Franco gabeko lehen urtean, gizartearen askatasun grina zirrikitu guztietatik azaleratu zen: zapalketa salatu beharra zegoen, identitatea berreskuratu, bizinahia aldarrikatu, galdutako denbora berreskuratu, utopiei jarraitu, herria libertateetan oinarrituz eraiki. Egarri aseezin hura bezala, aldarri horiek isilarazteko errepresio ekintzak ere izan ziren albiste, nonahi eta noiznahi gainera, bahiketak, mehatxuak, jazarpena, atxiloketak, torturak, debekuak eta tiroketak egunerokoaren parte bilakatzeraino. Egoera latza izanik ere, zerk-eta itxaropenak blaitzen zuen aldi hura. Etorkizun hobea erdiesteko irrikak, alegia.

Munduan barrena ere harro jotzen zuen egonezinak: kapitalismoak menpean hartutako inperioetan, kapitalismo basatiaren aurka oldartzen zen jendea, eta herrialde komunistetan, berriz, komunismo dohakabearen aurka. 1968ko errebolten uhina hedatzen ari zen oraindik ere, eta ez zen instituziorik orduko gazteek susmopean hartuko ez zutenik. Garaitsukoa da estaturik gabeko herri askoren berpiztea ere, besteak beste Quebec, Flandria, Eskozia, Katalunia eta Bretainiarena.

Politikak, hortaz, arlo guztietan hartu zuten gaina. Are, kultur espresiobide gehientsuenen akuilu eta arrazoi bilakatu zen. Musikari erreparatuz, esan daiteke mugimendu berria politikarekin sinbiosian gorpuztu zela: kantaldiak mitin politikoetako amu ziren, eta mitin politikoak, kantarien hauspo.

Josean Larrañaga Urko-k (Donostia, 1948), orduko hit parade-an goi-goian ageri den kantaria bera, normaltzat jotzen du musikariak engaiatzea, batik bat garai hartan: “Eszenatokian politika egiten genuen guk, eta obligazio bat zen kasik. Kantariok pertsonak gara, ez izarrak. Herri osoa borrokan ari zen, eta gu aldamenean”. Disimulurik gabe aitortzen du bere lotura politikoa: “Euskadiko Ezkerraren inguruan aritu nintzen beti: mitin askotan jo nuen. Euskadiko Ezkerra alderdi sozialistara joan zenean, ordea, umezurtz gelditu nintzen. Baina beti garbi eduki dut nire bandoa zein den”.

“Eszenatokian politika egiten genuen guk, eta obligazio bat zen kasik. Kantariok pertsonak gara, ez izarrak. Herri osoa borrokan ari zen, eta gu aldamenean”
URKO / Kantaria

Kantarien joera ideologikoa bezain agerikoak eta esplizituak ziren orduko diskoak ere, azaletik beretik hasita. Zaurietatik dario disko ikonikoa, 1975eko abenduaren hondarrean argitaratu bazen ere, 1976ko lehen hilabetean aurkeztu zuten Gontzal Mendibilek eta Xeberrik. Lan haren azalean, txarrantxari helduta dagoen ukabil ezker batek osatzen du irudi zuri-beltza, odol gorria dariola ahurretik beso biluzian behera. Diskoak batzen dituen abestiek ere aukerarik gutxi uzten zuten zalantza egiteko. Halaxe dio, esaterako, Kapitalismoa abestiak: “Kapitalismoak dakarren katai ta zapalketa izan dadila guretzat indar askatzailea. Egin dezagun biharko Euskadi Sozialista bat”. Imanol Lartzabal kantaria ere (Donostia, 1947 – Oriola, Herrialde Katalanak, 2004) ez zen disimulutan ibili Herriak ez du barkatuko diskoa ondu zuelarik. Besteak beste, Poliziak tiroka hildako lehen ETAkidearen heriotza hartu zuen hizpide, Txabi Etxebarrietarena hain zuzen, eta, bide batez, jendearen pasibotasuna kritikatu: “Lehengo batean, kalearen erdian, Benta-Aundi erdian, Xabier anaia hil zuten. Eta nola gu gure eguneroko patxada merkean oso lasai bizi geran, gure herria zapaltzen duten beste jende horiek, bihar ere, berriro ere, beste bat hilko dute”.

Utopia sozialista, Euskal Herriaren nazio aitortza, hura lortzeko borroka eta euskararen aldeko aldarria. Horiexek ziren bolo-bolo zebiltzan mezuak, eta horiek doinu erraz batez ahotan hartzeak arrakasta erdiesteko ate nagusia zabaltzen zien orduko kantari gazteei. Urkok milaka eta milaka disko saldu zituen, eta haren Guk euskaraz, zuk zergatik ez abestiak marka guztiak ondu zituen. Ez ziren urruti gelditu Gontzal Mendibil eta Xeberri. 1975. urtearen erdi aldean elkartu eta 1976ko irailean Bergaran (Gipuzkoa) azken saioa eman arteko ibilian, gelditu gabe aritu ziren; epe labur horretan berrehun emanaldi inguru egin zituzten Euskal Herrian barrena.

Orduko edozein kantariri garai hartako oroitzapenik gorde ote duen galdetu, eta bat eta bera gailentzen da beti: poliziek, kantaldi betean sartu, eta dena zapuzten zutela, bertan ikurrinak haizatuko ziren aitzakian. Kantariei egiten omen zieten lehen mehatxua; hain zuzen, “como vea una ikurriña, os voy a sacar a ostias” (ikurrin bat ikusiz gero, ostiaka aterako zaituztet denak) eta antzekoak esanda, Urkok gogoratu duenez.

 Xeberri eta Gontzal Mendibil, 1975eko Galeusca jaialdian

Metrailetak

Bakion (Bizkaia) egindako kontzertu bat etorri zaio akordura Mendibili. Hura jendaurrean jo berri, eta Benito Lertxundiren txanda hastekoa zela, hamalau jeep heldu omen ziren: “Jendea sakabanatzen hasi zen, eta, konturatzerako, oholtza gainean genituen poliziak. Benitori hitz egin zioten, ‘tú, rubito’ esaka; ‘trapu zikina’ kentzeko berehala. Benitok ezetz, ez zuela berak jarri. Belarrietatik heldu zioten, metrailetarekin bultzatu, eta, azkenean, kentzera joan behar izan zuen. Eta gero kuartelera”. Isunak eta bestelako zigorrak heltzen zitzaizkien ondoren.

“Konturatzerako, oholtza gainean genituen poliziak. Benitori [Lertxundi] hitz egin zioten, ‘tú, rubito’ esaka; ‘trapu zikina’ kentzeko berehala. Benitok ezetz, ez zuela berak jarri. Belarrietatik heldu zioten, metrailetarekin bultzatu, eta, azkenean, kentzera joan behar izan zuen” GONTZAL MENDIBIL / Kantaria

Politikak dena kutsatzen zuen garai hartan, ataka txarretatik ateratzeko aitzakia ere politikak berak eman ziezaiokeen kantariari. Joxerra Gartziak —Herrezpalak taldeko kidea zen orduan— 1976ko Galeusca jaialdian Lleidako Palau del Vidren (Herrialde Katalanak) gertatutakoa jarri du horren adibide, umorez: “Mikel Laboak joaterik ez zuela eta, gonbita egin ziguten, eta hantxe azaldu nintzen inolako lotsarik gabe, gitarra triste batekin”. Aretoa mukuru beteta, giroa bero, eta Gartziak Maria del Mar Bonet kantari katalanaren atzetik igo behar oholtzara: “Maria del Mar Bonetek hamabi musikari zituen oholtzan, eta ni gitarra ziztrin batekin. Larritu nintzen, baina [Xabier] Amurizak eta [Jon] Azpillagak esaten zutena etorri zitzaidan gogora. Hau da, bertso txarra izanda ere, ‘Gora Euskadi’ esan, eta horrekin dena eginda”.

“Maria del Mar Bonetek hamabi musikari zituen oholtzan, eta ni gitarra ziztrin batekin. Larritu nintzen, baina Amurizak eta Azpillagak esaten zutena etorri zitzaidan gogora. Hau da, bertso txarra izanda ere, ‘Gora Euskadi’ esan, eta horrekin dena eginda” JOXERRA GARTZIA / Idazlea

Eslogan horren ordez, hamar minutu inguruko mintzaldia egin zuen Gartziak han bildutako 10.000 lagunen aurrean: “Bandera errepublikano mordoa ikusten dut hemen, eta pozten naiz, errepublikanoa bainaiz jaiotzez, Errepublikaren Egunean sortua. Baina gehiago poztuko naiz urte batzuk barru jaialdi hau berriz egin, eta errepublika bakarreko banderak ikusi beharrean Espainian zenbat nazio beste hainbeste bandera errepublikano ikusten baditugu”. Egundoko txaloaldiaz erantzun omen zioten ikusleek, eta horri esker, “zernahi” egiteko gai sentitu zen.

Galegoen, katalanen eta euskaldunen arteko konplizitatea ez ezik, Mendibilek urte haren ezaugarritzat dauka “kulturartekotasuna” ere: “1976an irekidura handia izan zen, kultur arloan batez ere. Ni neu kantatuta nago euskaraz Salamancan, Burgosen, Sevillan, Bartzelonan, Zaragozan eta Madrilen. Baina gero konstituzio sakratua etorri zen, eta akabo”.

Irekidura sumatu zuen Urkok ere, Madrilen: “Donostian oso zaila zen grabatzea, batez ere diruagatik. Baina Ez dok Amairu-koak ere hor zebiltzan, oso talde itxia osatzen zuten, eta ez nuen inolako erraztasunik izan grabatzeko. Madrilen, aldiz, erabat kontrakoa gertatu zitzaidan”. Pedro Calvo Los 40 Principales irrati katean lan egiten zuen esatariaren gomendioz, kasete batean zenbait abesti jaso eta Zafiro diskoetxera bidali omen zituen Urkok; berehala eman zioten baiezkoa: “Ez nuen inolako arazorik izan. Eta baliabide izugarriak jarri zizkidaten eskura. Horri esker, Euskal Herriko zuzeneko lehen diskoa egin nuen”. 1977ko diskoaz ari da, Donostiako Antzoki Zaharrean grabatutakoaz: “Madrildik unitate mugikor bat bidali zuten egun horretarako. Eta hori, guretzat, beste planeta bateko kontua zen”.

 24 Orduak Euskaraz jaialdia, Donostiako Belodromoan, 1976an.

Kantariak erruz eta nonahi

Bolada jakin horri Txanpinoien Aroa deitu zion Pako Aristi idazle eta kazetariak bere Euskal kantagintza berria saiakeran, oholtzarako bidea hartu zutenak erruz ugaldu zirelako. Hala dio Aristik: “Aro horretan dena da anormala. Kantari berrien zenbakia, diskoen salmentak, jaialdira joten den entzulegoa. Maremagnum horretan, aldaketa politikoak, antsietateak, frustrazioak, fenomeno guztiz anormala sortu zen. Txanpinoiak dira sintoma/biktima garbienak”.

