(Argazkia: Jaizki Fontaneda / Foku)

Soinua eta familia hartuta abiatu zinen Habanara, baina hasieratik zeneukan argi zeren bila joan nahi zenuen?

Ez. Are gehiago, argi neukan ez nuela argi izan nahi. Bidea erdigunean jarrita sortu nahi nuen lehenengoz. Eta asko kostatu zait, konturatu naizelako nire jardun profesionalean gehiegitan sortu dudala emaitzari begira. Hala ere, abiatu nintzenean, banituen ildo batzuk: ikerketa bat egin nahi nuen Kuban; espazio bat sortu nahi nuen beste emakumezko musikari batzuekin, batez ere, lurrarekin lotutako musika egiten zutenekin. Banituen premisa batzuk ere: nolakoak izango lirateke kantu hauek hain zuriak ez balira? Eta nire amamen amamak eta zuen amamen amamak non egiten dute topo? Hortik abiatu nintzen.

Zerekin egin zenuen topo han?

Lehenenik eta behin, antsietatearekin; bidaia guztietan bezala, aurretik prestatutako bide orri hori ez baita beti betetzen. Uste dut sorkuntza prozesu guztietan gertatzen dela horrelako zerbait, baina nik orain erregistratu egin nahi izan dut hori. Bideak zerbait ekarriko duela sinistea da kontua, eta onartzea mediokrea izatearen aukera ere badagoela. Neure buruari behin eta berriz esaten nion zerbait inportantea ari ginela egiten, baina, era berean, musika besterik ez zela.

Duela hamar urte kontrako norabidea egin zuten kantuak doinu berriekin plazaratu dituzu. Birformulatu egin nahi zenituen, beste bertsio bat egin, desegin eta berriz eraiki?

Dira bertsioak, berrirakurketak, aitortzak, eta gauzak beste modu batera egiteko neure buruari emandako baimenaren emaitzak. Kantu batzuek antz handia dute aurretik egindakoekin, eta, orain distantziatik begiratuta, haien bertsio maitekorrak dira. Urte askoan ezin izan ditut kanta horiek entzun eta jo, min handia ematen zidatelako. Lizar Begoñari irakurri nion, hain justu, arte garaikidetik gehien interesatzen zitzaiona zela aurretik sortutako zerbait deseraikitzea eta geratzen ziren zatitxoekin zerbait berria proposatzea. Orduan konturatu nintzen egiten ari nintzenak zentzu bat zuela.

Denborarekin aldatu zaizu kantu horiei begiratzeko modua?

Bai, neure buruari begiratzeko modua aldatu delako. Askoz maitekorragoa naiz, eta ez hain exijentea. Gogoratzen dut duela hamabost urteko Ines hura, soinuarekin, bota zuriak jantzita, beti erresistentzian agertzen zena: begiratzen diot, eta besarkatu egiten dut, eta aitortzen diot bere lekua, eta eskerrak ematen dizkiot. Baina baneukan beste leku batetik jarduteko gogoa, zaurgarritasunetik eta, agian, ez hain oldarkor.

Asko kostatu zaizu izan zinen Ines hartatik askatzea?

Izugarri kostatu zait. Hala ere, aldentzeko erabakia ez dakit nirea izan den edo nire bizitzaren erdigunean beste gauza batzuk jartzeak eragin duen. Nik bai aukeratu dudana da nola begiratu bide horri orain. Distantziatik begiratzen dut, eta, kasualitatez, lehen aldiz haurdun geratu nintzenean gertatu zen guztia. Ziur nago gizon zuri, zis, hetero, burges, 30-45 urte bitartekoak ez garen beste guztioi askotan gertatu zaigun zerbait dela; hau da, konturatzen garela uste genuela sisteman leku bat genuela, baina momentu batean bizitzak zaplazteko bat ematen digula, esanez moduan: «Ez, txiki, hura ez zinen zu». Nik uste nuen niri ez zitzaidala gertatuko, baina gertatu zitzaidan.

Inflexio puntu horrek aldatu du zure sorkuntza?

Bai, noski. Sorkuntza jada ez da nire munduaren zilborra; lehen guztiz zen. Baina nire egoa ere ez dago jada zentroan. Beraz, beste modu batera izan naiteke sortzaile orain.

Baina ematen du zure doinuen mapa ez dela aldatu. Diskoan musika herrikoia eta elektronikoa uztartzen dira; trikitia eta sampler-a. Hori da edo izan da Ines.

Gustatzen zait muin hori oraindik badagoela sentitzea, ze inoiz baino gehiago interesatzen zaizkit sustraiak eta lurrari lotutako musikak. Gero eta gehiago interesatzen zaizkit lekuan lekuko folkloreak, eta ez bakarrik nireak. Baina, aldi berean, inoiz baino elektronikazaleago nago; inoiz baino gehiago gozatzen dut gailuekin eta soinuekin esperimentatzen. Ez zait interesatzen aurretik egindakoarekin koherente izatea, baina zintzoa izan nahi dut nik egin nahi dudanaren eta egiten dudanaren artean. Anbibalentzia hori maite dut, eta ez dut aukeratu nahi Anariren eta Kai Nakairen artean, biak gustatzen zaizkit.

Deigarria da nola abiatzen duzun diskoa, doinu uztarketa batekin; bukatu, berriz, ia biluzik.

Disko fisikoak badauka ordena bat, bidaia bat, hasiera bat eta bukaera bat, formatu digitalean aldatu egiten dena. Argi ikusten nuen diskoak A eta B aldeak izango zituela. A aldean egongo ziren lehenago egindako doinu horietatik abiatutako berrirakurketak, eta B aldea bidaia bera izango zen. Baina bukatu du izaten A aldeak bidaiaren kontakizuna, han sortutako kantuak…; eta B aldean gelditu dira beste kantu batzuk. Eta C aldea deitu diodan beste bat ere badu, zeinetan kantu arraroagoak dauden, agian disko batean lekurik izango ez luketenak. Diskoa entzuteko beste modu bat planteatu nahi nuen.

Lan kontzeptual bat da: musikaz gain, liburu batean sartu dituzu argazkiak, olerkiak, hitzak… Hori nahi zenuen, balioa eman euskarri fisikoari?

Bai, guztiz. Are gehiago, ni prest nengoen disko bat egiteko disko fisikorik gabe. Iruditzen zait euskarri fisiko batean balio gutxien duena diskoa bera dela. Nik objektuari eman nahi nion garrantzia, libretari, kaierari. Artearekin esperimentatzeko gogoa nuen, eta horretarako oso argi neukan arte zuzendaritza bat egon behar zuela. Orain arteko lanetan ere egon da hori, baina oraingoan beste baten esku utzi nahi nuen begirada hori.

Zer garrantzi du sorkuntza prozesuak kasu honetan?

Dena: #itsasoadabidebakarra hori da. Ematen du bideak inporta izan duela baldin eta iristen bazara helmuga batera. Baina batzuetan bizitzak beste plan batzuk ditu, eta tarteko helmuga batean geratzen zara, bidean. Eta hori zen interesatzen zitzaidana. Nire bizipenetatik abiatzen da, baina kontatzen dudana zerbait unibertsala da.

Zure bakarkako lehen lana den arren, ez da bakarrik egindako lan bat. Garrantzitsua zen partekatze ariketa hori egitea?

Noski. Dena den, iruditzen zait azken urteetan nire sorkuntzan oso agerian dagoen zerbait dela sorkuntza kolektibizatzearena, ikusgaitasuna ematearena, edota inoren zain egon gabe elkarri autoritatea ematearena.

Baina argi zenuen norekin zer egin nahi zenuen?

Kasu batzuetan, argi nuen norekin nahi nuen bidea partekatu, baina, beste batzuetan, bideak berak egin du aukeraketa. Adibidez, Ane Martinez [Anita Parker] egotea oso erabaki politikoa izan da. Nik askotan entzun eta sentitu nuen Anerengatik ordezkatua izan nintzela, eta Anek denbora guztian sentitu du Inesen ordezkoa zela. Testuinguruak diseinatu gaitu elkarren etsai izateko, baina guk erabaki dugu elkarri begiratu, eskua eman, besarkatu eta elkarrekin kantatzea. Bidearen hasieran ez nintzen gai izango hori egiteko, baina amaieran izan naiz.

