Agur duin bat egin nahi dutelako itzuli dira. 1960ko hamarkadaren amaieran lehen emanaldia egin zutenetik ia 60 urtera, azken dantza eskaintzeko igoko dira oholtzara elkarrekin Peio Ospital (Ezpeleta, Lapurdi, 1948) eta Pantxoa Karrere (Azkaine, Lapurdi, 1948). Oharkabean bezala luzatu zaie 2011n egindako etenaldia, eta ohartuki egin nahi dute despedida orain. 2027ko urtarrilaren 10ean emango duten kantaldiarekin itxiko dute euren ibilbidea, eta bihar jarriko dituzte sarrerak eskuragarri pantxoaetapeio.eus helbidean. 10:00etatik aurrera egongo da erosteko aukera. BERRIA emanaldiaren babesle izango da, eta, ondorioz, aurretiaz eta merkeago erosi ahalko dituzte sarrerak BERRIAlagunek. Bilboko Kafe Antzokian iragarri dute kontzertua, eta kanturako gogoz azaldu da bikotea bertan: amaitu dutelako prentsaurrekoa, abestu dutelako kameretarako pentsatutako kantua —Urtxintxak—, baina, mikrofonoak jadanik itzalita zeudenean, nahikoa izan dutelako argazkilariak elkarrekin jartzeko egindako eskaria, gitarrarekin akorde batzuk jo eta euren ondare zabaleko abestiak ahopean kantatzen jarraitzeko.

Pantxoa Karrere eta Peio Ospital musikariak, atzo, Bilboko Kafe Antzokian. OSKAR MATXIN EDESA / FOKU

Kanturako duzuen gogoaren sintoma dira kantu horiek.

PANTXOA KARRERE: Bai! Kantatzeko gogo handiarekin gaude, bai.

Eta itxarongo duzue urtebete?

PEIO OSPITAL: Bai, bai. Prestakuntza lan handia egin behar dugu. Badira hamalau urte bikotea utzi genuela. Gure ibilbideari falta zitzaion horrelako irteera duin bat ipintzea; obra musikal batean organo punttua deitzen den hori. Kontzertu horrek emango digu horretarako aukera.

Esker onezko kontzertu bat izango dela ere esan duzue. Zergatik?

OSPITAL: Bi zentzutan ulertzen dut hori nik. Alde batetik, nik herriari agertu nahi diodan esker ona dago, hark hainbat urtez bizitzeko eman didan maitasun istorioagatik. Uste dut gure kantu zonbait gelditu direla gure herri honek biziraupenaren alde zeukan borrokarekin lotuta bezala. Kantaldiz kantaldi, urtez urte, halako maitasun istorio bat iruten joan da herriarekiko. Eta, beste alde batetik, kontzertu horrekin aukera izango du herriak beharbada gure bikoteari dion esker ona agertzeko. Eta, azkenik, nire partetik, bost biloba ditut, 20 urte inguru dituzte, eta ez naute inoiz ikusi oholtza gainean kantari bikotearen jatorrizko formatuan.

KARRERE: Gure kantari ibilbidean militante asko gurutzatu ditugu. Ikastolak sortu zituztenean hasi ginen gu kantuz. Militante ainitz ikusi dugu urteetan zehar, eta horiek isilpean pasatzen dira. Gu beti gara fokuetan, beti aurpegia jartzen. Eta kantaldi horretaz baliatuko gara gure ondoan izandako guztiei esker ona adierazteko.

“Gure ibilbideari falta zitzaion horrelako irteera duin bat ipintzea; obra musikal batean organo punttua deitzen den hori. Kontzertu horrek emango digu horretarako aukera”
PEIO OSPITAL / Musikaria

Itzaletan geratzen diren horiekin guztiekin igoko zarete oholtzara, beraz?

KARRERE: Borroka bera eraman dugu, guk gure sailean, kantuaren bidez, eta nahi genuke emanaldia horien guztien festa ere izan dadila. Eta gure mundutik joan direnak ere gogoan ukanen ditugu kantaldi hori egitean: Manex Pagola, Telesforo Monzon, Manex Erdozaintzi-Etxart…

Katebegi garrantzitsua izan zarete.

OSPITAL: 1960ko hamarkadaren hasieran, Mixel Labegueriek bide bat ireki zuen. Gai berriak ekarri zituen, eta estetika berri bat ere bai, kantuak gitarra batekin bere burua laguntzen, eta gu bide horretatik sartu gara: Ez Dok Amairukoak eta gu Iparraldeko kantari zonbait.

KARRERE: Nik estimatzen ditut Ez Dok Amairukoak. Gu familia euskaldunetik atera gara, baina gure gurasoak ez ziren abertzaleak. Gu 16 edo 18 urterekin abertzaletu gara. Labeguerieren, Benitoren [Lertxundiren], [Mikel] Laboaren disko tipiak entzuten genituen, eta ez nuen pentsatzen egunen batez gu ere kantuan arituko ginenik.

“Borroka bera eraman dugu, guk gure sailean, kantuaren bidez, eta nahi genuke emanaldia horien guztien festa ere izan dadila”
PANTXOA KARRERE / Musikaria

Gerora etorri dena ere ikusi duzue.

OSPITAL: Beharbada gure belaunaldiaren ekarpen handienetako bat izan da erreprimitua zegoen hizkuntza batean lehen aldikotz ausartu direla kantari batzuk oholtza gainera igotzera. Euskara erreprimitua baitzegoen, Iparraldean Hegoaldean bezala, ez molde berean, baina erreprimituta.

KARRERE: Eta hala dago oraindik.

OSPITAL: Euskaraz kantatzea bera subertsiboa zen berez, eta, gero, gainera aipatu dugun tematika hori zegoen. Politika mailan, prentsa mailan, berpizkunde izugarri bat izan da hor, uholde bat bezala, olatu bat bezala, eta gu hor kokatu gara, eta kantua ere hortxe kokatu da, eta agian kantuak indar gehiago eman dio olatu horri.

KARRERE: Ni segur naiz kantugintzak, kulturgintza guztiak bezala, abertzaletasuna goratu duela Iparraldean. Bide desberdinak dira, baina denek bat egiten dute: politikagintzak, nekazaritzak, sindikalismoak… Eta, orain, gu hasi ginenean baino gehiago ateratzen dira emakumeen eskubideak, eta klima aldaketa ere bai. Eta guk kantaldi horren bidez nahi dugu haien alde jokatu, diskriminazio denen kontra, eta herri zapaldu guztien alde. Palestinak jasaten duena bortizkeriaren paroxismoa da, eta guztiak izango ditugu gogoan.

OSPITAL: Hunkigarria egiten da gaurko belaunaldiak gure belaunaldiari dion errespetua. Hemen Pello Reparaz bete-betean sartu da [Zetak taldea Pantxoa eta Peio laguntzen dabil kontzertuaren antolakuntza eta zabalpen lanekin], eta Duplak ere aurtengo Herri Urratsen parte hartzeko eskaintza egin zigun. Fermin Muguruza ere duela urte gutxi agurtzera hurbildu zitzaidan, eta esan zidan: “Zuek ireki duzue bidea!”. Oso hunkigarria da hori.

“Politika mailan, prentsa mailan, berpizkunde izugarri bat izan da hor, uholde bat bezala, olatu bat bezala, eta gu hor kokatu gara, eta kantua ere hortxe kokatu da, eta agian kantuak indar gehiago eman dio olatu horri”
PEIO OSPITAL / Musikaria

Duplarekin batera Herri Urratseko sortutako kanta aipatu duzue. Hori izan zen 2027ko emanaldiko lehen hazia?

KARRERE: Bai, agian. Duplari esker, Pello Reparazi esker… Segur aski, oldar bat eman dute kantaldi horretarako.

2011tik ez zarete elkarrekin aritu. Zergatik erabaki zenuten etetea?

OSPITAL: Etenaldi bat markatu nahi izan genuen.

KARRERE: Ez du merezi esplikazioetan hastea. Horrela gertatu da, eta hala.

OSPITAL: Eta artean 14 urte joan dira.

KARRERA: Sobera fite pasatzen dira urteak.

Agur kontzertua erronka artistiko handia ere izango da.

KARRERE: Bai, baina plazer bat da. Lana ematen du, naski, baina plazerez egiten den lan bat da.

• Azalaeko argazkia: Gorka Urbizi, zuzeneko emanaldian, Donostian, 2024an. GORKA RUBIO /FOKU

Berriz ere isiltasuneranzko bidea hastear dela mintzo da Gorka Urbizu oraingoan (Lekunberri, Nafarroa, 1977). 2019an Berri Txarrak taldeari agur esan eta lau urteko etenaldiaren ostean, astelehen buruzuri batez eta aurrez abisurik gabe aurkeztu zuen Hasiera bat diskoa osorik 2024ko urtarrilean, eta ia bi urteko bira intentsu baten, bina kantako bi diskoren eta hainbat kolaborazioren ostean, hurrengo etenaldiaren atarian da oraintxe musikaria. Iruñeko Baluarten aritu zen iragan asteburuan, Bilboko Kafe Antzokian astelehenean eta asteartean , eta gaurtik igandera eskainiko ditu hondarreko lau kontzertuak, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian; eta azken traka hori eskaini eta gero, isiltasuna.

Gorka Urbizu Musika Bulegoaren sarien banaketan, Gasteizen. ENDIKA PORTILLO / FOKU

Onartzen du: eroso dago egungo taldearekin eta eroso dago egungo proposamen artistikoarekin. Baina bere ibilbideak argi erakusten duenez, Urbizu inoiz gutxi geratu ohi da luzaro eroso zaizkion lekuetan. Jarraipenaren edo norabide aldaketaren artean dabilkio gogoa, baina, oraingoz, ez dakiela dio. Edonola ere, solasaldian musikaren industriaren joera orokorren kontra deskribatu du bere proposamena behin baino gehiagotan, eta grabagailua amatatu eta tarte luze batera bakarrik ohartu da hizketaldiaren komertzialtasun faltaz. Azken kontzertuetako sarrera guztiak salduta daudelako jada eta badirelako aste batzuk Abbey Roaden grabatutako Bakan II disko laburreko kantak aurkeztu zituela. Argia itzali aurreko hitzak dira nolabait, bidesari moduko bat, oin bat jadanik ilunperantz begira jartzeko.

Hasiera bat atera aurretik beldur handia zenuen.

Bai.

Baina diskoa kaleratu eta kolpez desagertu zen beldur hori.

Topiko bat da, baina disko guztiak dira galdera ikur gisako bat. Eta kasu honetan justifikatuta zegoen sentsazio hori. Berri Txarrak utzi, lau urtez erabat desagertu, eta bat-batean azaldu nintzen disko horrekin. Abisurik gabe atera nuen, gainera, Durangoren zurrunbilotik kanpo, urtarrileko astelehen batean… eta estilo aldetik ere gaur egun bogan dauden soinuetatik oso aldenduta ikusten nuen. Baina hasieratik izan zuen kristoren harrera, eta bira hasieran eferbeszentzia moduko bat ere egon zen. Hiru Donostia egin genituen, hiru Iruñea, bi Madril, eta, gero hori pixka bat apaldu zen arren, uste dut Euskal Herriko kontzertu guztietako sarrera guztiak amaitu direla. Baina kopuruak aldebatera utzita, kantu hauek jendearekin konektatu dutela sentitu dut. Jendea eskertuta ikusten dut. Jende pilo batek adierazten dit hori.

Babesleku bat dela?

Jendeak horrelako heldulekuren bat behar balu bezala izan da, eta nire diskoak horretatik zerbait izango balu bezala idazten didate. Zerbait erabilgarria egiten ari ote naizen sentitzen dut [irribarrez]. Mundua oso toki oldarkorra bilakatu da, eta diskoa bada horren aurkako erreakzio moduko bat ere. Saturazio moduko bat ikusten dut maila askotan, eta saturazio horren aurrean disko gordin batekin agertu nintzen. Azelerazioa nagusi den sasoi batean, sosegurako eta pausatzeko gonbit bat egiten du proposatzen dudan honek. Krudelkeria ere ikusten dut toki guztietan, eta horren aurrean edertasuna aldarrikatu, eta toki eder eta seguru bat bilatzea aldarrikatzen dut. Ikusten dut zinismoa, eta hemen samurtasuna dago. Irudiaren gaindosiaren aurrean, lilura babestu nahi izan dut, adibidez, diskoa abisatu gabe ateraz. Makroaren aurrean, artisautzaren aldeko jarrera bat dago. Horregatik, hau munduaren norabidearen kontrako zerbait zela ikusten nuen, eta, beraz, normala zen lan horri buruzko zalantzak izatea. Gainera, nik beti aldarrikatu dut zalantza, eta oso motor garrantzitsua iruditu zait beti. Ez dut sinesten zalantzarik ez daukan sormenean.

“Rock gogorra oso bide eraginkorra da gauzak transmititzeko, baina distortsioa estalki moduko bat ere bada, edo saltsa bat oso ona, baina baita dena berdintzen duena ere”

Eta zein izan ziren zalantzak?

Klabe bat izan da distortsioa bazter uztea. Punka, hardcorea, metala edo oro har rock gogorra oso bide eraginkorra da gauzak transmititzeko. Hor egona nago eta oso ondo, gainera. Baina distortsioa estalki moduko bat ere bada, edo saltsa bat oso ona, baina baita dena zipriztindu eta dena berdintzen duena ere. Lau urteko isilune hori eta karrera osoa behar izan dut atrebitzeko distortsioak bazter uztera, eta horretan ikasten ari naiz. Zaurgarritasuna erabatekoa zen eremu horretan, eta orain arte egindakoaz bestelako zerbait sortu da hortik.

Une honetan, eta bereziki Bakan II diskoko bi abestiekin, oso eroso dirudizu garatu duzun lengoaia horretan. Momentu artistiko goxo batean. Hala da?

Momentu goxo batean nago, eta eroso ere sentitzen naiz, eta batez ere egiten ari naizenarekin eta egiteko hautatu ditudan moduekin super konektatuta nago. Proiektu honetan oso inportantea da ez bakarrik zer, baizik eta nola, eta uste dut jendeak hori ere jaso duela. Oso pozik nago horrekin. Oraindik ere bizirik eta bilakaera betean dagoen proiektu bat da. Adibidez, Bakan I diskoko bi kantak izan daitezke Hasiera bat diskoaren koda moduko bat, eta hala planteatu nituen, gainera, baina Bakan II-ko abestiekin zerbait mugitu dela ikusten dut. Beste aldarte bat dute kantuek, baina zuzenekoetan ere jotzen ditugu, eta oso ongi sartzen dira.