Baina gitarrarekin bizpahiru akorde jotzeko gauza zen edonor igo ote zitekeen oholtzara? Ez. Nornahi ere ez, kantagintza politikotzat jo izan den horretan emakumerik ez baita inon ageri, ezpada atzeko plano ikusezinetan. Salbuespen bakarra Estitxu kantariarena da, bere izena daraman diskoa eman baitzuen argitara 1976an. Hura, halere, aurreko garaiari lotzen zaio gehiago. Ekintzarako deia egiten zuten abesti horien hitzetan dago orduko giro maskulino eta emakumeak baztertu zalearen froga, «”er nahi dugu guk zinez, gizon izan edota makurtuta bizi”, “guztiok gara euskaldun, guztiok anaiak gara”, “abertzale izanez gero gaur, gauden denok anai”, eta gisako esaldiz beteta baitaude. Anaiaren kontzeptuak Maite Idirin-en Ahizpatasuna kantuan aurkitu zuen ifrentzua, hiru urte geroago, emakumeen tokia aldarrikatu eta mendez mendeko zapalketa salatu baitzuen hartan.

Nolanahi dela ere, engaiamendu politikoaren eta kantagintzaren arteko uztarketa diskoetara eramaten lehenak ez ziren Francoren agintepetik libratu berri ziren haiek izan. Ordurako, Ipar Euskal Herriko abeslari, idazle eta musikariak gogotik ari ziren, nola bertan pairatzen ari ziren egoera soziala kritikatzen hala Hego Euskal Herriko panorama salatzen ere. Frankismoak ezarritako zentsuratik eta arau hertsietatik harago bizitzea zeukaten alde. Etxamendi eta Larralde bikoteak, esaterako, Joseba Elosegik Francoren aurrean bere buruari su eman zionekoa kontatu zuten 1971n, gerora EAJko senatari bilakatuko zen militante horren izena zeraman diskoan. Manex Pagola idazle, kantari eta politikariak (Landibarre, Nafarroa Beherea, 1941 – Baiona, 2018), berriz, Burgos singlea plazaratua zuen hilabete batzuk lehenago, Burgosko prozesuan auzipetutako hamasei kideei elkartasuna adierazteko. Pagolak ez omen zuen gogoko estudioko lana, eta haren hitz asko eta asko besteren ahotsetan plazaratu ziren; besteak beste, Graciane Haztoi-ren Jeik’adi Euzkadi disko txikian, 1969an, eta Pantxoa eta Peio-ren lanetan, 1968az geroztik.

Hain zuzen, Pantxoa Karrerek eta Peio Ospitalek osatutako bikotea izan da kantagintza politikoaren adibiderik enblematikoena, eta, era berean, ibilbide luzeena izan zuena garai hartaz gaindi. ETAko militante batek jasandako torturak kontatzearekin batera hasi zen haien diskografia, 1968an, Itziarren semea singlea plazaratu zutenean. Telesforo Monzonen hitzez osatu zuten abesti hori, eta haren beste asko eta asko musikatu zituzten gerora ere, tartean Aita kartzelan duzu, Lepoan hartu eta segi aurrera, Bai euskarari eta Batasuna [Aupa Gizona].

1976ko aparrak deseginez joan ziren, ordea. Egoera aldatu zen, eta musikariek ere berrasmatu behar izan zuten beren bidea. Imanolek guztiz aldatu zuen kantaera. Urkok bestelako gai batzuei heldu zien. Gontzal Mendibilek eta Xeberrik bikote artistiko izateari utzi zioten. Kantari gehienek egokitu egin behar izan zuten, baldin eta iraungo bazuten. Berritu ala hil.

Bi aldi izan ditu Delirium Tremens taldeak. Lehenak 1986. urtea izan zuen abiapuntua, Andoni Basterretxea (ahotsa eta gitarra), Juan Jose Iurrita Txufu (bateria) eta Javier Bilbatua Billy (baxua) lagunek osatutako hirukoteak banda sortu zuenean, Mutrikun (Gipuzkoa). Denborak aurrera egin ahala, Bilbatuak taldea utzi, eta Patxi Irisarri (baxua) batu zitzaien, eta geroago Iñigo Muguruza (gitarra). Delirium Tremensek sei urte eman zituen oholtzaz oholtza, eta abesti gogoangarriak sortu zituen lehen aldi horretan, tartean Ezin leike, Laino ilunak, Boga boga, Ikusi eta ikasi edota Kaixo. Hastapeneko hirukoteak 30 urteren ondoren ekin zion bigarren aldiari, 2019an, hain zuzen Iñigo Muguruza zendu berriari gorazarre egiteko batu zirenean. Berehala bira murriztu zen taldea, harik eta Mikel Kazalis (baxua) eta Haritz Harregi (gitarra) batu ziren arte. Bidaide berriekin bi disko ondu ditu Delirium Tremensek, eta, aurreko hirurei gehituta, bost osatu ditu guztira: Ikusi eta Ikasi (1989), Hiru aeroplano (1990), Bilbo zuzenean (1991), Hordago (2022) eta …Ta nora? (2024). Eta orain bigarren aldi hori ere amaitutzat emango du taldeak, Bilboko Santana 27 aretoan eskainiko duen emanaldian.

Andoni Basterretxea, bere gitarra kutuna alboan duela, Haritz Arregiren estudioan, Usurbilen (Gipuzkoa). GARBIÑE UBEDA

Hiru urte eta erdi egin dituzue bigarren aldian. Nola joan dira?

Batez ere arin, oso arin. Adinaren kontua ere izan liteke; urteak bizkarrean hartu ahala, gero eta arinago pasatzen da denbora, eta horrelako gauzetan are arinago. Balorazioa oso ona da orokorki. Kontzertu asko eman ditugu, ondo pasatu dugu; pare bat gauza gaizki atera zaigu, baina tira… ez dakit. Gustura gelditu gara.

Espero zenutena bete da?

Ez genuen ezer berezirik espero.

1986an abiatu zen Delirium Tremens, eta, sei urtez aritu eta gero, 30 urteko etenaldia heldu zen. Garai hartako bik bakarrik egin duzue aurrera. Berriro elkartzerakoan, nolatan jo zenuten Mikel Kazalis eta Haritz Harregirengana?

Bueltatu ginenean ideia bat eta bera geneukan: bueltatzea, baina ez lehengo kanta zaharrekin eta historiarekin; eta disko bat prestatzea, bide berrian aurrera egiteko. Tamalez Iñigo [Muguruza] falta zenez, hirukote gisa hastea erabaki genuen, hau da, Patxi Irisarri, Juantxo Iurrita eta neu. Jende batekin harremanetan ipintzearekin batera, grabatzeko estudioak begiratzen hasi ginen. Hala, Haritz Harregiren izena proposatu ziguten; artean ez genuen ezagutzen. Gure proiektuaren berri eman genion, eta maketak, kanta puskak eta abar pasatu genizkion, zeozer ikusten baldin bazuen esan zezan. Konturatzerako, ideiak eta gauzak proposatzen hasi zen; tartean, gitarrak sartzea. “Diskoa prestatzen halako lanak hartu eta gero, zelan ez zara zu zeu gurekin jotzen hasten?”, esan genion, eta baietza eman zigun. Denborak aurrera egin ahala, Patxi [Irisarri] nekatzen hasi zen, eta taldea uztea erabaki zuen. Bat edo bat Mikel Kazalisekin akordatu zen. Deitu genion, eta baietz hark ere. Gaur arte.

Zer ekarpen egin du Mikel Kazalisek?

Bere baxu sarkor horrena. Bagenuen horren beharrik.

Bi disko atera dituzue hiru urte eta erdian. Disko osoak lantzea ez da gaur egungo moda.

Ez da, ez. Eta lehen ere ez zen, beharbada. Pandemian hasi ginen lanean, eta 2022an plazara atera ginenerako bagenuen disko bat landuta. Gero beste kanta batzuk ere prestatzen joan ginen, eta halaxe heldu zen bigarrena.

Zer moduzko harrera izan dute? Zer esan dizue jendeak?

Jendea hizketan hasten denean, denek gauza bera esaten dute, gutxi gorabehera. Lagun gutxi batzuk kenduta, beste guztiek zeozer esateko baldin badute, “joe, disko ona”, “gustatu zait” eta hau eta beste esaten dute. Gustuko izan ez duenak normalean ez dizu ezer esaten. Hortaz, jendearen harrera hori izan da; gustura hartu dutela esan dute. Sare sozialetan aspaldi honetan jarri duten mezu mordoa ikusten ari naiz orain, eta jendeari gure lana barrura heldu zaiola ematen du.

“Uzteko arrazoia da arrazoirik ez dagoela. Hasi ginenean ez genuen datarik ipini. Hiru urte eta erdi pasatu ditugu, eta uste dut badela puska bat. Lehen ere urte gutxi egin genituen: sei”

Zuek gustura gelditu zarete?

Bai, gu bai.

Bi disko atera, gustura gelditu, eta, hala ere, taldea bertan behera utzi. Zer gertatu da?

Uzteko arrazoia da arrazoirik ez dagoela. Hasi ginenean ez genuen datarik ipini. Hiru urte eta erdi pasatu ditugu, eta uste dut badela puska bat. Lehen ere urte gutxi egin genituen: sei.

Joan den urtean izango zen, diskoa grabatzen hasi baino lehentxeago. Bueltak ematen hasi ginen, eta azkenean erabaki genuen diskoa grabatu, eta beste urtebetetxo bat botako genuela. Orduan aipatu genuen lagatzeko aukera, eta konforme ginen denok. Eta, adarra jotzeagatik, aurreko aldiko azken kontzertuaren eguna ezarri genuen.

Baina, nahiz eta taldea utzi, musikak garrantzi handia du zuentzat. Zerbaitetan jarraituko duzue?

Nik neuk ez dakit, ez dut uste. Mikelek [Kazalis] jarraituko du, ziur. Eta Haritz [Harregi] estudioan dabil lanean, baina besterik ba ote duen ez dakit.

Azken kontzertua egingo duzue. Jotzeari utziko zeniotela esan zenutenez geroztik hainbat kontzertu eman dituzue. Zer sentsazio izan duzue kontzertu horietan?

Ez dugu aparteko sentsaziorik izan, duela urtebete pasa esan genuelako hori, uztail aldean, eta ezin duzu etengabe pentsatu: “ai ene, azkenetako kontzertua izango da”. Sentsazio hori azken honetan izan dugu, beharbada.

Azken kontzertua beti izaten da apartekoa. Lagunak ere gonbidatu dituzue. Zer izango du berezi azken horrek?

Horixe bera: lagunak. Gure garai haiek gogoratzeko eta batzuei eskerrak emateko lagunak gonbidatu genitzakeela komentatu genuen, eta ados zeuden denak. Hiruri deitu genien. Roberto Moso, Zarama taldekoa, nire eta beste askoren euskarazko lehen taldeetako bat izan zelako. Egia esanda, nire lehen-lehena Errobi izan zen, baina kaletik irten zen rock mundu horretan Zarama izan zen lehena, oso kantu politekin gainera. Baldin Bada ere berehala aipatu genuen, Katu lagun mina dudalako. Aiora Renteriak, berriz, azken diskoan parte hartu du, Kafe usain hura kantan. Eta Jotakie taldeko Elortxa ere han izango da; taldea oso gustukoa izateaz aparte, Delirium Tremens taldearengatik egindako guztia eskertu nahi diogu. Delirium hasi berritan, Jotakierekin jartzen gintuzten askotan, eta kontratazioetan eta, haiei deitu eta talde berriren bat ezagutzen ote zuten galdegiten zietenean, Delirium aipatzen zuten askotan. Orduan ez genuen ez anplifikadorerik ez bateriarik, eta Jotakiekoak oso elegante portatu ziren beti. Hortik harreman bat sortu zen, eta gaur arte iraun du.