«Kubako andrantzat ni ze? Ahizpak gara, bai, baina ixe, ardau baltza edaten dot baina azala dekot zurixe», kantatzen duzu. Pribilegiatu sentitu zara han?

Etengabe gogorarazi diot hori neure buruari, noski. Gora begiratzea eta zu zapaltzen zaituena identifikatzea erraza izan daiteke, baina agian ariketa hori kontrako norabidean egitea ez da horren erraza, edo deserosoa izan daiteke oso. Udaberrixan Habana-ko koplak badira proiektu osoaren laburpen bat edo.

Eta zer leku du Joseba Sarrionandiak lan honetan?

Josebak beste leku bat zuen hasieran, baina erabaki nuen bigarren maila batean uztea, beste guztia eklipsatzen zuelako. Niretzat, momentu honetan bidaia konpartitzen dudan beste sortzaile kide bat da: plaza konpartitzen dut, eta kantu hauek berrartzearen konplize ere izan dut. Alde batetik, pozik eta harro nago lortu dugulako elkar zaintzea eta bakoitzari bere espazioa ematea. Berak, bere hitzekin, eskutik heldu nau, eta bere ondasun guztia eman dit; baina, era berean, nik ere heldu dut eskutik, eta plazarako bidean lagun izan dut, plaza ez baita leku erraza habitatzeko. Plazan elkar zaintzea iraultza egitea baita. Eta, bestetik, distantziatik begira daukadan hori ere bada. Izugarri eztabaidatu dut harekin, lan honetan kontatzen ditudan gauza askorekin ez baitago ados. Eta hori guai dago!

Nola egin zenuten grabaketa?

Elkar fundazioak emandako laguntza bati esker egin dut. Kubara joan aurretik, eginda utzi nuen proiektuaren txostena, eta han nintzela esan zidaten [Joseba Jaka] beka emango zidatela. Egiten nenbilenak zentzua zuela berresteko balio izan zidan. Sesio pila bat grabatu nituen han, eta orduak ekarri nituen grabatuta hona. Ikerketa batean bezala, ariketa zen horrekin guztiarekin zerbait egitea. Eta lan hori bai izan da nirea; horregatik, zuzendaritza eta ekoizpena nirea izan da, eta aitortza hori azpimarratu nahi izan dut.

Zuzenekora eramango duzu?

Ez dut disko bat egin plazan egoteko. Egia da paradigmak esaten digula kantuak izan behar direla hiru minutukoak, erraz kontsumitzekoak, bideoklip izugarri bat izango dutenak, eta diskoak direla zuzenekoak emateko aitzakia. Bueno, ba, disko hau ez da hori. Dena den, kantu batzuk entzun ahalko dira Sarrirekin batera egiten ari naizen Katuen kontuak emanaldian; beste batzuk, berriz, Mauriziak ez dau inor hil sormen proiektu kolektiboan; eta beste kantu batzuk inoiz ez dira entzungo zuzenean, ez duelako zentzurik edo ez direlako zuzenean emateko jaio.

Bideari eman diozu garrantzia; zu ari zara bidea egiten, hauspoa bete musikarekin, gainera.

Eta gozatzen nabil. Argi daukat plazan egon nahi dudala, eta plazandrea izan nahi dudala. Baina ez dut hori bakarrik izan nahi, ez dut nire bizitzaren gainetik jarri nahi. Uste dut plaza izan daitekeela leku bizigarriago bat, jasangarriagoa eta berdinzaleagoa. Eta hori opa diet nire ondokoei eta gure ostean etorriko direnei. Hori bada nire lan ildo bat une honetan. Asko nabil gozatzen plazan, eta sukaldean ere bai, musikari izateko modu asko baitaude.

Iradokitzearen eta anbiguotasunaren artea da kantugintza Harkaitz Canoren hitzetan. Batetik, «sintesi ariketa handi bat» esan nahi duelako idazlearentzat: 40-50 hitzekin istorio bat, giro bat edo atmosfera bat sortu behar izaten duelako; eta, bestetik, «medium ariketa bat» ere badelako, hau da, kantari bakoitzaren aldartearen, gogoaren, kantaeraren eta biografiaren zerbitzura lan egin behar izaten duelako. Aldiz, «harmonia baten goi mailara» iristea bezala da musika eta hitzak lotzea Itxaro Bordarentzat; «faszinazio bat», musikarik jo ez arren musika «betidanik» maite duen batentzat.

Dozenaka musikariren hamarnaka abestiren hitzak idatzi dituzte Canok ala Bordak azken urteetan. Ezagunak dira horietako batzuk, ez horren ezagunak beste batzuk, baina beraien lumatik sortutakoak dira gero beste batzuen ahotsetan abestu diren hitzak. Badok.eus atarian beraien izenak bilatzailean jarri besterik ez dago zerrenda horretaz jabetzeko: Hertzainak, Oskorri, Maite Larburu, Petti, Sorkun, Josu Muguruza, Mursego, Iker Lauroba, Niko Etxart, Ken Zazpi, Niña Coyote eta Chico Tornado, Pier Paul Berzaitz, Thierry Biskari, Benito Lertxundi, Olatz Zugasti, Maddi Oihenart…

Urteak dira langintza horretan ari direla. Kasu batzuetan, doinuetara ekarri dituzte aurretik sortutako testuak, eta, beste batzuetan, melodietara moldatu dituzte horretarako propio sortutakoak. Izan ere, badu loturarik beraien ohiko jardunarekin. Bordaren arabera, kantugintza ere literatura baita. «Izan zitekeen literaturako beste genero bat ere, baina literatura da azkenean. Gehigarri bat da enetzat. Poesia egiten da hitzen musikarekin; musika materialik gabe. Eta beste kasuan biak lotzen dira».

Canoren arabera, ordea, kantuak eta poesiak ez dute zertan antzik izan, «hoskidetasunaren eta erritmoaren bilaketa» konpartitu arren. «Kantua, poesia ez bezala, ez dago amaituta norbaitek kantatzen duen arte, hitza ez da buruaskia abesti baten baitan, beste zerbaiten zerbitzura dago: musikaren indarra, melodiaren marrazkia…». Horretan antz handiagoa du gidoi batena, idazlearen hitzetan, norbaitek esan dezan idazten delako hura ere.

Enkarguz egin dituzte lanik gehienak biek ere. Bordak, esaterako, 1977an sortu zituen kantu batentzako aurreneko hitzak; Beskoitzeko (Lapurdi) Otxalde taldearentzat izan zen. Ongi gogoan ditu une haiek, adierazi duenez. «Norbait idazten duzunari interesatzea eta idazten duzuna musikan jartzea enetzat hunkigarria izan zen». Geroztik, makina bat musika taldek eta bakarlarik musikatu dituzte haren olerkiak ere; sarri, berak jakin gabe. «Batzuetan, dudak ere baditut, eta banoa liburuetarat ikustera egiazki nirea den».

Uztail Oparo Ostean egitasmoarekin hasi zen Cano kantuetarako hitzak idazten. Igor Calzada musikariarekin batera egin zuen proiektua izan zen, 2000. urtean, eta Canoren poemek eta Calzadaren abestiek bidaia baten kontakizuna osatzen zuten zuzeneko ikuskizun batean. «Asko ikasi nuen harekin, besteak beste, idazten nituen hitzen erdiak sobera zeudela», ekarri du gogora idazleak. Urte batzuk lehenago, halere, Lubaki Bandako Itziar Iruretagoienak haren olerki batzuk musikatu zituen.

Musikariaren gabezia bat

Rafa Ruedak maiz kolaboratu du idazleekin, bere melodiei berbak jartzean. Azaldu duenez, behar batek eraginda jo du beste sortzaileengana. «Letragiletzat bainoago, musikaritzat daukat neure burua; horregatik jo izan dut beste idazle batzuengana. Eta uste izan dudalako nik inoiz sortutako testuekin egindako kantuetan beste norbaiten laguntza izan banu emaitza borobilagoa izango zela».