Onartu izan duzunez, hitzekin ere jauzi bat egin nahi izan zenuen bakarkako diskorako, baina ez zinen erabat asebeteta geratu. Azken disko labur horretan, ordea, bilatzen zenuen hori azaldu da.

Posible da. Inoiz baino konektatuago nago egiten ari naizenarekin, eta horrek musikari hobea egiten nauela uste dut. Koxkatxo bat gora egin dudan sentsazioa daukat, nahiz eta gero ez dakidan jendeak nola jasotzen duen hori. Country musikan esaten da hiru akorde eta egia bat behar dituela kanta batek.

“Letragintzarena oso lan bihurria da, eta errespetu handia pizten dit. Modu aratz baten bila nabil, eta estridentziak eta hitz burrunbatsuak kanpoan utzi nahi nituen”

Eta zure egia horretatik hurbilago zaude?

[Barrez eta buruarekin baietz]. Halako zerbait sentitzen dut, bai. Baina letragintzarena oso lan bihurria da, eta errespetu handia pizten dit. Modu aratz baten bila nabil, araztasun bat nahi dut gauzak esateko. Proiektu honekin, estridentziak eta hitz burrunbatsuak kanpoan utzi nahi nituen. Etxea, zerua eta gaua hitzekin egin nahi dut kantua, eta izan dadila unibertsala eta esan dezala zerbait.

Hain justu, hori da zure bakarkako ibilbideko lehen diskoko lehen kantako lehen esaldia: “Ea posible den ametsa hitza aipatzen ez duen abesti bat”.

Bai! Intentzio hori daukat, baina gero ale batzuekin gehiago lortzen duzu eta beste batzuekin gutxiago. Geroz eta zailagoa egiten zait letra batek asebeteta uztea. Baina ez dago aurrez ezarritako plan makiaveliko bat zehazten duena zeri buruz hitz egingo dudan. Nik sentitzen dut musikak eraman egiten nauela. Ez zait gustatzen musika pertsonifikatzea, eta amorru pixka bat ematen du, baina horrela sentitzen dut; nik ez dudala erabat hautatzen zer edo nola esan, baizik eta pixka bat ni naizela hautatua. Lana bukatuta ikusten duzunean, harrigarria egiten da ohartzea bi kanta berri dituzula, Diamantea eta Zilarra deitzen direla, eta honi edo hari buruz ari direla. Beste norbaitek egin izan balitu bezala sentitzen dut kasik. Hori da sorkuntzaren misterioetako bat.

Publikoak eman dizun berotasuna aipatu duzu hasiera-hasieratik, baina zure ibilbide osoan, ia-ia hasieratik, beti izan duzu harreman korapilatsua publikoaren harrerarekin. Beti adierazi duzu esker ona, baina beti bultzatu nahi izan dituzu zure zaleak urrats bat aurrerago. Izan daiteke, adibidez, kexa azalduz zure kontzertuen aurretik jo duten taldeei arreta nahikoa jarri ez diotelako, edo zure zaleek espero dezaketen diskoaz bestelako disko bat eskainiz…

Hori da gure paradoxa. Sparring modura balio dit publikoak, bai, baina, era berean, publikoak ematen dizu daukazun guztia. Geroz eta kontzienteagoa naiz ze balio daukan irismen horrek. Jasotzen dudan harrera hori oso purua da, nik uste, eta asko baloratzen dut. Baluartera noa bi egun jotzera, eta beteta egongo da! Mirakulu bat da hori! Oso kontziente naiz horretaz; gero eta gehiago.

“Bitxia da, ze marka utzi nahi duzu, eta nahi duzu zure kantuek zuk baino gehiago irautea, baina, era berean, lorratzak ezabatu nahi dituzu”

Baina beti izan duzu bultzada hori ematen saiatzeko joera hori ere.

Gurasokeriarik gabe esaten dut hau, baina pixka bat heziketa lana egin izan dugu, bai. Publikoa xaxatu pixka bat. Eta zorte hori eduki dut: egin dudan gauza bakoitzarekin arriskatu eta jendea etorri egiten da. Beti kasu egiten diot nire sen artistikoari, horrela funtzionatu dut, eta oraingoz ongi joan da. Eta nire izaerarekin eta nire ofizioarekin dudan talka bat ere badago honen guztiaren atzean: ze ni lotsatia naiz, baina kantuak ateratzen ditut, eta nahi dut jendea hor egotea. Ohitu naiz artistaren banitatearen eta mutiko lotsatiaren arteko espazio hori habitatzera.

Askotan pentsatzen dut pozik hartuko nukeela botoi bat balego fama edo nahi duzun bezala dei dezakezun hori ezabatzeko. Markaz desegiteko. Berri Txarrak utzi nuenean ere hori izan zen nire obsesioetako bat. Motxila hori kendu, markaren zama horretaz askatu, eta ea zer pasatzen den orain egile moduan. Bitxia da hori, ze marka utzi nahi duzu, eta nahi duzu zure kantuek zuk baino gehiago irautea, baina, era berean, lorratzak ezabatu nahi dituzu. Elurretan arrastoa utzi eta aztarnak ezabatu. Batzuetan ezin da. Baina nola ez naiz, ba, eskertuta egongo! Jendea, bere egitekoak utzi, eta bi orduz doa zu entzutera, eta ondo ordainduta, gainera. Sekulakoa da. Berri utzi nuenean pentsatzen nuen eszenatokiaren falta sumatuko nuela, eta ez da halakorik gertatu. Lau urte eman nituen, eta kapaz nintzen kontzertuak ikusteko gaizki pasatu gabe. Baina behin bira hasita, konturatu naiz zenbat gustatzen zaidan hori egitea, eta hau dela nire bizitza.

Zuzenekoak espektakularizatzen ari dira, baina zuk bira honetan kontzertuaren ohiko formatuari eutsi nahi izan diozu. Beti aipatzen duzu kantak eta musika beti erdigunean mantentzeko asmoa izaten duzula. Erresistentzia ariketa bat da?

Batzuetan oso astun jartzen naiz horrekin. Kanta erdian jarri behar dela eta hori guztia. Beti erantzuten dut hori. Baina egia da: nahi gabe bada ere, gaur egun hori jada bada zerbait. Ez nuke esango salbuespena denik, baina une honetan oso aldarrikapen beharrezkoa da, nire ustez. Eta bira honetan musika eta musikarekiko maitasuna izan dira klabea. Lehen lerroan dago hori, eta horren bueltan goaz beste guztia eraikiz. Hala behar duela sentitzen dut. Eta letrekin aipatu dudan araztasun hori eta estridentziei ihes egiteko nahi bera dago musikaren aldarrikapen honetan ere. Despistatzen badu, ez dut nahi. Eta, orduan, ez dut pantailarik nahi, ez dut argiteria deigarririk nahi, fuera maskarak eta ken ditzagun parapeto guztiak. Eta, halere, gure teknikariak aldiro esaten digu saio bakoitza ezberdina dela. Ba, noski, bizirik gaudelako. Oso organikoa da. Baina orain joera nagusia beste bat da. Erabat kontrakoa.

Set-list itxiak. Aurrez grabatutako pistak. Argi automatizatuak…

Eta zilegi da, noski. Bakoitzak egin dezala nahi duena, baina proiektu honetan egiten ari garenarekin koherentea da zuzenekoak horrela egitea.

“Oraintxe, adibidez, bira amaierako publiko kopurua hartzen baduzu, egin genezakeen BEC bat edo Nafarroa Arena bat. Baina uste dut ez dela bere tokia oraintxe bertan”

Gero eta ohikoago bilakatu dira emanaldi erraldoiak ere, eta, neurri batean, Berri Txarrak-en agur bira izan zen gerora etorri den horren guztiaren lehen agerpena. Orain, ordea, ez zaude hor.

Egin genezakeen hori. Oraintxe, adibidez, bira amaierako publiko kopurua hartzen baduzu, egin genezakeen BEC bat edo Nafarroa Arena bat. Baina uste dut ez dela bere tokia oraintxe bertan. Egon naiz hor Himalaian, eta hotz handia egiten du. [Barrez]. Mendigoizaleek esaten dutena hori da orain, ezta? Egiten direla ultratrailak, eta egiten direla mendi igoerak gauez eta gero igeriketa ere txertatuta eta, agian, mendiarekin zerikusi gutxi du jadanik horrek. Oso interesgarria izango da, eta osasuntsua ere bai, baina ni oraintxe bertan ez nago hor. Ni goizeroko paseoan nago.

Merina Grisekin, Depedrorekin eta Quique Gonzalezekin egin dituzun kolaborazioak ere atera berri dira asteotan.

Bai! Pilatu egin zaizkit gauzak! Abbey Roadeko kantuak, bira amaiera, eta hiru kolaborazioak! Normalean oso selektiboa naiz kolaborazioekin, gainera. Moztu egin nuen iturri hori, gainesposizioa ekartzen duelako. Urte batzuetan den-denari esan nion ezetz, baina orain Hasiera bat-ek musikari askoren miresmena-edo ere ekarri dit, eta uste dut benetakoa dela miresmen hori. Ezagutzen ez ninduen jende pilo bat erakarri du, eta, gainera, jendeak errespetatu egin du diskoaren erritmoa. Ez da izan nobedadea zenean arreta piztu duen zerbait eta gero ahaztu dena. Bi urte egitear da jada, eta diskoa superbizirik eta oraindik presente sentitzen dut. Bere erritmoan bide egiten. Hori izugarria iruditzen zait, ze uste dut berrikuntzaren diktadurak dena oso era azalekoan jasotzera garamatzala, eta sorkuntzaren erritmoa oso diferentea da. Hiruzpalau urte ematen dituzu disko bat prestatzen, eta gero zer? Ateratzen da ostiral batez, eta hurrengo asterako ahaztuta? Eta lehen aipatu ditugu makroekitaldiak, eta hori da euskal eszenaren alde bat, noski, baina nik baditut lagun pilo bat ere ez dutenak kontzertu bakar bat ere lortzen, eta hori ere bada euskal eszena, eta horretaz ez dugu hitz egiten. Lagun pilo bat dut diskoa atera dutenak eta kontzertuak ezin lortu dabiltzanak. Ezin gara itsutu zenbakiekin.

Hain zuzen, neurria izaten da euskal talde askorentzako erronketako bat. Berri Txarrak-entzat ere, une batetik aurrera, zaila zen emanaldietarako areto edo testuinguru egokiarekin asmatzea. Eta orain ere, bira luze honen ondoren, aretoak lau egunez betetzen, antzeko dileman zaude berriz ere.

Ez da erraza. Eta, gainera, proiektu honekin tokiek ere bat egin behar dute diskoaren aldartearekin. Honekin ezin daiteke publiko masibo batentzako kontzertu bat antolatu, esperientzia horrekin diluitu egingo lirateke-eta kantu hauek. Diskoa atera nuenean, adibidez, ez neukan argi aretoetatik kanpo disko honek funtzionatuko ote lukeen edo ez. Eta bat-batean sanferminetatik deitu ziguten! Eta ikusi nuen tuit bat esaten zuena norbaitek oso-oso ongi justifikatu beharko zuela zergatik jarri zuten Gorka Urbizuren proiektu berria sanferminetan. Eta ostia, ba ondo! Eta aurten ere Gasteizko jaietan jo dugu, eta haluzinagarria izan zen. Aiotz plaza goraino, jaietan, eta isiluneetan sekulako isilunea zegoen. Errespetu handia egon zen. Sekulakoa izan zen.

“Makroekitaldiak hor daude, eta hori da euskal eszenaren alde bat, noski, baina nik baditut lagun pilo bat ere ez dutenak kontzertu bakar bat ere lortzen, eta hori ere bada euskal eszena”

Kaleratu berri dituzten zure kolaborazioetan gazteleraz ere aritu zara kantuan. Sekula ez zenuen halakorik egin orain artean. Sentitu duzu Espainian orain artean baino goxoago hartu zaituztela? Edo ez duzu alde handirik igarri? Igual Berri Txarrak ailegatua zen lekuetara ailegatu zara orain ere?

Berriren itzala hor dago. Baina bai, sentitzen dut zenbait medio espainoletan beste eremu batzuetan mugitzen ari naizela. Berri Txarrak rockaren esparruan eta, are, mugimendu politikoen inguruan mugitu izan da, baina orain izugarri aldatu da egoera soziopolitikoa, eta euskal talde batzuek ia-ia lehen maketatik jada Madrilen jotzen dutela ikusten dut. Zenbat madrildar biltzen dituzten beste kontu bat da, baina han jotzen dute. Gogoratzen dut guretzat zeinen zaila zen Madrilen jotzea, eta zentsurarena ere hor zegoen. Normalizatu dugu hori, baina ez zen batere normala, eta norberetik asko jarri beharra zegoen. Eta Berri-rekin sentitzen genuen Euskal Herria oso txikia zela. [Bilboko Kafe] Antzokian jotzen genuen, eta bete egiten zen. Zer egin behar genuen, han bost kontzertu eman jarraian? Ilusioari eutsi nahi bagenion, ahal zela lanak uzteko apustua egin behar genuela ikusi genuen, eta Euskal Herritik kanpo jotzen hasi, ea zer pasatzen zen. Eta hori zen desertu bat itzela. Desertu bat, eta, gainera, sugez betetakoa. Munstroak zeuden hor.

Eta orain?

Eta orain beste jarrera bat dago euskal taldeekiko, eta, are, euskararekiko ere bai, esango nuke.

Euskaraz ez dakien jendea ere joaten da euskarazko filmak ikustera orain.

Zinemarena bada urrezko aro bat. Baten bat ohartu da zinemagintzak daukan garrantziaz, eta hori musikan ere egitearen falta sumatzen dut nik, eta balio estrategiko bat ematearena. Baina kultura hoteletako okupazioaren arabera neurtzeko joera gailentzen den bitartean, jai daukagu. Uste dut herri honen ondare nagusietako bat musika dela eta hori zaindu, bultzatu eta babestu egin behar dela. Eta, gainera, estamentu guztietan egin behar da hori: publikotik hasi eta hedabideetaraino. Baina hor dauzkagu gure kultura txikituaren aje guztiak, eta asko dago egiteko.

