Skabidean talde iruindarra osatzen duten hamar kideak. (Ander Carmona)

«Elkarrekin ikusi genuen The Poguesen [Crock of Gold: A Few Rounds with Shane MacGowan] dokumentala, eta bururatu zitzaigun abesti horren bertsio bat egitea. Betidanik entzun izan dugun talde bat da, eta skinhead reggae munduan beti izan da erreferentea», azaldu du Imanol Olague taldeko teklatu jotzaileak. Hiriarekiko lotura azkar egin zutela esan du Antonio Iriartek (bateria): «Ohituta gaude Iruñetik ateratzera, oxigenoa hartzera, estimulu asko izatera eta jendea ezagutzera; hamar urte izan dira horrela, eta azken bi urteetakoa guretzat gehiegi izan da. Horregatik diogu Iruñea bihurtu dela gure hiri zahar zikina».

Diskoak bederatzi kantu ditu, eta Andoaingo (Gipuzkoa) Garate estudioan grabatu dute, Kaki Arkarazorekin. Zenbait estilo nahasten dira lanean: reggaea, skinhead reggaea, rocksteadya, soula… Hori ez da berria, taldearen ezaugarri nagusietako bat baita estiloen uztarketa: musika jamaikarra egiten dute, baina ez modu puruan, Olaguek dioenez: «Hori da gure erroa, hortik abiatzen gara, baina probatzen ditugu estilo gehiago; eta uste dut hori horrela dela gero eta gehiago; hasieran garbizaleagoak ginen». Taldearen eboluzioa logikoa dela uste dute biek ala biek: «Pertsonalki haziz joan gara, eta prozesu hori musikan islatzen da».

Estiloen nahasketen artean deigarriena “Sortetxeari” kantukoa da: skinhead reggae kantu bat da, baina musikaren oinarria jota nafar bat da, eta hitzak, berriz, Fernando Aire Etxart Xalbador-enak dira. Skabidean-eko kideek azaldu dutenez, Idoia Tapia abeslariaren ideia izan zen. Haren etxean jotak kantatzen dituzte, eta jota batean oinarrituriko kantu bat egitea okurritu zitzaion. «Guk jarri genuen gure musika eta estiloa», zehaztu du Olaguek, eta erantsi «modu naturalean» ateratako zerbait dela.

Gainera, ez da jotara hurbiltzen diren lehen aldia: diskoan sartu duten baina aurretik jo ohi zuten “Hilarria” Fermin Valenciaren kantuaren bertsioa da, German Rodriguezen omenez eginikoa. «Melodia osoa jota bat da, eta kontzertuetan jotzen dugunean, amaieran, jota bat abesten dute. Beraz, bagenuen kuriositatea».

Lan berrian bada bertsio gehiago: bestelako estilo batera eraman dute Pete Seegerren “If I Had a Hammer”. “Mailurik baneuka” izena jarri diote, eta soul kutsua eman, Lorena Aisaren ahotsarekin bereziki. Iriartek azaldu duenez, hasieran beste proiektu baterako hautatua zuten kantua, disko bat osatu nahi zutelako internazionalismoarekin loturiko abestiekin, baina, hori ez zenez aurrera atera, lan honetan sartzea erabaki zuten. Ameriketako Estatu Batuetan izan zuen garrantziagatik aukeratu zuten kantua: «Pete Seegerrek 1950eko hamarkadan kaleratu zuen lehen aldiz, eta polemikoa izan zen, kantautore country bat zelako, zuria, eta abestia Estatu Batuetako afro-amerikarren eskubideen aldekoa da».

Gainerako kantuen artean ez dute bakar bat nabarmendu; haientzat «bakoitzak bere xarma du». Olague: «Adibidez, “Ez dakit nola”-k agian ez du mezu berezirik, baina musikalki, azken parteak bereziki, badu bere nortasuna; “Gure unea” izan da berriro atzera egitea eta garrantzia ematea gure laguntasunari, lehen disko bat izan zitekeelako…». Iriartek gaineratu du inoiz ez dutela «hit bat» izan, baina kantu guztiek dutela protagonismoa.

Diskoa sortzeko prozesua zaila izan dela aitortu dute: beste talde batzuentzat pandemia garaia produktiboa izan den arren, haiei ez zaiela erraza egin. «Kostatu zaigu motibatzea, denbora ateratzea, salara joatea, konposatzea…», esan du Olaguek.

Orain, diskoa jendaurrera eramateko irrikaz daude, haientzat kontzertuak baitira musikaren alderik onena. Ordea, birako lehen kontzertua joan den larunbatean ematekoak ziren, Iruñean, baina bertan behera gelditu zitzaien, eta hori ere etsigarria dela diote: «Guk ongi funtzionatzen dugu behin martxan jarrita, asteburuero kontzertuak izanda; tiraka joatea kostatzen zaigu».

Oraingoz iragarriak dituzten kontzertuak hauek dira: hilaren 19an Donostiako Dokan joko dute; martxoaren 10ean, Gasteizko Jimmy Jazzen; martxoaren 11n, Bilboko Kafe Antzokian; eta martxoaren 26an, Madrilgo El Sol aretoan.

Adiskidetasuna giltzarri

Hamar urteotan, taldeak aldaketa ugari izan ditu, eta kide batzuk sartu eta beste batzuk atera egin dira; esaterako, azaroan Claudia Rodriguez abeslariak taldea utzi zuen. Baina, egindako bideari begiratuta, uste dute adiskidetasuna izan dutela beti oinarri, eta hori izan dela, preseski, irauteko giltzarria. «Gauza asko egiten ditugu elkarrekin, eta esperientzia pila bat bizi izan ditugu». Iriartek hasieratik darama taldean, eta harentzat «ikasketa izugarria» izan da. Oso gazte hasi ziren, 15 urte baino gutxiago zituztenean, eta garai «delikatu eta intentso» horiek elkarrekin pasatu izanak batu egin dituela uste dute. «Talde bat baino gehiago gara»

Gizateria Lurretik espaziora atera da, aterpe berrien bila, baina misioak ez du arrakastarik izan, eta gizakiak eguzki sisteman sakabanatutako metalezko globoetan bizi dira. Komunitate bakoitzak hautu bat egin du: batzuek hierarkia autoritarioak ezarri dituzte, beste batzuk lankidetzan ari dira… Hasi da «konbate grabitatorioa». Argazki hori dakar Kerobia taldeak bere hogeigarren urteurrenean kaleratu duen Hilak diskoak. Lanak Nafarroako taldearen esentzia du, bai soinuan, bai kantuen zentzu kontzeptual eta literarioan. Martxoaren 12an joko dute aurrenekoz jendaurrean, Bilboko Kafe Antzokian. Han abiatuko dute aurkezpen bira.

Kerobia taldeko kideak, ‘Hilak’ diskoak kontatzen duen istorioaren giroa irudikatzen. (Silvia Catalan)

Kerobia osatzen duten kideentzat, 2021a urte «luze eta intentsoa» izan da. Taldeak 2014an eten zuen ordura arteko ibilbidea, baina aurtengo martxoan berragertu zen: binilo bikoitza kaleratu zuten. Konstelazioa izeneko aldea taldearen sei diskoetako kantu «enblematikoenekin» osatu zuten. Hondakinak, descartes, escombraries-en, berriz, disko bakoitzetik kanpo geratu ziren abesti argitaratu gabeak eta zuzenean grabaturiko beste bi sartu zituzten. Azaroan, berriz, hiru kontzertu eman zituzten, Galdakaon (Bizkaia), Iruñean eta Azpeitian (Gipuzkoa), eta jendearen erantzun beroa jaso zuten. Kontzertu horietan iragarri zuten taldeak jarraituko zuela.

Jatorrian, binilo bikoitza ateratzeko eta kontzertuak egiteko asmoa baino ez zuten; baina, halako batean, Mikel Zorrilla kideak aurrera egitea proposatu zien, Xabi Bandinitaldeko abeslari eta gitarra jotzaileak kontatu duenez: «Nik hasieran ez nion zentzurik ikusten; baina ideiak gorputza eta zentzua hartu zuen, eta polita izan zen». Hilabete batzuk geroago disko berri bat kalean izatea «urte bukaerako eztanda» izan da haientzat.

Lan berrirako, taldekide batzuk joan eta beste batzuk batu dira: Bandinik eta Alberto Isabak (baxua) jarraitu dute, eta Mikel Zorrillak (bateria), Ruben Matillak (gitarra) eta Mikel Isabak (teklatua) lekukoa pasatu diete Eneko Requetibate (bateria), Lur Larraza (gitarra) eta Carlos Colinari (teklatua eta sintetizadoreak).

Hala ere, argi dute taldeak ez duela bide berri bat abiatu, aspalditik hasia zegoena berriz hartu baizik; eta hori emaitzan nabaritu da. «Elkartu eta proiektua birsortzen hasi garenean, osagaiak hor agertu dira, eta berriro etorri da Kerobiaren soinua. Lehen bezala, istorio bat kontatu dugu, eta irudi batekin osatu», zehaztu du Bandinik. Irudia Arrate Rodriguezek diseinatu du.

Istorioa Bandinik berak asmatu du, eta zortzi kantutan garatu, kantuak kapituluak balira bezala. Egileak azaldu duenez, istorio «lineal» bat proposatu beharrean, nahiago izan du «argazki» bat irudikatu: «Istorioan ageri diren pertsonaiak globoetan bakartuta gelditu dira, taldeetan, eta bakoitzak modu batean erantzungo du».

