgune bakartian etzanda gaude biok, kaioen txio artean zerura begira irribarre eginez. Elkarren ondoan arnasestuka, izerditan, eskutik helduta.

Plaza erdira itzuli naiz, besoetatik ihes egin didate usoek. Oskarbian hegan urruntzen dira, hurrengo besoetan pausatzeko prest.

Ahots hutsez abiatzen den kantuan, berehala sartzen da Artze anaien txalaparta, saxoarekin batera. Grezieraz ari da Demetrio Stratos, bere ama-hizkuntzan, eta sehaska kanta bat da abesten duena: “Loa, haurrak eramaten dituzun hori,/ eraman hau ere./ Txiki-txikia eskaintzen dizut,/ itzul iezadazu handi./ Mendi baten tamainakoa,/ altzifrea bezain lerden;/ Ekialdetik Mendebalderaino / haren adarrak zabaltzeko gai / izango dena”. Diskoan bertan agertzen da eskuz idatzia:

Stratos, disko hau argitaratu eta hiru urtera zendu zen, 34 urterekin, baina utzi zuen arrastoa ez zen nolanahikoa izan. Area taldearekin ezagun egin bazen ere, taldea utzi eta ikerketa akustikoetan murgildu zen azken urteetan. Aparteko dohainen jabe izanda, ahotsaren potentziala erabat zikiratua eta mugatua geratzen denaz jabetu zen. Jaio berrien ahal akustikoak hizkuntzaren eta kantu “ederren” formetara nola mugatzen diren ohartuz, ahotsaren potentzia askatasun psikologikoaren eta politikoaren ardatz bilakatzen saiatu zen, bulkada hura heriotzak moztu zuen arte.

Txalapartak exotismoaren hobi hutsala betetzeko balio izan badu ere, 70eko hamarkadan azaleratu zen ildoa oso bizirik berragertu da mende berrian euskal musikari esperimentalen artean. Atzo bertan grabatua balego bezala entzuten dugu “Gerontocrazia” piezaren sehaska kantua.