 Gorka Urbizu, Abbey Roaden. IBAI ARRIETA / ONLY IN DREAMS

Ruper Ordorika, ‘Lurra ikutu barik’ lana plazaratu berritan. MAIALEN ANDRES / FOKU

Adunako (Gipuzkoa) Elkar estudioetan egin ditu grabaketa eta nahasketak oraingoan, Victor Sanchezekin, eta lehen mailako musikariak izan ditu ondoan. Leo Abrahamsek lagundu du gitarrekin, teklatuekin eta ekoizpenarekin (Eno, Blur, Anohni), Ordorikak aspaldiko lagun duen Kenny Wollesek grabatu ditu bateria eta bibrafonoa, eta, azkenik, Jon Thorn kontrabaxuak osatu du taldea (Lamb). Arkaitz Miner eta Daniel Perez ere izan ditu ondoan kanta batzuetan, eta Tonino Guerrak, Javier Agirre Gandariasek eta Eva Linazasorok idatzitako testu bana ere musikatu ditu. Baina diskoaren azken orriko kreditu zerrenda luze horretan nabarmena da Jonan Ordorikaren izenaren hutsunea. Hark masterizatu izan ditu Ordorikaren diskorik gehien-gehienak, baina 2023an hil zen, eta orain hura gabe aritzera egokitzen dabilela dio musikariak. “Aldaketa handia da. Anaitasunagatik, eta baita laneko hamaika konturengatik ere. Kantuen hurrenkera, esaterako. Haren iritzia ezinbestekoa zen”.

“Garai batean/ bazirudien/ maite nuen dena/ betiko izango zela”. Esaldi horrekin hasten da lehen kanta. Ez al du disko osoaren tonua ere biltzen?

Ez zen hori nahia, baina zenbaitetan ematen du norberak sortzen dituela gauzak, eta hortik heltzen dela entzulearengana, eta beste batzuetan, aldiz, ematen du nonbaitetik heldu direla eta norbere bitartez zabaltzen direla. Eta uste dut hemen badela hortarik. Ez naiz sobera emana kanta testimonialetara, baina hemen ezin izan dut erreprimitu. Behar nituen esan eta etorri bezala sartu ditut. Musikalki ere bai. Beste bide batzuk erabili ditut, hori nahi eta behar nuen, zeren eta nahiz ene azkenengo disko luzeak kanpoan grabatu, beti bukatzen nuen Azkaraten (Nafarroa) Jonanekin [Ordorikarekin] eta [Angel] Katarainekin. Disko honetan, aspaldiko partez, beste inguru batean egin dut, eta ikasi egin behar hori ere.

Eta 45 urteko ibilbidearen ostean, halako aldaketa bat egin beharra zer izan da oztopoa edo pizgarria?

Nekeza izan da. Baina pizgarria ere bai. Aldaketa egin behar nuenez gero, beste zerbait bilatzen ere saiatu naiz. Badakizu nola den: harantzago joan nahi baduzu, ez erabili lehenagoko bideak. Neure burua utzi egin nahi nuen. Lehendabizi kantuak bakarrik ontzen ditut, baina ez erabat bakarrik ere. Gasteizera joaten naiz, eta han egiten dut lan nire sparring-arekin, hau da, Alberto de la Casarekin. Musikari handia da, beteranoa, eta urtetako harremana dut berarekin. Kantuak ez dira gauzatzen harik eta entzule batek jaso arte, eta bera da nire lehenengo entzulea. Jotzen hasten gara, kanta moldatzen joaten da, eta gero nahi izan dut zabaldu.

“Ez dut pentsatzen estilistikoki: pentsatzen dut kantuen alde. Eta badut beti albumaren ideia ere buruan”

Eta orduan jo duzu beste musikarien bila.

Hori da. Kenny [Wollesen], zortez, ia-ia urtero etortzen da Donostiara, eta hemen John Zornekin jo zuen batean bahitu nuen, eta, gero, Leorekin [Abrahamsek] berdin. Anohnirekin etorri zen, hura ere bahitu egin nuen, eta haren bitartez ezagutu dut John [Thorn], oso kontrabaxu jotzaile berezia.

Zure ibilbideko beste disko batzuk baino urrunago dago hau rocketik. Hasieratik izan duzu asmo hori edo gerora gertatu da?

Gertatu egin da. Ez dut pentsatzen estilistikoki: pentsatzen dut kantuen alde. Eta badut beti albumaren ideia ere buruan. Niretzako LP bat da album bat, giro bat; nik hori maite dut. Horretan hazitakoa naiz. Gaur ez du zentzu handirik, ezer ez dagoelako horrelako gauzak egitearen alde. Sei kantu, zazpi, bi, lau, bat… Hastapenean ere horrela zen. Keith Richardsek ere hori kontatzen du bere memorietan. Bazuen adiskidantza [John] Lennonekin, eta Rolling Stonesekin egiten zutenean kantu bat deitzen zuen John galdetzeko ea noiz aterako zuten haiek eurena, eta horrela atzeratu egiten zuten argitalpena, orduan behar zelako chart-etan gora igo. Hori zen sistema.

Eta orain ere bai.

Orain hori ere badago, baina nahasmen handiagoa dago. Baina edonola ere nire bidea hau da, albumarena.

Abadia saria eman zizuten iaz. Euskal kantagintzaren kate luzeagoan egindako katebegi lana aitortu zizuten bertan, Euskal Kantagintza Berrian egindakoa hartu, eta leku berrietara eraman zenuelako. Baduzu harremanik orain sortzen ari diren katebegi berriagoekin?

Ez dut nahi nukeen bezainbateko harremana, baina saiatzen naiz entzuten. Oso kontzertuetara joan zalea izan naiz bizi guztian, baina orain, pixka bat bazterrerago bizi naizelako edo nire egunerokoagatik, asko galdu dut hori. Diskoekin saiatzen naiz, baina nahi ditut ikusi. Udan errekuperatzen dut hori, festetan eta. Arbonan (Lapurdi), Azkainen (Lapurdi), Senperen (Lapurdi), Zugarramurdin (Nafarroa) ikusten ditut plazako ekitaldiak, eta asko ikasten dut. Egiazki gozatzen dut. Atzera lotuko natzaio nire beste topikoetako bati, baina uste dut, liburugintzan bezala, musikagintzan ere eskaintza eskaeratik oso gora dagoela. Badago, alde batetik, festibal multitudinarioen fenomeno hori, inork esplika ezin dezakeena, eta, beste alde batetik, radarraren azpitik dabilen hainbat eta hainbat jende ere badago, eta ez bakarrik gazteak. Ez dira ageri.

Baina ez daiteke hori esan hirugarren pertsonan; norberari gertatzen zaio. Hau da, nahi zenuke liburugintzaren gainean egon eta zer egiten ari den jakin, eta, aldiz, nahikoa lan duzu zure lagun minen lanak irakurtzearekin. Lagun batek esan zidan egunotan, asteotan hogei bat liburu berri aterako direla euskaraz. Non dago, [Bernardo] Atxagak esaten zuen bezala, horren erresonantzia kutxa? Zaila da gizarte bezala horri eustea. Eta musikan ber gauza.

“Ameriketako hedabideetako kritikarien urteko onenen artean dena da hip-hopa eta musika elektronikoa. Gu gaude lehenagoko munduan”

John Lennon eta Keith Richards aipatu dituzu. Disko honetan lehenaren alde erori zara, eta badago The Beatles taldearen oihartzun argia duen kanta hasiera bat ere.

Bai! Bada zati bat diskoan, ez dizut esango zein, nik deitzen dudana Lennonen momentua.

Bada leku bat abestia da.

Bai, bai, bai! [Barrez] Horri deitzen diot Lennonen momentua, bai.

Folk kutsu argiko biolinarekin hasten da Joan zen uda abestia. Iturri hori ere propioa duzula aitortzeko modu bat izan da?

Kasu honetan Hammond batekin egitea nuen buruan, baina Arkaitz [Miner] dut ondoan, urte asko daramatzagu elkarrekin, eta zuk esan bezala, iturri hori ere neure sentitzen dut. Zerendako ez? Baina ez naiz estiloei gehiegi lotu zalea. Aurrekoan promotore batek idatzi zidan nahi zuelako nire aipamena jarri ohar batean, eta galdetzeko ea nola kontsideratzen nuen nire musika: popa, rocka, folk-rocka… Baina oraindik ere erabiltzen dira gauza horiek? Gaur egun horrek ez du inolako sentidurik.

Ameriketan egon nintzenetik erreparatzen diet  hango hedabide batzuetako kritikariek urtarriletan egiten dituzten urteko lanik onenen zerrendei, eta XXI. mendean egindakoetan, eszepzio batzuk kenduta, besteak beste [David] Bowie hil egin zelako, ia ez da agertu guk rock edo gure esparrua kontsideratzen duguneko diskorik. Dena da hip-hopa edo musika elektronikoa. Gu gaude lehenagoko munduan. Frantzian bertan esaten dizute saldu musika elektronikoa saltzen dela. Rocka da antzinako gauza bat. Baina ni hortik nator, hori maite dut, eta uste dut nire kantuak hor eroso bizi direla.

“Ubi sunt” topikoaren bueltako hainbat kanta badira diskoan. Horren bila jo duzu?

Kontrakoa! Esango nuke nahi nituzkeela beste gai batzuk sartu, baina hau da nire oraingo sasoia.

“Sasoi honetan, egingo nituzke sozial deitu daitezkeen kanta horietako batzuk. Baina ez da hori sentitzen dudan lehenengo aldia: gu hazitakoa gara zenbait gerratan”

Bibliarako hitzak erabili dituzu Denak du bere sasoia abestia sortzeko, eta horrekin itxi duzu diskoa.

Bai. Lagun baten mezua heldu zitzaidan Eklesiastes delako liburu horren hainbat itzulpenekin: ingelesez, italieraz, espainolez, eta euskara ezberdinetan. Kantugintzan nabilenean badut ohitura beti biblia bat edukitzeko ondoan. Bizkaierazkoa maite dut, baina beharbada nire faboritoa da [Marcel] Etxeandirena, behe nafarreraz eta lapurteraz, eta horretan oinarritu naiz kanta hau egiteko. Ia-ia berez atera zen kanta hori diskoa ixteko.

Tonino Guerra idazle italiarrari hartu dizkiozu Hogeita hamabosgarren kantorea abestiaren hitzak. Esaldi indartsu batekin bukatzen da kanta: “Eman zitzaigun eztia/ ezpata baten puntan dago jarria”. Esan duzu ez zarela testu testimonialen zaleegia, eta ez zara testu zuzenki sozialak landu zalea ere. Muga horretan dabiltza kanta batzuk hemen, halere. Ezpata horren ahoan.

Nik uste orain, sasoi honetan, egingo nituzkeela zuk sozial deitzen dituzun kanta horietako batzuk. Konprenitzeko oso zaila den mundua da hau. [Bertolt] Brechten [Gerokoei] poemako hori da, ezta? Zer denboraldi klase dira hauek, ezen zuhaitzei buruz hitz egitea kasik krimena den… hainbeste basakeria isiltzea dakarrelako. Topiko hori orain dago hementxe bertan. Baina ez da hori sentitzen dudan lehenengo aldia. Gu zenbait gerratan hazitakoak gara. Horrek gogorarazten dit horren guztiaren aurrean zein den nire lekua.

Brechtek aipatzen duen sagarrondo horretaz ez sekula ahaztea izan da beti zure ariketa.

Bada behar hori. Ni entseatzen naiz nire gogoeta ilunei izkin egiten, eta kantuetan ager dadin beste irudi baikorrago bat. Uste dut on dela hori gerta dadila. Askotan esan dut hori ere, baina benetan sinisten dut horretan. Kantuak beti balio izan du horretarako, nahiz izan cante jondo, literalki negargarri bat, horrek ere egiazki norbera bizi duen ezinegon horretatik ateratzea duelako. Pittin batean.

“Mauriziari azken diskoa nik egin nion. Asko kostatu zitzaidan konbentzitzea. Uste nuen berarekin joango zela mundua ulertzeko modu bat, eta hala izan da”

Mito bat izan daiteke, baina Alan Lomax etno-musikologoak 1930eko hamarkadatik aurrera egindako landa grabazioen amaieran ere ez omen da ezohikoa izaten kantariak barrez entzutea.

Alan Lomaxek badu esaera bat Ondarroari laudorio paregabe bat eginez. Basarri [Inazio Eizmendi Manterola bertsolaria] grabatu zuen kantuan, han, eta han bizitako giroari buruz idatzita utzi zuen ez zuela inon halako giro alairik topatu. Herri kantariak nahi du gustua eman.

Nik hemen, Lasarten (Gipuzkoa) egin nion azken diskoa Mauriziari [Maurizia Aldeiturriaga pandero jotzaile eta abeslariari]. Asko kostatu zitzaidan konbentzitzea. Eri zen ordurako, eta Arteara (Bizkaia) joan nintzen pare bat aldiz haren etxera. Emakume aparta zen. Taxia jarri genien Lasartera, eta han etorri ziren Basilio Txiki [Basilio Undagoitia soinu jotzailea] eta Leon [Bilbao albokaria]. Ailegatu ziren baserritarrez jantzita, sartu ginen estudiora, eta hastekoa zenean kantuan, etorri zitzaidan eta galdetu zidan: “amen, non gaoz amen?” [Hemen, non gaude hemen?]. Lasarte zela esan nion, eta orduan hasi zen kantuan, eta estrofa eta estrofa artean, “Aupa Lasarte!” oihukatu zuen. Behar duzu gogoratu gonbidatu zaituen herria. Eta blues abeslariak ere berdin, ze kantu haiekin irabazten zuten ogi apurren bat, eta horregatik ziren kantu erredimitzaileak, baina baita alaitasunaren parte ere. Egin behar da ospatu.

Anaiarekin batera egin zenuen Mauriziaren disko hori?

Ez, nik bakarrik. Elkarrekoak konbentzitu nituen, eta hala atera zen [Maurizia, Leon eta Basilio, 1995, Elkar]. Ni oso zalea nintzen, uste nuen harekin joango zela mundua ulertzeko modu bat, eta hala izan da.

Orain ere ez al dago musika aldaketa handien atarian?

Gure eginkizuna oso lotuta dago teknologiari, gu beti gara horren buruan, eta horren eragina ez daiteke oraindik ezta imajinatu ere egin. Duela ehun urte kantari batek behar zuen proiektatu bere ahotsa Arriaga antzokiko azken lerrokoek entzuteko lain, eta gero afinazioaren, testuraren eta abarren arabera gailenduko zen, baina lehendabizi proiektatu egin behar zuen. Teknika bat erabili behar zuen horretarako. Hogei urtera ateratzen da mikrofonoa, eta orduan Quincy Jonesek eduki dezake orkestra osoa topera, eta bera aritu daiteke [kantuan hasten da] “strangers in the night“, hizketan kantuan. Eta horrek dakarren aldaketa artistikoa ikaragarria da, baina hor inportanteena da aldaketa horrek sortzen duen gustua, eta orain gertatzen ari denak ere gustua sortzen du. Aterako da beste entzule bat zeinarentzako ona denak ez duen zerikusirik izango guretzat ona zenarekin. Horregatik gustatzen zait niri jendea ikustea kantuan.