Berak idatzitako testuak abesten hasi zen hasieran, baina, musika ibilbidean aurrera egin ahala, gehiago erabili ditu beste batzuek idatzitako testuak bereak baino. «Disko batetik bestera uste dut joera gorakoa izan dela beti. Imajinatzen dut gehiago ikusteak eta zer idazle on ditugun inguruan deskubritzeak ere baduela zerikusia horretan».

Izan ere, musikariak aitortu du irakurzaletzat duela bere burua, eta gustuko du liburuak irakurri ahala idazle berriak ezagutzea. Rueda (Zart, 2020), bere azken diskoan, esaterako, Mari Luz Estebanen eta Elena Olaberen hitzak erabili ditu lehen aldiz bi abestitan. Haren diskografian aurkitu daitezke, Joseba Sarrionandia, Unai Iturriaga, Leire Lopez, Gotzon Barandiaran, Kirmen Uribe edo Harkaitz Canoren hitzak.

Oso bestelako kasua da Nahia Zubeldiarena. Lumi taldeko kideak aitortu du musikariak sarri izan ohi duela halako «frustrazio bat» hitzekin, baina bere kasuan nahiago du beretik aritu besteen lumatik baino. «Izan dut tentazioa beste batzuen testuak erabiltzekoa, baina ez zaizkit sekula nireak egiten. Batzuetan, beharrizan bat balitz bezala bizi dut, baina, bestalde, maite dut idaztea; maite dut borrokan ibiltzea antzemateko zein hitz den egoki eta zein ez, hitzen jokoa… Biziki maite dut hori».

Hain zuzen, kontrako bidea hartu du musikariak azken urteetan, kantatuak izateko hitzak idatzi beharrean doinurik gabe errezitatzeko hitzak idazten hasi baita. Egonaldia egin zuen 2020an Hendaiako Nekatoenean (Lapurdi), eta olerkiak idazteko baliatu. Sorkuntza prozesu hark beste helburu bat bazuen ere, han idatzitako testu batzuk kantu bihurtu ditu orain, eta horiekin osatu du aurki kaleratuko duen disko berria: Bezperen dirdira. «Kantu bilakatu ez direnei ere leku bat egin nahi izan diogu diskoan: liburuxkan argitaratzeaz gain, zuzenekoetan ere errezitatuko ditugu».

Behin baino ez ditu beste sortzaile baten hitzak erabili kantu batean. Itzal zikinak (Moi Moi Rercords, 2019) diskoan izan zen: Leire Lopezek sortu zituen Erromantikoarena kantuaren hitzak. «Egia da, baina, justuki kantu hori da bakarrenetakoa non hitz horiek kantatu ordez erraten ditudan».

Garrantzi handia ematen die abestien hitzei Zubeldiak; doinuen osagarri dira, haren ustez: «Jotzen dugun musika gure baitan daramagu Manuk [Matthysek] eta biok, eta, zikintasun edo iluntasun hori musikan jorratzea maite dugun bezala, nik hitzetan ere maite dut hori jorratzea».

Ruedaren iritziz ere, melodiak bezain garrantzitsuak dira hitzak. «Transmititzeko duen gaitasun guztia aprobetxatzen ez saiatzea, niretzat, desaprobetxatzea da. Ni saiatzen naiz hitzaren indar hori ahal den neurrian bere osotasunean baliatzen».

Doinua da, nolanahi ere, gehienetan kantuaren abiapuntu eta oinarri, bai Ruedaren kasuan eta bai Zubeldiaren kasuan. «Behin musika sortuta, guk erabiltzen dugu halako sasi-hizkuntza bat melodia murtxikatzeko, nolabait, eta hori grabatuta eta gutxi gorabeherako tematika bat finkatuta jotzen dut letragileengana. Lau ideia kontatzen dizkiet, eta euren esku uzten dut guztia gero», azaldu du Ruedak.

Melodiaren pisua

Modu horretan jardun du Canorekin, esaterako; «zingles» deituriko dialekto asmatuaren bidez, hain zuzen ere. Melodiaren gainean idatzi zituen hitzak Iker Laurobaren eta Jexuxmai Lopetegiren kasuan ere; aldiz, hitzetatik abiatu zen Pettiren Manipulazio estrategiak (Zart, 2020) diskoa osatzean, eta Jabier Muguruzaren eta Mursegoren abestiak egiteko orduan.

Bordak, ordea, nahiago du libreki idatzi, eta musikariaren ardurapean jarri egokitzapena, nahiz eta alderantziz egiteko enkarguak ere jaso dituen. Baina bereziki zail zaio hitzak melodiaren arabera «okertzea». «Zaila egiten zait eta desafio baten gisa hartu izan dut beti lalala hortarik musika eman baten gainean testu bat ateratzea; magma horretatik zerbait kantagarri edo hunkigarri egitea. Behar dut ene sorkuntza, ene idazteko modua aldatu. Beste moduan ohituago naiz».

Kasu bakoitza, kantu bakoitza bezalaxe, desberdina da, eta, beraz, langintza prozesua ere aldatuz joaten da, Bordak adierazi duenez. Hori dela eta, kantu bakoitzak ere ezaugarri propioak ditu, eta, horien arabera, garrantzi handiagoa ematen die testuaren osagarriei idazleak ere. Hala, batzuetan, errima eta metrika izan daitezke inportanteenak, eta, beste batzuetan, gaiaren lanketa eta egitura.

Iritzi berekoa da Cano ere. Hitzak idazteko garaian saiatzen da, halere, «naturaltasun suerte bat» bilatzen, eta zein kantarik abesten duen «oso presente» izaten. «Badu jostunetik zerbait letragilearen lanak, kantari jakin batentzat idazten duzuna ez zenuke beste batentzat idatziko».

Norentzat idatzi jakiteaz gain, zeri buruz idatzi ere asmatu behar izaten dute kantu idazleek, eta horretan ere gaiak adina modu daude erabakitzeko. Ruedak, gehienetan, ideia baten inguruan idazteko pista batzuk ematen dizkie idazleei. Bordak ere ideia bat jaso ohi du, normalean, musikariaren partetik idazten hasi aurretik, baina, sarri, libre ere izan ohi da gaia hautatzeko. Canok, bestalde, nahiago du gaia musikariarekin adostu eta pista batzuk jaso, nahiz eta gehiegi ez zehaztu.

Aldiz, Zubeldiak ez dio mugarik jarri nahi sormenari, nahiz eta aitortu duen hastapenetik baldintzatzeak «segurtasun marko bat» ematen ahal diola idazleari. Pop elektronikoa egiten du berak, eta ez du uste estiloak gaia baldintzatzen duenik. Harentzat, erronka nagusia da «arinegiak» edota «ulerterrazegiak» izan daitezkeen ideietatik aldentzea: klixeak alboratzea, alegia.

Egiletzaren mugak

Ruedak argi du kantua kantu bihurtzeko bi diziplinak ezinbestekoak direla, eta, beraz, abestiaren egiletza ere erdibana egiten du kantu idazlearekin. Egiletza konpartitua sentitzen du Bordak ere, erdi bereak, erdi kantu idazlearenak. Ordea, aitortu du hainbatetan gertatu izan zaiola kantu baten hitzak bereak direla ez jakitea entzuleak, eta, are, aitortzarik ere ez egitea musikariak dena delako diskoan. «Beharbada, Jon Maiari edo Sarrionandiari baino gehiago gertatu zait». Baina ez dio ardurarik; izan ere, uste du kantuaren helburua hori dela: entzuleak bere egitea. «Idazlea askotan geratu da eskribau baten gisa, eta nik ene burua halakotzat daukat, bereziki musikarako idazten dudanean: besteen esperientzia musikalen arrakaletan sartzeko langile bat banintz bezala».