Argazki horrekin, gizakiak muturreko egoeretan eta beldurraren aurrean izan ditzakeen jokabideen inguruko gogoeta piztu nahi izan du. «Kantuetan daude sakrifizioak, hiletak, maitasuna… Gauza asko pasatzen dira, eta, azkenean, hitzen atzean, balioak ageri dira, eta bakoitzak bere hausnarketa egin dezake».

Modu kontzientean ez bada ere, proposamen horren atzean egungo testuinguruaren oihartzunak egon daitezkeela uste du: «Ez nuke gauza oso sakonik esan nahi, baina iruditzen zait askotan ez garela konturatzen gizadia gauza txikia dela: desagertuko garela eta kosmosak aurrera jarraituko duela, unibertsoa amaitu arte».

“Kantuetan daude sakrifizioak, hiletak, maitasuna… Gauza asko pasatzen dira, eta hitzen atzean, balioak ageri dira, eta bakoitzak bere hausnarketa egin dezake”

Musika «modu azkarrean» entzuteko egungo ohitura orokorraren aurrean, Hilak «lasai» entzuteko lan bat da. Zeren, Bandinik ohartarazi duenez, litekeena baita lehen entzunaldian ez ulertzea zehazki zer kontatzen duten kantuek: «Hirugarren edo laugarren aldian deskubritzen dira abesti bakoitzaren istorioak eta trantsizioak». Hori dela eta, entzuleak «bidaia batean» murgilduko direla dio.

Kerobiaren aurreko diskoekin egin zuten bezala, oraingoan ere grabazioa eta masterizazioa Berrizko (Bizkaia) Lorentzo Records estudioan egin dute, Aitor Ariñorekin. Eta «soinuak Aitorren zigilua du», esan du Bandinik.

Sortze prozesua ere ohiko moduan egin dute: Bandinik kantuak konposatu eta hitzak idatzi ditu, eta taldean aritu dira horiek «konpontzen eta gorpuzten». Abeslariak ziurtatu du prozesuan gozatu egin dutela: «Gauzak maitasunez egiten ditugulako».

Presioa gainetik kenduta

Bandiniren irudiko, kontzertuak ematearekin batera, taldeak «paradigma aldaketa» bat izan du aurten, haientzat mesedegarria izan dena: «Pentsatzen genuen kontzertuekin espektatiba asko genituela, eta agian ez zirela beteko. Baina ohartu ginen kontua ez zela hori: hau ospakizun bat zela, besterik gabe, ospatu nahi genuela, guk geuk, eta zaleekin». Horri esker beren kontroletik kanpo dagoenari begiratzeari utzi diotela aitortu du, espektatibei beldurra galdu dietela eta presioa gainetik kendu dutela.

Diskoarekin ere antzeko zerbait sentitzen dute: «Saiatu gara ahalik eta kanturik ederrenak egiten; baina horrek ez du esan nahi espektatiba guztiak bete behar dituenik: Hilak ez da ez lan txikia, ez handia; da badena».

Anari Alberdi, eskuetan single berria duela. (Jagoba Manterola / Foku)

Irailaren lehen egunean zabaldu zenuen lehen kantua, “Vinu, cantares y amor”. Irailak behar zuen baikortasun ukitua izan zen?

Bai. Irailak baino gehiago, garaiak, nik uste. Kantuak kolpe ezberdinak izan ditu: lehena izan zen ekainean. Bi kontzertu jo genituen Donostian, Antzoki Zaharrean, eta jendeak pozez hartu zituen. Sentitu nuen eskatzen zuela garaiak animo altxagarri bat, eta saiatu nintzen kantu bat idazten, propio, egoerari; baina ez nuen lortu. Eta Nacho Vegasen abesti hori entzun, eta esan nuen: «Hau himno bat da». Erriberrin [Nafarroa] probatu genuen, eta gero jo genuen Donostian, eta sentitu genuen grabatu behar genuela. Gero etorri zen bideoa, eta, uztailean grabatu arren, irailean botatzea erabaki genuen. Irailaren 1a da denboraren hasiera horietako bat.

Iraultzak maitasuna, gozamena eta zalantza behar dituela dio kantuak. Lagunak izan dituzu ondoan, emakumeak, koruan. Hala behar zuen abesti honek?

Originalak badu korua, eta, korua egiten hasita, polita da horrekin jolastea. Hor dauden denak nire inguruko pertsonak dira, baina bideoan oso indartsua da. Eta emakumeak izateak, seguru asko, ematen dio subjektuari beste aire bat. Hitzekin dudak nituen, originalak direlako: «Que si nun hai vinu, cantares y amor, non, esta nun ye la mío revolución».Baina zera esan nuen: behingoz egongo da euskaraz naturalki inpregnatua «kantatu, maitatu eta dantza ezin bada, hau ez da gure iraultza»? Eta erabili nuen, espiritu bera delako. Espirituaren alde egin nuen, eta ez literaltasunaren alde. Esaten duena da denontzat balio ez badu, inorentzat ez duela balio iraultzak. Zalantzarena izan zen Eider Rodriguezen ekarpena, eta oso ondo geratu da.

Kafe Antzokian Bilboko bost emakume igo ziren zurekin abestera. Kontzertuetan korua tokian tokiko lagunekin osatzen jarraitzeko asmoa duzu?

Bilbon praktikan jarri nuen hasieratik nire ideia izan dena: herri bakoitzean hango koru batekin kantatzea. Eta benetan ederra izan zen. Beti ez da erraza izango, baina kontzertu konkretutan egingo dugu; adibidez, Durangon, Ahotsenean kantatuko dugu, eta egin dut fitxaketa bat.

Bideoklipa Zarauzko (Gipuzkoa) Putzuzulon grabatu zenuten. Zer garrantzi dute zuretzat gune autogestionatuek?

Topiko bat erabiliz, uste dut Anariren DNAn dagoela gaztetxeen zirkuitua. Gure jarduteko era hor egin da; gure izaera markatu du. Generazio aldaketak ikusteko aukera ere izan dugu hor; hori ederra da. Eta gu bezalako taldeontzat izan da kontzertuak guk antolatu eta autogestionatzeko aukera baita ere. Sekulako zirkuitua dago, gaztetxe asko daude, oso ekipo txukunekin, eta jendea lanean ari da kontzertuak izan daitezen. Nik imajinatzen dut astearte gau batean jendea asanbladan, zure kontzertua antolatzen, astebururako… Hori ederra da, eta kanpotik etortzen denak pila bat estimatzen du. Guk, seguru asko, ez dugu merezi adina baloratzen.

“Efemerideak” grabatu gabea zenuen, baina bidea egin du zurekin, eta istorio berezia du, ez?

Bai. Gora Japon taldearen enkargua izan zen, kontzertu tematiko baterako, 2012an. Kontzeptua efemeridea zen. Oso sujerentea da zer-nolako istorio antonimoak dauden lotuta egun berari. Egin nuen abesti bat, eta greba orokorra izan zen kontzertuaren egunean; beraz, atzeratu zen, eta abesti horrek ez zuen balio. Desegin nuen, eta egin nuen abesti generiko bat, efemerideei buruzkoa. Oso sinplea idatzi nuen, baina abestia, grabatu gabe ere, ahoz aho, bideoz bideo, zabaldu egin da. Beti aurkeztu izan dut tristuraren industriari izkin egin dion abesti moduan. Kariñoa diot, eta beldurra neukan, jendearentzat hain sartua den abesti hori nola jantzi.

Joseba B. Lenoirrekin grabatu duzu. Zer ekarpen egin dio?

Asko gustatzen zait nola produzitzen duen Joseba Baleztenak, eta erabaki nuen egitea produkzio oso ezberdin bat lehenengo abestiaren aldean; kontrastea izatea gauza denetan: bi estudiotan grabatu genuen, bi soinu ezberdinekin, eta bideoan ere hori lortu nahi izan nuen. Eta oso gustura geratu nintzen.

Kantua ez da malenkoniatsua, baina gordina da; nahiko biluzik dago, baina elektrikoa ere bada. Anariren ezaugarriak dituen kantu bat dela esan liteke?

Uste dut baietz. Ez dut esango sekulako espektro sonoroa daukadanik, baina uste dut, bai akustika, biola eta teklatuak, bai distortsioa eta saturazioak, biak direla nire parte, eta horietan moldatu ditudala abestiak denbora honetan. Beraz, hau ez da arrotza.

Zure aurrekari penalak argitaratu zenuenean esan zenuen uste zenuela aurkitua zenuela idazkeran bilatzen ari zinen aldaketa. Epilogo bat eman zenuen gero, aurrekoarekin lotua. Nola ikusten dituzu distantziarekin?

Askotan, disko batean egin nahi duzuna hurrengoan biribiltzea lortzen duzu. Niri hori gertatu zait beti. Disko batean intuizioa dena hurrengoan konbikzioa da. Beraz, nik badaukat sentsazio hori: Epilogo bat-eko abestien hitzetan lortu nuen Zure aurrekari penalak-en egiten saiatu nintzena. Eta perspektibarekin, ondo ikusten ditut. Zure aurrekari penalak disko zaila izan zen grabatzeko, eta, atzera begiratuta, disko denak aldatuko nituzke, baina horri beste patxada batekin begiratzen diot. Maite dut disko hori.

Epilogo bat-en ostean, esan zenuen orain nahiago zenuela disko laburrak egin, maizago. Horretan jarraituko duzu?