“Puntu batetik aurrera garatzen duzu tentu hori ez erortzeko autoindulgentzian edo autoerreferentzian, baina beldurrik gabe ere jokatu behar duzu”

45 urte musikagintzan. Nola eusten diozu sorkuntzarako egarriari?

Zaletasunetik heldu nintzen ni hona. Ni mutiko hori nintzen, antiojoduna, plazan bateria muntatzen ari zarenean begira egoten dena, eta oraindik ere hori naiz. Maite dut nire eginkizun hau. Puntu batetik aurrera garatzen duzu tentu hori ez autoindulgentzian erortzeko eta ez ontzat emateko edozein gauza, edo ez erortzeko autoerreferentzian, aurrez ongi atera zena ez errepikatzen saiatzeko. Baina beldurrik gabe ere jokatu behar duzu. Hau da zure esparrua. Nik uste, esperientziarekin, hobekixeago irakurtzen duzula egin duzunaren arrazoia, eta horrek laguntzen dizu aurrerago joaten. Baina autoindulgentzia desiragarria ez den bezala, autokorrekzioa ere ez da ona. Eta, gainera, gero, berez ere erortzen dira gauzak. Batzuetan zure ustez zaila zen kantu bat bilakatu da jendeak eskatzen dizuna, eta beste bat bazterrera joan da. Musikak badu dohain hori.

Hain zuzen, jendeak kanta zaharragoak ere entzun nahi izaten ditu zure zuzenekoetan, nola txertatuko dituzu 11 kanta berri hauek zerrendan? Nola daramazu batzuk ezinbestean erori egingo direla jakitea?

Oso erabaki zaila da! Hasi gara entseguetan, eta oso zaila izango da. Ez dakit zer egin. Ez dut ideiarik ere. Benetan. Pentsatuko dut zerbait.

Piztiak izena hartuko zuten gero, eta, horregatik, hasiera data ez ezik, itxiera data zehatza ageri da Tu-k taldearen biografian Badok atarian: “Tu-k, Ondarroa (Bizkaia), 1985-1989″. Baina azken datu hori dardarka jarri dute orain Txomin Uribe eta Josu Aranbarri musikariek. Taldearekin urte haietan kaleratutako bi maketak berreskuratu —Existentzia (1987) eta Beltza (1989)— eta osorik digitalizatu eta masterizatzeaz gain, sasoi hartan argitaratu gabe utzitako hiru kanta ere grabatu dituztelako, eta binilo batean bildu dutelako guztia. Hamahiru kanta denera. Tuka esaten da deitu dute bilduma, eta, behin kantak berpizten hasita, zuzeneko emanaldi sorta bat ere iragarri dute, proiektua berpizkundearen atarian utzita.

Uribek eta Aranbarrik onartzen dutenez, rara avis bat izan zen Tu-k 1980ko hamarkadaren erdialdeko eszenan. Bateriarik gabe, Uribek programatutako erritmo kutxa bat erabiltzen zuten oinarritzat, eta energia handiko pop musika eginez hasi zuten ibilbidea, melodia distiratsu eta testu luze eta poetikoekin. Juan Carlos Perez musikariak grabatu zien lehen maketa, baina, Itoiz-en eragina ez ezik, Talking Heads, The Chameleons, The Cure, The Smiths zein Bauhaus taldeen musikaren tantak ere igar daitezke haien kantuetan. Zuzenekoak ere bereziak izaten zirela gogoratu dute musikariek, gainera, diapositibak ere proiektatzen zituztelako emanaldiek iraun bitartean.

“Bere sasoian Tu-k-ren kontzertuetan jendeak martzianoak bagina moduan begiratzen zigun”

JOSU ARANBARRI / Musikaria

“Bere sasoian jendeak martzianoak bagina moduan begiratzen zigun”, gogoratu du Aranbarrik. Eta barrez hasi dira bi musikariak gero, Uribek euren lehen kontzertuetako baten kartela gogora ekarri duenean. “Ostiralean kontzertua: Tu-k, Nahaste Borraste, La Polla Records eta Delirium Tremens“.

“Ez zen asko apreziatzen zen musika bat”, onartu du Aranbarrik, “eta batzuek hori erakutsi egiten zuten. Beste batzuei berdin zitzaien, eta geuri ere berdin zigun. Guk denetatik entzuten genuelako, eta normaltasunez eramaten genuelako estilo bat edo bestea entzutea. Denek horrela eramango zutela pentsatzen genuen, baina ez. Batzuetan bai, eta beste batzuetan ez”. Uribe: “Ez dakit denboran arinegi hasi ote ginen Tu-k-n edo beste pentsamendu bat geneukan, baina oraintxe hainbat taldek antzeko gauzak egiten dituzte, eta nik uste ondo sartzen dela Tu-k”.

“Ez dakit denboran arinegi hasi ote ginen Tu-k-n edo beste pentsamendu bat geneukan, baina oraintxe hainbat taldek antzeko gauzak egiten dituzte, eta nik uste ondo sartzen dela Tu-k”

TXOMIN URIBE / Musikaria

Hain justu ere, Tu-k taldearen proposamenaren gaurkotasuna nabarmendu du Nakar taldeko Xalba Ramirezek, esaterako, Argia aldizkarian argitaratutako artikulu batean. “Retroa bueltan delako akaso, baina freskoak dira oraindik kantak, nola da posible denboran bidaia hau?”.

Eta, Aranbarrik eta Uribek diotenez, Ramirezena ez da aipamen bakarra izan. “Feedbacka oso ona izan da”, esan du Aranbarrik.

Tu-k taldearen Tuka esaten da diskoaren azala.

Jose Lastrak lagundu ditu maketako kantak berriz masterizatzen, eta Tio Pete estudioan grabatu dituzte orain arte inon argitaratu gabe zeuden hiru abestiak. “Maketan geure medioekin grabatu genituen”, gogoratu du Aranbarrik, “eta, orain, geure musika entzun nahi genuen moduan grabatu ahal izan ditugu hiru kantak. Oso polita izan da”.

“Kontxo, akordatzen naiz!”

Plaiko hatxetan, Argi gorrizko faroa eta Zeharka dira hiru kanta horiek, eta biniloaren amaieran batu dituzte.

Aranbarrik zehaztu duenez, esaterako, taldearen hasiera-hasierako kantetako bat da Plaiko hatxetan. “Taldearen ‘presa handia daukagu’ espiritua du”, zehaztu du musikariak. Dioenez, taldeak bere nortasuna ezarriago sentitzen zuen sasoi baten isla da Argi gorrizko faroa abestia, eta, aldiz, taldea bukatzen ari zen sasoiaren lekukotza da Zeharka. “Hor ikusten da jada Piztiak datorrela”.

Uriberen etxean egindako grabazio batzuk baino ez zituen taldeak, eta horiei tiraka atera dituzte hiru abestiok. Grabatzea erabaki zuten lehenik, eta orduan sortu zitzaien zalantza, Aranbarriren hitzetan. “Baina orain ba al dakigu ba hau jotzen?”. Eurak ere harritu ziren erantzunarekin. “Sinesgaitza da; buruak ez zekien, baina atzamarrak bai. Derrepentean, memoria muskularrak-edo gogoratu egin zituen, jo barik ez dakit zenbat urte eman ondoren. Piztiak-ekin ez ditugu kanta horiek inoiz berriz hartu, baina hasi, eta bai, kontxo, bai, akordatzen naiz!”.

“Ondarroan eta 1980ko hamarkadan daude idatzita kantu horiek, ‘jakoa’ sartu zenean. Kristoren sormena zegoen hasieran, eta desastre bat izan zen gero. Kantuen hitzetan hori dena ikusi egiten da”

TXOMIN URIBE / Musikaria

Hasieran, materiala berreskuratzea zen taldekideen asmoa, baina kantak jotzen hasi, “gaztetu edo”, eta zuzenean aurkeztera ere animatu dira azkenean. Jatorrizko erritmo kutxaren soinu berak errekuperatu ditu horretarako Uribek, eta zuzenekoetan erabiltzen zituzten diapositiba zaharrak berreskuratu eta digitalizatu ditu Aranbarrik. “Ilusionatuta gabiltza”, onartu dute.

Piztia bilakatzen

Uribek eta Aranbarrik hasi zuten taldea 1980ko hamarkadan, baina berehala batu zitzaien Ander Ibarloza tronpeta jotzailea, bai eta Bernard Ituarte gitarrista eta Justo Urkiri teklatu jolea ere. Hirukote modura arituko dira orain, Markel Uribe Lasa gitarra jotzailearen laguntzarekin.

Tu-k taldeko kideak, 1980ko hamarkadako argazki batean. TU-K

Taldearen hitzek duten gaurkotasuna ere aipatu dute musikariek. Uribek eta Aranbarrik ez ezik, sasoi hartan 16 urteen bueltan zebilen Kirmen Uribe idazleak idatzitakoak dira haietako asko, eta haien sakontasuna aipatu dute Tu-k taldeko kideek. “Iruditzen zait ez direla batere zaharkitu”, esan du Aranbarrik. “Baina ez naiz oso objektiboa, noski!”. Eta Uribek, umorez. “Aktualak bai, baina luzeak eta konplikatuak berriz akordatzeko!”. Eta serioago berriz gero. “Ondarroan eta 1980ko hamarkadan daude idatzita kantu horiek, jakoa sartu zenean. Kristoren sormena zegoen hasieran, eta desastre bat izan zen gero. Hori dena bizi izan genuen guk, eta kantuen hitzetan hori dena ikusi egiten da”.

Erritmo kutxarekin jotzea zen taldearen nortasun ikurretako bat, baina musikariek onartu dute “gogorra” eta “hotza” ere bazela hori, eta bateria bat txertatzen saiatu ziren hainbat denboraz. Gainera, Aranbarrik onartu du euren mundu propioan “murgilduta” zeudela ere; “eta ito egin ginen. Beste bide berri batzuk nahi genituen jorratu”. Taldean bateria txertatu, soinua rockerantz eraman, eta, azkenean, Piztiak taldean urtuz desegin zen Tu-k taldearen proposamena. Edo bai, behintzat, orain arte.

Zer da isiltzea erabaki duen kantari bat? Herri bati bere abestiak itzultzeko plana egin zuen belaunaldi bateko azken kidea izan da Benito Lertxundi (Orio, Gipuzkoa, 1942) urte luzez. 2020an, Jon Eskisabel kazetariak segida izan duen soka luzeago baten katebegitzat deskribatu zuen kantaria Pako Aristiren Euskal kantagintza berria (1961-1985) liburuaren berrediziorako prestatutako hitzaurrean. “Lehen aldiz hiru belaunaldi ari dira agertokietan kantuan. Benito Lertxundi dugu hasiera-hasierako kantagintza berriaren ordezkari bakarra, eta Mattin Lerissa edota ETBko Goazen saioan ezagutzera emandako Ainhoa Larrañaga ditugu iristen azkenak, 19-20 urterekin”. Baina Lertxundik berak Gernikan adierazi berri duenez, sei hamarkadaz euskal kantagintza berritzen, elikatzen, berreskuratzen eta aberasten aritu ondoren isildu egingo da aurrerantzean. Kultura oso bati memoria, autoestimua eta etorkizuna eskaintzen abiatu zuen ibilbidea, eta airean galdera bat utziz esango du agur orain. Zeren eta, benetan isiltzen al da kantari bat, baldin eta jendeak haren kantak abesten jarraitzen badu?

Benito Lertxundi, itsasoari begira, 2014an. JON URBE

“Mendian larrartean”. Esaldi puska solteak idatziz utzi, eta kantuan bakarrik irakurri daitezke Lertxundiren kantetako asko gaur egun. “Lau, bat, hiru, bost, zazpi?”. Baita esaldi horiek zatikatuta egonik ere. “Oi, goiz eme”. Esaldi hasiera soil bat izanik ere. “Nere herriko neskatxa maite”. Ahapaldi baten lehen muturra. “Azken arnasa eman nahi nuke”. Edota, maiz, are, baita bi hitz besterik ez direla ere. “Udazken koloretan”. Horregatik, ia sei hamarkadako eta ia hogei diskoko emari artistikoak ematen duen perspektibarekin bitxia da zeinen halabeharrezkoa izan daitekeen kantari baten jaiotza. 19 urterekin eta artean erloju saltzaile zela, Lertxundiri ia istripuz heldu zitzaiolako bere lehen musika tresna eskutara.

“Tori, hartzazu hau, ea zerbait ateratzen diozun”. Martin Lizaso nagusi zuenak axolagabetasun puntu horrekin pasatu zion laud bat lehendabizikoz Lertxundiri, eta esaldi eta guzti gogoratu zuen une hura musikariak Alvaro Feito kazetariaren Benito Lertxundi, Orioko bardoa. Aitorpenak eta testigantzak (Elkar, 1990), libururako. Lizasok animatuta erosi zuen lehen gitarra ere, eta Lizasok animatu zuen lantokia utzi eta kantuan hastera ere. Erloju denda irekitzea erdi ahaztuta, Elvis Presleyren kantak euskaratzen eta jotzen entzun daiteke Lertxundi, historiako ate horren bestaldetik. Luze gabe, bigarren geratu zen La Voz de España egunkariak antolatutako kantu lehiaketan, eta telefono dei batek abiatzen du kantariaren bigarren jaiotza.

Pako Aristi idazleak Mikel Laboa-ren ahotsean deskribatu du ideia Euskal kantagintza berria (1961-1985) liburuan. “Jakin nuen bazegoela abeslari bat, oriotarra, sari bat irabazi zuena, eta Orioko neska batek eman zidan horren helbidea eta telefonoa, eta horrela jarri ginen kontaktuan». Donostiako Kursaaleko zinema zaharrean bildu ziren lehenengoz, eta hala gogoratu zion momentua Lertxundik Argia aldizkariari. “Niretzako surrealista izan zen bilera hura, atera nintzen inpresioarekin ez nuela ezer ulertu, ez nekiela zertan ari ginen. Baina zerbait bazen nigan, sena edo, tiratzen ninduena, horretan jarraitzeko esaten zidana. Bilera batzuk egin genituen, eta hortik sortu zen Ez Dok Amairu taldea. Niretzat berriro jaiotzea, bataioa izan zen”.

Mikel Laboa, Benito Lertxundi eta Maite Idirin, 1970ean.