Canoren irudikoz ere, gutxienekoa da kantuaren egiletza; are, uste du ikusezintasunak baduela bere «xarma». Haren hitzetan, kantu idazle bati gerta dakiokeen gauzarik onena da jendeak uste izatea kantua herri kanta bat dela. «Kontua da entzuleak letra jakin bat kantari jakin batekin sistematikoki lotzeak esan nahi duela kantari horrek osmosi bidez bere egin dituela hitzak; Lili bat kantuak ezin duela, demagun, Laboarena baizik izan, eta letra melodia bati edo ahots jakin bati itsatsita geratu zaiola. Are, Lili bat poema paperaren gainean mutu ikusten duzularik, zerbait falta zaiola irudikatzen duzu orain: Laboa falta zaio».

Musika dena da Yeray Gascon eta Jon Ander Artolarentzat. Pasio eta bizibide dute musika Habi taldeko kideek, eta hori bera islatu nahi izan dute lan berrian, hain zuzen ere: Helmuga argitaratu du taldeak, lau kantuz osatutako disko laburra. Orain arte urratutako bidean ikasitakoa eta bizitakoa jasotzen du diskoak: maitasun eta pasio guztia lau kantutan. Omenaldi bat da, finean, lau pilulatan banatuta. Binilo formatuan kaleratu dute soilik, eta gaur bertan hasiko dira zuzenean aurkezten.

Jon Ander Artola + Yeray Gascon = Habi. (Jon Urbe / Foku)

Hiru urte dira Loratu estreinako diskoa plazaratu zutela, eta urteurren hori baliatu nahi izan dute orain estudioko laugarren lana kaleratzeko. «Esaten dugu Habi 2018an sortu zela, baina nik uste lehenengo diskoa argitaratu arte ez zela taldea materializatu», azaldu du Yerai Gascon taldeko abeslari eta gitarristak. Orduz geroztik, disko luze bat eta single bikoitz bat argitaratu ditu bikoteak: Koloreak (2020) eta Arimak denboran (2021); azken hori Etxekalte taldearekin batera. Guztiak Elkar estudioan grabatu dituzte, Victor Sanchezen gidaritzapean.

Durangoko Azokan ezagutu zuten elkar Habi eta Etxekalte taldeko kideek, hain zuzen, eta orduan haritu zituzten harremanen emaitza izan zen iaz kaleratutako lana. Andres Kamio Elkar etxeko ordezkariaren hitzetan, lagunen arteko «ospakizun» gisara hartu zuten biak elkartu eta, estudioan pare bat saio eginez, bi kantu grabatzea. «Pena izan zen, konfinamendua iritsi baitzen eta aurreikusitako plan guztiak bertan behera utzi behar izan genituen».

Bide beretik molde berriak

Lan berria lau kantuz osatutako bilduma bada ere, Gasconek azaldu du hasierako asmoa disko luze bat argitaratzea zela. «Lasaiago hartu nahi genuen, bizitza gehiago eman aurreko lanei, sentsazioa dugulako ez diegula ematen hainbeste haiei ere garatzeko». Baina musikarekiko eta taldearekiko duten pasioak sortzera bultzatu ditu kideak une oro, eta, hala, lau pieza osatu zituztenean grabatu eta kaleratzea erabaki zuten, gehiago egin arte itxaron beharrean. «Ikusi genuen bazutela elkarren artean halako zentzu bat, lotura bat, eta gure inguruko lagunak grabatzen ari zirenez, eta gu bitartean inbidiaz hiltzen, zentzu bat eman genion lanari». Musikari «omenaldi bat» egitearena, hain zuzen.

Gitarrarekin eta bateriarekin soilik egindako rock doinuak daude taldearen musikaren oinarrian, baina bestelako molde batzuk ere lantzen dituzte. Disko bakoitzari esker, Habik «estilo propioa» landu duela nabarmendu du Kamiok, eta jakin dutela mantentzen orain arte: «Melodia landuak, gitarra zorrotzak eta indartsuak, eta bateriaren erritmo biziak… oso presente daude disko guztietan, baita lan berrian ere».

Bat dator ideia horrekin Gascon ere: «Jarraitu dugu orain arteko ildoa: hau da, zuzenean eskaini dezakegun hori islatu dugu diskoan ere». Saiatu dira bide berriak urratzen, halere, eta “Gardena” kantuaren «erritmo dantzagarriak» dira horren erakusle. Diskoaren azalera ere eraman dute berritasun hori. «Nahiko estetika iluna izan dugu orain arte, eta hori aldatzeko erabaki genuen hori kolorekoa izatea azala. Kantuak ere islatzen du arima hori, guri ere mugiarazten gaituelako». Bideoklipa ere egin dute, Nagore Arin eta Jon Ander Gasconen laguntzarekin. Eta Gartxot Unsainek ere hartu du parte kantu batean.

Lan berria zuzenean aurkezteko prest dira, eta aurreneko datak lotu dituzte dagoeneko: Gernikan aurkeztuko dute lana gaur (Bizkaia). Eta gero etorriko dira, Donostia, Lemoa (Bizkaia), Ordizia (Gipuzkoa), Villabona (Gipuzkoa) eta Zumarraga (Gipuzkoa), besteak beste. Helmuga izena jarri diote lan berriari, baina hasiera besterik ez da hau taldearentzat.

Euskal Herriko Musika Bulegoak urtebete baino ez zeraman zuzendaritza eta proiektu berri batekin COVID-19aren izurria azaldu zenean. Aurreko krisiak eragindako kolpetik suspertzen ari zen sektorea, elkartea berregituratzen ari ziren, eta, bat-batean, erauntsia eta «zaplaztekoa» heldu ziren. Hala gogoratzen du elkarteko lehendakari Aitor Bengoetxeak (Azpeitia, Gipuzkoa, 1981). Goizetik gauera etorri zitzaion olatua gainera hari ere, sektorearen ordezkari gisa erantzunik ez zeukaten galderei erantzun behar izan zielako. Atzera begira jarri da, aurrera egin ahal izateko.

Aitor Bengoetxea Musika Bulegoa elkarteko lehendakaria. (Jon Urbe / Foku)

Ematen du badatorrela udaberria musikaren eszenara ere: hasi dira loratzen emanaldiak, jaialdiak… Hala sumatzen duzue zuek ere?

Bai, eta nik uste behar bat ere badela. Zenbateraino den erreala ez dakit: hau da, duintasun, baldintza eta baliabide ekonomikoek emango ote duten horretarako. Ea horrela den eta loratzen laguntzen diogun. Zeren uste dut loratze hori ez dela bakarrik egiten den zerbait: ureztatu behar da, lurra ondu behar da, erein behar da… Aukerak eman behar dira, alegia. Beraz, bai, loratze bat badator, baina denen beharra izango dugu horretarako.

Luze joan da bi urteko negua?

Ez dut atzerako begirada batean oso iltzatuta geratu nahi, baina luze joan da, ez genekielako noiz arte iraungo zuen eta zenbaterainoko ondorioak utziko zituen. Hor tartean, gaitzak proiektu asko eraman ditu, estudioko grabaketa asko, bira asko, talde asko… Beste batzuk sortu ere egin dira, eta sortuko dira. Baina euskal musikaren inguruan zeuden zikloak eten egin dira, eta egiteko modu berriak azaleratu: azkarra zen kontsumoa are eta azkarragoa da orain. Eta askok ez dakite zeren aldeko apustua egin: zoratzerainoko abiadura horretan jarraitu edo moteldu.

Ziurgabetasun egoera batean dago sektorea?

Guztiz. Ez dakit zeri kantatuko diogun: esperantzari bai, baina, ziurgabetasuna erabatekoa da orain sektorean. Krisiak zerbait erakutsi badigu, zera da: euskal kulturaren jarduna, eta baita musikarena ere, egitura faltan dagoela. Egitura apur denak eraman ditu haizeak. Musika Bulegoan kezka handia dugu horrekin. Adostasunak behar dira, eta denen laguntza ziurgabetasun horri helduleku batzuk eman eta hurrengo zaplaztekoa datorrenean, gutxienik, nondik eraiki jakiteko edo helduleku batzuk izateko.

Aurrez ere jadanik prekarizatuta zegoen sektoreari areago kalte egin dio izurriak?