Single hau atera, eta gogorarazi didate bost urte direla azken diskotik. Baina gero eta gehiago eskatzen dizu abesti bakoitzak desberdina izatea. Seguru asko, jendeak esango du: hori nola esan dezake bere abesti denak igualak badira? [barreak] Gauza hauek norberarenak dira; besteek ez dute asko nabaritzen. Orduan, Epilogo bat egin nuenean, esan nuen: hobeto da abesti gutxiko gauzak egitea. Gero igual disko doble bat egingo dut egun batean… Auskalo!

Diskotik diskorako bidea zuretzat ihesa dela diozu. Orain ere horretan ari zara?

Bai. Disko bakoitzean saiatzen naiz beste buelta bat ematen. Sonoritate aldetik ez nau hainbeste obsesionatzen horrek momentu honetan; oso gustura nago sonoritatean, osatuta bezala. Gehienbat, hitzetan nago bilaketan.

Single hau beste zerbaiten aurrekaria da?

Ez dakit aurrekaria izango den; nahi nuke, baina ez naiz pentsatzen ari data jakin batean diskoa ateratzea. Oso garai arraroa da, eta ni idazten nabilena beste denbora batean dago. Gainera, pandemiari buruz ja idatzi dut, ze hor dago «zaindu segurtasun tartea», edo «gehiegi luzatzen diren salbuespen egoerak». Orain bonbilla profetikoa jarri beharko dut.

«Rock-and-rollaren inguruan» ibiltzen den musikaria da Rolan Garces (Iruñea, 1973). Zenbait taldetan aritutakoa da, hala nola Astrovandals, Granero Distorsion, Lex Misterio eta Gravelites, eta, hark dioenez, erraza da bera rock kontzertuetan topatzea. 2017an ekin zion bakarkako bideari, Rolan & Loop abestiak (Gor) diskoa argitaratuta, eta oraingoan lau musikariren babesean itzuli da: Rolan Garces & Bandatze taldearekin argitaratu du izen bereko lana, disko eta binilo formatuetan, oraingoan ere Gor etxearekin. Berriki aurkeztu du, Iruñeko Karrikiri elkartean, Patxi Goñirekin batera.

Rolan Garces, Karriki elkartearen atarian. (Iñigo Uriz / Foku)

Garcesekin batera taldea osatzen duten musikariak honako hauek dira: Juanakis (panderoa eta perkusioa), Txema Balpuesta (gitarra, harmonika eta koruak), Karlos Ortiz (kontrabaxua) eta Unai Otegi (teklatua, txirula, kontzertina eta whistle txirula). Bandatze izena taldeko buruak berak aukeratu zuen; azaldu duenez, hiztegi batean topatu zuen hitza, eta arreta eman zion: «Hitzak arma kargatzea esan nahi du, eta gustatu zitzaidan, guk kargatzen ditugulako gure musika tresnak, musika jaurtitzeko».

Garces iazko itxialdi garaian hasi zen disko berrian entzun daitezkeen abestiak konposatzen. Sasoi hartan asmo zehatzik gabe jartzen zituen kantuak Youtuben, eta, itxialdia amaitutakoan, guztiak bildu zituen, eta grabatzea eta argitaratzea erabaki zuen. Aurtengo ekainean grabatu zituen, Cordovillako (Nafarroa) Motu estudioan, Guille Fernandezekin, eta Oscar Benasek nahasi eta ekoitzi zituen.

Hamar abestik osatzen dute diskoa, eta haietako zortziren hitzak euskaraz dira. Garcesen aurreko diskoan ere euskara nabarmendu zen, baina lehenago izandako taldeetan erdaraz abestu ohi zuten. Ziurtatu duenez, baina, «oso eroso» sentitzen da euskaraz kantatzen: «Prosodia oso erraza iruditzen zait egokitzeko». Azaldu duenez, Xabier Leteren eta beste euskal egile batzuen kantuak aditzeak eragina izan du aldaketa horretan.

Kantuetan eragin horren arrastoa suma daiteke, eta baita koronabirusaren pandemiarena ere, musikariak azaldu duenez: «Adibidez, lehen kantua, “Urrun”, Xabier Leteren olerki baten egokitzapena da. Nik pandemiaren hasieran sentitu nuen urrun bizitzeko gogoa. Letek seguruenik kutsu politikoagoa emango zion olerkiari, baina nik haren hitzak erabili nituen azaltzeko zer sentitzen nuen nik garai hartan. Kalean, etxe azpian, armada zegoen, adibidez, eta nik ez nuen hemen bizi nahi: urrun bizi nahi nuen».

Patxi Goñiren hitzetan, musikariak «ausardia» erakutsi du euskal poeten hitzak erabilita: «Onik atera da erronka horretatik, besteak beste, rockaren eta folkaren tradiziotik edanez sortu dituen doinu biribilei esker». Leteren hitzak ez ezik, beste bi egilek idatzitakoak ere entzun daitezke diskoan: Oskar Sanz de Acedok “Honezkero” kantuaren letrak idatzi ditu, eta Hasier Larretxeak, berriz, “Baleak”-enak.

Kantuetan jorratu dituen gai nagusiak «edozein liburu, disko edo pelikulatan» aurkitu daitezkeenak dira, musikariaren hitzetan: «Hiru gai nagusitan bildu daitezke: sexua, amodioa eta heriotza».

Soinu «heterogeneoa»

Soinu aldetik bilakaera bat izan du, aurreko lanarekin alderatuta: «Continuum bat dago, baina sumatzen da produkzioan sakondu egin dugula», adierazi du musikariak. Haren ustez, taldearekin batera arituta, soinu «propioa» garatzea lortu dute, eta horretaz gozatzen ari dira orain: «Izugarri disfrutatzen dugu entseguetan, eta ziur naiz diskoaren aurkezpenean nabarituko dela hori».

Bihar egingo dute aurkezpen kontzertua, Nafarroako Antzerki Eskolan. Sarrerak Internet bidez eros daitezke, laescueladeteatro.com webgunean, edo bihar bertan, leihatilan. «Hamabi hariko gitarrekin, teklatuekin eta oinarri erritmikoa panderoz eta kontrabaxuz osatutako formatuarekin, kantuek sotiltasuna izango dute», aurreratu du. Aurkezpenerako gogotsu daudela ziurtatu du.

Beren musika tresnez gain, beste batzuk ere erabili dituzte, lanak soinu «heterogeneoa» izan dezan. Esaterako, “Sarez sare” kantuan akordeoia eta banjoa sartu dituzte, eta emaitzak «mundu zeltara eraman dezake entzulea»; “Burezur Blues“-en soinua «ilunagoa» da; eta “Haizezko oiloak”-en, berriz, «arina, dibertigarria» da.

Gor diskoetxeak nabarmendu duenez, urteetako ibilbideari esker, abestiak «orraztu» egin ditu Garcesek: «Lehendik ere kanta nahiko zituela esan lezakete askok; ez da gezurra, baina hauek bere-bereak dira».

Ezin du bizitza musikarik gabe ulertu, eta musika —beltza, bereziki— oinarri duten proiektu asko ezin dira ulertu haren eraginik gabe. Egitasmo asko eta askotarikoak izan ohi ditu esku artean, baina bereziki BBBB Broken Brothers Brass Band-eko burua izateagatik da ezaguna Ion Celestino (Donostia, 1982). Argitaratzear duten diskoa abiapuntu harturik, hainbat gai izan ditu hizpide BERRIArekin: euskal musikaren definizioa, Iruñeko eszena, musikaren paradigma aldaketa… Beste hamaika ere izan zitezkeen.

Ion Celestino Broken Brothers Brass Band taldeko burua. (Iñigo Uriz / Foku)

Katebegia izeneko disko berrian lanean ari zarete BBBBn; zer aurreratu dezakezu?

Oso modu kolektiboan egin dugu disko hau, inoiz baino gehiago; katebegiaren kontuak soka luzea du, baina arrazoietako bat hori da. Eta boz dezente dago, beste diskoetan baino gehiago. Bukatua dugu, baina ez dakigu noiz aurkeztuko dugun; asmoa da biniloan edizio txiki bat egitea, eta beste edizio fisikorik ez.

BBBBn ez ezik, beste proiektu askotan ere aritzen zara. Zerk eramaten zaitu hainbeste tokitan ibiltzera, eta proiektuak uztera, arrakasta izan arren?

Bilaketa behar handia dut, denbora guztian. Egin ez diren eta egin behar diren gauza gehiegi ikusten ditut. Eta egiteko bulkada izaten dut. Agian bada gauzak behar bezala saltzeko ahalmenik eza ere bai; talde bakar bat garatu ahal izango banu, sakon, agian talde horrek aurrera egingo luke; baina gauza bat egin eta beste bat garatzeko beharra izaten dut.

Zure proiektu gehienek musika beltza dute oinarri. Nondik sortu zitzaizun lotura estu hori?

Txikitatik etxean jaso dudan zerbait da. Gurasoak oso musikazaleak dira, eta etxean beti izan dira diskoak eskura, batez ere Euskal Herriko tradizioko musikakoak eta musika beltzekoak. Nerabezaroan, har hori nuela, hortik tiraka hasi nintzen, musika beltzaren inguruko beste estiloen bila. Eta ez zen hori gelditzerik izan.

Musika beltzak komunitatearekin duen lotura haren gakoetako bat dela diozu. Nola eragin du horrek egungo estiloetan?

