Natxo de Felipe musikaria, atzo, Bilboko Arriaga antzokian. MIKEL MARTINEZ DE TRESPUENTES / FOKU

Arantzazuko basilika goraino zegoela eman zenuten lehen kontzertua Musika Hamabostaldian, eta saio gehiago iragarri berri dituzue. Urriaren 4an eta 5ean izango zarete Bilboko Arriagan, eta azaroaren 8an Gasteizen ere egongo zarete. Eta bidean dituzue emanaldi gehiago. Espero al zenuen halako harrera berorik?

Konturatuta nengoen gauzak nola aldatu diren. Jende asko oso izorratuta dago, eta ez dauka kontzertuak egiteko modurik, eta beste batzuek, aldiz, erraz betetzen dituzte areto handiak. Guk bagenekien gure lehenbiziko saioa behinik behin ondo joango zela, eta are gehiago Hamabostaldiaren babesean egonda, eta ez naiz harritu horrekin. Baina jendearen amodioak, berotasunak, horrek bai harritu nau. Hori bai, polita izan da, baina, bueno, noski, hainbeste urte izanda fan klub txiker bat behintzat ez badaukagu… Baina bai, harritu naiz. Ze, jendeak ez daki, baina gauza hauek martxan paratzeko aurrekontu handia dago, eta, gure kasuan, ez dago laguntza ofizialik ez ezer, eta diskoak ere gero eta gutxiago saltzen dira. Kontzertu gutxi batzuk aterako ziren esperantza bagenuen, ondo amortizatzeko. Eta Arriagakoak berehala sartu ziren, bigarren kontzertua sartu dute, Gasteizen ere lotuta daukagu, eta, azkenean, egingo ditugu dozena erdi edo hamar kontzertu.

“Guk bagenekien gure lehenbiziko saioa behinik behin ondo joango zela, eta are gehiago Hamabostaldiaren babesean egonda, eta ez naiz harritu horrekin; baina jendearen amodioak, berotasunak, horrek bai harritu nau”

Benetan ez zenuen sentitzen iritsi zaizun maitasun hori iritsiko zitzaizunik?

Bai, bai, baina badakizu, hau oso krudela da, eta jendeak —eta normala da— erretzen ditu produktuak eta ahazten zaitu berehala. Gainera, belaunaldi bakoitzak bere heroiak dauzka, eta orduan normala da hori gertatzea. Badaukat gure semearen ikastolako anekdota bat horri buruz. Behin joan ziren ikastolako umeak Durangoko feriara, eta gure semearen kurtsoko beste lagun bati amak dirua eman zion Mikel Laboa-ren azken diskoa erosteko. Orduan, mutila pozik zihoan diruarekin, eta, postura arrimatu, eta Mikel Aboaren diskoa eskatu zuen. Jakina, guk ez daukagu estaturik: nazio pobre eta miserable eta tristea gara. Espainian denek dakite zein den Paco Ibañez, zein diren Los Brincos edo zein den Miguel Rios. Baina hemen batzuek, askok, ikastolako umeek, ez dakite zein den Mikel Laboa. Guk, orain hamar urte, 11 urte, erretiratuta, zeinek jakingo du zein den Natxo de Felipe? Inor gutxik, baina ez da nire kezka.

Eta halere, belaunaldi gazteagoek ere kontuan dute zure lana. Olaia Inziarte-k, adibidez, bere bigarren diskoaren parte den Zenbat okupatzen du abestian kantatzeko gonbita egin zizun iaz.

Ni informatuta nago, eta zerbait interesgarria ateratzen denean, nik badakit bereizten. Ikusita neukan Olaia zuzenean, eta ezagutzen nuen haren lana. Baina badago noski generazio haustura bat. Harekin kantatzeko proposatu zidanean, hala idatzi zidan: “Ez dakit ezagutuko nauzun eta nahiko duzun nirekin kantatu”. Ezagutu bakarrik ez, estimatu ere egiten nuela esan nion. Nesken artean badaude kantari batzuk modan daudenak eta agian arrakasta handiagoa daukatenak, baina azken urteetako artisten artean, nik estimatzen ditut Maite Larburu eta Olaia Inziarte.