Kate osoan eragin du, baina sektorearen katebegi ahulenak zirenak erori egin dira guztiz. Zaila da argazki oso bat osatzea, baina geratu dira, adibidez, sortzaile batzuk hilabete amaierara ezin iritsita, eta beste lan batzuk bilatu behar izan dituzte. Eta gauza bera gertatu da teknikariekin ere. Euskal Herrian, kultura eta musika sektoreari enpresa txiki eta ertainek eusten diote batik bat. Batzuk nola edo hala moldatu dira, eta eutsi diote. Baina ikusi ditugu egitura handiak dituztenak ere erortzen. Konturatu gara uste baino lotuago dagoen kate bat dela guztia, eta pare bat katebegi falta badira dena erortzen dela.

Bi urte hauek balio izan dute, gutxienez, fokuetatik kanpoko profesionalak ikusgarri egiteko?

Bai. Ekoizpen kate bat bezalakoa da musikaren sektorea ere, eta bati gertatzen zaionak denei eragiten die azkenean. Ez dakit, areto batean kontzertu bat dagoenean, kontuan hartu behar dugu hori egiteko atzean lanean dagoen jende guztia: antolaketan dabilen programatzailea; telefonoaren bestaldean dagoen management edo booking agentzia bat; teknikariak; produkzioa edo ekoizpena egiten dutenak; musikaria bera, noski; argiztapena egiten duena; ostalari lanetan jarduten duena; diskoetxea… Guri behintzat balio izan digu kate hori gehiago estimatzeko eta talde lan handi bat dela sinesteko. Musika Bulegotik begirada hori inoiz baino zabalagoa izan da.

Izurriak ohitura batzuk aldarazi ditu gizartean. Uste duzu musikari eta kulturari, oro har, eragingo diela horrek ere? Kezkatzen zaituzte?

Asko. Kontsumo ohiturak aldatu dira, adibidez, eta horrek noski eragin diola kulturari eta musikari. Jakin behar dugu hortik gauza positiboak hartzen, badaudelako baita ere. Baina iruditzen zait zuzeneko arteen zera hori ere bermatu behar dela. Kontu global bati buruz ari gara, eta, agertoki horretan, guk gure txikitasunean berezi izaten jakin behar dugu; hortik egin behar dugu lan. Bestela, beste guztia mundu guztiak egiten duenaren berdina da. Gure berezitasunei heldu eta egoerara moldatzen jakin behar dugu.

Euskal Herrian, musikariek zuzenekoetan lortu ohi dituzte diru sarrera nagusienak, eta justu alor hori eten du pandemiak, batez ere.

Musika zerbait bada, zuzeneko bizipen bat da, zuzeneko arte bat, eta, transmisio hori eten denean, estimulu horiek galdu egin dira. Areto denak itxita izan ditugu, adibidez. Hori izan da ikusgarriena, musika hor bizi delako. Zuzenekoen diru iturria eten denean, beste gauza askok ere zentzua galdu dute: zertarako entseatu? Konturatu behar gara zenbat musika ez dugun entzun, zenbat estimulu ez ditugun jaso. Badaude bestelako moduak ere, streaming-ak eta, baina nik osagarri moduan ikusten ditut.

Zuk aipatu duzu: zirkuituak desagertu dira, eta zikloak eten. Zer garrantzi du horrek?

Handia. Euskal Herrian, eta batik bat euskarazko musikari lotzen naiz, hain txikia izanagatik ere, aniztasun handia dugu, baina badaude zirkuitu batzuk beharrezkoak direnak oraindik ere gure kultura sostengatzeko, proiektu berriak azaleratzeko eta elkar ezagutzeko: aretoetako kontzertuak, Durangoko Azoka, udaberrian diskoak argitaratzea… Horietako asko eten egin dira. Pentsatu nahiko nuke ez direla asko aldatuko, eta aldatzen badira lehendik zituzten gauza on guztiak jasota jarriko direla berriz martxan. Aretoak, esate baterako: kuantifikatu daiteke egiten dutena, baina hori baino gehiago dira; erreferentzia puntuak dira musikarientzat eta kultura zaleentzat. Sare horren beharra daukagu.

Krisiak agerian utzi du administrazioaren eta kulturaren sektorearen artean dagoen aldea. Hainbestekoa da arrakala?

Lehen aipatu dudan egitura faltarena hortik zihoan. Elkarlan bat behar da, administrazioaren eta kultur jardunaren artekoa. Adibide bat baino ez da, baina diru laguntzekin konturatu gara zer zaila izan den instituzioetatik dirua helaraztea sektoreari. 2020ko martxoan jarri ginen Jaurlaritzarekin lanean, eta harremana inoiz baino estuagoa da orain, baina asko kostatu zaigu traba edo oztopo administratiboak leuntzea, eta lan asko dago oraindik egiteko. Batetik, sektoreak pentsatu behar du modu egituratuagoan lan egiteaz, eta, bestetik, administrazioak kulturaren sektorearen berezitasunak aintzat hartu behar ditu, eta bere sisteman barneratu. Euskal kulturak oraindik hutsuneak ditu administrazioan, ez du heldulekurik; gauza batzuei forma eman behar zaie administratiboki, jardun errealarekin lotura izateko.

Diru laguntzak alde batera utzita, zein izan da musika sektorearen kezka orokorra administrazioari dagokionez?

Oro har, ezjakintasuna izan da kezka nagusia. Profesionaltasun bat nahi baldin badugu, beste edozein sektoretan bezala, profesionalak bere kontuak zuzen eraman behar ditu, adibidez. Eta horretan ezjakintasun handia dago oraindik; formazioa falta da. Ezagutza falta da ditugun eskubideen inguruan, baina baita ditugun betebeharren inguruan ere. Askotariko kontsultak jaso ditugu, hala ere: protokoloak, estrategiak… denetarik egon da.

Hasi zarete horri aurre egiten?

Bai. Elkarteak halako dekalogo moduko bat osatu du; lehentasunezkoak diren egitekoak zerrendatu ditugu, nola administrazioarekin, hala beste eragile eta elkarteekin, lurrikararen ondoren geratzen den kaos hori ordenatzeko eta egitura bera sendotzeko: artistaren estatutua, Ipar Euskal Herriko intermitentzia edota kontzertu aretoen lizentziak. Gaur egun ez daude aretoentzako lizentzia orokor batzuk, baizik eta udalerriz udalerri aldatzen dira, eta gaueko klubak eta bestelako guneak ostalaritzarekin nahasten dira. Halako eginbehar batzuk detektatu ditugu, eta ari gara lanean horiek pixkanaka konpontzeko.

Elkarteak nola erantzun dio krisiari?

Tira, zuzendaritza berria proiektu berri batekin lanean hasi eta justu urtebetera iritsi zen pandemia. Oraindik sektorea ezagutzen ari ginela jaso genuen zaplaztekoa guk ere. Bete-betean harrapatu gintuen; denok elkarri begiratzen genion, esanez bezala: «Nork egin behar du tira orain?». Jende asko gerturatu zaigu, galdera asko egin dizkigute, eta erreferentzialtasun bat ere lortu dugu, dezentekoa, baina horrek, aldi berean, ardura bat ere ematen dizu. Lan itzela izan da alde horretatik. Baina balio izan digu hausnartzeko, adibidez, nor garen, non kokatzen dugun geure burua elkartean eta zer erantzukizun izan ditzakegun. Ispilu lan hori egiteko eta elkartearen eginkizunak gehiago zehazteko ere balio izan digu.

Orain zer behar du sektoreak suspertzeko?

Publikoa, hori bai, noski, horretan ez dago zalantzarik. Badirudi ondo erantzuten ari dela, edonola ere. Baina bazegoen eta badago beldurra oraindik horrekin, salmentak asko jaitsi direlako; mesfidantza moduko bat dago. Pandemiak kolokan jarri du gaur egungo eredua, eta formula berriak bilatu behar izan dira aurrera egin ahal izateko. Behar ditugu diru laguntzak oraindik ere, batzuek ez baitute ezer jaso oraindik. Eta lehen aipatutakoa: lan egiteko moduak finkatzea, oinarri sendoago batzuk jartzeko eta hain zaurgarriak ez izateko.