“[Taldea sortu zenean] ez genuen ez anplifikadorerik ez bateriarik, eta Jotakiekoak oso elegante portatu ziren beti. Hortik harreman bat sortu zen, eta gaur arte iraun du”

“Belaunaldi baten sentimendu kolektiboari” omenaldia egingo diozuela dio zuen azken kontzertua iragartzeko oharrak. Musikalki, belaunaldi baten ordezkari sentitzen zarete?

Ez. Gure letrak oso zuzenak eta egoera sozial eta politiko bati buruzkoak izan balira, historia puska bat kontatu izan balute, hamarkada jakin baten ordezkariak izan zitezkeen. Baina pare bat kenduta, gure kantak buruari bueltak ematekoak izan dira, eta edozein belaunaldik entzuteko modukoak.

Baina belaunaldi bat markatu dute?

Bai, hori bai. Kontzertuetan jende desberdin asko ikusten duzu, baina aretoetan emandako kontzertuetan jende gehienaren batez besteko adina goi samarrean dago. Fokuek jendea argitzean, burusoil asko eta ile gutxi ageri zen. Beste belaunaldi batzuk eta gaztetxoak ere izan dira kontzertuetan, eta poza ematen du horrek.

Zer esaten du jende gaztetxo horrek?

Askok gurasoen kotxean entzun zutela Delirium lehendabizikoz, eta gustatu zaiela gure musika.

Lagun talde bat zineten hasi zinetenean, lagun bat omentzeko elkartu zineten 30 urteren buruan, eta orain lagunak izango dituzue oholtzan. Zuen leitmotiva al da laguntasuna? Inportantea da musika egiteko?

Oso inportantea ere. Laguntasunik gabe ezin liteke talde batean aritu. Bueno, egin liteke, jende askok egiten du, ziurrenik diruagatik. Baina, nahiz eta diru asko egon, nik ez dut neure burua ikusten lagun ez dudan jendearekin talde batean. Ondo konpontzen ez den jendea edo elkarri hitzik egiten ez dion jendea elkarrekin jotzen ikusita nago. Kasu batzuk ezagutu ditut, eta beti egongo dira halakoak. Zer interes duten? Ez dakit. Normalean diruagatik izaten da. Nik ezingo nuke. Giro on bat ez baldin badago, zer dela eta jarraitu talde batean?

Gure lehen aldian, ataka horretan izan ginen: furgoneteroak eta bateriak esan ziguten taldea uztera zihoazela. Bazkari batean planteatu zuten, eta esan genuen astebeteren buruan berriro otordu baten bueltan elkartu, eta denon artean data ipiniko geniola uzteari. Ez nengoen prest beste furgonetero baten eta beste bateria baten bila hasteko, giroa goitik behera aldatzen delako. Hori ez zen izango Delirium Tremens.

Grinak eta aldarrikapenak plazaratzeko bidea ere izan da musika, hala da oraindik ere? Nola ikusten duzu panorama?

Panoramari ez diot begiratzen, ez dakit zertan den panorama. Irratia entzuten dut, eta pare bat gauzari adi egoten naiz, baina ez naiz zale amorratua: zer talde sortu den, hangoak, hemengoak, belarria jarri, jakin… ez dut ideiarik. Kantak egin, entseatu, oholtzara igo, gitarra eta anplifikadorea entxufatu, eta eman. Horixe gustatzen zait.

“Zer talde sortu den, hangoak, hemengoak, belarria jarri, jakin… ez dut ideiarik. Kantak egin, entseatu, oholtzara igo, gitarra eta anplifikadorea entxufatu, eta eman. Horixe gustatzen zait”

Aurrerantzean zer?

Ez dakit. Pare bat buelta eman izan diot, baina ezagutzen dut neure burua. Aurreneko aldiz bukatu zenean, esan nuen hurrengo urtean beste talde bat egingo nuela, baina 30 urte pasatu ziren, eta batere ez.

Etsitzen duzu musika jo gabe?

Beno, jotzen dut; adibidez, gitarra. Eta duela urte batzuk, Deliriumen bigarren aldia baino lehenago, gogor ematen nion ukeleleari. Beti behar izan dut instrumentu bat aldean.

Lanean jarraituko duzu?

30 urtez autonomo gisa aritu naiz, serigrafia tailer bat izan dut. Aurten, nire tailerra itxi, eta lagun baten tailerrean hasi naiz, serigrafian betiere. Baina beti lanean.

The Beatles taldeak bere 11. diskoaren azalera eraman zuenetik, inoizko zebra biderik ospetsuena da Londresko Abbey Road-ekoa, eta zer esanik ez izen bereko grabaketa estudioa. The Beatles ez ezik, pop-rock munduko izar eta talde ezagun asko ere pasatu da handik: Pink Floyd, Oasis, Stevie Wonder… Baita Gorka Urbizu ere. Berri Txarrak taldeko abeslari, gitarra jotzaile eta gidaria izan ondoren, bakarlari gisa urratu du bidea. Hasiera bat diskoarekin abiatu zuen bere aro berria 2024an, Bakan (I) EPa heldu zen urtarrilean, eta hari segida emango dion bigarren EPrako pistak grabatu ditu orain Abbey Road estudioan. Londrestik iritsi berritan eta artean hango “lainoak” inguratuta eman dio elkarrizketa BERRIAri.

Zer-nolako esperientzia izan da Abbey Roadekoa?

Zaila egiten zait hitzez adieraztea han sentitutakoa. Musikaren historia aldatu zuen epizentroan grabatzeko aukera izan dugu, eta hori ikaragarria da. Musika maite dugunontzat gailur moduko bat da. Gainera, bigarren estudioan izan gara, magia gertatu zen aretoan hain justu. Han sartzea sekulako inpaktua izan da niretzat, 60ko hamarkadan zegoen bezala baitago barrendik: lurra, panelak, paretak… dena da ordukoa, ezer ez da aldatu. Denbora makina batean bidaiatu izan bagenu bezala, musikaren sabelean barneratu gara gehien maite duguna egitera eta sortzera.

Hain ikusgarria al da hango tresneria?

Hasieran, harremanetan hasi ginenean eta, toki historikoa iruditzen zitzaigun. Gizateriaren ondare izendatuta dago, eta museoa ere bada. Ertz guztietatik ustiatzen dute, jende asko joaten da hara paretetan margotzera, zebra bidean argazkiak egitera, The Beatlesi gorazarre egitera. Abbey Road oso turistikoa da, eta beldurra ere banuen, ez ote zen plastikozko zerbait izango. Baina ezta inondik ere: goi mailako estudio bat da, eta ikaragarria da han duten mikrofonia. Material zaharra dute, baina oso zaindua. Bada mikrofono modelo bat, esaterako; munduan hiru ale baino ez daude halakoak, eta horietako bat izan dugu eskuetan.

“Abbey Road oso turistikoa da, eta beldurra ere banuen, ez ote zen plastikozko zerbait izango. Baina ezta inondik ere: goi mailako estudio bat da, eta ikaragarria da han duten mikrofonia”

Izen handiko estudioetan grabatutakoa zara lehenagotik ere.

Bai. [Steve] Albinirekin egon gara Chicagoko Electrical Audion, baita Los Angelesko estudio garrantzitsuetan ere [AEB], baina hau beste maila batekoa izan da. Topikoa izan liteke, baina bibrazio hori hor dago, eta oso fisikoa izan da. Sartu eta berehala, negar batean hasi nintzen, eta ez naiz sentimenduak erraz ateratzekoa, ez behintzat horrela.

Gorka Urbizu, Abbey Road estudioaren atarian. IBAI ARRIETA DEL PICO / ONLY IN DREAMS

Gaur egunean oso egonaldi kondentsatuak egiten dira estudioetan. Zer grabatu duzue bi egunetan?

Bi kantu grabatu ditugu. Iaz Hasiera bat plazaratu nuen, baina disko oso bat egitea asko kostatzen da, eta aurten esperimentutan nabil: EP sail bat egin nahi dut. Urtarrilean Bakan (I) atera nuen, bi abestiko EPa: Herri Txiki eta Etorkizuna ginenean. Orain grabatu dugunak Bakan (II) EPa osatuko du.

Patxadaz ibiltzeko larri samar ibili gara, baina estudioa garestia da, eta guk ez dugu multinazionalik atzean. Autoprodukzioa izanik, ez da gutxi hara iristeko baldintzak lortu izana. Bueltatzerik balego, bihar bertan bueltatuko nintzateke Abbey Roadera.

“Guk ez dugu multinazionalik atzean. Autoprodukzioa izanik, ez da gutxi hara iristeko baldintzak lortu izana. Bueltatzerik balego, bihar bertan bueltatuko nintzateke Abbey Roadera”

Aurreko diskoa Lleidan [Herrialde Katalanak] grabatu zenuten. Koherentziagatik joan omen zineten hara. Zer lortu nahi izan duzu Londresko estudioan? Zer soinu lortu nahi zenuen?

Estiloa dela eta, beti gabiltza borrokan, eta azkenean ez du horrenbesteko garrantzirik ere. Saiatzen gara ahalik eta kantu borobilena lortzen, baina egia da estudioaren baliabideak ere aprobetxatu nahi izan ditugula. Hasiera bat-ek oso soinu berezia dauka: lehorra, gordina, inongo artifiziorik gabekoa. Oraingo honetan laxatu egin dugu hori, eta aretoak duen espazioa ere aprobetxatu nahi izan dugu. Soinua ez da hain idorra izango, batez ere bateriena. Paul McCartneyk erabilitako pianoa ere han dago, eta erabili dugu: jolas egin dugu horrekin: Ob-La-Di Ob-La-Da moduko bat sartuko dugu pianoan. Askatu egin gara pixka bat.

Abesti solteak grabatzea eta disko bat grabatzea ez dira gauza bera. Zer eman dizu EPak grabatzeko joera berri honek?

Ez nago ohituta abesti solteak grabatzera. Alde batetik, ardura moduko bat ematen dizu horrek, egindakoak zure momentu hori laburbildu behar duelako, baina azkenean bi kantu dira, eta ez du esan nahi ildo horretatik joko duzunik gero. Baina askatasuna ere ematen du estilistikoki. Disko osoa egindakoan, kantuen arteko koherentzia eta haien arteko lotura ere kontuan hartzen dituzu. Abestiak elkarren ondoan doaz, osotasun batean oinarrituta sortzen dituzu, eta puntuz puntu lotzen dira, denbora-pasetako ariketetan bezala. Baina hau beste zerbait da: kantu solteak dira, ez dute loturarik.

Esana duzu magia estudioan sortu nahi zenuela, entseguetan sortu beharrean. Magia horren bila egin duzue jolas?