Eta sendotasun moduko bat hartuko du hortik aurrera kontakizunak. Historiako orrien pasaeraren hotsa. Esate baterako, grabatuta ere entzun daiteke Lertxundiren orduko ahotsa, 1967an Cinsa / Edigsa etxearekin eta Nestor Basterretxea artistaren azalarekin kaleratutako hiru kantako lehen bi disko laburretan. “Gu gazteok gaur gabiltza/ mundu galdu honetan,/ gerra bat barruan dugula/ zer egin jakin gabe,/ gurasoen mundu aldrebes hau/ ez dugu onartzen”. Beheko ezkerreko izkinan ikus daiteke Ez Dok Amairu taldearen logoaren bermea, eta sasoi haren inskripzioa dakarte doinuek ere. “Gure asmoak, esperantzak/ herria, askatasuna,/ justizia, pakea/ egia, maitasuna/ mitoak itz hutsak./ Zenbat gera…/ lau, bat/ iru, bost, zazpi?”.

Historia gurutza dezake kantu batek. Eta hori egiten du Lertxundiren ahotsak ere. Euskal musikagintzak sei hamarkadatan egindako bidea ere entzun daitekeelako haren ahotsean. Hasi, zentsura instituzionalizatua zegoen sasoian hasi zelako kantagintzan. Euskal kantagintza berria (1961-1985) liburuan gogoratzen du hori, zehatz. “Multatuak izaten ginen, galaraziak, ez zegoen kantu direktorik egiterik, orduan metaforez baliatzen ginen”. Eta adibide pare bat ere ematen ditu. “Ekaitza kanta, adibidez, 68an Espainian barna deportatu zituzten 800 euskaldunei eskainia dago, Ilunpetako gizona ETAko gazte borrokalariei omenaldi bat da”. Eta utzi, aldiz, algoritmoen arabera mugitzen den digitalizazioaren bihotzean utzi duelako kantua.

Benito Lertxundi, zutik, ezkerretik hasita laugarrena, Ez Dok Amairuko kideekin eta beste musikari batzuekin. Bere ondoan, Atahualpa Yupanqui.

Euskal Herriko lehen diskoetxeen sorreraren lekuko eta eragile ere bada Lertxundiren ahotsa, eta Artezi diskoetxearen erorialdiaren ostean, Elkar argitaletxearekin egingo du bat 1981ean Altabizkar/ Itzaltzuko bardoari disko bikoitza kaleratzeko, 1987an emango du argitara bere lehen Compact Disc formatuko lana haiekin —Mauleko bidean—, eta, 2018an, formatu fisikoak jadanik desintegrazio prozesuan hasiak direnean, Kantaita enea izeneko bere zigilu propioa sortuz kaleratuko du orain arteko bere azken estudioko lan luzea: Ospakizun gauean.

Eta bi mutur horien artean, amaitu egingo da Ez Dok Amairu, bakarka jarraituko du bidea, Zuberoako eta Bretainiako musika herrikoian sakonduko du, euskal epika landuko du, tarketatuta emango ditu kanta intimistak zein herrikoiak, jaialdiak, antologiak, Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin egindako emanaldiak, zuzeneko diskoak, elkarrizketak, sariak, aitortzak, bai eta mirakuluren bat edo beste ere. Plazer bat izan duk, Benito liburuan, musikariak berak Pako Aristi eta Mikel Markezi aitortutakoa bezalakoa, esaterako, 2002. eta 2005. urteen arteko uneren batean.

“Ba al duzu hor partiturarik?”. Larrabetzun soinu probak egiten ari dela doinu batek bisitatu du Lertxundi, gustatu, eta musikariak berehala jarriko ditu hala Olatz Zugasti harpa jotzailea nola Anjel Unzu gitarrista hura apuntatzen eta jotzen. Eta asteak emango ditu marmar horrekin, harik eta, lo hartu ezinean dabilen gau batez Jon Maia bertsolariak bidalitako letra gogora etorri arte. Estudiora doa. Bertso bat, beste bat, beste bat gehiago eta, lotara doanerako, kantuak hasi du ahoz ahoko bere bidea. “Azken arnasa eman nahi nuke/ Eguna hiltzen ari da/ Azken arnasa eman nahi nuke/ Bertsoak entzuten dira/ Azken arnasa eman nahi nuke/ Kantari nator herrira/ Azken arnasa ematen degu/ Eguzkitik eguzkira/ Azken arnasa eman nahi nuke/ Itsasoari begira”.

Benito Lertxundi, 2003an, Bilboko Aste Nagusian. LUIS JAUREGIALTZO / FOKU

Baina, kantu baten jaiotza da hori. Eta bardo baten isiltasuna da albistea. Orain, 82 urterekin, azkenean, isiltzea erabaki duelako Lertxundik, eta, keinu horrekin, etorriko denaren atarian utzi duelako euskal musikagintza, egin beharreko lanak bukatuta, eta behin erloju dendako bezero guztiak bakoitza bere erlojuarekin ateraino lagundu ostean, berak, berriz ere, historiaren ate horren bestaldean geratzea erabaki izan balu bezala.

“Zuk egin dokumentala ni hilda banengo bezala”. Larraitz Zuazo zinema zuzendariak ondo gogoan ditu Juan Carlos Perez musikariak esandako hitzak. Zuri Goikoetxea eta Ainhoa Andraka zinema zuzendariekin batera Itoiz taldeari buruz egin asmo zuen dokumentala aurkeztera joan zitzaion sortzaileari, eta horixe izan zen haren erantzuna. 1970eko hamarkadako hainbat grabazio berreskuratu zituzten zinema zuzendariek, ordea, eta horrek aldatu zuen dena. “Bat-batean utzi egin zion hain hilda egoteari”. Zuzeneko grabazioak eta argitaratu gabeko hainbat kanta zeuzkaten zintak topatu zituzten zinema zuzendariek, eta, haiekin batera, baita Udako sesioak izena zeraman kasete bat ere. Perezek eta Jose Garate Foisis-ek 15 eta 16 urte zituztenean elkarrekin etxean egindako hainbat grabazio biltzen zituen kasete hark, eta tartean baziren hainbat urte geroago Ezekiel diskoan azalduko ziren bizpahiru kantaren lehen zirriborroak ere. Horiek entzun, eta, azkenean, proiektuan erabat murgildu zen Perez. Zazpi urteko lanaren ostean, hiru zuzendariek azaroaren 11n aurkeztu zuten Doxa ekoizpen etxearekin ondutako Itoiz udako sesioak filma, Zinebi Bilboko Dokumentalen eta Film Laburren Nazioarteko Jaialdian.

Filmaren egileek iragarri dutenez, gainera, hurrengo urteko urtarrilean areto komertzialetara ere helduko da lana.

1978an hasi eta 1988ra arte aritu zen Itoiz taldea, eta oraindik ere nabarmena da euskal musikan utzitako lorratza. Taldearen zale izan arren, zuzenean sekula ikusi ez zituelako bururatu zitzaion Zuazori dokumentala egiteko ideia, baina Zuri Goikoetxeak azaldu du lan historiko bat egin beharrean, azkenean, filmak “bidaia katartiko bat” proposatzen duela. Eta zinta zahar horiek dira horretarako aitzakia. Haien bidez, taldearen hasieraz, bilakaeraz eta agurraz ere hitz egiten duelako dokumentalak, bai eta Perezen unibertso sortzaileari buruz ere.

“Nekatuta geunden”

“Zendako gelditu ginen?”. Dokumentalaren hasierako pasarte batean, esaterako, kanta baten bateria grabatu berritan eta oraindik arnasa hazita duela galdera zuzen hori egiten dio Jimmy Arrabit bateria jotzaileak, kristalaren beste aldeko kontrol mahaian dagoen Juan Carlos Perezi. Arrabitek onartu duenez, bere momentuan ez zuelako erabat ulertu zergatik erabaki zuen taldea desegitea, hain justu ere arrakastarik beteenean zeudenean. “Pixka bat sentitu nintzen traditua bezala”, esaten du Arrabitek. Isilik eusten du dena Perezek, kristalaren beste aldean, eta esaldi bakarrarekin ebazten du egoera gero. “Nekatuta geunden, Jimmy, nekatuta”.

“Taldeko kideekin lehenago egindako elkarrizketetan ohartu ginen aurrez ezarritako erantzun asko ematen zituztela, baina elkarrizketak jolas modura planteatuta inork espero ez zuen lekuetara iritsi ziren”

AINHOA ANDRAKA / Zinema zuzendaria

Arrabitekin ez ezik, antzeko solasaldiak ditu Perezek filmean taldeko beste hainbat kiderekin. Oraindik ere bizirik senti daiteke mina, esaterako, Antton Fernandez teklatu jotzailearen hitzetan. Eta “traizio” hitza aipatzen du Jean Mari Ekai gitarristak ere taldearen rock progresibotik pop esparrura egindako biratzea azaltzeko. Haren hitzetan, oraindik ere, Itoizen zale izandakoek Ekai bera jotzen baitute aldaketa horren erantzuletzat.

Zuazok, Goikoetxeak eta Andrakak “jolas modura” planteatu zizkioten elkarrizketa horiek Perezi.

Filmeko lantaldea, Bilboko Zinebi jaialdian. MIKEL MARTINEZ DE TRESPUENTES / FOKU

Egunean bertan jakiten zuen musikariak grabazio saiora nor azalduko zitzaion, eta aurrez galdetegi bat prestatuta joaten ziren guztiak. “Eszenaratze moduko bat izan zen bi pertsonak leku horretan elkartzea”. Baina zuzendariek onartu dutenez, hainbat sorpresa sortu zituen eszenaratze horrek. “Hegemonikoa zen diskurtsoa desaktibatzeko bururatu zitzaigun jolasa”, azaldu du Andrakak. “Taldeko kideekin lehenago egindako elkarrizketetan ohartu ginen aurrez ezarritako erantzun asko ematen zituztela, kontatu beharrekoa ikasita balute bezala: zein zen Itoizen hasieraren istorioa, zein amaierari buruzkoa eta abar. Inor ez zen diskurtso horretatik ateratzen, baina elkarrizketak horrela aurkeztuta, eta kideei aurrez galderak pixka bat prestatzeko aukera emanda, hor, inork espero ez zuen lekuetara iristen ziren”.

Ezekielen minak

Plano sekuentzia luze bat du filmak erdialdean. Ezekiel diskoa grabatzeko prozesuan grabatutako zinta bat entzuten ari da Perez bertan. Gazte zenean egindako zirriborro bat, alegia. Gitarra jo bitartean, kantak hartu beharreko norabideari buruzko oharrak egiten ditu Perez gazteak bertan. Saxofoiak noiz sartu edo isildu behar lukeen zehazten du ahotsak, esaterako. Tronpetek egin beharreko melodia imitatzen du ahotsarekin. Musikariek noiz gelditu behar luketen adierazi… Eta erabat kontzentratuta eta guztiz buru-argi mintzo den gazte horri adi ikus daiteke plano sekuentzian Perez, gaur egun, bera ere kontzentratuta, adi, azken-azken unera arte.

“Bua, ze fuertea, hori, ez?!”, lehertzen da azkenean, “ostia, ze energia!”. Aldi berean liluratuta eta pixka bat beldurtuta dagoela onartu du Perezek, ordea. Indar betean den 21 urteko musikari gazte hori gailur artistikoan ikusten duelako, bai, baina, era berean, gogoan dituelako hori lortzeak dakartzan minak ere. “Eskerrak hori ere pasatu zen”, dio. “Inpresionatu egiten nau, baina ezinegona ere sortzen dit. Ezekiel-ekin gaizki pasatu nuen nik. Ez genuen promoziorik egin, adibidez, hura oso kanpo zegoen zerbait zelako. Ez nuen hura eguneroko bizitzan kokatzerik lortzen”.

“Guretzako aktoreekin filmatutako pasarte horiek ez dira birsorkuntzak, baizik eta oroitzapen baten filmazioak”

ZURI GOIKOETXEA / Zinema zuzendaria

Perezen gaztaroa eta haurtzaroa ere irudikatzen ditu dokumentalak, eta hainbat aktore baliatu dituzte pasarte horiek filmatzeko. Baina, zuzendariek zehaztu dutenez, ez dute uste pasarte horiek fikzioak direla esan daitekeenik. Goikoetxea: “Guretzako pasarte horiek ez dira birsorkuntzak, baizik eta oroitzapen baten filmazioak. Fikzio horiek zertarako ziren ulertu genuenean, klak egin genuen, eta orduan ohartu ginen pasarte horiek zer azaleratuko zuten; ez historikoki kokatzeko zer izan zen”.

Film emozionala

Zuzendariek behin baino gehiagotan aipatu dute “ardura” sentitu dutela. Itoizen historiaren mailan egoteko ardura, lehenik; eta Itoizen kantuen hitzek proposatutako jolasaren mailan egoteko ardura ere bai, gero. Goikoetxea: “Taldearen hitzen tonu surrealista horrekin bat egin zezakeen zerbait egin nahi genuen. Tonu oniriko eta zintzilikatuta bezala dagoen tonu horretan aritu nahi genuen”.

“Juan Carlos [Perez] ezagutzen duzunean, berehala ikusten duzu harentzat sorkuntza gauza oso purua dela. Oso purua da musika nola defendatzen duen eta nola egiten dion aurre sorkuntzari”

AINHOA ANDRAKA / Zinema zuzendaria

Eta film osoari eragiten dio ideia horrek.

Zeharka eta tantaka baino ez dira iristen Itoiz sortzen eta garatzen ikusi zuen munduari buruzko aipamenak filmean. Kasurako, solasaldietan eta pasadaz bezala zehazten da zer urtetan argitaratu zen disko bata edo bestea, eta argi erakusten da taldeak euskaraz kantatzeko hartutako erabakia ere, baita, hainbat telebista elkarrizketatan onartu izan zuten bezala, erabaki horrek nazioartekotzeko bidea zaildu egiten bazien ere. Baina horiez aparte, ez dago garai hartako egoera sozial, politiko eta kulturalari buruzko ia daturik.

“Guretzat oso garrantzitsua zen film emozional bat egitea, eta ez film informatibo bat”, azaldu du Goikoetxeak lehenik. Eta Andrakak jarraitu du gero: “Juan Carlos [Perez] ezagutzen duzunean, berehala ikusten duzu harentzat sorkuntza gauza oso purua dela. Oso purua da musika nola defendatzen duen eta nola egiten dion aurre sorkuntzari”. Eta nolabait ere ispilu horretan begiratuta osatu dute dokumentala.

Amodio kantarik gabeko herria

Eta filmean, hain zuzen ere, Juan Carlos Perezek Bernardo Atxaga idazlearekin duen aurrez aurreko solasaldian azaltzen da taldearen jarrera hori erarik esplizituenean. “Jendeak pentsatzen zuen gure hitzek ez zutela ezer esaten”, hasten du azalpena Perezek, “ze klaro, garai hartan, kalean bizi zinen egoera batean, eta gu sartzen ginean gure munduan, ihes egiten genuen hortik, Munchen koadroan bezala, [eskuak belarrietan jartzen ditu] pixka bat egoten denean horrela, esanez bezala, ‘ez dut entzun nahi, egon isilik, mesedez’. Eta horrek jarraitu zuen, eta jarraitu zuen bukaerara arte”. Eta baietz Atxagak. “Itoiz desberdina zen, ze bat-batean maitasunezko kanta bat, hemen, euskaraz, oso arraroa zen. Baina harrigarria da hori, e. Igual hau izan da munduko leku bakarretako bat, non ez ziren maitasun kantak egiten”.