Passepartout ziren lehen, Bulego dira orain. Eta orainaldi hori abiapuntu hartuta ari dira bidea egiten Tomas Lizarazu (ahotsa, gitarra), Itziar Beitia (teklatua), Xabier Arrieta (bateria), Jontxu Ape (baxua) eta Ruben Lizarralde (gitarra). Izurria iritsi atarian ekin zioten proiektuari, izen aldaketa baino gehiago izango zela aintzat hartuta. Egitasmo oso bat jarri zuten martxan, musikatik hasi eta estetikaraino. Eta, ohartzerako, lehen ez bezalako dimentsioa hartu du denak, entzuleak erakarri ez ezik jarraitzaileak ere kateatu dituztelako. «Pribilegio hutsa da proiektu baten alde apustu egin eta jendeak erantzuten duela ikustea», aitortza Lizarazuk. Lehen lan luzea eman berri du argitara taldeak: Erdian oraina.

Bulego taldeko kideak.

Poparen kanonak ardazten du Bulegoren musika: erritmo dantzagarriak, melodia goxo eta baikorrak, behin eta berriz errepikatzen diren pasarteak eta erraz itsasten diren leloak. Hala aurkeztu zuten beren burua jendaurrean orain bi urte, aurreneko bi disko laburrak argitaratu zituztenean: Bulego (DeepSoda, 2020) eta Ilun dagoen arren (DeepSoda, 2020). Ildo horri eutsi diote lan berrian ere. Zortzi kantuz osatu dute lana, eta Oso Polita zigiluarekin argitaratu dute.

Disko «kontzeptuala» da, eta «aurrerapauso bat» emateko baliatu nahi izan dute, soinua findu ez ezik proiektuaren ezaugarriak ere zehaztu dituztelako. «Iruditzen zaigu lehenengo diskoa garrantzitsua dela talde batentzat, bere nortasuna erakusteko balio diolako. Atera ditugu bi EP, dena eman dugu estilo bat definitzen hasteko, baina disko honekin hori guztia behingoz finkatu egin nahi genuen», azaldu du Lizarazuk.

Eñaut Gaztañaga izan dute bidelagun horretarako, musikaria eta Gaztain estudioko soinu teknikaria. Aurrez ere harekin lan egindakoak dira. Diskoa grabatu aurretik, «denbora luzez» jardun zuten Lizarazuk eta Gaztañagak produkzioa fintzen. «Lan egin dugu euskal pop talde bat soilik izateari utzi eta estilo propio bat definitua duen talde bat izateko». Bada, Bulegoren proposamena «landuagoa» da orain, aurreko diskoen aldean, baina hasierako moldeei eusten die.

«Taldekideen sentsazioa da lortu dugula disko batekin proiektatu nahi genuena proiektatzea». Eta entzuleek ere gustura hartu dute taldearen proposamena. Hala nabaritu dute orain arte eskaini dituzten kontzertuetan. «Antzeman dugu jendeak gustura hartu duela diskoa. Lehen kontzertutik aritu da kantuan, eta guretzat adierazle ederra da hori. Apustu egin genuen, eta jendeak balioa eman dio horri, eta eskertu egin digute».

Ez diete aterik itxi bestelako doinuei, halere. Eta horren adibide da Maren abeslariarekin batera egindako “Ezer ez da berdina” kantua. Sintetizadoreak eta gitarra elektrikoak alboratu, eta modu akustikoan osatu dute abestia. «Barrutik hala atera zitzaigun, eta ez genion barruko sormen puru horri ezetz esan nahi izan».

“Lan egin dugu euskal pop talde bat soilik izateari utzi eta estilo propio bat definitua duen talde bat izateko”

Oso Polita zigiluak ere lagundu die proposamena osatu eta proiektua janzten, Lizarazuk azpimarratu duenez. Sektorean urte luzeko esperientzia baitu diskoetxeak. «Azken batean, gure helburua da proiektua martxan jarri, mantendu eta hazten jarraitzea. Eta profesionalizatzeko bide horretan Oso Politakoak bidelagun egokiak iruditzen zaizkigu».

Zortzi pieza orainaldiaz

Azken urtean ondu dituzte diskoa osatzen duten kantuak. Zortzi atera zaizkie azkenean, baina gehiago ere izan zitezkeen. «Ez genuen mugarik jarri. Sormenari ateak ireki genizkion, eta gauzak etorri ziren bezala joan ginen sortuz». Orainaldia jarri dute diskoaren erdigunean, eta prisma horretatik mintzo dira abestietan ere. «Erdian oraina kontzeptua sortu zitzaigun gaur egungo garaiei begiratzen hasi ginenean», esan du Lizarazuk. «Hausnarketa horretatik atera zen disko bat egitea orainari buruz hitz egingo zuena, eta orainaldiaren eta momentuan presente egotearen garrantzia aldarrikatuko zuena».

Askotarikoak dira mezuak: «Ez galdu denbora»; «Egin dezagun dantza/azken gaua balitz bezala»; «Ta ze inporta du/erlojuak bostak ematen baditu»; «Denbora gelditu nahian nenbilen». Azalpena Lizarazuk: «Diskoa hiru bloketan bana daiteke: hasierako kantuek iraganari buruz hitz egiten dute; erdiko blokean daude orainaldiko esperientziak kontatzen dituztenak; eta, azkenik, bukaerako kantuak etorkizunari buruzko gogoetak dira. Baina hiru blokeak orainaldiko prismatik kontatzen dira».

Aleka eta bideo banarekin argitaratu dituzte kantuak Interneten. Izan ere, Bulego «diziplina anitzeko proiektutzat» daukatela azaldu du Lizarazuk. Garrantzi berezia eman diote estetikari oro har, eta horri esker lortu dute «proiektu osoago bat» eskaintzea» entzuleei. «Guztiari koherentzia bat ematen saiatu gara».

Miarritzeko (Lapurdi) Atabal aretoan aurkeztuko dute lana gaur, eta Bilboko Kafe Antzokian hurrengo ostiralean. Kontzertu gehiago ere badauzkate lotuta datozen egunetarako. «Asko ari gara disfrutatzen Bulegoren inguruan pasatzen ari den guztiarekin. Guretzat ere gozatzeko egunak izaten ari dira. Ari gara gu ere oraina erdian jartzen». Eta diskoan egin dute ohartarazpen bat: «Bozgorailuak apurtu arte/gu hemendik ez goaz/hasi ohitzen».

Aireratu zituzten herensugeak, eta abiatu ziren errepidera. Astindu zituzten hegalak, ilusioz eta indarrez, inguruan topatuko zutenari su eman nahiko baliote bezala. Ekin zioten bidaiari, jakin gabe dena ezerezean utzi eta berriz abiapuntura itzuli beharko zutela. 2020ko martxoa zen. Hemen herensugeak daude diskoa kaleratu berri zuen Liher taldeak, baina lana aurkezten hasi orduko etorri zen dena aldatuko zuen izurria, eta hari aurre egiteko itxialdia. Bi urte ere ez dira pasatu ordutik, eta, gertakari hark utzitako pitzadurak oraindik bistan badaude ere, orrialdea pasatzeko adorea berreskuratuta dator taldea. Eta hutsa zen helmuga diskoa kaleratu du Donostiako laukoteak, hutsunea ostera kantuz betetzeko asmoz.

Liher taldeko kideak pandemiak eragindako pitzadurekin  ‘kintsugi’ egiteko prest.

Disko berriak, hain zuzen ere, aurreko diskoarekin bizi izandako «bidaia emozional» hori kontatzen du, Lide Hernando taldeko abeslariak azaldu duenez. «Kolpe handia» izan baitzen ikustea egindako lan guztia goizetik gauera ezerezean geratu zela. «Lan handia izan zen disko hura prestatzea, eta talde gisa ere itxaropen handia jarrita genuen lan horretan». Disko kontzeptuala zen, musika, bideoa, ilustrazioa eta beste euskarri batzuk batzen zituena. «Hainbat urtetako plangintza bat zuen, ibilbide bat, eta hainbat elementuz osatua zegoen, baina pandemiak ezerezean utzi zituen plan eta asmo guztiak».