Egia da estudioan sortzeko grinaz nabilela aro berri honetan. Berri Txarrak-en, oso lotuta eramaten genituen gauzak. Asko entseatzen genuen, eta estudiora zerbait solidoa eramaten genuen; hala ere, ez oso itxia, mentalitate irekia behar baita estudioan. Kontrolatu ezin dituzun gauzei eta bertan suertatzen direnei heldu behar diezu, hortik zerbait berria sortzeko. Baina tartea txikia zen beti. Orain oso bestela ari naiz, eta Jordi Matas ekoizleak ere badu horretan ikustekorik. Aurrez gehiegi landu gabekoak gustatzen zaizkio hari, magia estudioan atera dadin. Halaxe izan zen Lleidan, eta halaxe izan da honetan ere, ez baikeneukan denbora tarte handirik. Egia da kantuak ez ditugula horrenbeste ixten eta momentuan bertan hartzen ditugula erabaki asko. Tipo zalantzatia naiz, eta oso gogorra egiten da hori, baina tentsio horretan bizi gara, eta ezjakintasun horrek ere sorpresa ederrak ematen ditu. Hari horretan gabiltza, alanbre horretan zintzilik, eta batzuetan bertigoa ematen du, baina espero ez dituzun gauzak sortzen dira. Horixe da musikak duen gauzarik politenetako bat.

Gurea oso proposamen organikoa da. Gure estiloa eta gauzak egiteko modua ez daude boladan, baina guk horrela egiten dugu, eta zintan grabatu dugu berriz ere, molde zaharrean. Azkenean, hiru tipo gara gela batean musika jotzen. Hori besterik ez, eta, era berean, hori dena. Gure dohainak ikusiko dira zintan, baita gure gabeziak ere, eta betiko gelditzen dira. Horrek badu zerbait bizia.

“Azkenean, hiru tipo gara gela batean musika jotzen. Hori besterik ez, eta, era berean, hori dena. Gure dohainak ikusiko dira zintan, baita gure gabeziak ere, eta betiko gelditzen dira. Horrek badu zerbait bizia”

Urte eta erdi joan da bakarkako lehen diskoa atera zenuenetik, eta jo eta su ibili zara geroztik. Nola hartzen dituzu gauza horiek?

Gure paradoxetako bat da hori: publikoaren menpe zaude, baina ezin duzu propio harentzat idatzi. Bakoitzak bere jakin-min musikaletik idazten du, garai horretako bere kezkak, pozak, penak paratzen ditu, eta, gero, egindakoa entzuteko inor baldin badago bestaldean, orduan biribiltzen da kantua. Nik badut pribilegio hori, jarraitzaile nahiko fidelak ditut, eta egin dudana entzuteko prest egoten dira.

Eta hori ikusita, ez kexatzeko esaten diot neure buruari, neure buruaz aspertzen naizenean edo nekea etortzen zaidanean. Munduko ogibiderik ederrena daukat eta.

Berri Txarrak taldetik nentorren, sona handiko talde batetik. Eta 2019ko biran, esate baterako, 25.000 lagun biltzea zu entzutearren; hori izugarria da. Baina gauza horiek gerora asimilatzen dituzu. Ferminen kontzertua ikusi, eta “hau guk ere egin dugu” pentsatzen duzu harrituta.

Eta aldendu egin zinen horretatik.

Eman nituen lau urte halako lugorri batean, kontzerturik eta elkarrizketarik eman gabe. Orain beste toki batetik heltzen diot musikari, eta galdera ikur erraldoi bat sortu zen: nola hartuko ote zuen jendeak. Musikak hartu duen joera kontsumista azkar honetan oso presaka doa dena, eta ematen du ahaztu egingo zaituztela hor ez bazaude.

Nire proposamena oso gordina da, oso bestelakoa. Gauzak sosegutik egin nahi nituen, eta ez nuen inondik inora espero jendeak hala erantzungo zuenik. Oso pozik nago. Disfrutatzen ari naiz, baita biran ere. Oso giro ederra lortu dugu gure artean, denek maite dute proiektua, eta gauza oso berezia egiten ari garela sentitzen dut. Ematen du badagoela zurrunbilotik ihesi dabilen jendea, musika soseguz entzun nahi duena, beste aldarte batean.

“Oso giro ederra lortu dugu gure artean, denek maite dute proiektua, eta gauza oso berezia egiten ari garela sentitzen dut. Ematen du badagoela zurrunbilotik ihesi dabilen jendea, musika soseguz entzun nahi duena, beste aldarte batean”

Hasiera bat mugarri izan dela esan izan duzu.

Artisauak gara, eta urteak daramatzagu kantuak zizelkatzen. Proiektuak edo estiloak badu garrantzirik, baina berdin du azkenean. Gure musika bizirik dago; haziz, aldatuz eta deformatuz doa. Hasiera bat bada mugarri bat, baina aurretik egindakoa egin gabe ez nintzatekeen gauza izango disko hori egiteko; nire ibilbide osoa izan da beharrezkoa hona iristeko. 14 urte nituela osatu nuen lehendabiziko taldea, eta hemen nago oraindik, oholtza gainean, eta oraindik ere beldur hori dut, zirrara hori, ilusio hori; horrek jarraitzen duen bitartean, aurrera egingo dugu. Sortzen dudana jakin-min artistiko batetik sortzen dut, pultsio artistiko batetik, eta oso eskertuta nago, pribilegio ikaragarria da artista izanik bizirik sentitzea, eta beste nonbaitetik ekiteko gauza naizela konturatzea. Berri Txarrak-ena hortik zetorren: nekea, neure buruaz aspertzea, higadura, eta, azkenean, uztea.

Ogibide guztietan gertatzen da.

Azkenean normala ere bada, baina horretarako ditugu erremintak: beste gauza batzuk probatzeko. Alde horretatik, ez dago Abbey Roaden egin duguna baino gasolina hoberik; ez dugu inoiz ahaztuko han grabatu izana.

Bi abestien izenburuak jakin litezke?

Prozesua bukatu gabe dago. Han grabatutako pistak nahastu behar ditugu orain.

“Kolaborazio batzuek hitzarmenezko ezkontzen antza dute, erregeek lurraldeak konkistatzeko egiten zuten gisako zerbait dira. Iruditzen zait estrategikoak direla artistikoak baino gehiago”

Kolaboraziorik izango da?

Kolaborazioen gaindosi bat daukagu, eta horrek aspertu egiten nau. Kolaborazio batzuek hitzarmenezko ezkontzen antza dute, erregeek lurraldeak konkistatzeko egiten zuten gisako zerbait dira. Iruditzen zait estrategikoak direla artistikoak baino gehiago. Gehiegizkoa iruditzen zait, batez ere belaunaldi berrietan, igartzen baita ez dagoela ez miresmenik eta ez ezer. Zilegi da, baina musika kuantifikatu daitekeenetik, estrategia hutsa baino ez da.

Benito Lertxundik dituen milaka miresleen arteko bat da Juantxo Zeberio Etxetxipia (Tolosa, Gipuzkoa, 1968). Eta miretsi ez ezik, aztertu ere egin du kantaria, gogotik. Hasteko eta behin, praktikak emandako ikuspegitik egin du hori, besteak beste haren taldeko piano jotzailea izan baita mende laurdenez. Eta enkarguz ere egin du, Gotzon Barandiaranek espresuki eskatu baitzion Benito Lertxundiren 50 urteko ibilbidea sistematizatzea. Kanterri ikastaroan azaldu du Zeberiok bere azterketaren emaitza.

Juantxo Zeberio pianoan, gaur, Kanterri ikastaroan. ANDONI CANELLADA / FOKU

Lertxundik euskal kantagintzan egindako ibilbidea nekez osa liteke hitzaldi bakarrean, hain baita zabala haren ekarria. “Ertz askotatik begiratu diot, jakinda gauza asko kanpoan geldituko zirela ezinbestean”, azaldu du Zeberiok ezer baino lehen. 1967an plazaratutako Zenbat gara? kantutik hasi, eta 2024an grabatutako Ez nabil ezeren bila azkenik grabatutako kantura bitartean “gertatu dena” azaltzeko asmoz, hainbat ataletan banatu du Lertxundiren ibilbidea, eta abesti zatiak entzuteko jarriz zein pianoa joz lagundu ditu bere gogoetak.

Besteak beste, Benito Lertxundiren diskografia, jasotako eraginak eta kantuen elementuak aletu ditu Zeberiok, bai eta haren soinuaren bilakaera azaldu ere, adibide zehatzen bidez. Haren kantutegia sailkatzeko metodo bat baino gehiago ere eman du, esate baterako, errepertorioko kantu bakoitza osatzen duten hitzen eta musikaren egiletzaren araberakoa. Herabe agertu da halere gai horri dagokionez: “Beste modu askotara ere sailka litezke, ziur bakoitzak bere modua duela”.

Hitzen edota musikaren egiletza irizpidetzat hartzearen garrantzia adibide praktiko baten bidez ilustratu du. Zuberoako abesti herrikoietan oinarritutako kantei heldu die horretarako: «Maria Solt eta Kastero eta Txori Erresiñula herrikoitzat jotzen ditugu, eta, nola ez, Dolu gabe. Baina gutxik dakite, hemen eta Zuberoan, azken abesti horren doinua Lertxundirena dela».

“‘Maria Solt eta Kastero’ eta ‘Txori Erresiñula’ herrikoitzat jotzen ditugu, eta, nola ez, ‘Dolu gabe’. Baina gutxik dakite, hemen eta Zuberoan, azken abesti horren doinua Lertxundirena dela”

JUANTXO ZEBERIO / Musikaria

Sailkatzeko modua zeinahi izanik ere, garaian garaiko musika joeren testuinguruan eta Benito Lertxundik balioetsitako erreferentziekin harremanetan kokatu du Zeberiok etapa bakoitza. Konparaziora, Fernando Pessoa poeta eta Leonard Cohen musikaria aipatu ditu mugarri gisa: “Pentsamendu aldetik, barruranzko aldaketa markatzen dute Lertxundiren kantagintzan, eta aski nabarmena da hori Hitaz oroit diskotik aurrera”.

Leonard Cohen musikari kanadarrarena bezain konstantea izan da beste hainbaten eragina ere, hala nola Bob Dylan kantariarena, zelta musikarena eta Zuberoako herri tradizioarena.

Taldearekin beti

Benito Lertxundik bere-berea lukeen soinua definitu nahian, hainbat gako eman ditu hizlariak. Ez Dok Amairuko lehen urteak alde batera utzi ditu lehena emateko: “Musikari profesionalok hainbat formatutan aritzen gara, kontratatzen gaituzten lekuetara egokitzeko. Benito Lertxundik ez du inoiz kontzerturik eman bere talderik gabe”. Ahotsaz ere hitz egin du Zeberiok: “Geroz eta grabeagoa, sarkorragoa eta sakonagoa izan da denboran barrena”. Tonuz ere gutxienez bi nota egin du behera Lertxundiren ahotsak, eta, adinak horretan ikustekorik ere baduen arren, beren-beregi bilatutako eboluzioa ere badela nabarmendu du. Tom Waits kantari estatubatuarra ere hartu du hizpide: “Askok diote gaizki kantatzen duela-edo, baina gezurra da. Waitsek kantatzen du hain justu berak kantatu nahi duen bezala, estetika hautsi horrekin jokatzen du. Lertxundik ahots zikinagoa erakutsi izan du batzuetan, hari egindako keinu moduan”.