Hain zuzen ere, Perezen memoriari tiraka, Lau teilatu abestia grabatzeko unea ere irudikatzen dute filmeko aktoreek momentu batean. Mikrofono aurrean kantuan ageri da Perez, baina bat-batean isildu egiten da, eta kezkatuta ikus daitezke lagunak. “Ondo zaude?”. Bilera moduko batean agertuko dira orduan taldekideak. Ontzat dute kanta denek. Onartzen dute ez dela grabatu dituzten beste kantak bezalakoa, baina, hain zuzen ere, kontrapuntu hori gustatzen zaie gehienei. Baina ezetz Perezek, lotsa ematen diola. “Ez da jendaurrean erakusteko kanta bat”, azaltzen du.

Eta azken sorpresa

Eta, hain justu, taldearen agurrari buruzko azalpenetan agertzen da berriz ere lotsa pelikulan, kasu honetan Perezen beraren ahotan, eta Garaterekin hizketan ari dela. “Laga genuen, nire aldetik, konturatu nintzelako jada azkeneko garaian ez nuela lotsarik pasatzen eszenarioan, oso ofizinako lana zen. Jo leku batean, jende asko, baina ez zeukan hasierako lotsa pasatu eta hori dena, agortu egin zen proiektua. Orduan, hortik aurrera jada zer?”.

Indar Trabes taldeak emandako lehen kontzertuaren birsortze batekin amaitzen da filma. Jendetza publikoan. Taldekideak, urduri. Izozteko puntuan Perez, eta aurrera egiten, halere. Kreditu labur batzuk datoz ondoren, eta (spoiler) justu haien ostean dator pelikulako azken sorpresa, duela zazpi urte zinema zuzendariei emandako lehen erantzuna gorabehera, Perezek berak proposatuta, Itoiz taldeko kide izandakoek dokumentalerako Alkolea diskoko Lanbrora kanta jotzen amaitu baitzuten elkarrekin, Urdulizko Tio Pete estudioan (Bizkaia).

Nakar taldeak EHZ jaialdian eskainitako kontzertuko irudi bat. JON XABIER ZABALA / EHZ

Xalba Ramirez musikari eta Nakar taldeko kideak dioenez, taldean beti egon dira Donostiaren hiri ereduarekin oso kezkatuta, eta afari batean horri bueltaka zebiltzala piztu zitzaien burutazioa: “Donostia da epelkeriaren hiriburua”. Hori izan zen lehen hazia, Ramirezek dioenez. “Hemen dena da epela. Eskuina ere epela da hemen; hala eskuina nola ezkerra: dena”. Baina hazten eta hazten jarraitu zuen ideiak, geruzaz geruza, hitzez hitz, melodiaz melodia, entseguz entsegu, harik eta, azkenean, sei abestiko disko labur bat bilakatu den arte: Epelkeriaren kontra (Balio Dute eta DDT). Baina abiapuntua baino ez da Donostiarena azkenean, musikariek nagusi den gizarte eredu osoari jaurti baitizkiote beren dardoak, eta taldearen nortasun ikur diren punk abiadako musika elektronikoa eta pasarte melodikoagoak tartekatu dituzte horretarako.

Manifestu Antiepelista deitu duten lau minutu pasako spoken word-eko piezak irekitzen du diskoa, eta, “gabon” xume baten ondoren, besteak beste, ondorengo izakiak deitzen dituzte, behingoz, epelkeriaren aurka altxatzera: “lan egunen goi gerlariak”, “kopetan muxuaren behar metafisikoa duzuen jarkoreta”, “maitasunaren ninjak”, “enpatiaren kamikazeak”, “goxotasunaren yakuzak” eta “cruising-aren plusmarkistak”. Kantuak dioenez, “zeresangodutenismoa” da hiriaren gaitzik larriena, eta haien hitzetan “epelkeriaren irudiak” direnak ere zehatz deskribatzen dituzte ondoren. “Bikote heteroak, Brasilen eta Vietnamen. Oporretako argazkiak: klase propaganda. Ezkondu ez, baina hipotekak elkarrekin”. Eta dena erretzeko gonbitarekin amaitzen dute kanta. “Nor dator nirekin jada existitzen ez diren lekuak erretzera?”. Eta galdera bederatzi bider errepikatu ondoren itzultzen dira guztiaren jatorri izan zen ideiara. “Nor dator nirekin jada existitzen ez diren lekuak erretzera? Adibidez, Donostia”.

«Epelkeriaren kontra egitea eta jarrera gogorra aldarrikatzen ditugu, bai, baina ez gizontasunetik abiatuz, baizik eta beste jarrera batzuetatik eta goxotasunetik»

XALBA RAMIREZ / Nakar taldeko kidea

Ramirezek denbora zeraman spoken word-eko pieza bat sortzeko gogoz, eta epelkeriaren aurkako afari hark eman zion azken bultzada. Idazten hasi, zer ateratzen ari zen gustatu, ahalik eta zorrotzen utzi, eta orduan bidali zien taldekideei. Eta, azaldu duenez, “Punky y Cursi” (Punkia eta Kursia) izeneko meme kontu bat izan du horretarako inspirazio iturri nagusietako bat.

Edozer, baina egurra

Ia hasterako, ñabardura bat ere egin nahi izan du Ramirezek, halere. “Epelkeriaren kontra egitea eta jarrera gogorra aldarrikatzen ditugu, bai, baina ez gizontasunetik abiatuz, baizik eta beste jarrera batzuetatik eta goxotasunetik”. Dioenez, bizi eredu “triste” eta gatzgabe baten aurka ari baitira diskoan, nagusiki. “Eta gu intentsitatearen oso aldekoak gara”. Hain zuzen ere, Ondarroan (Bizkaia) topatu zuten jarrera hori definitzeko esamoldea, Ramirezek gogoratu duenez. “Ondarroa da epelkeriaren kontrako hiriburuetako bat, dudarik gabe, eta hor zera esaten dute: ‘Edozer, baina egurra’; guk ere horixe nahi dugu: ‘Edozer, baina egurra’”.

Diskoaren abiada izan daiteke horren adibide. Hasierako manifestuak eta diskoa ixten duen Xamurtasun erradikala abestiak bakarrik irauten baitute lau minutu baino gehiago, eta gainerako guztiak laburragoak dira. Minutu eta erdi ere ez du irauten Epelkeriaren Kontra I kantak, esaterako; bi minutuak apenas gainditzen dituen MGGDP izenekoak —Mundu Guztiak Gorroto Du Polizia esaldiaren akronimoa—, eta hiru minutu eta erdiren bueltan dabiltza MBBDB eta Maitatzen ikasi.

Eta baietz dio Ramirezek, disko labur hau akaso izan daitekeela iaz kaleratu zuten Lore ta laban diskoa baino azkarragoa, baina ez dutela nahita egin. “Nakarren gauzak ez ditugu pentsatzen, gertatu egiten dira”.

Zuzen hitz egitea

Hitz zuzenak dira taldearen beste ezaugarrietako bat. Eta manifestuko testuan ez ezik, beste abestietan ere ikusten da hori. Ramirez: «Urgatz taldeko Xabi Ojinagak elkarrizketa batean esan zuen gauza gutxi esaten direla euskal kulturan eta euskal musikan, joera dagoelako sasi-poesia asko egiteko, eta gauzak interpretazioaren mende uzteko, baina horren guztiaren emaitza da gauza gutxi esatea. Benetakoak, inporta dutenak eta mundu guztiak ulertzeko modukoak. Eta nik uste dut gure taldean hori oso presente egon dela, eta gauza asko esaten ditugula, zuzen. Bazegoen hori egiteko beharra, agian. Eta dena zeinen ederra izango den dioten diskurtso horiekin apurtzeko asmoa ere bagenuen, orain ez baitago esaterik dena ederra izango dela».

“Xabi Ojinaga musikariak esan zuen euskal musikan joera dagoela sasi-poesia asko egiteko, eta gauzak interpretazioaren mende uzteko, baina horren guztiaren emaitza dela gauza gutxi esatea. Eta taldean hori oso presente egon da”

XALBA RAMIREZ  / Nakar taldeko kidea

2022an sortu zen taldea. Ramirezekin batera, Jokin Azpiazuk, Jone Laspiurrek, eta Andoni Olaetxeak osatzen dute laukotea, eta sintetizadoreak, samplerrak, gitarrak eta baxuak baliatzen dituzte kantak sortzeko. 2023an, Lore ta laban diskoa kaleratu ostean, Epikuro, Mindfulness, speed singlea kaleratu zuten, Katakrakek argitaratutako Hau dena bildumaren barruan, eta orain kaleratu duten disko laburra dute azken argitalpena.

Balio Dute kolektiboaren parte da taldea, eta, haren babesarekin ez ezik, DDT Banaketak zigiluarenarekin ere kaleratu dute oraingo diskoa. CD, kasete eta binilo gisa jarri dute salgai. Eta erabaki politiko baten ondorio da elkarlan hori ere, Ramirezek dioenez. «Guretzat, autogestioa ez da bakarrik guk geuk egitea, baizik eta guk geuk egitea, sarean, elkar lagunduz eta elkar babestuz».

Disko bakoitzeko lehen abestiko lehen segundoak entzutea nahikoa da Olatz Salvador musikariaren azken azalberritzeaz ohartzeko. 2018an gitarra klasiko baten akordeekin abiatu zuen, Zintzilik, bere lehen diskoa, berehala bere ahots melodiatsua txertatzeko. 2021ean, Gaua kantuarekin, gitarra elektriko baten arpegioekin eta ahots melodia intimista batekin ireki zuen Aho uhal diskoa. Eta orain heldu da aldaketa. Zainak eman diskoa (Balaunka) kaleratu berri du artistak, hamar kanta berrirekin, eta gitarra zein melodia arrastorik gabe abiatu du. Horien ordez, erritmo kolpe elektroniko erabat distortsionatu batzuekin hasten da entzunaldia, eta segundo gutxira dator Salvadorren ahotsa, oraingoan ia lakar, Haragi bizian izeneko spoken word piezako testua erritmikoki errezitatzen: «Munduko minez esnatu naiz,/ ez gabiltza garaiz./ Erantzi ditut hainbat anestesia geruza,/ biziraupenez ehunduta,/ irten zaizkit malkoak,/ oroitu ditut zenbat gauza».

Bilboko La Sinsorga gunean aurkeztu du lana artistak, eta, bertan azaldu duenez, hainbat “blokeo” eta “fede krisi” igaro behar izan ditu Zainak eman diskoa osatzera iristerako. Onartu du, alde batetik, orain arte izan duen kantariaren aurkako errebeldia ariketa bat izan dela diskoa. Baina, era berean, ohartarazi duenez, kantuen “bilgarria” baino ez duela moldatu soinu distortsionatu eta elektronikoago horietara egindako aldaketa horiekin guztiekin, eta espero duela hondoan, hor jarraituko duela oraindik ere bere “esentziak”. Eta, hain justu, diskoko azken kanta izan daiteke horren froga, kasu honetan. Aurkezpenean gitarraren laguntza soilaz kantatu baitu Etzidamuz abestia.

Baina handiak izan dira zalantza uneak. “Eduki nuen blokeo moduko bat, sortzeko garaian. Hasiera batean, pentsatu nuen ez neukala ezer gehiago kontatzeko, edo ez nekien nondik jo. Izan ere, zaila da gaur egun originaltasuna topatzea. Eta neure buruaren kontra egin behar izan dut sinisteko benetan gai nintzela bide berri bat irekitzeko, eta banituela gauza berriak kontatzeko”.

“Pentsatu nuen ez neukala ezer gehiago kontatzeko, eta neure buruaren kontra egin behar izan dut sinisteko benetan gai nintzela bide berri bat irekitzeko”

OLATZ SALVADOR / Musikaria

Azaldu duenez, “luzea” izan da diskoaren sorkuntza prozesua. Esaterako, zehaztu du 2020koak direla diskoan diren hainbat kanturen lehen zirriborroak. Ibilbide luzea izan dute geroztik, baina musikariaren hitzetan, izenburuko kontzeptuak biltzen ditu guztiak. Salvadorrek zehaztu duenez, susmatu hitzaren esanahi bera du «zainak eman» esamoldeak, eta intuizioarekin lotu du hori berak. Dioenez, intuizioari jarraituz osatu dituelako abestiak. Zer zen oso ongi ez zekien arren, behar zuela sumatzen zuen zerbaiten bila.

Hiruzpalau eguneko tarteetan

Gironako Banyoles (Herrialde Katalanak) herrian topatu du horretarako bidea, Pau Brugada eta Vic Moliner ekoizleek bertan duten Olivera estudioan. Hara joan aurretik, Borja Antonekin egin du ekoizpen aurreko lana musikariak, baina, gero, Katalunian jarraitu du kantak lantzen. Sei hilabetean hiruzpalau eguneko bost egonaldi egin ditu horretarako. Salvadorrek aitortu du epeak horrela luzatzeak zalantzari sarbide eman diola, baina pozik azaldu da erabakiarekin. “Behingoz era pausatu batean egin ahal izan dut ekoizpenaren lana”.

Clara Peya musikariarekin egindako lanaren bidez ezagutu zituen Brugada eta Moliner. Salvador: “Molinerrek harekin jotzen zuen baxua, eta ekoizle lanak ere egin zituen. Asko flipatu nuen ikusi nituenean, eta pentsatu nuen Euskal Herrian ez nuela inoiz halakorik ikusi, eta horrelako zerbait egin nahi nukeela, eta interesatzen zitzaidala bilaketa hori”.

Diskoaren tituluko zain hitza izan da diskoko hamar kantuak lotzeko giltza, Salvadorren hitzetan. Hitz polisemikoa izanik, haren hamar adarri lotuta baitoa kantuetako bakoitza. “Zain bada itxaronaldi bat, badira gorputzeko zainak, bada zaintza, erroa… Esanahi asko ditu hitzak, eta esanahi horietako bakoitzarekin konektatzen dut. Hitzarekin arbola bat marraztu genuen arbel batean, eta esanahietako bakoitzarekin adar bat egin genuen, eta adar horietako bakoitzetik atera da kanta bat”.