Afro-amerikar jatorriko musikak oso lotura estua izan du beti komunitatearekin: sortzeko orduan muinean dute hori. Eta gaur egun oso-oso bizirik dago hori, inoiz baino gehiago. Pentsatzen dut estilo elektronikoetan, hip-hopetik hona datozen guztietan, asko zabaltzen ari dela egiteko modu hori. Trapean, adibidez, musika sortzen da komunitatean, eta hori musika beltzaren herentzia argia da. Mendebaldeko musika kulturaren tradizioan, berriz, erromantizismotik aurrera asko garatu da jenio sortzailearen ideia. Eta pop zurian ere, The Beatles-etik aurrera, ideia hori asko esplotatu da; nire ikuspuntuko, komertzialki oso salgarria delako.

Lurpekariak eta Nerea Erbiti eta Eskola Ergatiboa taldeetan euskal kulturaren erroetan bilatu duzue, gaur egungo zerbait sortzeko, jazzaren inprobisazioa oinarri hartuta. Zure tradizioa bilatzen ari zara, beraz?

Bai, horrelako zerbait da. Goi mailako jazz ikasketak egin nituen, eta urte horietan buru-belarri sartu nintzen jazzaren tradizioan, lengoaia hori ahal nuen sakonen ikasten. Bukatzen ari nintzela, beste behar bat sortu zitzaidan, lengoaia horrek bakarrik ez zituelako neure burua eta mundua islatzen. Eta esan nuen: «Har ditzadan jazzeko lanabesak, baina beste gauza bat egiteko; neure buruarekin edo momentuarekin harreman handiagoa izango duen zerbait». Eta jazzetik hartu ditudan gauzarik interesgarrienak dira musika egiteko moduak; inprobisazioa garatzeko moduak.

Jorge Oteizak euskal kulturaren edo estiloaren inguruan egin zituen teoriak izan dituzu iparrorratz; zehazki, Quosque Tandem…! liburua. Lan horretako zerk erakarri zintuen?

Oteizarekin lotuta, orakulu hitza erabili izan dut, mito jakintsu batengana joatea bezalakoa izan delako. Orakuluari hiru galdera egiten ahal dizkiozu; ez duzu erantzun bat ere ulertuko, baina gogoeta luzeak izango dituzte atzean. Oteizarekin hori gertatu zait. Batetik, haren asmo esperimentalaren ikuspuntua oso erakargarria zait; eta, bestetik, Quosque Tandem…!-en euskal arima estetikoaren bilaketa egiten du, eta oso gauza iradokitzaileak botatzen ditu. Lengoaia aski irekia erabiltzen du, baina gauza nahiko konkretuetara ere egiten du, eta oso kontzeptu interesgarriak ditu. Adibidez, desokultazioarena: euskal tradizioen barnean dagoela mundu ikuskera bat, sinbolo ezkutu batzuk, eta sor genitzakeela gauza berriak horiekin konektatuko bagenu. Musikan argi ikusten zituen jazzaren eta euskal tradizioaren arteko lotura batzuk.

Zeintzuk dira lotura horiek?

Horrekin lotuta, galdera handiago bat sortu zitzaidan: zer den euskal musika. Baina nik euskal musikatzat hartzen ditudan espresio artistikoetan badira musika beltzarekin konektatzen duten gauza asko. Ez euskaldunak ezer espeziala garelako; hain zuzen ere, herri musika guztiak lotzen dituzten hainbat kate dira.

Beraz, benetan lotura ez da bakarrik bi kultura horien artekoa.

Hori da. Hor irratia muga garrantzitsu bat izan zen, entzumenari eragin zion lehen masa hedabidea izan zelako. Irratia baino lehenagoko kulturek elementu asko konpartitzen zituzten: erritmoak, afinazioak, isiltasunak… Hain zuzen, horiek dira lotura nagusiak. Kontua da, arrazoi historiko ebidenteengatik, bahituak eta sakabanatuak izan diren milioika afrikar herritar horiek konpartitzen dutena ez dela nongoak diren, baizik eta jasan izan dutena. Eta hori hain izugarria denez, haien musika ez da diluitu; euskal musika askoz gehiago diluitu da.

Aipatu duzunez, prozesu horrekin batera, euskal musikaren definizioa bilatzen aritu zara.

Bai. Konturatu nintzen, benetan, sakonki, ez nintzela gai definitzeko zeintzuk diren nire berezko kultur tradizioaren elementuak; euskal musika eta euskal kultura zer ote diren. Hor hasi zen beste bilaketa oso-oso sakon bat. Eta horretan jarraitzen dut.

Eta lortu al duzu euskal musika definitzen duen elementurik zehaztea?

Baditut nire zantzuak: niretzat, badago erritmoaren aldetik eta afinazioaren aldetik halako askatasun bat, teknikoki gauza konkretuetan ematen dena, afinazioari buruz, moduei buruz… Gauza horiek argi samar ditudanez, askotan, entzuten dut jendea eta esaten dut: «Hau da». Adibidez, Anarik nola kantatzen duen: Anari biluzten baduzu, izan liteke beste garai bateko abeslaria… Eta bidean ikusi dut jende askok antzeko gogoetak egin dituela; polita da. Bakoitzak bere erantzuna bilatu du, edo erantzuteari uko egin dio.

Hizkuntzari dagokionez, euskaraz behar du euskal musikak?

Nik kontraesanak ditut. Uste dut posible eta zilegi dela euskarazko musika ez izatea euskal musika. Eta alderantziz, erdaraz euskal musika izaten ahal dela. Maurizia Aldeiturriagak bere estetikarekin kopla bat espainolez ematen duenean, horrek euskal musikaren elementu guztiak ditu, baina beste hizkuntza batean da.

Ongi ezagutzen duzu Iruñerriko musikaren panorama. Mugimendu dezente dago azkenaldian, eta bada esaten duenik eztanda moduko bat gertatzen ari dela; ez al da gehiegi esatea?

Ni baikorra naiz horrekin; uste dut gertatzen ari dela. Ez momentuko leherketa konkretuengatik, baizik eta leherketa horiek haien artean duten harremanagatik; ez dago beste momentu batzuetan bezain zatitua guztia. Talde oso ezberdinetako kideek haien artean komunean dutena ez da estiloa, baizik eta mundu ikuskeraren zati bat, behar eta interes batzuk, estetikoki haien erantzuna ezberdina izan arren. Eta uste dut sare hori lotzetik etorriko direla gauza interesgarriak.

“Talde oso ezberdinetako kideek haien artean komunean dutena ez da estiloa, baizik eta mundu ikuskeraren zati bat, behar eta interes batzuk, estetikoki haien erantzuna ezberdina izan arren”

Hori berria da, eta bakarrik hemengoa?

Bai eta ez. Batetik, ikusten dut loraldi bat Iruñerrian: Donostiako lagunek hemen gertatzen ari dena nola jasotzen duten ikusteak pentsarazten dit han ez dela gertatzen ari; han beste gauza interesgarri batzuk gertatuko dira, baina bai uste dudala hemengoa berezia izaten ari dela. Eta pentsatu nahi dut lehenagotik heldu diren gauza batzuen eragina badela horretan.

Esan izan duzu Euskal Rock Erradikalaren egiteko moduak luzatzen ibiltzeko asmoa kaltegarria izan dela euskal musikarentzat. Zeintzuk izan dira ondorioak?

Nire ikuspuntuko, 1980ko hamarkadatik kasik orain arte popularrak izan diren gauza guztiak ia-ia berdinak izan dira; bai hitzetan, baita musikan ere. Askotan egin izan da nolabaiteko aurpegi garbitu bat, baina oinarrian gauza bera dago. Eta, niretzat, horrek ekarri du musikaren monopolio bat. Hatortxu Rockek eta Euskadi Gazteak musikaren monopolio bat sortzeko engranaje bat ezarri dute, eta horrek baditu bere funtzionatzeko eta lana banatzeko moduak, hainbat talderen artean.

Hori aldatu da?

Espero dut aldatuko dela; aldatzen hasia dela. Nahi nuke pentsatu ezin zaiola askoz gehiago eutsi horri; baina, ordea, azken urteetan, hain zuzen ere, engranajearen sistema hori saiatu da talde berri batzuk haizatzen, nahiko modu artifizialean, gazte jendearen beharrak aseko dituztenak. Beste estetika batzuekin, beste modu batzuekin, monopolioaren zati bat eramateko. Badagoelako behar bat, eta hori hain argia da industriak ere erantzun behar diola, normala den bezala. Kontua da 2021ean gaudela, eta igual gauzak pitzatzen ari direla toki gehiagotatik.

Lotura ikusten duzu, beraz, fenomeno horren eta aipatutako Iruñeko eszenaren artean?

Bai. Igual Espainiako industrian 2014an gertatu zena gertatzen ari da hemen. Espainiako kazetariek 2014ko mugimendu guztia trap estiloaren pean sartu bazuten ere, ez zen estilo kontu bat, industriaren eboluzio berri bat zen. Traparen pean sartu dira erabiliak ez ziren estilo pila bat, baina musikarena gutxienekoa da: egiteko moduak beste batzuk dira, baita distribuzio moduak ere.

Egun, edonork eskuratu ditzake musika sortzeko, grabatzeko eta zabaltzeko bitartekoak; horri lotuta, paradigma aldaketa bat izan dela esan liteke. Industria atzean gelditu da?

Alde batetik, esango nuke baietz, zentzu askotan industria gabe aurrera egin dezakezula: inoiz baino posibleagoak dira egiteko beste modu batzuk. Baina horrek ekartzen du itsaso oso zabal bat ere. Sorkuntza eta zabalkuntza errazagoa da, baina distribuzioa asko zaildu da. Eta streaming-aren paradigma txikien oso aurkakoa da. Are gehiago Euskal Herrian, oso gutxi garelako. Oso zaila da bisitetatik bizitzea.