Produkzioari eta moldaketek soinuan izan lezaketen garrantziari heldu baino lehen, Lertxundiren lan egiteko modua azaldu du Zeberiok: “Hark doinua ekarri, eta taldeko musikari profesionalek abestia ondu, horixe izan da metodoa”. Gaineratu du “modu koralean” egin izan dituztela moldaketak, Lertxundik “dezente zuzenduta” izanik ere. “Ez da inoiz partiturarik izan”.

Lertxundi “oso leiala” dela ere nabarmendu du piano jotzaileak: “Angel Unzu, Olatz Zugasti, ni neu… Salbuespenak salbuespen, formazio bera izan du beti, eta hori ere antzeman egiten da soinuan”.

//www.youtube.com/watch?v=JUlj-xiS9u0

Lertxundik bere kantu bakoitzari ematen dion garrantziaz mintzatu da azkenik, eta estatistika baliatu du horretarako, ahalik eta objektiboen egiteko ahaleginean: “Kantu batzuk behin baino gehiagotan grabatu ditu, eta bertsio bat baino gehiago izan dituzte, maiteagoak dituen seinale”. Horren adibide dira Ekaitza, Baldorba, Gure bide galduak, Bizkaia maite eta Urrundik heldu naiz.

Benito Lertxundik egindako ekarpena luze-zabal aztertzea dute asmo aurtengo Kanterri ikastaroan, eta, horretarako, ertz askotatik helduko diote kantariaren ibilbideari. Besteak beste, Benito Lertxundiren adiskideak, zaleak, musikariak, adituak eta kazetariak ariko dira bertan; hala nola Ane Ablanedo, Juantxo Zeberio, Itziar Navarro, Iker Gurrutxaga eta Imanol Artola. Hitzaldiez gainera, saio praktikorik ere izango da tartean. Uztailaren 4an eta 5ean egingo da Kanterri, Oiartzungo udaletxeko (Gipuzkoa) batzar areto nagusian. Ahotseneak, Bizardia kultur elkarteak, Soinueneak eta Oiartzungo Udalak antolatu dute egitasmoa, laugarrenez.

Ane Ablanedok emango du aurtengo Kanterri ikastaroko lehen hitzaldia: ‘Benito, gure emozioen alkimista’. KANTERRI

Kanterriren komunikazio arduradun Gotzon Barandiaranek Lertxundiren garrantzia nabarmendu du: “Alderdi askotan eduki du eragina Lertxundik, ez bakarrik musikagintzan, Ez Dok Amairun eta Berpizkunde hartan; gerora ere, pertsona askoren euskalduntze eta alfabetatzean eduki du eragina, esate baterako”. Naziogintzan izan duen “eta oraindik ere baduen” eraginari ere jarri dio azpimarra: “Erreferentzia sinboliko asko daude bere kantuetan, eta, horregatik, komunikazio euskarri mordoan erabili dira haren hitzak; baita hezkuntza arautuan eta ez arautuan ere”.

Euskal kantagintzak dituen gabeziez ere mintzatu da Barandiaran: “Gure adierazpen eta arte diziplina guztien artean musikak dauka eraginik handiena alde handiz, baina ikerketa eta saiakera lan gutxi ditugu horren inguruan”. Gabezia horri lotuta azaldu du, hain zuzen, aurtengo Kanterriko hizlarien zerrenda nekez osatu izana: “Batzuk oso erraz identifikatu genituen, baina Benito Lertxundiren kantagintzari helduko lioketen emakumezkoak aurkitzea ez da samurra izan”. Gai bat gelditu omen zaie osatu ezinik: “Genero ikuspegitik ere aztertu nahi genuen Benitoren kantagintza, baina ez dugu inor aurkitu”.

Ibilbidea eta eboluzioa

Ane Ablanedok emango du jardunaldiko lehen hitzaldia, uztailaren 4an, 09:30ean; Benito, gure emozioen alkimista hitzaldia emango du, kantariaren adiskide gisa. Benitoren musikaren zalea izateak “asko eta errotik” markatu duela dio Ablanedok, eta bere esperientziatik aztertuko ditu Lertxundiren musikak sortutako emozioen nolakotasuna, jatorria eta kolorea: “Zaleok urteetan erakutsi diogun maitasunean eta leialtasunean datza funtsean Benitoren arrakasta, eta horixe da beti musikari batek eduki dezakeen aitortzarik handiena”.

Juantxo Zeberio musikariak eskainiko du uztailaren 4ko bigarren hitzaldia, 12:00etatik 14:00etara: Zerk bereizten ditu Benitoren kantuak? Zeberiok bi kontu aztertuko ditu: Lertxundiren musika moldea nola aldatu den 1967an gitarra hutsez lagunduta plazaratzen hasi zenetik azken kontzertua eman zuen arte iragandako hirurogei urteetan, eta hasierako kantu haiek 2024an zuzenean grabatutako azken kantuetan zer arrasto utzi duten. Benito Lertxundiren kantu guztien artetik lagin bat hartuko du horretarako.

Itziar Navarro musikari eta musikologoak saio praktikoa egingo du, arratsaldez: Orioko bardoaren lorratzean. Benito Lertxundiren ibilbideari errepaso kantatu bat. Kanterriko lehen eguneko azken saioa izango da, eta bertara bilduko direnen parte hartze aktiboa eskatuko du: aurrez emandako kantu zerrenda bati jarraika, Benito Lertxundiren kanta batzuk landuko dituzte, ahots hutsez zein soinu-tresnez lagunduta.

Hiru aro

Imanol Artolak gizarteari jarriko dio fokua Benito Lertxundiren kantuak garai soziopolitikoen isla hitzaldian, eta 1967tik hasi eta 2024ra bitartean gertatu diren aldaketak hartuko ditu hizpide: “Benito Lertxundi bere garaiaren seme izan da, eta garai soziopolitikoa aldatu ahala joan da aldatuz bere kantagintza ere”. Lertxundiren ibilbidean hiru aro bereizten ditu Artolak, eta aro bakoitzeko ezaugarri nagusiak aletuko ditu. Uztailaren 5ean izango da Artolaren hitzaldia, 09:30ean.

Iker Gurrutxaga Naiz irratiko musika arduradun eta MusikHaria saioko gidariak emango du Kanterri ikastaroko azken saioa, 12:00etan: Benito Lertxundi, Talai-Menditik Mendibeltzera. Gurrutxagak Benito Lertxundiren herrikideei erreparatuko die, haren ekarpenak Orioko (Gipuzkoa) musikariengan izan duen eragina aztertuko baitu. Halaber, hainbat istorio kontatuko ditu, Lertxundiren alderdi pertsonalagoa ezagutzera ematearren: “Oriotarrontzat oso ohikoak izan daitezkeen kontuak izango dira, baina Euskal Herrian ziurrenik ez direnak oso ezagunak”.

Gaurtik hasi eta maiatzaren 8ra arte, zabalik da izena emateko epea. Aurreko aldietan bezala, aurten ere abantaila izango dute BERRIAlagunek: 30 euroan izango dute ikastaro osoa, eta 20 euroan, egun bakarra. Gainontzekoentzat, 40 euroan izango da egun osoko matrikula, eta 25ean, egun bakarrekoa, soldatadunak baldin badira. Soldatagabeek, berriz, 20 euro ordaindu beharko dituzte egun osoko ikastarorako, eta 15 euro, egun bakarrerako.

Pantxix Bidart (Hazparne, Lapurdi, 1971) Ahots Hutsez taldeko partaide da, Ander Barrenetxea, Marie Bidart Hirigoien, Claudine Arhantzet eta Ibon RG-rekin batera. Kanterri ikastaroan aritu dira, Oiartzunen (Gipuzkoa), taldean kantatzea batez ere entzutea dela irakasten.

Pantxix Bidart, Oiartzunen. MAIALEN ANDRES / FOKU

Kanterrira bordoiaren lanketa ekarri duzue. Esplika ezazu.

Polifonia moduko bat da, nota bakarreko doinuan. Ipar Euskal Herrian txirula eta ttunttuna erabiltzen dira, eta azken horrek ematen du nota, bon-bon-bon. Kanta bat ez da baitezpada melodia bat eta horren gainetik ahots bat, baizik eta gauza lineal bat, eta horien inguruan sortzen diren uhinak. Behar da entzuten jakin, eta tinbrea egokitu besteekin bat egiteko. Nahi genuke sentiarazi ez direla bost ahots indibidual, bost ahots horiek bakar bat osatu behar dugula, eta bat hori osatzeko inportantea dela soinua. Ahoskera ere inportantea da.

“Nahi genuke sentiarazi ez direla bost ahots indibidual, bost ahots horiek bakar bat osatu behar dugula, eta bat hori osatzeko inportantea dela soinua”

Hitzik ez da zuen bordoian?

Bai, baditu, Claudine Arhantzet zuberotarrak kantatzen ditu, baina, ikastaroan, bordoian aritzen irakasten dugu: batasun hori  mantentzeko bestea entzun behar dela eta norberak ez duela bestea estali behar, joko hori guzia, hau da, La justesse du chant [kantuaren zuzentasuna]. Guretzat ere ez da erraza, kantariak baikara denak.

Gaurko garaiok indibidualismora jotzen dute, ordea, baita musikan ere. Zer gogoeta duzue horren harira?

Niretzat kantua momentu politiko bat da, edozer kantatuta ere, eta ez preseski mezu bat pasarazi nahi delako. Toki batean existitzea eta besteekin harremanetan sartzea ekintza politikotzat jotzen dut beti. Kantu bat ematea ez da oholtzan jarri eta zenbat dakidan erakustea, baizik eta besteekin batera aritu eta erresonantzian sartzea. Orain star system moduko bat bihurtu da musika, eta kasu horretan entzutea ez da biziki aktiboa. Baina kantuak, eta musikak oro har, bestearen entzuteko beharko luke. Elkar entzuten ikasiko bagenu, eztabaidak ez lirateke horren antzuak izanen.

“Kantu bat ematea ez da oholtzan jarri eta zenbat dakidan erakustea, baizik eta besteekin batera aritu eta erresonantzian sartzea”

Euskal Herriko txoko askotakoak zarete. Nolatan elkartu zineten?

Duela bi urte, georgiar polifoniako ikastaro batean egin genuen topo Claudinek, Mariek, Ibonek eta laurok. Bizpahiru egunez aritu ginen elkarrekin, eta, ongi pasatu genuenez, jarraitzea erabaki genuen. Zinez naturalki gertatu zen. Hastapenean bagenuen beste kide bat ere, Claudinen lagun baxenabartar bat, baina, astirik ezin atera, eta utzi behar izan zuen. Gerora, Ander batu zitzaigun. Hilabetean behin elkartzen gara. Hastapenean entsegua egin eta arratsalde apalean aurkezpena egiten genuen hamabosten bat lagunen aurrean. Berriki emanaldiak egiten hasi gara, eta gustura, bai gu, bai eta jendea ere, ustez. Ahal dugun guzietan biribilean jarrita egiten ditugu emanaldiak, ahotsak ez baitira berdin entzuten entzuleei begira jarrita.

“Ahal dugun guzietan biribilean jarrita egiten ditugu emanaldiak, ahotsak ez baitira berdin entzuten entzuleei begira jarrita”

Zuei mikroak jartzea ez da erraza izango.