“‘Zain’ hitzarekin arbola bat marraztu genuen arbel batean, eta haren esanahietako bakoitzarekin adar bat egin genuen, eta adar horietako bakoitzetik atera da kanta bat”

OLATZ SALVADOR / Musikaria

Bi kolaborazio ere baditu diskoak. Biak ere, Salvadorrek zehaztu duenez, “gertutasunak” sortutakoak, eta ez “interes algoritmiko eta komertzialek”. Alba Moreno abeslari kataluniarrarena da lehen kolaborazioa, Zarataz harago abestian, eta “aspaldiko lagun” duen Izaro Andres abeslariarena da bestea, Zerbaiten zain abestian.

Horrez gainera, bere hitzak ez ezik, beste hainbat pertsonak idatzitako testu eta poemak ere baliatu ditu musika sortzeko. Izaro Bilbaok idatzitakoak dira Zaldi zuri bat, Etzidamuz kantak. Oihana Aranak eta Leire Vargasek idatzitakoak dira Basan abestiko hitzak, eta Itziar Ugarte idazle eta BERRIAko kazetariaren poema bat du oinarri Han topatzen dutena abestiak.

Hitzaldiak eta kontzertuak

Solasaldi formatuko bira bat egingo du lehenik diskoa aurkezteko, eta horiek amaitutakoan eskainiko ditu kontzertuak.

Euskal Herriko hainbat kulturgunetan eskainiko ditu hitzaldi musikatuak, eta hainbat kulturgile izango ditu alboan bertan. Zarautzen hasiko du bira hori, etzi, Hiruputzu gaztetxean, eta Gasteizen, Errekaleorren izango da igandean, Karmele Jaio idazlearekin hizketan. Iruñean, Laban Uxue Rey BERRIAko kazetaria izango du solaskide urriaren 3an, eta Baionan (urriaren 9an), Donostian (azaroaren 10ean) eta Altzagan (Gipuzkoa) izango da ondoren (urriaren 11n). Bilboko Biran izango da azken saioa, Katixa Agirre idazlearekin, azaroaren 17an. Gune horiek kulturgintzaren “hauspoa” direlako hautatu dituela esan du Salvadorrek.

Zuzenekoak hasiko ditu gero. Azaroaren 19an izango da Oñatin (Gipuzkoa), esaterako. Eta Bilbon, Gasteizen, Errenterian (Gipuzkoa), Iruñean, Bilbon, Lekeition (Bizkaia) eta Arrasaten (Gipuzkoa) ere izango da ondoren.

Ohiko taldea izango du ondoan saio horietan. Ander Zulaika bateria jotzailea, Jagoba Salvador baxu jotzailea eta Mattin Saldias gitarra jotzailea. Esti Beraza ere batuko zaio taldeari oraingoan. Pianoa eta teklatuak joko ditu. Kontzertuak zutik ikustekoak izango direla ere esan du, eta publikoa dantzan jartzeko modukoak izango direla. «Ni behintzat saiatuko naiz horretan».

Solasaldi musikatuak

• Zarautz. Irailaren 27an, Hiruputzu gaztetxean.
• Gasteiz. Irailaren 29an. Errekaleor auzoan, Karmele Jaiorekin.
• Iruñea. Urriaren 3an. Laban, Uxue Reyrekin.
• Baiona. Urriaren 9an. Biltxoko elkartean.
• Donostia. Urriaren 10ean. Garraxi jatetxean, Ainhoa Vitoriarekin.
• Altzaga. Urriaren 11n, Ianire Aranzaberekin.
• Bilbo. Urriaren 18an, Bira aretoan, Katixa Agirrerekin.

Kontzertuak

• Oñati. Urriaren 19an.
• Bilbo. Urriaren 25ean. Ura bere bidea proiektuaren barruan.
• Gasteiz. Azaroaren 8an.
• Errenteria. Azaroaren 9an.
• Iruñea. Azaroaren 29an.
• Bilbo. Abenduaren 12an.
• Lekeitio. Abenduaren 13an.Arrasate. Abenduaren 23an.

“Bagoazela, bai!”. Grabagailua martxan jarri, eta galderari itxaron ere egin gabe egin du esplizitu Alex Sardui abeslariak elkarrizketaren motiboa. 2025eko abenduaren 13an eskainiko du bere azken kontzertua Gatibu taldeak, Barakaldoko BEC erakustazokan (Bizkaia). Mende laurden beteko da orduan lehenengoz elkartu zirenetik, eta urteurren hori baliatu nahi dute euren ibilbidea borobiltzeko. Estudioko hamar diskoren bidez erakutsi dute edozein genero lantzeko duten gaitasuna, eta milaka plazatan aritu ostean ere, oraindik gai dira euren emanaldietara milaka ikusle batzeko. Baina listo. “Ezin gara ezertaz kexatu”, aitortu du Haimar Arejita gitarra jotzaileak. Eta oraindik ere “hor goian” daudela utzi nahi dutela Gaizka Salazar bateria jotzaileak. Giro onean mintzo dira hirurak elkarrekin, eta haserre arrastorik gabe eman dituzte agurrari buruzko azalpenak, tarteka baita broma artean ere. Baina erabakia hartua dutela. BECekoa izango da azkena.

Sardui, Gaizka Salazar eta Haimar Arejita Gatibu taldeko kideak. ANDONI CANELLADA / FOKU

Eta zergatik erabaki duzue agur esatea?

HAIMAR AREJITA: Ez genekien 25. urteurrenari nola aurre egin. Aukera batzuk sortzen hasi ziren, eta ikusi genuen igual, zergatik ez, momentua izan zitekeela uzteko. 25 urte zenbaki borobila da, eta hor goian gaudela utzi nahi genuen.

Hain justu, Zeidfest jaialdian eguerdian jarri zizueten emanaldia, ordu printzipioz txarrean, baina jendea goizetik erakarriko zenuten esperantzarekin. Zuen lehen akordearekin gazte asko abiatu zen korrika kontzertura.

GAIZKA SALAZAR: Ideia hori da; bestela ez du zentzurik. Hor goian egonda utzi nahi dugu, eta ez hemendik eta bi edo hiru urtera, eta beherantz goazela sentituz.

AREJITA: Jendeak kontzertuetara etortzeari utzi arte iraun ahal duzu. Baina hori apur bat fuertea da.

Eta artistikoa ere bada erabakia, beraz?

AREJITA: Artistikoa ere bai. Orokorra.

ALEX SARDUI: Batu egin da dena. Ez da gauza bat bakarrik. Ikusten duzu apurtxo bat dinamika zein den, eta, Haimarrek esan duen moduan aukera badago data biribil batean gauzak ondo egiteko eta gauzak ondo ixteko, eta ez garenez txarto konpontzen geure artean, ba, fin emango diogu honi, eta segidan deituko dizut bazkaltzeko.

AREJITA: Bai, jode! Uste dut asmatzen gabiltzala honegaz, 25. urteurrenean eginda, gauza askorengatik. Gure legatua hor uztea da ideia, legatu polit hori utzi, eta jendeak gogoratzea Gatibu zer edo zer indartsua eta bizia zela. Pozik goaz, ze 25 urte horrek oso onak izan dira…

SARDUI: Intentsuak!

AREJITA: …oso ondo tratatu gaitu jendeak. Zorte handia izan dugula irizten diogu, eta espero dugu azken urte hau izatea pastelaren azken gerezitxoa, Gatibuz gozatzeko.

“Ez genekien 25. urteurrenari nola aurre egin. Aukera batzuk sortzen hasi ziren, eta ikusi genuen igual, zergatik ez, momentua izan zitekeela uzteko. 25 urte zenbaki borobila da, eta hor goian gaudela utzi nahi genuen”

HAIMAR AREJITA / Gatibuko musikaria

Despedida batekin hasi zenuten zuen ibilbidea, 2002an. Musturrek sartunde abestiarekin egin zineten ezagun 2002an. Maitalearen etxetik korrika ihesi egin beharrean. Agur esan barik alde eginez.

SALAZAR: Orain zirkulua itxiko da, bai. Agur esan barik bagoiez izango da erabiliko dugun leloa, eta bagoaz bai.

Lehen disko haren aurkezpenean esan zenuten ez zeneukatela asmorik kontzertu asko emateko.

SARDUI: Bai, e? [Barrez].

AREJITA: Ene.

Hitzez hitz, ez zenutela asmorik “plazaz plaza” ibiltzeko.

SARDUI: Eta nor izan zen hori?

SALAZAR: Zeu! [Barre hirurek]. Egia esan, lehen disko harekin ez genuen pentsatu ere egiten ibilbide hau egingo genuenik. Ez genekien. Lehen inpaktua gogorra izan zen.

SARDUI: Gutxi jo eta ondo pasatzea zen asmoa. Beharrean egon zen hau [Arejitagatik], eta bestea [Salazarrengatik] oraindino ikasten. Eta jotzen bagenuen, ba, ondo.

AREJITA: Ez, ez, ni behar barik nengoen, eta de puta madre etorri zen. Irten egin zen, bai. Ez genuen espero horrelako harrera edukitzerik.

“Batu egin da dena. Ez da gauza bat bakarrik. Eta ez garenez txarto konpontzen geure artean, ba, fin emango diogu honi, eta segidan deituko dizut bazkaltzeko”

ALEX SARDUI / Gatibuko musikaria

Seguruenik ez zarete hasieratik harrera beroa jaso duen talde bakarra, baina maila horretan 25 urtez iraun duzuen bakarrenetako batzuk bazarete. Zuekin batera hasitako talde asko ikusi dituzue hazten eta desagertzen.

AREJITA: Zorte handia eduki dugu, eta ezin gara ezertaz kexatu.

SALAZAR: Ez dugu inoiz deskantsurik hartu. Talde askok, urte betez jo, eta gero urtebetez deskantsua hartzen dute. Guk inoiz ez dugu hori egin, eta nabaritzen da. Neke pixka bat ere badago.

SARDUI: Logikoa da.

AREJITA: 25 urte arin pasatu dira, baina urte asko dira, eta gauza asko bizi izan ditugu.

SALAZAR: Bizitza erdia da.

SARDUI: Laurdena, e. Nik ehun urte iraungo dut.

AREJITA: Hau kabroi hau, ehun urte, neuk diotsut baietz.

“Ez dugu inoiz deskantsurik hartu. Talde askok, urtebetez jo, eta gero urtebetez deskantsua hartzen dute. Guk inoiz ez dugu hori egin, eta nabaritzen da. Neke pixka bat ere badago”

GAIZKA SALAZAR / Gatibuko musikaria

Estilistikoki garapen handia izan duzue. Zuen lehen diskoa, Zoramena, rock disko bat da, baina disco musikara gerturatu zarete, countryra, eta erritmo latinoak baliatuz kaleratu zenuten EH Distopikala, duela bi urte.

AREJITA: Jolasten ibili gara beti, bai. Zorionez, Gatibun ez diogu inoiz aterik itxi musikarekin jolasteari, eta beti gure estiloagaz. Bestela oso aspergarria da dena. Hamar diskotan gauza bera egitea… halakorik ez dut nahi! Niretzat musikak beti izan behar du erronkatxoa, eta beti izan behar du dibertigarria. Eta ematen du beti dela topatzeko merkatu nitxoa edo hori, baina ez da hori, gorputzak eskatzen dizunaren nitxoa da.

SALAZAR: Agian horregatik egon gara hainbeste urte hor. Lehen diskoaren klon batzuk egin bagenitu…

AREJITA: Ez, ez, ez ginateke hemen egongo. Horrek esan gura duena da gu gizarte batean bizi garela, eta gizarte horretan pasatzen diren gauzekin bere mugitzen garela. Horrek ez du esan gura irratiak botatzen digun guztia hartzen dugunik geuretzat eta hartzen dugunik ontzat, baina irteten diren gauza berri batzuk oso ondo daude.

“Niretzat musikak beti izan behar du erronkatxoa, eta beti izan behar du dibertigarria. Eta ematen du beti dela topatzeko merkatu nitxoa edo hori, baina ez da hori, gorputzak eskatzen dizunaren nitxoa da”

HAIMAR AREJITA / Gatibuko musikaria

25 urteotan musikagintzaren erabateko eraldaketa bizi izan duzue. Oihuka diskoetxearekin hasi zineten, 20.000 disko salduz; Baga-Biga ekoizpen etxera pasatu zineten gero; eta zeuek ekoitzi dituzue azken lanak, eta ia-ia diskoak atera beharra bera zalantzan jarriz. Aldaketa asko dira.

SARDUI: Bai, eta hoberako bat bera bere ez. 25 urte musikan, eta hoberako aldaketa bat bera bere ez. Baldintzetan diot, e, orokorrean, gremioan; ez gure kasuan bakarrik.

AREJITA: Gu hasi ginenean, euskarrien aldaketa hori martxan zen. Pendrive formatuan bere atera genuen disko bat! Eta orain hori bere pasatu egin da! Baina, begira, biniloa lehen ez genuena eduki, orain hori da balio gehien daukana.

SALAZAR: Kontzertu eta makrofestibalekin ere ikusten da gauzak pila bat aldatu direla. Gaur egun, talde txiki batek oso gaitz dauka ateratzea. Edo hor goian zaude, edo ez zaude. Guk, zorionez, hor goian eutsi diogu Euskal Herrian hainbat urtez, eta eskertzekoa da hori, horrek eman digulako jotzeko plazera eta talde moduan bizitzekoa ere.

“25 urte eman ditugu musikan, eta hoberako aldaketa bat bera bere ez dugu ikusi. Baldintzetan diot, orokorrean, gremioan; ez gure kasuan bakarrik”

ALEX SARDUI / Gatibuko musikaria

Profesionalizatzeko aukera ere bai? Erabat taldeari emanda zaudete orain?

SALAZAR: Gutxi gorabehera.

AREJITA: Nik uste dut musikalki gure zuzenekoa hobetu egin dugula urteetan. Nola hala hasi ginen jotzen, eta ez zen egon halako profesionaltasunik ere beste taldeen artean. Gaur egun medio asko daude, aparatuak daude kristorenak, eta, bueno, orain ja ikusten dituzu zuzeneko batzuk nahiko profesionalak, eta gure eboluzioa ere hortik joan da. Nahiko soinu ona entzuten da gure zuzenekoetan. Lehen baino hobea.

Eta orain utzi.

AREJITA: Justu orain!

SARDUI: Mugitu egin behar da.

AREJITA: Bai. Jarraitzea izango litzateke errazena. Hori izango litzateke erabakirik errazena, bai ekonomikoki, eta bai estilistikoki ere, baina noski, noiz arte eta zelan? Ez da erabaki erraza izan, e. Batere erraza ez. Baina hobea da taldea posizio on batean uztea. Oso zaila da maila honi eustea. Disko bat orain, pentsa…

“Kontzertu eta makrofestibalekin ere ikusten da gauzak pila bat aldatu direla. Gaur egun, talde txiki batek oso gaitz dauka ateratzea. Edo hor goian zaude, edo ez zaude”

GAIZKA SALAZAR / Gatibuko musikaria

Festa egiteko proposamen bat dira zuen zuzenekoak, esaterako. Baina festa giroa sortzeko, publikoak ere festa horrekin bat egin behar du, noski.