Aitortu du hasieran proiektua berreskuratzea ere pentsatu zutela, baina «frustrazioa» horren zen handia, ezen aurrera egitea erabaki baitzuten: «Esan genuen: ‘Polita izan da disko hau sortzeko prozesua, baina sufrimendu bilakatzen ari da’. Eta orrialdea pasatzea erabaki genuen». Sormena baliatu zuten hutsune horri aurre egiteko; izan ere, kantu berriak sortzeari ekin zioten etxeko itxialdian zirenean. Iñigo Etxarri gitarristak sortu zituen gehienak. «Terapia moduko bat izan zen harentzat». Iazko uda amaitzerako, sortuta zituzten abesti guztiak, eta orduan hasi ziren diskoaren ideiari forma ematen.

Ohiko indarrez

Hernandok azpimarratu du «minetik» abiatutako diskoa izanik ere, aurreko diskoen ildoari jarraitzen diola Eta hutsa zen helmuga lanak, «nahiz eta bere berezitasunak badituen». «Disko honetan, adibidez, harmonia joko gehiago daude bi gitarren, baxuaren eta ahotsaren artean; elementu bakoitzak du bere lekua. Eta aurreko diskoan denak batera gindoazen. Gainera, esango nuke argi gehiago duela disko honek».

Ohi bezala, Hernandoren ahots melodikoa jarri dute lehen lerroan, baina hor diraute gitarra astunek eta erritmo markatuek ere, «blues, soul, punk eta funk ukitu txiki batzuekin». Hain zuzen ere, Hernandok uste du azken hiru diskoekin lortu dutela taldearen identifikagarri den soinu bat, «zigilu bat» sortzea, «rock» etiketaren barruan sartuko litzatekeena. «Agian Hauts, gure lehen diskoa, geratzen da lasaiago, folkiago, baina gainerakoak ildo beretik doaz».

“Kaki Arkarazok galdetu zigun zer nahi genuen, rock modernoaren egungo parametroetan sartu edo esperimentatu, eta bigarrena aukeratu genuen”

Taldeak gustuko du, halere, disko bakoitza modu ezberdin batean grabatzea. Katalunian izan ziren aurreko diskoa grabatzen, eta Euskal Herrira itzuli dira oraingoan, Garate estudioan grabatu baitute diskoa, Kaki Arkarazoren gidaritzapean. Hernandoren arabera, nabari da kantuetan Arkarazoren eragina. «Hasieratik galdetu zigun zer nahi genuen, rock modernoaren egungo parametroetan sartu edo esperimentatu, eta bigarrena aukeratu genuen». Pozik dira emaitzarekin, batez ere, uste dutelako soinua taldearen benetako musikara hurbiltzen dela. «Esango nuke soinu egiazkoagoa duela disko honek. Zuzenekoan guk egiten dugun horretara asko gerturatzen da». Lau kolaborazio ere izan dituzte disko honetan: Noa Egiguren, Lidia Insausti, Alain Martinez eta Miren Narbaizak parte hartu dute diskoan.

Baikortasuna

Disko kontzeptualaren ideiari eusten dio taldeak orain ere; ez da aurrekoaren gisan elementu ezberdinak batzen dituen lan bat, baina «osotasun bat» du. «Lan hau ere kontzeptuala da guretzat. Eta diogu disko kontzeptuala dela bidaia emozional hori kontatzen duelako, eta abestiek ordena logiko bat dutelako». Eta modu esplizituan, lerro artean ezer utzi gabe kontatzen dute bidaia hori, gainera, nola musikaz, hala hitzez. «Lan autoerreferentziala da».

Hernandoren arabera, «egoera ez onartzetik» abiatzen da diskoa, indarrez eta kemenez. Baina diskoak aurrera egin ahala indar hori apaldu egingo da, taldekideak «borroka egiten saiatu arren kolpea pixkanaka onartzen» hasiko direlako. Amaiera aldera, berriz, «lasaitasun eta egonkortasun emozional bat» gailenduko da. «Gure arku sentimentala ere horrelakoa izan zen pandemian».

Hutsetik abiatu ziren, baina ez ezerezetik. Horregatik nabarmendu du Hernandok diskoaren izenburuak ideia «nihilista» bati baino gehiago Oteizak hutsari buruz zuen ideiari egiten diola erreferentzia. Hau da, hutsunea ez dela deusaren parekoa, beteta dagoela, «ikasi eta desikasitakoarekin», eta gehiago duela itxaropenetik etsipenetik baino.

Hasiak dira diskoa aurkezten, baina Euskal Herrian estreinakoz izango dira datozen egunetan: Ondarroan izango dira bihar. Durangoko Azokan ere joko dute orain hurrena, eta Algortan ere bai. Urtarrilerako bi emanaldi «berezi» iragarri dituzte: Bilboko Kafe Antzokian lehena, 27an, eta Intxaurrondoko kultur etxean bigarrena, 29an, Donostian. Sarrerak eskuragarri daude jada.

Joseba Tapiak musika eta literatura batu zituen 1998an, Apoaren edertasuna diskoan (Gaztelupeko Hotsak). Trikitilariaren bakarkako lehen lana izan zen, eta hark utzitako arrastoa baliatu dute Gotzon Barandiaranek eta biek ikuskizun berri bat sortzeko: Apoaren itzala. Literaturia jaialdian aurkeztuko dute, larunbatean, 22:00etan, Zarauzko Modelo aretoan (Gipuzkoa). Diskoa abiapuntu hartuta, musikariak bakarka ondu duen ibilbidea errepasatuko dute, musika eta solasa uztartzen dituen emanaldi batean.

Joseba Tapia eta Gotzon Barandiaran. (Literaturia)

Koldo Izagirrerekin elkarlanean ondutako proiektua izan zen Apoaren edertasuna, idazlearen narrazio baten gainean osatu baitzituen diskoa eta ondorengo ikuskizuna, trikitiaren eta literaturaren arteko uztarketa berezia eginez. Barandiaranen hitzetan, hain zuzen, sortzaile askorengan eragin zuen disko bat izan zen. «Hitzen zaleak garenontzat, ipuin-disko hark izugarrizko eragina izan zuen. Askotan hitz egin dugu literaturaren eta musikaren inguruan aritzen garenon artean, eta bat gatoz disko hura dela idazle baten eta musikari baten arteko elkarreraginetik sortutako diskorik gogoangarrienetakoa».

Idazleak gogora ekarri duenez, mende berriaren atarian argitaratu zen diskoa. Ordurako euskal eszenan doinu berriak loratzen hasiak ziren, eta Tapiak berak, hain zuzen, Xabier Berasaluze Leturia pandero jotzailearekin batera hasieran eta bakarkako lanean gero, trikitia ohiko moldetik atera eta entzule berriengana eraman zuen. «Trikitia ordura arte oso baserri girora lotuta zegoen, eta gutako askorentzat, punk-rockean hasi ginenontzat eta gerora heavyan Su Ta Gar taldearekin eta estilo fusio izugarri horretan Negu Gorriak-ekin, izan zen konturatzea kontua ez zela soilik trikitia, baizik eta zer esaten duzun eta zer esan nahi duzun trikitiaren bitartez».

Baina musikak ez ezik, hitzek ere izan zuten zeresanik trantsizio horretan, eta Izagirreren testuek duten «indarra» nabarmendu du Barandiaranek. «Hitz haiek hain modu biluzian zetozen, batez ere trikitiarekin eta ahotsarekin, soiltasun horrekin… Sekulako indarra zuten, eta gaur egun oraindik ere badute. Gaurkotasunik galdu ez duen disko bat da. Izugarrizko eragina izan zuen askorengan: idazteko moduan, trikitiari erreparatzeko moduan…».