Ez dugu mikrorik, ahalaz. Ez gara 10.000 lagunen aurrean ezartzen. Mikroak sartu behar izanez gero, giroa hartzekoak izan daitezela, bostetik bat egitea baita beti helburua. Soinu ekipo batekin zaila litzateke, teknikari oso ona eta pazientziatsua beharko litzateke, eta, halaz ere, zaila litzateke.

Rock estiloetatik abiatu eta polifoniara etorri zara. Zeren beharrez?

Kantu klasiko eta tradizionala ttipitatik jaso dut; jaso, eta jasan ere bai, beharbada. Gaztetan metala entzuten nuen, Metallica eta abar, baina, bat-batean Su Ta Gar iritsi, eta lotura egin nuen. Nolanahi ere, nik beti banuen gitarra bat, eta gustuko nuen Pantxoa eta Peio eta beste hainbat kantariren abestiak kantatzea. Euskal Herrira itzuli nintzelarik, folk talde bat sortu nuen. Enetzat, kantatzea gauza natural bat izan da beti, eta hori da gaurko munduak moztu nahi diguna. Lehen, haurrak lokartzeko kantu marmar hori egiten zen, eta, orain, batzuek autoa hartzen dute horretarako. Kantatzeko ohitura natural hori kendu nahi digute, eta berreskuratu behar dugu.

Etxean, elizan, ikastolan… nonahi kantatu dugu. Jendea kantuz entzun eta ez nau harritzen, gure haurrak ere ez. Eskoletara joaten naiz Gotzon Barandiaranekin, eta, kantuz hasi orduko, haur batzuei irria ateratzen zaie. Beharbada berezia egiten zaie nire ahotsa, baina gaizki sentitze bat ere bada, eta horrek erran nahi du ez zaiela natural. Hor bada galtze bat.

“Enetzat, kantatzea gauza natural bat izan da beti, eta hori da gaurko munduak moztu nahi diguna”

Estimu handian dituzu poetak. Zer bilatzen duzu haien testuetara jotzen duzunean?

Ez dakit zer bilatzen dudan; gehienetan instintiboa dela erranen nuke. Testu batean gelditu, eta hartzen dut, baina ez dut jakiten zergatik. Gero, emeki-emeki ematen diot zentzua, baina instintiboa da guziz.

Musikari gisa ez dut askorik idazten, hitzak hartu egiten ditut gehienetan, zeren eta Euskal Herrian bada poeta on asko. Haien testuak liburuetan irakurtzen dituztenentzat bikain, baina irakurtzen ez dutenentzat kantua medio ona da poeta baten ezagutarazteko.

2013az geroztik ez du kontzertu handirik eskaini Fermin Muguruza-k (Irun, Gipuzkoa, 1963), ez behintzat bere bandarekin, han-hemenka eginiko kolaborazioak eta parte hartzeak ugariak izanagatik ere. Haren sormenerako lehen habia du musika; eszenatokia mundu, eta oholtza toki natural. Anaia Iñigo beti gogoan, 40 urte luzeko ibilbidea eta ondarea aldarrikatzera dator, harro.

Fermin Muguruza, Irungo Meaka auzoan. JON URBE / FOKU

Hasieran, uztailaren 7an zinen abenduaren 20ko kontzertuaren berri ematekoa. Ordea, zure urtebetetze egunera aurreratu duzu azkenerako. Nolatan?

Azken hilabeteetan latzak gertatu direlako. Denetan latzena Valentzian gertatutakoa izan da; institutu bateko zuzendaria eta zuzendaritza batzordeko beste bost irakasle epaitegira eraman dituzte deklaratzera, zer eta nire omenez egindako horma irudi artistiko bat zintzilikatzeagatik. Nik ez dut inolako salaketarik ez kausarik, baina nire bizitza artistikoaren eta nire irudiaren aurkako erasoa etengabea da. Terrorismoa goraipatzea leporatzen diete, eta urtebete eta hiru urte arteko kartzela zigorra ezar dakieke. Oraindik ez da epairik atera, baina batzuek esan dute zenbat eta luzeago jo, orduan eta okerragoa izan litekeela. Libratuko balira, udaleko errejidorea inputatuko luketela ere entzun dut; institutua publikoa izaki, horma irudia jartzeko baimena emateagatik. Helarazi didate oso gaizki pasatzen ari direla, eta, kargurik gabe aterako balira ere, okerra egina dago, zuzendari izateko curriculum garbi-garbia behar izaten delako, eta postu horretan jarraitzea galaraziko lieketelako. Elkartasun osoa erakutsi nien sareetan. Kultura gehiagorekin erantzungo geniela esan nien.

“Nik ez dut inolako salaketarik, ez kausarik, baina nire bizitza artistikoaren eta nire irudiaren aurkako erasoa etengabea da”.

Eta, gero, Itziar Ituñoren aurka hasi ziren berriz.

Une honetan gehien miresten dudan pertsona da Itziar Ituño. Sekulako egurra eman zioten presoen aldeko manifestazioan parte hartzeagatik, eta, halere, sari bat jasotzera joan, saria niri eskaini, eta Sarri, sarri kantatu, gainera. Hori irmotasuna! Hori bai eredugarria! Sekulako indarra eman zidan aurrera egiteko. Egun haietan Bidasoa aldean zebilen grabaketan, eta bisita egin zidan. Iskiña tabernara eraman nuen, Sarri, sarri grabatu genuen tokira, eta argazki bat atera genuen, esanez bezala: Hemen gaude, eta «kriston martxa dabil!».

“Ituño Sarri, sarri grabatu genuen tokira eraman nuen, eta argazki bat atera genuen, esanez bezala: Hemen gaude, eta ‘kriston martxa dabil!”.

Biharamunean, Poitiersen ginela, Athleticen mobidako bideoak igorri zizkidaten; Elektrotxarangaren kantuak, besteak beste. Eta, berriro ere, jo eta su La Razón. Orduantxe erabaki nuen apirilaren 20an iragarriko nuela nire ibilbide osoko kontzertua, ezin zela uztailaren 7ra arte itxaron. Mahukakoei ez nien aukera handirik eman, egia esan; erabakia hartuta zegoen. Alboan BERRIA eta Gara nahi nituela ere, erabakita. Negu Gorriak-en garaian Egin eta Egunkaria izan genituen moduan. Esan Ozenki diskoetxearen logoa ere sartu dut, omenaldi gisa, Galindok hondoratu egin nahi izan zuelako, baina ez zuelako lortu. Sekulako festa izango da.

Indartsu zaude gero.

Indartsu sentitzen naiz, baina orain. Goya sarietan egurra, gero Valentziakoa, Ituñori gertatutakoa, Palestinakoa… Handik Dam taldea ekarri nuen, eta elkarrekin pasatutako lau egunak oso gogorrak izan ziren, lehertuta baitzeuden. Palestinaren aldeko manifestaziora joan, eta, une batean pankarta hartu nuenean, “Aupa Fermin, ez etsi!” esaten zidan jendeak. Eta, hain zuzen, hori da gakoa, ezin da etsi.

Zer ageri zaizu atzera begiratzen duzunean?

Nirea jazarpen baten historia dela ikusten dut argi. Jada Kortatu garaian geratu zitzaigun garbi: Madrilgo kontzertuak bertan behera, eta Poliziarekin istiluak. 1984an eman genituen lehen kontzertuak, eta 1986an izan zen hori. Ondoren, Manolo Gilek egindako marrazki bat baztertu behar izan genuen, Espainiako erregea RanXeroxen antzean margotu zuelako. Negu Gorriak-en garai ia osoan Galindoren ezpata izan genuen lepoan. Haren ostean, ultraeskuindarrak izan ziren nire kontzertu batean lehergailu bat jarri nahian, 2001ean. Eskuetan zartatu zitzaien. Manu Chaorekin egindako biran, 2004an, hainbat kontzertu geratu ziren bertan behera. Hamabi urte eman nituen Madrilen ezin jo. Black is Beltza-rekin ere, antzekoa. Lehen filmaren harira, elkarrizketa bat egin zidaten TVE2 katean, eta biharamunean kazetariak barkamena eskatu behar izan zuen, PP oldartu zitzaiolako. Etengabea izan da, Hertzainak-en abesti hura buruan daramat beti: “Bakean utzi arte, [...] estatuari gerra”. Zer egin behar dudan? Kultura gehiagorekin erantzun.

“Hertzainak taldearen abesti hura buruan daramat beti: ‘Bakean utzi arte, estatuari gerra’. Zer egin behar dudan? Kultura gehiagorekin erantzun”.

Itziar Ituñorenaz harago, elkartasun handia jaso duzu?

Bai, horrek bete egiten zaitu, eta behar-beharrezkoa da. Neguan ez naiz sobera jabetu, etxetik gutxitan atera naizelako, eta ez nintzen gozo; higatze handia dakar horrek. Baina betiko elkartasuna hor dago, horixe erakutsi zidan Palestinaren aldeko manifestazioak.

Esan liteke zure ibilbide osoko lanaren emaitza mundu osoa hartzen duen sare zabala dela. Leiho asko ireki dituzu munduan; zer ageri da horietatik begiratuta?

Herrialde bakoitzean, edo herrialde bakoitzeko hiriburuan bederen, adiskide talde bat dudala esan dezaket, harro. Tokian tokiko jendeak sekulako aukera pribilegiatua ematen dizu, eta haiekin elkartzea oso garrantzitsua da, termometro moduko bat direlako, eta haien begietatik ikusten ahal duzulako herrialde bakoitzean zer gertatzen den.

Zer analisi egingo zenuke?

Azken urteotan ezkor aktiboa naizela esaten dut, baikorra behintzat ezin baita izan. Egoera larria dago toki guztietan, eta neoliberalismoa sustatzen dutenek gogotik defendatuko dituzte beren pribilegioak, indarkeria handiz beti. Horren aurka zer alternatiba plantea litekeen esatea oso zaila da utopikoak garenontzat.

Hamaika borrokatan engaiatu zara: Nikaragua, Palestina, Bidasoa, alardea… Dezepziorik?

Ezagutzen nautenek badakite nostalgiaren aurka mintzatu naizela beti. Orain, halako atzera begirako bat antolatu nahi izanda, beharbada nostalgiara joko dudala pentsatuko dute batzuek. Jakina, atzera begirakoak izan lezake horren kutsurik ere, baina atzera begirakoa ez da nostalgia: nire oraina aldarrikatzen du. Borroka askotan ibili naiz, antinuklearretatik hasita, ondo konbentzituta beti, baina nahiko marxista naiz horretan: zein da egoera? Bada, horixe analizatu behar da. Nondik gatozen ere kontuan hartzekoa da, jakina, baina errealitate zehatzari heldu behar zaio.

Milaka Bilaka plataformarekin gertatutakoak, esate baterako, oso zapore mingotsa utzi zidan. Indarkeria armatuarekin jarraitzerik ez zegoela esateko jarri genuen martxan. T4ko atentatua gertatu berri zen. Hor sartu nintzen, eta kantua egiteko konpromisoari heldu nion. Koldo Izagirrek idatzitako hitzei musika jarri behar nien, eta gogoan dut Zebda, Manu Chao eta Ojos de Brujo taldeei eskatu niela kolaborazioa; garai hartan, punta-puntakoak. Erabat sinetsita nengoen lortuko genuela, baina ez zen horrela gertatu, eta oso gaizki gelditu nintzen. Nolanahi dela ere, aldatu ezin izan direnak han gelditu dira, eta gauza ororekin ikasten da.