SARDUI: Dena den, behekoari ez diogu askorik begiratu.

SALAZAR: Publikoari?

SARDUI: Hori da. Ez diogu begiratu inoiz horri. Abestiak egin ditugu bai jendeari gustatzeko, baina gehiago gu gustura geratzeko horregaz. Nik ez dut inoiz beldurrik beherantz egiteko, ze horregaz beldurragaz bizi bazara, beherantz egingo duzu. Ondo dago jakitea noiz gelditu. Uste dugu momentua dela, eta ez dugu pentsatu ez bajatu egingo garenik, ez igoko garenik, ez ezer. Ze abesti bat atera, eta bat-batean gora zoaz.

SALAZAR: Hori da! Igual uste duzu ez atzera ez aurrera zaudela, ateratzen duzu abesti bat, hit bihurtzen da, eta bat-batean goian zaude.

//www.youtube.com/watch?v=PSp6gGD7LWc

Gatiburen EH Distopikala azken diskoko izen bereko kantuaren bideoa, Juantxo Skalari lagun hartuta.

Euskal Herriko plaza ia-ia guztiak ezagutu dituzue urteotan. Katalunian ere izan zarete, esaterako, baina ez duzue hainbesteko ibilbiderik egin kanpoan.

SARDUI: Hori instituzioek lagundu beharko lukete.

AREJITA: Laguntzen dute.

SARDUI: Bai, baina beste era batera egin behar lukete.

AREJITA: Diru gehiagogaz.

SARDUI: Hori, adibidez. Balegoke posibilitatea zirkuitu batzuk lortzeko Europan: hizkuntza minoritarioen zirkuituetan, esaterako. Euskara eta geure kultura zabaltzeko behar genituzke horrelako gauzatxoak. Egia da hemendik atera garela, eta kanpoan jo dugula bere bai, bai. Berrik [Berri Txarrak-ek], Ferminek [Fermin Muguruza-k] eta Zetak-ek, adibidez, kanpoan jotzen dute, eta karrera egin dute batzuek kanpoan, baina beharrezkoa da hizkuntza honek duen murriztasun hau denon artean apurtxo bat kanporatzea, ze hemen dagoen maila kulturala musikan oso inportantea da.

AREJITA: Talde asko dago, bai. Afizio handia dago. Igual beste lurralde batzuetan gehiago ikasi dute, akademikoagoak dira, Katalunian adibidez, baina hemen saltsa gehiago dago.

“Balegoke posibilitatea zirkuitu batzuk lortzeko Europan: hizkuntza minoritarioen zirkuituetan, esaterako. Euskara eta geure kultura zabaltzeko behar genituzke horrelako gauzatxoak”

ALEX SARDUI / Gatibuko musikaria

Eta baduzue kanpora gehiago ez zabaldu izanaren arantzatxorik?

AREJITA: Nik pertsonalki badut arantzatxoa arinago irteten hasi ez izanarena.

SALAZAR: Gazteagoak ginenean egin behar izan genuen hori.

AREJITA: Baina ez bakarrik gazteagoak ginelako, baizik eta arinago hasiz gero arinago helduko zarelako emaitza onak izatera. Baina hori ikusi egin behar da, eta ausartu, eta zure ofizinak ere lagundu behar dizu, eta denak joan behar du sintonian. Berri Txarrak izan zen guk irteten ikusi genuen lehen taldea, eta gu han egon ginen haiei begira. Berri Txarrak irten eta irten eta irten, eta hor joaten ziren. Guretzat sekulakoa zen.

Bidexkatxoak egiten, gainera.

AREJITA: Haiek kamikaze batzuk izan dira horretan, eta horregatik lortu dute. Pena hori badut. Ez ginelako konturatu gu hor bazegoela merkatu bat arinago esplotatu ahal genuena.

Estilo aldaketak gorabehera, euskara izan da beti zuen nortasun ikurretako bat.

SARDUI: Bai, era natural batean, gainera. Behartu barik. Idazten hasi, eta euskaraz hasten zara.

AREJITA: Polita da Gatiburen ondare osoa euskaraz izatea.

SARDUI: Eta bizkaieraz, geure euskalkian.

AREJITA: Noski, noski.

“Gu hasi ginenean, testuak oso serioak ziren. Oso politizatuak. Baina zuk abestu ahal duzu politikari buruz, baina beste tonu batean bere bai. Tonua falta zen. Gatibuk ekarpen hori egin zion euskal musikari”

HAIMAR AREJITA / Gatibuko musikaria

Letrak idazteko modu propio bat ere izan duzue hasieratik. Hasi zinetenean zuek erabiltzen zenuten tonua ez zen batere ohikoa eszenan.

AREJITA: Ez zen batere ohikoa, ez. Gu hasi ginenean, testuak oso serioak ziren. Oso politizatuak. Hori zen joera, eta listo, eta hortik irteten bazinen, ba, ba…

Kanpora.

AREJITA: Baina zuk abestu ahal duzu politikari buruz, baina beste tonu batean bere bai. Tonua falta zen. Gatibuk ekarpen hori egin zion momentu horretan euskal kulturari eta euskal musikari, eta behar zuen jendeak hori, antza denez.

Ezagun egin zintuzten lehen abestia da horren froga.

AREJITA: Bai, eta Bang-bang, txiki-txiki, bang-bang irten zenean bere, hori izan zen. Kristoren arrakasta izan zuen. Eta zergatik ez, ezta? Ze jendeak hori bere kantatu nahi du euskaraz.

Hasi zinetenetik hona asko aldatu da eszena. Nola sentitzen zarete bertan?

SALAZAR: Musikarien artean harreman oso ona daukagu, eta lagun pila bat daukagu.

Eta musikalki?

SALAZAR: Nik uste dut guk gure tokia daukagula, eta ondo defendatzen dugula.

AREJITA: Eta orain polita da ikustea talde askok musika urbanoa egiten dutela, beste batzuek musika elektronikoa, beste batzuek pop oso komertziala. Denetarik dago, eta hori lehen ez zen gertatzen.

SARDUI: Eta emakumeak eszena hartu du. Hori sekulakoa da. Kalitatean eta aberastasunean asko irabazi da horregaz.

AREJITA: Eta oraindino gorantz joan behar dute.

“Emakumeak eszena hartu du. Hori sekulakoa da. Kalitatean eta aberastasunean asko irabazi da horregaz”

ALEX SARDUI / Gatibuko musikaria

Otsailean hil zen Mikel Caballero, 57 urterekin. Hasieratik egon zen zuekin baxu jotzaile, harik eta 2022an utzi zuen arte.

SALAZAR: Kolpe gogorra izan zen. Urte askoan egon da gure ondoan. Laguna genuen, eta mila bizipen izan ditugu harekin.

AREJITA: Pena handia izan zen. Nire gitarra elektrikoko irakaslea izan zen Mikel, nik 16 urte nituenean. Bi edo hiru urtez egon nintzen harekin, eta ordutik beti egon ginen kontaktuan. Talde batean edo bitan aritu izan naiz harekin Gatibu baino arinago, eta Gatibu sortu zenetik aurrera bere bai, taldea utzi zuen arte.

SARDUI: Taldea sortu genuenean, urtebetez ez genuen baxu jolerik eduki. Mikelek esan zigun urtebetez baxua joko zuela, guk beste bat topatu arte, eta hogei urte eman zituen.

Ez zenuten bereziki ongi bukatu, halere. Ez?

AREJITA: Taldeetan sortzen diren gorabeherak hor daude beti, talde guztiek dauzkatenak. Mikelek hogei urte egin zituen gurekin, ez dira gutxi. Eta hor gertatzen diren gauzak gertatzen dira, baina guk ez genuen horrelako talka txarrik eduki. Gauza natural bat izan zen, taldeetan gertatzen diren horietakoa. Normala. Oso normala izan zen. Eta haren galera, ba, galera handia izan zen, eta pena handia izan da.

Eta zer espero duzue 2025eko abenduko azken kontzertu horretaz?

SALAZAR: Ez dugu hitz egin horri buruz. Orain berria ematea tokatzen da.

AREJITA: Kontzertuari buruz gauza bat esan daiteke, oso garrantzitsua dena, eta hori da gure azken kontzertua izango dela.

Ziur?

AREJITA: [Harrituta] Bai, noski.

SARDUI: Bai, bai, bai, bai, bai.

SALAZAR: Azkena da.

Forbidden Colours diskoetxearen hainbat diskoren azalekin egindako mosaikoa. BERRIA

Ezin geldi egon, ordea. Eta diskoetxeko lanak baztertuta, diskoetxeari agur esateko lanetan murgildu da erabat Etxebarria. Hamaika musikari bildu nahi ditu horretarako Bilboko Kafe Antzokian. Irailaren 13an egingo dute despedida festa, eta zigiluak kaleratutako disko guztietako kanta bana jotzeko bilduko ditu bertan, besteak beste, Amorante, Ander Unzaga, Ekhi Lambert, Empty Files, Galder, Joseba B Lenoir, Ke Lepo, Maia Ibar (Dual Split), Mice, Moxal, Sara Muñiz, Rudiger, Testura, Eñaut Zubizarreta Trigger, Xabier Zeberio eta Zabala. Arrisku puntu batekin hori ere. “Musikariak elkarrekin nahastu gura ditugu: inoiz pasatu ez diren gauzak pasatzea gura dugu, eta, seguruenik, inoiz ez direnak pasatuko”.

2014an kaleratu zuen bere lehen diskoa Forbidden Colours diskoetxeak, baina, Etxebarriak dioenez, lehenagotik dator soka. Gernikan (Bizkaia) hasi zen dena, musika elektronikoari eskainitako Fiakun zigiluarekin. Javier Fernandez Willy eta Iñigo Calzada izan zituen ondoan Etxebarriak orduko hartan, eta bi kide horiek lagunduta abiatu zuen Forbidden Colours gero. Bakarrik hasi arren, Irene Prieto eta Txufo Willson batu zitzaizkion gerora laguntzera, eta horrela eman dituzte urterik gehienak.

“Ikerketa eta arrisku puntu bat izan du beti Forbidden Coloursek. Gertatzen ari denari adi egon gara beti, eta jadanik ez gara heltzen puntu interesgarri horretara”

Eta zein ildo artistikori jarraitu diote? Barrez eman du azalpena Etxebarriak. “Horixe izan da gure lerro estetikoa: batek jakin zer datorren orain! Jakina! Esaterako, techno arraro baten disko bat dator, eta gero, derrepentean, Sara Muñizen moduko piano jotzaile batena dator, gero Miceren disko bat, eta hor dator Eñaut Zubizarreta txeloagaz bera bakarrik looper-agaz… Gustatzen zaigu arriskua hartzen duen jendea”.

Aterpe bat

Hain zuzen, arriskua hartu duten horientzako babesleku moduko bat izatea izan da ideia. “Gure premisetako bat beti izan da katalogatzeko zaila den eta daukan arriskuagatik beste zigiluetan egon ezin diren taldeei aterpea ematea. Beti egoten delako zalantza hori zenbait proiektukaz: proiektua ona delako batzuetan, baina galdera sortzen delako ea gero nola saldu hori, edo nola sartu jaialdietan. Horiei eman diegu aterpea”. Eta hortik musikariaren azken ondorioa —”esango dute, a ze flipatuak!”—: “Gu ez gara zigilu bat: gu arte galeria bat gara. Gauzak ateratzen ditugu, gustatzen zaizkigun gauzak dira, dirua irabazteko barik, geuk ikasteko”.

“Hau espazio kapitalista bat izan ez dadin saiatzen gara. Horren aurka aritu gara beti. Zu zure diskoagaz zatoz hona, eta guk gura dugu sinistu zu jende ona zarela, eta zuk behar duzu konfiantza izan gu ere jende ona garela”

Etxebarriak bere lanak El_Txef_A izenarekin kaleratzen zituen diskoetxea hasi zuenean, eta haren We Walked Home Together izenburuko remix diskoa izan zen kaleratu zuten lehen lana. Geroztik, ordea, hamaika artistak kaleratu dituzte euren lanak bertan. Euskal Herrikoak dira haietako gehienak. “%80 inguru”, kalkulatu du Etxebarriak. Baina zigiluaren bilduman badira Japoniako, AEBetako, Mexikoko eta beste hainbat herrialdetako artistak ere.

Etxebarriak dioenez, pena azaldu diete artistek, etena egingo dutela jakindakoan. “Eurentzako leku seguru moduko bat zen hau”.

Gune ez-kapitalista bat

Salerosketen logikatik kanpo aritzen saiatu direla dio Etxebarriak. “Artista bat etorri denean esanez gura lukeela gurekin zerbait atera, gustatzen zaiolako argitaratzen duguna, nik beti esan diet guk ez dugula ezer sinatzen. Jendeak flipatu egiten du horrekin, baina gu saiatzen gara, nahiz eta utopia bat den, hau ez dadin izan espazio kapitalista bat. Horren aurka aritu gara beti. Zu zure diskoagaz zatoz hona, eta guk gura dugu sinistu zu jende ona zarela, eta zuk behar duzu konfiantza izan gu ere jende ona garela. Eta hor ere, azkenekoetan, aldatu egin da hori. Jendeak gura du eduki zer edo zer, eta hor momentuan neuri egin zidan klik. Espiritu libre hori-edo apur bat galduz joan dela uste dut nik. Hori izan da etenaldia hartzera bultzatu gaituzten beste osagarrietako bat. Hain serio hasi da jartzen hau, non ez dakidan gu bagauden horretarako”.

Espazio artistiko bat sortzea zen erronka, dioenez. “Dirurik irabazi barik, guk geure denbora ematen diogu artistari, haren diskoa apur bat zabaltzeko, eta promozio apur bat egiteko. Disko arraro bategaz, espazio arraro eta kultuzko honetan egotea inportantea zen jendearentzat. Euren lanari beste pisu bat ematen zion horrek. Leku bat ematen zion horrek. Baina hori da Forbidden Colours, eta ez beste ezer. Eta ez dakit dena, baina zer edo zer lortu dugu”.

Forbidden Colours diskoetxearenagur festaren kartela.

Despedida da orain erronka. Forbidden Coloursen agurra ere izan dadin Forbidden Coloursen jardunaren erakusgarri. “Sorpresa bat ere egin gura dugu, goi-goi-goitik egindako amaiera bat izan dadin”.