Hortaz, artista gisa aurrera eginez gero, zeuk bakarrik, azkenean muga bat topatuko duzu?

Paradigma horretan, bai. Lehia ez dagoelako hor, eta lehen ere seguruenik ez zegoen hor. Industria handiaren paradigma, antza, hautsi egin da, baina handitasunaren eta txikitasunaren arteko lehiak hor jarraitzen du.

Eta alde onik badu?

Bai, eta horiei heldu beharko diegu. Adibidez, biralizazioa txikiagoa da, baina posiblea, eta posible da kanpoan interesa piztea; zugan interesa duenak izango du sarbidea zure sorkuntzara.

Kalitatea neurtzeko modua ere aldatu da, bisiten arabera neurtzen delako, gero eta gehiago.

Bai, baina hori horrela izan da beti. Horretan ez dut ikusten hainbesteko aldea. Lehen, norbaitek milaka disko saltzen zituen, baina niri kaka zaharra iruditzen zitzaidan; orain, hori bera dira bisitak. Horregatik, ez dut ikusten aldaketa handirik. Ona eta txarraren kontzeptuak bai diluitu dira, eta niretzat oso dibertigarria da. Musika elektronikoarekin areagotu egin da hori.

Ez da bakarka ematen duen lehen diskoa, eta badu eskarmentua musikari gisa, baina Eneritz Furyaken bigarren lanak —single bat ere atera zuen 2018an— «mugarri» bat ezarri du bere ibilbidean. Gehien landu duena da, gehien «hausnartu» duena; erabaki bakoitza «kontzienteki» hartu du, eta bere estiloa eta soinua sendotu ditu. Hamar abestik osatzen dute Emadan, batzuk berriak eta beste batzuk aurretik konposatuak, eta bere etxeko estudioan grabatu du osorik. Bihar Donostian erakutsiko du, kontzertua emango baitu Dabadaba aretoan.

Eneritz Furyak kantari eta musikaria. (Guillaume Fauveau)

Sarritan folkean sailkatu dute Furyaken musika, baina, hark dioenez, inoiz ez da eroso sentitu etiketa horrekin. «Ez delako egiten dudana, eta, asko edan dudan arren folk amerikarretik eta rock-and-rolletik, azken urteetan dezente aldendu naizelako hortik». Oraingoan, «jantzi bat» txertatu dio folketik gertu dagoen oinarriari, beste musika estilo batzuetan oinarrituta: elektronikoak, industrialak. «Oinarriak, elektronikarekin jantzita, beste norabide bat hartu du», adierazi du.

Musikariaren arabera, lan hau «kontzientzia hartzeko» une bat izan da: «Ohartu naiz orain arte egin dudanak zeukala balio jakin bat, baina ez zela hain kontzientea, egiten nuela intuizioz. Honetan izan dut aukera edo gaitasuna hautatzeko soinu bakoitza, hitz bakoitza…». Ondorioz, azken emaitzako ezer ez da izan ausazkoa. «Ia ezer ez», zehaztu du. «Etxean katu gazte bat dugu, eta atea irekitzen zidan; bada, kolpe horiek uztea erabaki nuen. Hori ez da hasieratik hautatua, baina hor uztea, bai, kontzienteki hautatu dut».

Kantuen hitzak ere ez dira ausazkoak. Ideia batek biltzen ditu jorratu dituen gai guztiak: bizitzak bi bide eskaintzen dizkiola gizakiari; edo ezarritako inertziei jarraitzea, edo bere bidea hartzea, horrek dakarren ahalegin eta sufrimendu erantsiekin. «Egunerokoan bizi dugun talka bat da: agintzen dizutenetik atera zaitezke, baina horrek sor diezazuke baztertua izatea, edo etengabe borrokatu behar izatea», azaldu du Furyakek. Kontzeptu horren aterkipean, beste gai batzuk jorratu ditu, askotan jolas poetikoen bitartez. Modu esplizituan ez bada ere, kritika sozialari tartea egin dio, eta hainbat galdera proposatu dizkio hartzaileari.

Itaun nagusiak lehenbiziko kantuetan planteatu ditu. “Emadan”-en zentzuari galdetu dio «non dagoen, zer gertatu zaion, ongi al dagoen». Bigarren kantuan, “Suhartzea”-n, galdetu du ea, inoiz norberaren ideiak sutara botako balituzte, ohartuko ote litzatekeen. «Zure ideiak erreko balituzte, gai izango zinateke usain hori identifikatzeko, beste usain batzuk identifikatzen dituzun bezala?», galdetu du. “Beltzaile”-n, berriz, egun iruzurtiaren sindrome gisa ezagutzen den kontzeptu psikologikoaz mintzatu da, termino hori gustuko ez duela zehaztuta. «Kantuak zera esaten du, etengabe jarri badituzte zure ideiak zalantzan, eta haiek erretzen saiatu badira, normala dela zu zeure buruarekin gaizki sentitzea; hartzaileari gogorarazi nahi dio agian bere barruan badela berak ikusten ez duen zerbait, balioa daukana».

“Etxean, aita ere sortzailea izana da, eta amak deitzen digu ‘farozainak‘, gauean argia piztuta uzten duten ero horiek”

Baina disko osoa laburbiltzen duen kantua aurrerago dagoen bat da: “Sinkropredazioa”. Beste kantuek zabaltzen dituzten mezu ilunen ondoren, «soluzio praktiko bat, agian utopikoa» proposatzen duela azaldu du. «Arraintxoaren eta marrazoaren irudia da: marrazoak arraintxoa jaten du, baina arrainak asko badira, marrazoak ezin die aurre egin».

‘Egin ezazu zuk zeuk’ kultura
Musikari gisa askotariko artistak izan ditu erreferente —James Blake, Serpentwithfeet, Xabier Lete, PJ Harvey, CocoRosie, Tricky…—, eta uste du influentzia horiek guztiek bere sorkuntzan eragina izan dutela. Disko berria egiteko garaian, baina, bereziki izan du gogoan FKA Twigsen Magdalene diskoa.Sortze prozesua lasaitasunez bizi izan du. Berez, diskoaren oinarria lau bider grabatu zuen, eta hirutan alde batera utzi zuen. «Itxaroten jakin nuen, eta laugarren aldi hartan, argi ikusi nuen», kontatu du. 2020ko urtarrilean izan zen, eta aste bakarrean egin zuen alderdi elektronikoaren produkzio osoa; urte askotako lana, une batean hautaturik. Egun horiek ez ziren bereziki lasaiak izan, kontatu duenez: «Etxean, aita ere sortzailea izana da, eta amak deitzen digu farozainak, gauean argia piztuta uzten duten ero horiek». Geroztik, hilabeteak igaro ditu dena nahasten eta masterizatzen, osotasuna har zedin, Mono musikari irundarraren laguntzarekin.

Pandemiaren ondorioz, diskoa argitaratzeko unea atzeratuz joan zen, eta momentu jakin batean ikusi zuen ezin zuela gehiago itxaron, «gauzek iraungitze data dutelako». Edonola ere, esan du, testuinguruak ezjakintasuna ekarri badio ere, «undergroundean edo txikitik» aritu denez beti, egokitzera ohituta dagoela, eta oraingoa ez dela izan aurretik bizitakoaren oso ezberdina, «tristea bada ere». Lana autoekoiztearen erabakia punkaren munduan hazi izanarekin lotu du: «Ikasi nuen jende batekin egin ezazu zuk zeuk kulturan mugitzen zena, eta ni dagoeneko ez naiz mundu horretan mugitzen, baina funtzionatzeko era hori nire DNAn sartuta dagoen zerbait da».

Biharko kontzertuari begira, «gogotsu» dagoela esan du, gutxitan jo duelako Donostian, baina gertuko dituen musikari asko hangoak dira. «Jende horren aurrean jotzeak, Dabadaba bezalako toki batean, emozio aldetik puntu berezi bat izango du».

Aurreikusi ezin izan gabe heltzen dira bizitzara gertaera batzuk, ezustean hartuz norbera. Behin igarota, ulertu ahal izaten dira; azaltzeko, ordea, haiengandik aldendu, eta kanpotik begiratu behar zaie. Atzekoz aurrera. Eta orduan, bai, esplika daitezke. Beltxarga beltz esaten zaie halakoei. Ibil Bedi talde nafarreko kanta idazleek antzeko prozesu bat egin dute azkenaldian: bizitzara heldu zaizkien gauza batzuengandik distantzia hartu, eta ondoren, haiei kantatu diete. Atzerako urratsak eginez, aurrera ibiltzeko. Eta halaxe deitu diote taldearen lan berriari: Beltxarga beltza.

Eder Escalera + Areta Senosiain + Javier Larrañeta + Ibai Osinaga + Amets Aranguren = Ibil Bedi.

Prozesua paperezko figurekin gertatzen denaren gisakoa da: eginda dagoen forma bat hartuta, desegin ahalko duzu, paper arrunt bat lortzera iritsi arte, alderantzizko prozesuan; baina urrats berberekin ezingo duzu kontrako bidea egin. Ibai Osinaga eta Amets Aranguren abeslari eta letren sortzaileen kasuan, aurreneko diskoan bizitzen ari ziren edo bizi izandako arazo batzuk islatu zituzten, eta horien barrutik hitz egin zuten. Bigarren honetan, auzietatik atera, atzera egin, eta beste toki batzuetatik egin dituzte kantuak; zauriak bere horretan erakutsi gabe. Osinaga: «Eginak daude beltxarga beltz horien inguruan; gertatu dira arazo horiek, edozein direla, eta joan gara atzera, horiek ulertzeko. Erantzuna bilatu diegu arazo horiei».