“Atzera begiratzen dudanean, nirea jazarpen baten historia dela ikusten dut argi eta garbi”.

Nikaraguakoak ere izan zuen irakaspenik zuretzat.

Egin irratian ari nintzen lanean, eta hauteskundeak Nikaraguan. Gerra bai ala gerra ez bozkatu behar zuten, eta horregatik galdu zuten sandinistek. Sekulako kolpea izan zen. Gerora konturatu ginen jendeak bakearen aldeko botoa eman zuela, ezin zutela horrela jarraitu. Gogoan dut EMK-LKIk sekulako kartel onak egiten zituela garai hartan. Nikaragua Sandinista zioen kartela prestatu zuten, eta, galdutakoan, beste kartel bat atera zuten: Y la creación de un mundo nuevo se detuvo por un instante –eta mundu berriaren sorrera gelditu egin zen une batez–. Zer-nolako mina zegoen hor. Adinean aurrera egin ahala, konturatzen zara istant horrek hamarkadak har ditzakeela.

Hainbat sari jaso dituzu. Zein dituzu kutunenak?

Denak dira eskertzekoak, baina bi aipatuko nituzke. Lehena, Bilboko konpartsek emandakoa, euskararen alde egindakoagatik. Euskal makila bat eman zidaten, eta ni erabat harro. Alabak adarra jotzen dit askotan, euskararen aurkako erasoren bat agertu eta marmarka hasten naizenean. “Aita, atera euskal makila!”, esaten dit. Bigarrena Bartzelonan bizi den kolektibo palestinarraren eskutik jaso nuen, eta horrek ere sekulako poza eman zidan. Benetan hauspotuta sentitu nintzen. Hildakoek ohartarazi egiten digutela dio Rosa Luxemburgen hilarriak, eta sari hauek halakoxeak dira niretzat: euskararen eta Palestinaren alde tinko lanean jarraitu behar dudala ohartarazten didate.

Amets asko bete dituzu: musika, irratia, zinema, komikia… Polifazetikoa zarela esatea gutxi esatea da. Baduzu zer edo zer atzean utzi duzunik? Pedagogia, beharbada?

Bai, gauza bitxia dago hor ere. Pedagogia ikasteari ekin nion, hezkuntza giltzarria iruditu izan zaidalako beti, eta mundua alda dezakeela sinetsita nengoelako. Laugarren kurtsoan, heziketa berezia lantzen ari ginela, bete-betean hasi ginen Kortaturekin, eta gainditu nuen ikasturte hori, baina bosgarrenari ezin izan nion heldu, eta hortxe utzi nuen. Egia esanda, zinezko pasioa diot gaiari. Iaz Alacant, Pontevedra, Poitiers, Okzitaniako Tolosa, Bogota eta Guadalajarako unibertsitateetan izan nintzen hitzaldiak ematen. Esperientzia ederra izan zen, entzuteko irrikaz etorri baitzen jendea. Bitxia da nola osatzen diren zirkuluak. Badut erronka berri bat, halere.

Zer erronka?

Jone Unanuak Jakoba Rekondoren liburua oparitu zidan abenduan, izenpetuta gainera: “Aupa Fermin, eutsi lurrari”. Mundu horrek erakarri egiten nau, baina ezjakin hutsa naiz, eremu txiki batean tomate landare bat jarri, eta nahiko lan dut. Lurra aldarrikatu eta defendatu beharraz ohartarazi nau horrek ere.

Eta sortzaile gisa?

Ez dakit, edozein momentuan atera daiteke zerbait berria. Gozatu handia hartzen dut Sahatsa Jauregi artistarekin, adibidez, erakusketak antolatzen laguntzen digunean. Baita beste gazte askorekin ere: Olaia Inziarte, Eider Rodriguez, Josevisky… Oso ongi inguratuta nago, eta horrek izugarri motibatzen nau.

«Huntza taldearen agurrekoan lotu nituen denak: toki hura nahi nuen, eta antolatzaile haiek nahi nituen»

Anaiaren galerak ziurgabetasuna eta oholtzara igotzeko ezina eragin zizkion, baina erronka jo zion bere buruari, handira jo ere, eta harekin adosten hasitako kontzertuari heldu zion. Abenduaren 20an izango da, Bilboko Miribillan. Hamar lagunek osatuko dute banda.

Kanturik kantu ibilbide osoaren errepasoa eginez, aspaldiko asmoa gauzatuko duzu abenduaren 20an, Bilboko Miribillan. Azal iezaguzu.

Nire azken kontzertu handiak 2013an eman nituen. Geroztik hainbat gauza egin ditut, esate baterako, disko bat prestatu New Orleanseko jendearekin, edo antzokiz antzoki ibili Albert Plarekin eta Refreerekin, Gerra agerkaria dela eta. Iñigoren omenezko kontzertuan ere oholtzan izan nintzen, Kafe Antzokian. Abenduaren 20ko buelta horretan, 17an hain zuzen, 60 urte beteko lituzke. Haren egunean urtero elkartzen gara lagunak, eta iaz oso gauza ederra gertatu zen: Moskuko belaunaldi gazteek horma irudi bat egin zioten Iñigori, entsegu lokaletik gertu. Afari-merienda eginda heldu, eta hortxe eman ziguten sorpresa. Iñigoren abestiak ere jo zituzten. Bosgarren urteurrenerako omenaldi berezia antolatuko genuela esan genuen, eta hara.

Kontzertu handi honen asmoa 2019koa da?

Bai, 2020rako zerbait antolatzeko ideia nerabilen orduan. Hainbat talde ezagun itzuli ziren, eta niri ere etorri zitzaizkidan promotoreak. Eskaintza ekonomiko tentagarriak egin zizkidaten, nire bizitzako pasarte bat berriro oholtzara eraman nezan, baina nik ez nuen horretarako batere gogorik. Egitekotan, bizitza osoko errepertorioa egingo nukeela pentsatu nuen, nire ibilbide eta ondare osoari egingo niokeela errepasoa. Irailaren 5ean, ordea, Iñigo hil zen, eta dena bertan behera gelditu zen. Pandemia ere etorri zen, eta atzetik oso prozesu latza pairatu nuen: urruntze ikaragarri bat sentitu nuen, ez nintzen eszenatokietara igotzeko gai sentitzen.

“Oso prozesu latza pairatu nuen: urruntze ikaragarri bat sentitu nuen, eta ez nintzen eszenatokietara igotzeko gai sentitzen”.

Gogoan dut  La Mala etorri zela Moskura, Irungo festetan. Quien manda kantura heldu zenean, oholtzara igotzeko zioen hark, baina nik ezin. Unai gure semea DJ lanetan ari zen, gainera. Oso larria izan zen hura, non eta nire etxean ari zitzaidan gertatzen. Sekulako ahalegina egin behar izan nuen. Azkenerako igo nintzen, eta zoragarria izan zen. Babes itzela jaso nuen, eta erronka jo nion neure buruari, kontzertu bat behinik behin egin beharko nuela.

Urtebetetzeak jai giroan ospatu zalea zara.

Iaz, 60 urte bete nituela eta, sekulakoa antolatu genuen. Nire belaunaldiko jendea etorri zen, tartean Treku Kortatuko bateria, Ramon Agirre, Itziar Ituño eta beste hainbat aktore eta lagun. Gazteak ere baziren, esate baterako Olaia Inziarte, eta zoragarria izan zen. Harkaitz Canok idatzi egin zidan biharamunean, eta esan zidan belaunaldi gazteek belaunaldi zaharrei aurreskua dantzatu izan baliote bezalatsu izan zela. Des-kontrol taldeak nire hainbat abesti prestatu zituen, eta haiekin ere aritu nintzen.

Kontzertu handirik ez, baina gauza txiki mordoa, beraz.

Gelditu gabe aritu gara. Mexikon Cabrito Vudu taldearekin aritu nintzen, Black is Beltza aurkeztera joan nintzenean; Bogotan ere beste aritu nintzen, Zaballako kartzelara ere joan naiz… Egia esanda, banuen horren beharrik ere. Black is Beltza, Ainhoa egitea aski zaila izan da, Iñigori eskainia baita. Lan hori egiteak sekulako zama emozionala izan du niretzat, baina, aldi berean, Belodromoan estreinatu genuenean, berriro ere leherketa gertatu zen. Babes handia sentitu nuen, baina baita ziurgabetasun handia ere, eta ni ez naiz horrelakoa izan; lurrikara bat bezalakoa izan naiz, eta bat-batean… Gero, aurkezpenak, eta elkarrizketak mundu osoan, 300 zenbatu nituen! Eta paraleloki, Bidasoa dokumentala. Martxa ikaragarria eraman nuen urte amaierara arte.

Bolada bat patxadaz igaroko zenuela iragarri zenuen gero.

Hala da, betiere uztailaren 19ko data gogoan hartuta, egun horretan 40 urte beteko baitira Kortaturen lehen kontzertutik. Tartean Huntza taldearen agurra egokitu zen Miribillan. Ikustera joan, eta izugarri gustatu zitzaidan, bai kontzertua bera, bai antolaketa, bai eta aretoa ere. Huntzaren agurreko hartan lotu nituen denak: toki hura nahi nuen, eta antolatzaile haiek nahi nituen. Matxitxa ekarri zidaten gogora. Ez dut promotore handirik nahi izan inoiz.

Gailu taldea aspaldi sortua da, baina “gauzatu eta indartu” oraintsu egin dela diote Okene Abregok (ahotsa, tronpeta), Mikel Txopeitiak (bateria) eta Xabier Olazabal Drake-k (baxua), aho batez. 1997an izan zuen estreinako lana, Mikel Txopeitiak eta Luis Andre bideogileak trafiko kameretako irudiak hartu eta dokumental bat ondu zutenean. Horretarako espresuki sortutako doinuak Kutxa beltza (Metak, 2002) diskoan bildu zituzten, eta, hura plazaratu eta gero, amaiera zirudiena heldu zen: taldeari kide bakoitzaren konpromisoak gailendu zitzaizkion, eta ez zuten beste berririk eman.

Okene Abrego, Xabier Olazabal ‘Drake’ eta Mikel Txopeitia, Andoaingo entsegu lokalean. GARBINE UBEDA

Kasik hogei urteren ostean, baina, lozorrotik atera, eta Begiak, egia ba ote? (Bidehuts, 2021) eman zuten argitara, eta beste lan bat ere heldu da, aro berriak segidarik baduela frogatzera heldu ere: Autosuntsipena hasi da 3, 2, 1… znort!!! (Bidehuts, 2023). Berriena den hori hartu dute hizpide, hain zuzen, entsegu saio baten ostean, Andoaingo lokalean (Gipuzkoa).

Znort —halaxe deitzen dio Abregok diskoari, laburtzearren, edo izen bereko abestiarekin ez nahastearren— patxadaz eta adi entzutekoa dela uler liteke. Batetik, hitzari eman dioten dimentsioagatik, eta, bestetik, diskoan baturiko zazpi abestietarik gehienak antzaldatuta, batez ere laburtuta, iristen direlako zuzenekoetara.