Oiartzundik Zarautzera
Literaturiako antolatzaileen enkarguz osatu dute ikuskizuna, eta Oiartzungo (Gipuzkoa) Kantagiltza solasaldi musikatuen zikloa hartu dute eredu horretarako, idazleak dinamizatzaile lanetan jardun baitu Gorka Urbizu, Olatz Salvador eta Niko Etxartekin batera. Musika eta solasa uztartu dituzte han ere, baina sormen prozesuari eta kantuen hitzei begiratu diete batez ere, musikariak hurbilago ezagutzeko asmoz. «Eredu hori erakargarria iruditu zitzaien Literaturiako antolatzaileei, eta proposatu zidaten jaialdian antzeko zerbait egitea».Larunbateko literatur topaketarako, ordea, protagonista berri bat hautatzeaz gain, formatua apur bat moldatzea erabaki dute. «Oiartzungoa gehiago izan da biren arteko elkarrizketa bat, askotan inprobisatua ere bai, bat-batekoa; galderak momentuan sortzen ziren, jendeak ere galdetzen zuen… Baina Zarauzkoa izango da ikuskizun bat: idazle bat kanta batzuei buruzko testu berriak irakurtzen eta kantaria kantatzen».

Gotzon Barandiaran: “Gaurkotasunik galdu ez duen disko bat da. Izugarrizko eragina izan zuen askorengan: idazteko moduan, trikitiari erreparatzeko moduan…”.

Taula gainean ere, ikuskizunak «soiltasunari» eutsiko dio, idazleak azaldu duenez: «Hartuko dugu Apoaren edertasuna disko hura eta haren proposamen estetikoa erakutsiko dugu: Joseba trikitiarekin eta ahotsarekin, eta ni testuarekin, besterik ez da izango. Oso formatu soila da, baina espero dezagun indartsua izatea».

Edonola ere, emanaldia ez da diskora soilik mugatuko; Tapiaren bakarkako lan guztietatik aukeratutako kanta sorta batez osatu dute ikuskizuna, 1998tik gaur egunera artekoekin. «Apoaren edertasuna horretatik eta gaur egunera arte Joseba Tapiaren kantagintzak eta, bereziki, Koldo Izagirreren hitzekin egindako kanta horiek zer azkura sortu didaten, nola pozoitu nauten, apoaren pozoi hori zein izan den kontatuko dut».

Idazleak berak aukeratu ditu ikuskizuneko kantuak, eta horien inguruko gogoetak idatzi ditu gero orri paperetan. Testu horiek eta kantuek ardaztuko dute bi sortzaileen arteko solasa, bada. Publikoak ere izango du, halere, nola edo hala parte hartzeko aukera. «Uste dut Josebaren kantagintza ezagutzen dutenak hurbilduko direla; beraz, guk animatuko ditugu kanta dezaten; besteak beste, kantagintzaren eragina hori ere badelako, kantatzearen garrantzia azpimarratzea».

‘APOAREN ITZALA’

• Noiz: Larunbatean, 22:00etan.
• Non: Zarauzko Modelo aretoan. Sarrerak eskuragarri daude Interneten eta leihatilan, 7 euroan.

Andoni Lauzirika + Ander Merino + Gaizka Insunza + Ruben Garatea + Ager Insunza = Audience

Isla (Bidehuts, 2017) diskoa argitaratu eta zuzenean defendatu ondoren ekin zioten estudioko bederatzigarren lana prestatzeari. Abesti sorta berri bat ondu zuen boskoteak, «hamar inguru», eta beste proiektu batzuetan murgildu aurretik grabatzea erabaki zuten. 2019ko abenduan izan zen, Andoaingo (Gipuzkoa) Garate estudioan, Kaki Arkarazoren gidaritzapean. «Kantu batzuk bukatu gabe zeuden, eta beste batzuk bukatuta; batzuek ez zuten ahotsik, eta beste batzuk nahastu gabe zeuden. Baina erabaki genuen ordura artekoa erregistratuta uztea».

Bazekiten, horrenbestez, beste saio bat beharko zutela diskoa amaitzeko; ez zekiten, ordea, kolpetik eroriko zitzaizkiela asmo guztiak, pandemiaren ondorioz. «Hankaz gora geratu ziren gure plan guztiak bat-batean». Izan ere, bertan behera geratu ziren esku artean zituzten bestelako proiektuak, eta ezin izan ziren estudiora itzuli diskoa amaitzera. Urte amaierara arte itxaron behar izan zuten horretarako. Tarte horretan, baina, abesti berriak sortu zituzten, eta horiek ere grabatzea erabaki zuten azkenean. «Eta, hala, aurkitu ginen hamasei kanturekin eta ia-ia ordubeteko iraupena duen musika bilduma batekin. Zer egin horrekin guztiarekin?».

Pentsatzen eta aztertzen egon ondoren, denak argitaratzea erabaki zuten, bi diskotan banatuta, hori bai. «Izan ere, ohartu ginen disko batean sartzeak apur bat desitxuratu egiten zuela guztia. Zeren ikusten baikenuen bazirela bi abesti diskoa zabaltzeko modukoak. Eta gauza bera gertatzen zen ixteko abestiekin ere. Konturatu ginen, ordea, diskoak bazeukala halako dualtasun bat, eta bitan banatuta beste enfoke bat ematen zitzaiola, eta abestiek ere beste garrantzi bat hartzen zutela». Bidehutsekin kaleratu dute disko bikoitza ere.

Eskaintza zabala

Emaitza bi diskoko lan mardula da. Aurreneko diskoan —TLSDRK du izena— soinu «gordinagoak» aurki daitezke, «azkarragoak» edo «rockeroagoak» diren kantuak; bigarrena, aldiz, OEUA izenekoa, «argitsuagoa» da, «dibertigarriagoa», eta bestelako doinuak biltzen ditu. «Edonola ere, disko bakoitzak bere aldetik funtzionatzea nahi genuen, eta nork bere izaerari eustea. Horregatik disko bakoitzak dauka kontrapuntua egiten duen abesti bana. Bi diskoak batera entzutean, hala ere, diskoaren osotasuna sortzen da».

Ez da lan esperimental bat, baina Audience posible guztiak aurki daitezke hamasei kantutan. «Audiencerekin oso identifikagarria den disko bat egin dugu», aitortu du Insunzak. Alegia, AEBetako country rock alternatiboa da taldearen oinarria lan berrian ere, baina beste ildo batzuk ere aurki daitezke, taldeak hogei urteko ibilbidean jorratu izan dituenak. «Esango nuke Audiencek bere ibilbidean zehar ukitu dituen estilo guztiak biltzen dituela disko honek. Horiek guztiak bildu eta Audienceren filtrotik pasatu ditugu».

Hain zuzen, abeslariak uste du bi diskoaren formatuak eman diela horretarako aukera. «Baztertu genitzakeen batzuk, eta disko bateratuagoa egin. Baina bikoitza egitea erabaki dugu, eta horrek berarekin dakar halako deklarazio bat, zeinak esaten duen diskoa askotarikoagoa dela musikalki».

Euskararen «mamua»

Hiru kideren artean ondu dituzte kantuak —nork bereak abesten ditu zuzenekoetan—, eta, izurrite garaian kaleratu arren, Insunzak uste du ez dela disko «pandemiko bat», ez behintzat hitzei dagokienez. «Saiatzen gara taldearen ibilbidea islatzen hitzetan, normalean». Hitzetan bainoago, hizkuntzan dago berritasuna oraingoan; euskarazko kantu gehien biltzen dituen Audienceren diskoa baita Tolesdurak, nahiz eta ingelesezkoak eta gaztelaniazko bat ere badauden. Insunzak adierazi du hizkuntzaren afera taldearen «mamua» bilakatu dela dagoeneko, etengabe «atzetik segika» duten zerbait. «Lehen ingelesez abesten genuen euskal taldea ginen, eta orain ‘zergatik euskaraz?’ galdetzen digute». Azpimarratu du, ordea, ez dutela inolako «kontsignarik» izan, eta taldekideek euskararekiko duten «konpromisoagatik», eta «modu naturalean» erabaki dutela pausoa ematea.

Andoaingo Rock jaialdian aurkeztuko dute lan berria, gaur. «Lagunekin» arituko dira oholtzan, bertan ariko baitira Rudiger, Belako, Inoren Ero Ni eta Angel Kaplan ere. Eta etxean joko dute hurrengo larunbatean, Gernika-Lumon. Momentuz bi emanaldi horiek dituzte hitzartuak, baina ari dira agenda betetzen pixkanaka. «Irailetik aurrera, batez ere, agenda bete-betea dugu».