11 kantuk osatzen dute diskoa, eta batean Anari Alberdi kantariaren ahotsa entzuten da. Osinagaren etxeko estudioan grabatu dituzte, Irunberrin (Nafarroa). «Kantu batzuk uda hasieran grabatu genituen, beste batzuk beranduago… eta beldurra genuen, soinu aldetik ez ote ziren oso ezberdinak izango; baina uste dut lortu dugula diskoak osotasuna izatea», adierazi du Osinagak. Patxadaz hartu dute prozesua, kantu bakoitza mimoz landuz, eta «oso gustura» daude emaitzarekin: berena sentitzen dute. Atzo eman zuten argitara diskoa, eta martxoaren 13an aurkezpen kontzertu bikoitza egingo dute, Iruñeko Katakraken.

Esaldi bat, eta autotunea
Lehen lanean erakutsitako estiloa eta soinua berretsi egin dute bigarrenean, eta, halaber, beste bide batzuk probatu dituzte, esperimentatuz, hein batean; beren soinutik gehiegi aldendu gabe. Esaterako, “Enegarrenez” kantuak 1:37 minutu irauten du, eta esaldi bakarra; eta “Hiraeth”-en, autotune nabarmena erabili dute. Osinagarentzat, bi kantu horiek dira «berezienak».Horri lotuta, Arangurenek azpimarratu du, musikalki bide bat hartu arren, hortik nahi bezala aldentzeko askatasunaren garrantzia: «Halako zerbait egiteko gogoa genuen, eta burura etortzen zitzaigun igual joaten zela gure estilotik. Baina, zein da gure estiloa? Egin behar dugu dena lehen diskoan bezala? Ez du zertan». «Aurrekoan igual ez ginen gu guztiz, oso denbora motzean grabatu genuelako. Orain, denbora izan dugu geure estiloa bilatzeko, eta konturatu gara agian zabalagoa dela», erantsi du Areta Senosiain biolin jotzaileak.

“Aurreko diskoan igual ez ginen gu guztiz, oso denbora motzean grabatu genuelako. Orain, denbora izan dugu geure estiloa bilatzeko, eta konturatu gara agian zabalagoa dela”

Hitzen mesedetara sortu dute musika. Hitzak pertsonalak dira, eta lehen lanekoak baino baikorragoak; ez dira sumatzen orduan agerikoak ziren zauriak. Lehenengoa galera sentimenduak zeharkatzen zuen; hau, ordea, maitasunak, edo maitasunek. «Sortu den zerbaitez idatzi dugu, lortu dugun zerbaitez», zehaztu du Osinagak. “Hiraeth” kantuak dioen moduan, «nostalgiari nostalgia» jarri diote, «eta ahanzturari ahanztura».

Naturak toki nabarmena du abestietan: loreek, ibaiak, basoak. Baina pentsatu gabe sortutako zerbait dela azaldu du Arangurenek: «Gauzak esplizituki esatetik urruntzen naizenean, halakoak ateratzen zaizkit». Harentzat, kanturik «bereziena» “Egurrezko eskuotan” da, asko landu duelako, lehen aldiz kantatu duelako berak bakarrik —koruak egin ohi ditu—, eta estimatzen duen artista bat izan duelako aldamenean, Anari.

Diskoa zabaltzen duen kantuak “Beltxarga beltza I” izena du, eta ixten duenak, “Beltxarga beltza II”; eta biek zerikusia dute lanaren kontzeptuarekin: lehenengo kantua entzutean, ezin da ulertu zer dioten hitzek, baina, amaierara iritsita, azkenekoa entzunda, konprenitzen da zer zioen lehenengoak; alderantzizko prozesua egin beharra dago.

Diskoaren azala Mikel Tristanek sortu du, eta «betean asmatu» duela diote. Kantuekin bat eginez, diseinu soila da, baina «oso neurtua».

Krisi betean eman dute lana, eta kontziente dira testuinguruaren mugez; badakite ez dela «momentu ona», baina argi dute ezin zirela zain gelditu. «Gauzak egin behar dira, bestela, gero eta txikiagoak egingo gara. Eta ez badugu guk egiten, inork ez du guregatik egingo», laburbildu du Senosiainek. Gainera, egungo baldintzak haientzat ez dira guztiz desegokiak. «60 pertsonako edukiera gure edukiera da, eta arratsaldeko zortzietan jotzea ez da arazo bat guretzat», aitortu du Javier Larrañeta baxu jotzaileak.

Lehen kontzerturako sarrerak 24 orduan amaitu ziren, eta taldekideak «harritu» egin ziren; beste emanaldi bat antolatu zuten, eta bi orduan bukatu ziren. Ikusmina bada, beraz. Kontzertu horiez gain, martxoaren 26an Irunberrin (Nafarroa) izango dira, eta 27an Lekunberrin (Nafarroa). Hortik aurrera, kontzertuak emango dituzte Ezdagohilda festibalean, Iruñean; Bergaran (Gipuzkoa), Lakuntzan (Nafarroa), Larrabetzun (Bizkaia), Erriberrin (Nafarroa) eta Laudion (Araba).

“Nere izatearen ordu ilunenak maite ditut orain, haiek zirelako kontzientziaren ingude garratza”, zioen Xabier Leteren (Oiartzun, Gipuzkoa, 1944 – Donostia, 2010) olerki batek. Kontzientziaren ingudea zuela kolpeka bere unerik ilunenetan. Eta ez ote duen euskal gizarteak ere kontzientziaren ingudea kolpeka izan hainbat urtez, premiatzen, Leterekiko zuen zorra ateratzeko, adierazteko, itzalpean egon denari argia emateko. Azken urteetan, eta bereziki aurten, han-hemenka sortzen ari baitira Leteri eta haren obrari buruzko lanak, etengabe: liburuak, ikerketak, antologiak, omenaldiak, musika ikuskizunak, hitzaldiak… Eztanda bat. «Eklosio bat», Leteren lagun izandako Joxan Goikoetxea musikariaren hitzetan. Tupusteko agerraldiak dira eklosioak. «Eta ez da motibo konkretu bat izaten; ez da jakiten nondik etorri diren». Leterekiko interes berritua nondik ote datorren zehaztea ere ez da erraza, baina hipotesi batzuk azaldu dizkiote BERRIAri Goikoetxeak, Lourdes Otaegi literatur ikerlariak eta Inazio Mujika Iraola idazle eta editoreak.

Xabier Lete, ‘Egunsentiaren esku izoztuak’ liburua aurkezten, 2008an. (Jon Urbe / Foku)

Datorren ostiralean hamar urte beteko dira Xabier Lete poeta, kantari eta intelektuala zendu zenetik. Efemeride borobila da, eta askok baliatu dute Lete gogoratzeko eta omentzeko, eta baita haren lana ikertzeko ere. Goikoetxearen kasuan, Hor zaude nonbait kontzertuan parte hartu du azken hilabeteetan, Antton Valverde, Klara Mendizabal eta Francisco Herrerorekin batera, eta datorren larunbatean, berriz, Hesia urraturik, Xabier Lete in memoriam oratorioa estreinatuko du, Kaabestri Ensemble ganbera orkestra, Landarbaso abesbatza, Miren Urbieta-Vega sopranoa, Beñat Egiarte tenorra eta Juanjo Ocon zuzendariarekin batera. Harentzat urteurrena izan da proiektuaren azken urratsa egiteko pizgarria. «Eta uste dut, ni bezala, beste asko ere arrastatu dituela efemerideak». Harrituta dago, halere, Leteren inguruan gertaturikoarekin; «aurrekaririk gabea» dela uste du: «Euskal kulturaren historian ez dago halako kasurik».

«Nahia, beharra; zorra». Halako hitzak errepikatzen dira Leteren inguruan gertatutakoaz mintzatzean. «Duela bederatzi urte, Xabier hil zenean, kontzertu bira bat egin genuen, eta orduan ohartu ginen jendea hurbiltzen zela guregana esanez Xabier Lete zer gauza garrantzitsua izan zen. Adierazteko beharra zegoen. Hil baino lehen ere gertatzen zen: azken emanaldi poetikoak egitean, jendea hurbiltzen zen harengana, eta bera hunkituta zegoen», kontatu du Goikoetxeak. Argi du, beraz, euskal gizarteak bazuela zor nabarmena Leterekin, aitortza egiteko, bere garaian esan gabe gelditu zirenak adierazteko. «Lete artista errekonozitua izan da bere garaian? Une askotan ez, eta horretaz hitz egin behar da».

Urteetako isiltasunaren atzean arrazoi ugari egon daitezke, baina Goikoetxeak, Otaegik eta Mujika Iraolak bat egiten dute pisutsuena alor politiko eta ideologikoari lotuta egon dela. Izan ere, bere ideiak argi adierazteak arazoak ekarri zizkion Leteri. 1980an, ETAren indarkeria salatzeko 33en manifestua-rekin bat egin zuen, sinatzailerik gazteena izanda; eta Imanol Lartzabal babestu zuen, boikota egin ziotenean. Eta garesti ordaindu zuen. «Gertatu zitzaion kantaldi bat ematea eta jende multzo batek kanpoan protesta egitea; halakoak barneratuak zituen», jarri du adibidetzat akordeoilariak. «Eta hortik, Letek kantatzea ‘Euskal Herri nerea ezin zaitut maite baina nun biziko naiz zugandik aparte’». «Amorrua sentitu zuen bere herriarekiko, amorrua eta maitasuna, eta bi sentimendu horien artean bizi izan zen, hil arte», erantsi du Mujika Iraolak. Hark idatzi zuen Xabier Lete: (Auto)biografia bat (Alberdania) saiakera, 2011n, Letek 1991tik aurrerako elkarrizketetan esandakoak bilduz eta atonduz.