«Diskoak ongi eusten die bost minutuko berriketaldiei, baina kontzertuetarako gehiegi da».

OKENE ABREGO / Ahotsa eta tronpetak

“Diskoak ongi eusten die bost minutuko berriketaldiei, baina kontzertuetarako gehiegi da, batik bat aurretik diskoa entzun ez dutenentzat”, esan du Abregok, bere buruari barre eginez; “‘Eserita dagoen hori ez ahal da isilduko!’, oihukatzeko gogoa ematen genien entzuleei”. Hobeki funtzionatzeaz gain, zuzenekoetan abesti gehiago eskaintzeko parada ere ematen die egokitzeak.

Luze egiteko joera hori, baina, baliabide elektronikoek emana da, eta hori taldearen beraren geneetan dago: “Sanplerrak-eta oinarrizko osagaiak izan ziren Kutxa beltza sortu genuenean, eta orain ere halaxe dira”, azaldu du Txopeitiak. Izan ere, bere musika tresna bateria izanik, lagungarri zaizkio baliabide elektronikoak, entsegu lokalean lanean ari denean: “Aukera handiak ematen dizkit konposatzeko”.

«Elektronikak aukera handiak ematen dizkit konposatzeko».

MIKEL TXOPEITIA / Bateria jotzailea

Kantu gehienak baxu-bateriez sortuak dira. Gero “jolasa” dator, Txopeitiaren arabera: “Sanplerrak eta abarrekoak sartzen ditugu, gutxieneko konposizioa lortu arte”. Eta hortik aurrera, Abregori ematen diote txanda, hitzen bila has dadin. Zehaztu nahi izan du: “Drakek ere laguntzen dit”. Azken moldaketek eta josketek biribilduko dute lana, baina horiek Txopeitiarentzat izaten dira beti.

Zazpi kantu

Jesus Abregori kantuak 1950eko hamarraldiko erremontista ospetsuaren historia kontatzen du, eta Pablo Zuriarrain Hernani Txiki-ren bertsoak ditu oinarri. Drakeren arabera, “Nafarroan eta Iruñean miretsi egiten zuten, futbolak baino garrantzi handiagoa baitzuen pilotak». Badu, gainera, lotura sentimentalik ere, taldekideekin: Jesus Abrego Arroizko magoa Abregoren eta Txopeitiaren aitaren osaba zen.

Mongoloid abestia “politikoki zuzenaren mugak tentatzeko” sortu zen, Abregoren arabera. Hitzak Axi Bukowskirenak dira, baina Abregok eman zion izenburua: “Irain hori bat dator abestiak esaten duenarekin, eta irrist egin dezakezun horretan jokatzea ere bada Gailuri lotutako zerbait”. Internetek eta eskuko telefonoek ekarri dutenari eginiko kritika sarkastikoa da, ahotsaren distortsioaz areagotua.

“Gezurra dirudi noraino transmititu daitekeen ‘spoken word’ edo errezitatzeko modu horren bidez”

XABIER OLAZABAL ‘DRAKE’ / Baxu jotzailea

//www.youtube.com/watch?v=cAipjdtDmg4

Umore gordinaren atzetik seriotasuna dator: Quien soy. Printzipio aitortza moduko bat da, spoken word moldean emana. Drakeren arabera, “gezurra dirudi noraino transmititu daitekeen errezitatzeko modu horren bidez”. Abregoren ustez, honako hau da gakoa: “Esaldiak barneratzea eta antzerkia egitea”.

Euzko Polizia abestiak ere umorera jotzen du. Hitzak enkarguzkoak dira. Abrego: “Poliziaren aurkako abesti bat nahi nuen, haien iragarkiei barre egiteko moduko bat hain justu, eta Axi Bukowskik bete-betean asmatu du”. Elementurik nabarmenenak leloa eta koroak dira —”Hau nazka, hau nazka”—. “Oñatin emandako kontzertuan, jendea a capella kantatzen hasi zen, abestia amaitu orduko”, esan du Mikelek.

Hutsa biziz ere Axi Bukowskirekin elkarlanean sortua da, eta Abregok mendian bizitzen emandako hiru urteak ditu hizpide. Harrigarriena, beharbada, Baxx intro da. Abesti melodiko motz bat da, baina ez da ezeren atarikoa, izenak hori iradoki badezake ere. Drakeren baxua entzuten da, eta hari ezer esan gabe sartu zuten diskoan.

Azkena, Ez dut lanik egin nahi, Abregorena da doinuz eta hitzez, eta bere buruaz ari da, erretiro aurreratua hartzeko ahaleginean ari baita. Gazteentzako mezua ere bada, ordea: “Utopiak beharrezkoak dira”.

Ruper Ordorika, Elkarren estudioan, Adunan (Gipuzkoa). JON URBE / FOKU

Urte mordoa daramazu oholtzan, eta espektatiba handia pizten duzu oraindik ere. Zein da horren sekretua?

Entzule bat izaten dut gogoan, euskalduna, alegia mintzaira gogoan hartzen duena, eta musikazalea. Jarraitzaile horri mezu bat helaraztean datza, nik uste. Eta beharra ere bada. Zaletasunetik heldu nintzen honetara, eta horri eusten diot. Nahi hori ez da agortzen.

Taldean nahiz bakarka aritzen zara. Noraino da garrantzitsua ingurua molde bat edo bestea aukeratzeko? Adina da?

Bakarkako gogoa betidanik izan dut, eta estimu handian ditut taldean aritzen direnen bakarkako lanak noizbehinkakoak direnean. Soiltasun hori oso gustukoa dut, baina urte asko behar izan ditut horretara ausartzeko. Kurioski, bakarka hasi nintzen neu ere. Berriki, duela 50 urte grabatutako kasete bat eman didate, eta harritu egin naiz neure buruarekin, baina horrelaxe hasi nintzen, lagun batek utzitako Fender gitarra batekin, Oñatin.Ez ziren merkeak izango.Eskura ere ez zeuden. Hautsi da anphora grabatzeko, Haizea taldean ibilitako Xabier Lasak utzi zidan gitarra.

Hasierako lanetan gehiago ziren Atxagaren edo Sarrionandiaren hitzak, adibidez, zureak baino. Hori ere prozesu bat izan al da?

Bai, zalantzarik gabe.

Nola ahaldundu zara?

Ez dakit. Esan beharrak edo adierazi beharrak bultzatu nau. Betidanik izan dut poesiarako zaletasuna, eta eusten diot oraindik.

Beti perfekzio bila ari zarelako heldu al diezu aspaldiko kantuei?

Horretatik badut, baina ez da horregatik izan. Esango nuke beste norabait noala, beste aldarte, giro, edo sonoritate baten bila. Taldearekin ari naizenean, bestelako esparru bat bilatzen diet kantuei; ez dadila izan Ruper gehi beste musikari batzuk. Nire taldea gobernuz kanpoko erakunde bat dela esan izan dut, nire kantuak mugaz bestaldera pasatzen dituelako. Abestiak egitea garai batean argazkiak egitea bezalatsu da: paper fotografikoa likido azido batean murgildu, eta halako batean argazkia ateratzen zen bezala, kantua ere agertu egiten da halako batean. Bakarkako diskoak kontrako noranzkoan egin ditut: ez ditut egin gero aritzeko; aritu eta gero heldu diot bakarkakoari.

“Bakarkako diskoak kontrako norazkoan egin ditut: ez ditut egin gero aritzeko; aritu eta gero heldu diot bakarkakoari”

Hogei abesti grabatu, baina diskoan hamabi sartu. Askotxo geratu dira kanpoan.

Horrela izaten da.

Nondik abiatzen zara? Poemetatik?

Abestia genero bat da bere horretan, eta oso librea: batzuetan poesiatik edan nahi du, eta beste batzuetan egunkarietatik, edo tabernan entzundako zerbaitetik. Poesia, gehienetan, oso ongi bizi da paperean, eta euskarri hori behar du, adibidez, jendeak behin eta berriz irakurri ahal izateko. Kantuak ere baditu bere ezaugarriak. Lehenengotik zerbait adierazi behar du. Poema on batek ez du kantu on bat egiten nahitaez, Euskal Herrian askotan kontrakoa pentsatzen den arren. Eta doinu batek beste frekuentzia batera eraman dezake testua, eta frekuentzia horren atzetik ibitzen gara, ezin sintonizatuz.

Doinu guztiak zureak dira Artista baten istorioa abestiarena izan ezik. Hori Daniel Johnstonena da.

Bertsio bat da, bai. Disko hau eta aurrekoa grabatzeko erabili dudan gitarra, nire gitarra kutuna, New Yorken erosi nuen, inon diren buelta guztiak eman eta gero. Karioa zen oso, baina erosi egin nuen. Egun hartan berean Daniel Johnstonen gaineko dokumental baten premierrera joan nintzen. Ez nuen uste sartzen utziko zidatenik gitarrarekin, baina hango zinemak oso libreak dira, eta, gainera, ez zegoen inor, eta nire oinetan eduki nuen, eserlekuaren azpian. Kontu hau ahantzia izan dut. Grabaketan hasi ginenean etorri zitzaidan akordura, eta anaiari kontatu nion.

Kantu biluzi hauek «artifiziorik gabeak» direla dio promozio orriak. Artifizioak al dira gitarra eta ahotsa ez beste guztiak?

Hor harrapatu egin gaituzu. Horrelako disko bat aterata, kontrako muturrean jarri zarela ematen du gaurko testuinguruan, baina honek ez du halako asmorik. Zertarako dira? Kantua ager dadin, tresneria ez dadin nabarmen gelditu.

Giro intimoa bilatzen duzu?

Kantuan egitea bilatzen dut, sinpleki. Kantu biluzi hauek ahalegin handiagoa eskatzen diote ikus-entzuleari, niri baino. Gogo eta giro horretara joan behar delako, eta testuinguruak ez duelako horretan laguntzen.

“Kantu biluzi hauek ahalegin handiagoa eskatzen diote ikus-entzuleari, niri baino”

Bizimodu ona eman al dizu musikak?

Niretzat erredentzio bide bat da, nire anabasa antolatzeko modu bat. Zinegile hark esan zuen moduan, ni, musikarik gabe, ergel bat nintzateke.

Nekazariak traktorea hartuta protestan ari dira. Burokrazia handiegia, aintzat ez hartzea… haien aldarrikapenak aplikagarriak dira kultur munduari. Hala sentitzen al zara zu ere?

Diskoa aurkezten duzularik, beste errealitate batean sartzen zara, elkarrizketak egiten dizkizute, garrantzia hartzen duzu, baina musikariaren egoera tamalgarria dela esatea gutxi esatea da. Mundu errealean inongo muntarik gabeko atal bat osatzen dugu musikariok. Jendeak ikusi nahi du eszenatokian zernahi, hau da, salbaia, andrea jotzen duena, drogadiktoa… baina ez du ikusi nahi miserablea. Hori da show business-aren lehen lezioa. Arrakastari lotuta dago, eta inork ez du beste bidea erakutsi nahi. Halere, hasi gara pausotxo batzuk ematen, norbanako jakin batzuen ekinez, Lanartearekin, baina luzerako da, gizarte osoaren lana baita.