Inazio Mujika Iraola: “Amorrua sentitu zuen bere herriarekiko, amorrua eta maitasuna, eta bi sentimendu horien artean bizi izan zen, hil arte“

Baina egungo testuinguru soziopolitikoa ez da 1980koa. Horrek lagundu du orduko arrakala batzuk ixten hasteko, Mujika Iraolaren iritziz: «Herri honetan behingoz gainditu da sektarismoaren muga Leterekin. Gaur egun garai hobea litzateke Leterentzat bizitzeko». Ildo beretik, Otaegik «autozentsura» gainditzen hasi dela adierazi du: «Leteren bizitza ilundu zuen indarkeria politikoaren amaierak euskal kulturaren baitako autozentsura laxatzeko balio izan du». Haren ustez, hala ere, oraindik urteak igaro beharko dira itzal hori guztiz desagertzeko: «Gure tragedia hori hurbil dugu oraindik. Leteren lan literarioaren balorazioek gainean daramate bere hautu etiko-politikoen itzala, eta ez da idazle bat gehiago izango puska batean».

Mujika Iraolaren irudiko, «muga» horiek gainditzeko arrazoi pisutsu bat izan da Letek, beste batzuek ez bezala, «euskaldunen barrua ukitzea» lortzen zuela; duela. «Kantagintzarekin, letragintzarekin… haren adierazteko moduarengatik, jendea identifikatzen zen harekin». Halaber, Otaegik adierazi du Leteren figura erakargarri egiten duen beste berezitasun bat haren komunikatzeko gaitasuna dela. «Agertokian agertzen zenean, oso nortasun erakargarria zuen. Komunikatzaile paregabea zela igarri zioten hasieratik Ez dok Amairuko kideek, intentsoa eta hunkigarria izaten zekiena».

Otaegik eta Mujika Iraolak, hain zuzen, parte hartu dute azkenaldian egin diren proiektuetako batean. Beste zortzi idazlerekin batera —Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Juan Kruz Igerabide, Itxaro Borda, Jon Gerediaga, Jon Martin, Alex Gurrutxaga eta Ainhoa Urien—, testu bana idatzi dute Balea Zuriak berriki kaleratu duten Urrats urratuak. Xabier Lete gogoan liburuan.

Eklosioak ekarri dituen egitasmoen artean, badira zenbait ikerlan. Arlo horretan zegoen, preseski, hutsunerik nabarmenena, adituen ustez: Leteren obraren ikerketan. Esaterako, Oiartzungo Udalak urtero kaleratzen duen Mugarri bildumaren aurtengo zenbakian, Elixabete Perez Gazteluk, Haizea Saez de Eguilazek eta Anjel Lertxundik Leteren prosa aztertu dute. Zerbitzuko lanean. Lete kazetari, Lete prosagile izeneko liburuan, 89 idatzi bildu dituzte, horietako zenbait aurretik argitaratu gabeak. Bestetik, Ainhoa Urienek Poesia zaurien ukendu, Xabier Leteren arrastoan (Pamiela) saiakera literarioa idatzi du, bere gradu amaierako lanetik abiatuta.

Leteren inguruan argi gehien ekarri duen ikerketa lana, baina, Alex Gurrutxagarena izan da: Lete bere osotasunean aztertu zuen doktoretza tesian —Otaegik zuzenduta—, eta lan horretatik abiatuta eman du aurten Xabier Lete. Aberriaren poeta kantaria (Alberdania) liburua. «Lan horrek, beste batzuekin batera, Leteren soslai intelektualari perspektiban begiratzeko aukera eman du», esan du Otaegik.

Argitzeko dagoena
Urratu diren bide horiek ezinbestekoak izan dira Leterengan dauden Lete guztiak argitara ateratzen hasteko, baina, behin eklosioa baretuta, egongo da oraindik zer ikertu. Pieza askotako puzzlea baitzen Lete, eta guztiak batzea da orain xedea. Esaterako, Koldo Izagirrek 2017an osatu zuen Elurra ikusi dut (Elkar) poesia antologia pieza garrantzitsua izan da bidean, baina, gaur egun, Leteren liburu guztiak deskatalogatua egonik, beharrezkoa da bilduma bat osatzea. Hori nabarmendu du Goikoetxeak: «Suposatzen zaion dimentsioarekin, ezinezkoa da haren libururik ez egotea».Halaber, Gipuzkoako Foru Aldundiaren liburutegian jasoa dagoen Lourdes Iriondo eta Xabier Leteren Funtsean ere egon daiteke zer ikertu. Izan ere, Letek argitaratu gabe utzitako liburu baten inguruko zurrumurrua izandakoa berretsi egin zuen Jose Anjel Irigarai Pamielako editoreak, 2017an, Izagirreren lanaren aurkezpenean. Esan zuen ez dakitela lan hori Koldo Mitxelenan ote dagoen, baina Letek publikatu egin nahi zuela, eta izenburua bazuela: Herbestea. Oraingoz, hori da jakin den bakarra. Hori dela eta, Otaegik azpimarratu du funts hori izan daitekeela etorkizuneko lanetarako abiapuntua, hortik hel daitekeela berritasunik. «Denborarekin, Leteren abeslari, hizlari, poeta eta intelektual proiekzioa gero eta hobeto nabarmenduko dugu, eta horretako bere idazlanak berreditatzea eta berrirakurtzea da bidea».

Puzzlea osatzea
Lete definitzen duten ezaugarrietako bat poliedrikotasuna izanik, hori izan liteke, haren lanera gerturatu direnen ustez, haren irudia interesgarri izaten jarraitzeko gakoetako bat. Lete poeta, kantaria, bertsolaria, politikaria, pentsalaria eta beste izan baitzen. Eta haren ibilbidea ere halakoa izan zen, askotarikoa. Gurrutxagak, ikerlanean, Leteren bizitza hiru epetan banatzea proposatu du: 1968tik 1978ra, 1978tik 1990ra, eta 1990tik 2008ra.Lehen garaian, Letek existentzialismoaren korronteari jarraitu zion. Frankismo betean, 1966an Ez Dok Amairu kolektiboan hasi zen, eta pisua hartu zuen Euskal Herrian. Bigarren epean, berriz, Espainiako trantsizioan jarritako itxaropenek etsipena ekarri zioten, eta orduan irten zen plaza publikotik, eta politikagintzan sartu: Gipuzkoako Foru Aldundiaren Kultura Sailean aritu zen lau urtez; zuzendari gisa lehenik, eta sailburu ondoren. Harentzat garai gogorra izan zela gogoratu du Otaegik: «Bidegurutze etikoetan galtzea tokatzen zitzaiola bazekien Letek: entzuleak galtzea, lagunak galtzea, bakea galtzea…». Orduan gaixotu zen, gainera, eta horrek are «tragikoago» bihurtu zuen haren ibilbidea. Baina, literatura adituak nabarmendu duenez, Letek tormentuak «poesiaz sublimatzen» jakin izan zuen: «Deserriaren, desertuaren eta neguko paisaia izoztuaren metaforetan mamituz». 1990eko hamarkadatik aurrera, iluntasunetik ateratzeko ahaleginean, poeta espiritualismora itzuli egin zen.

Otaegik argi ikusten du garai bakoitzaren testuinguru historikoak eta artistaren egoera pertsonalak eragina izan zutela haren obran. «Letek bere bizi esperientziez hitz egiten du bere kantu eta poemetan, zuzenean edo metaforikoki».

Lourdes Otaegi: “Letek bere bizi esperientziez hitz egiten du bere kantu eta poemetan, zuzenean edo metaforikoki”

Aldaketa konstante horretan, artistaren ideiak eta ikuspegiak ere aldatuz zihoazen, eta, ondorioz, baita hark bere obrarekin zuen harremana ere. Koherentziaren bilaketa horretan, 1990eko hamarkadan aurretik idatzitako kantuak jendaurrean azaltzen eta egokitzen hasi zen: abesti batzuk hiru aldiz moldatzera iritsi zen; esaterako, “Izarren hautsa” entzutetsua. Joera horrek bere burua etengabe zalantzan jartzen dabilen artista bat erakusten du, Mujika Iraolaren iritziz: «Ziur nago bere burua zuzentzen ibili zela gauza askorekin, eta espiritualismora bueltatzea ere bere burua zuzentzea izan zela». Moldaketa horiek guztiak ikertzea merezi duela erantsi du.

1990eko hamarkadan ere, arrazoia argi ez dagoen arren, Letek zenbait obra plagiatu zituen. Bazen ustea aurretik, baina hori ere baieztatu egin da azken urteetan; argira atera da. Izagirrek egin zuen publiko, antologiaren hitzostean: 1990eko hamarkadan, 1991n eta 1992an, zehazki, idazleak dozena bat poema inguru plagiatu zizkien Rainer Maria Rilkeri eta Carles Ribari, eta Zantzu antzaldatuen poemategia eta Biziaren ikurrak liburuetan sartu zituen. Izagirrek orduan azaldu zuenez, Leteren inguruan zegoen «zurrumurrua eta zikina» mozteko erabaki zuen plagioarena publiko egitea.

Lete gaur
Eta nola irakurtzen dira Leteren testuak gaur egun? Nola entzuten dira haren kantu eta bertsoak? Entzule eta irakurle berriengan oihartzun egiten dute? Otaegiren iritziz, bai: Leteren obraren interesa handituz doa denborarekin. «Haren ibilbidea perspektiban ikusita, euskal poesian bakanka agertzen den ahots poetikoa osatzera iritsi zela ikus dezakegu. Espresioaren doitasun harrigarri baten jabe zen, nire iritziz, eta bere garaiko sortzaileetan lokuzio naturalena zuena euskal belarriarentzat. Hortik bere poemetako esaldiek geure oroimenean duten errotze handia, gehienetan melodiek ahantzezin bilakatua». Hori bera nabarmendu du Mujika Iraolak ere: «Xabier Leteren zale askok daukagu haren kantetako esaldiak esateko joera».

Joxan Goikoetxea: “Hitza eta musika uztartzeko ahalmen berezia erakutsi zuen: aberastasuna, indarra eta garbitasuna transmititzen zuen”

Abendu oro, 21 urtez, Hatortxu Rock jaialdiak milaka pertsona bildu ditu euskal presoei babesa emateko eta sakabanaketaren ondorioak samurtzeko helburuz. Aurten, jaialdia ohiko formatuan egitea ezinezkoa izango da, baina, antolatzaileen esanetan, aurten elkartasuna «inoiz baino beharrezkoagoa» da: «Dispertsioaren gastuei aurre egiteko diru sarrera nagusiak herri egitasmoetatik datoz, baina herri egitasmo gehienak bertan behera utzi ditu pandemiak. Beraz, dispertsioa martxan dago oraindik baina diru sarrerak eten egin dira. Oso ekuazio negatiboa». Hori «iraultzeko» ekinbidea izan nahi du jaialdiak, haren 24. aldian.

2018ko Hatortxu Rockeko kontzertu bat, Lakuntzan. (Idoi Zabaleta / Foku)

Egoerara egokituta, jaialdiari eutsiko diote, baina ikuskizun formatuarekin, eta gaur aurkeztu dute egitarau osoa. Maria Antunez, Josu Erbiti, Joseba San Sebastian eta Gorka Pastor musikariek «zenbait euskal talde ezagunen abestiak» eguneratuko dituzte, eta Xabi Solano, Zaloa Urain, Tomas Lizarazu, Nerea Urbizu, Claudia Rodriguez, Lorena Aisa, Alberto Sanzol, Ivan Carmona, Francis Diez, Idoia Tapia, Sara Zozaia, Lide Hernando eta Alex Sardui musikarien eta Hutsun taldearen laguntzarekin taularatuko dituzte.

Bestetik, Zetak, Anestesia, Herdoil, Koban, eta Little Martin Selektah & Juantxo Arakama & Nikotina taldeek beren lan berriak aurkeztuko dituzte. Horrez gain, Erika Olaizola aktoreak eta Lander Garro zinemagileak ere ekarpena egingo diote ikuskizunari.

Auzolana eta konpromisoa
Jaialdiak bi helburu izango ditu: «Batetik, ikuskizun erakargarri eta berezi baten bitartez errepresaliatu politikoen egoeraren bozgorailu izatea, eta, bestetik, sakabanaketa politikak 221 euskal presoen senideengan sortzen dituen gastu ekonomikoak arintzea».Ohiko formatuan ez bada ere, Hatortxu Rock ezaugarritzen duten «auzolanak eta konpromisoak» aurten are garrantzi handiagoa izango dutela nabarmendu dute antolatzaileek. Izan ere, gogoratu dutenez, osasun krisiak «gogor jo ditu» espetxeetan daudenak eta haien gertukoak, eta baita haien eskubideak ere: «Bisitak murriztu egin dira, eta ez dira gutxi izan 1.000 kilometro egin ostean senidea edo laguna ikusi gabe etxera itzuli behar izan dutenak. Orain, mugikortasun murrizketen ondorioz ere, dispertsio politikak traba gehiago ezartzen dizkie».

Hori dela eta, «egitasmoa zabaltzeko eta errepresaliatuei eta haien senideei bultzada emateko» deia egin diote euskal gizarteari. Jaialdiko sarrerek 12 euroko prezioa dute, eta Hatortxu Rocken webgunean daude eskuragai.

Ez zen pertsonaia erosoa Jon Mirande (Paris, 1925 – 1972). Abertzale sutsua zen, baina ezinikusia zion kristautasunari; eskuin muturreko ideiak bereganatu zituen, eta ez zuen arrazismoa ezkutatzen. Literaturaren oinarria apaizen munduan zegoenean, mundu modernoago batetik idazten zuen, eta gai deserosoak jorratzen zituen, autozentsurarik gabe. Hori dena, gaitasun literario goren batekin elkartuta. Hain zuzen, «egun oraindik deserosoa den nahasketa bitxi bezain delikatu hori» musikara eramateko erronka hartu dute Elena Setienek, Grande Daysek eta Xabier Erkiziak; musika esperimentala ingelesez kantatu ohi duen abeslari batek, indie-rock talde batek eta soinu artista eta ekoizle batek. «Emaitza Frankenstein bat da», Erkiziaren hitzetan. Sei kantuko diskoa osatu dute, Forbidden Colours zigiluarekin, eta bihar, urriak 4, eramango dute jendaurrera, Donostiako Antzoki Zaharrean.

Elena Setien, Grande Days eta Xabier Erkiziaren “Frankenstein”.

Beasaingo Igartza jauregian (Gipuzkoa) abiatu zen proiektua. Setienek eta Grande Daysek batera jo zuten, eta orduan sortu zen Miranderen olerkiak musikatzeko ideia. Gero, Xabier Erkizia gehitu zitzaien, eta elkarrekin grabatu zituzten Mirande izeneko lana osatzen duten kantuak. Mirande bezalako idazle polemiko baten lana aukeratu izanaren atzean arrazoi ugari egon daitezke, baina Erkiziak uste du esperimentatzeko grina dagoela abiapuntuan: obra literario konplexu bat hiru elementu oso ezberdinetako musika proiektu batean txertatzeko eta leku komun batera iristeko. «Erronka handia izan da musika egokia topatzea honetarako, garena alde batera utzi gabe», aitortu du Erkiziak.

«Konfort eremutik» ateratzeko esfortzua egin behar izan dute horretarako, «Miranderen hitzek sortzen duten deserosotasuna» beren baitan bizitzeko. «Leku bat topatu behar genuen, non ez genuen hain erraz igeri egingo». Setienek egindako ahalegina txalotu du bereziki: «Euskaldun berria izanda, oso ausarta izan da lehen aldian Miranderen lanak kantatzeagatik, zuberotarrez». Toki erosoetatik urrundu izanak haiengan zerbait mugitu duela dio musika ekoizleak, aldatu dituela, beren buruekin ikasi dutela, eta ez direla lehen zirenak izango Miranderen ondoren.

Esperimentazioaren emaitza sei kantuko disko bat da: “Igelak”, “Zergatik”, “Maitarzun”, “Eder bati”, “Eresi” eta “Jauregi hotzean”. Olerkiak aukeratzean, saiatu dira gaiak ez errepikatzen eta mitologiaren erreferentziak sobera ez erabiltzen. «Haren begiradan gordetzen diren hainbat ikuspegi topatzen saiatu gara; modernitatearen eta erromantizismoaren artean dantzan dauden letrak».

Xabier Erkizia: “Pop musikan ere bada ausardia, berrasmatzeko gaitasuna; nik ez nuke hortik aterako guk egindakoa”

Musikalki popean kokatu du lana Erkiziak, eta generoaren aldarrikapena egin nahi izan du: «Pop musika orokortzera eta masifikazioarekin lotzera jotzen dugu, baina hor ere bada ausardia, berrasmatzeko gaitasuna; beraz, nik ez nuke hortik aterako guk egindakoa: pop musika da, baina topikoetatik urrun; zerbait sakonagoa». Kantuak eta Mirande bera testuinguruan kokatzeko beharra ikusten zuten, eta Beñat Sarasolaren laguntza izan dute horretarako. «Beñat saiatu da testuinguruan jartzen letrak eta poeta, jendeak uler ditzan poesia honen arrazoiak, eta zergatik iritsi den gugana iritsi den bezala».

Mirande ez baita iritsi gaur egunera beste idazle batzuk bezala; haren literaturaren kalitatea aitortua izan da, baina ez du izan beste askok izan duten aintzatespena. Halere, Erkiziak nabarmendu duenez, haren arrastoa bada euskal musikan, ez baitira haiek izan Miranderen testuak kantu bihurtu dituzten lehenak. Asko izan dira aurretik: Hertzainak, Zarama, Niko Etxart, Mikel Markez, Antton Valverde… Fiachras taldeak, berriz, kantu bat idatzi zion. Kontraesanak gorabehera, asko sentitu dira haren lanak erakarrita.

«Proiektu hau ate bat da: abiapuntu bat». Hori argi du Erkiziak. Hasieratik ikusi zuen ez zela zerbait txikia izango, lehentasuna izango zuela kide guztientzat. Horren erakusgarri da, diskoa duela hilabete batzuk grabatu zutenez, dagoeneko kantu gehiago prestatu dituztela, bihar aurkeztuko dituztenak. Zuzenekoa, izan ere, diskoa baino aberatsagoa izango da: elementu gehiagorekin eta abestien moldaketekin osatuko dute. Gogotsu daude, baita urduri ere, beren «Frankenstein» konpartitzeko irrikaz. ]]> https://www.badok.eus/musika/esperimentu-bat-poeta-deserosoa-musikatzeko/feed/ 0