“Arrakasta handiena daukaten produktuak ez zaizkit askorik interesatzen; eta ez da ni sistemaren kontra nagoelako: hori bistan da, banago, baina ez da horregatik”

Adi egoten zarela esan duzu, informatuta zaudela ere bai. Topatzen dituzu gustuko gauzak?

Batzuk bai, batzuk bai, baina badakit hori segada dela.

Zuk aipatu duzu adi egoten zarela.

Esango dizut arrakasta handiena daukaten produktuak ez zaizkidala askorik interesatzen. Eta ez da ni sistemaren kontra nagoelako: hori bistan da, banago, baina ez da horregatik. Gainera, boterea ere arrimatu egin da. Eta, koño, guk ezagutu gabeko mugimendu sismiko batzuk ere badaude, ze derrepentean ateratzen da kutxa gotorretik sosa. Baina artistikoki nire gonbidatuak izan direnak eta Arantzazun egon zirenak dira nire kuttunak. Badago jende oso ona Euskal Herrian, oso ona, eta arrakasta handiena daukatenak ez dira oso onak.

Oskorriren diskoetatik kanpo geratutako hainbat kanta berreskuratzeko itzuli zara orain.

Nik ez nuen inongo asmorik bueltatzeko. Guk egin dugu egin beharrekoa. Ondo nengoen. Batzuek galdetzen zidaten ea ez nuen sentitzen itzultzeko beharrik, eta ez! Nik badauzkat nire liburuak, nire musikak, nire espektakuluak, nire ibilerak. Nire emaztea neukan [Bego Prieto]. Bost urtean egon gara Alzheimer puta hori eramaten, eta lehen ere banekien, 18 urtetan hasi ginelako, baina nik hor jakin dut zer den benetako amodioa. Eta, orduan, ni entretenituta ibili naiz. Eta derrepentean…

Eta derrepentean…

Badaude atzera gabeko kontu batzuk. Duela bi urte Xabier Zeberio-k eskatu zidan ea kantatuko nuen kanta bat Alos Quartetek Hamabostaldian emango zuen kontzertuan. Handik bi astera, ea bi izan zitezkeen, eta bueno. Handik hilabetera, beste bat bazuela, berezia, eta, tira, hiru egingo genituela, baina kito. Eta orduan, kontzertu haren ondoren, han plantatu zen Patrick Alfaya ea egingo nuen hurrengo urteko kontzertua, eta nik ezetz eta ezetz, baina, sakristian hantxe geunden denok, sardinak latan bezala, eta Xabierrek ere entzun zuen proposamena [De Feliperen seme ez ezik, biolin jotzailea eta orain Kuarteto Philiperenako kidea ere bada]. Nik ez nuen orduan harrapatu, harik eta galdetu nion arte: “Ea, seme, hik zer nahi duk? Benetan nahi duk aitak berriro kontzertu batzuk egin ditzala? Edo hik nahi duk aitarekin batera aritu?”. Eta, orduan, hori beste kontu bat da. Emaztea ere bazegoen oraindino, eta esan ere egin genion. Orduan hasi ginen Oskorriren kantena egiten. Baina lehenagotik ere bazetorren kontua, ze Oskorrikoak urtero juntatzen gara Jean Phocasen etxean.

“Lau edo bost konpositore baginen taldean, eta errespetatu behar zen guztion sentsibilitatea. Taldeetan sekulako gorabeherak izaten dira, eta milagro bat izan da Oskorrin zelako katramila gutxi izan ditugun”

Eta?

Eta Jean Phocas urte mordo batean ibili da galdezka ea bagenuen editatu gabeko kantarik. Eta nik pixka bat zirikatzen nuen, eta esaten nion baietz, eta berak ea kanta onak ote ziren, eta nik baietz, oso-oso onak zirela. Baina gero ez nion kasurik egiten. Baina kontu hau atera zenean, orduan atera genituen kanta hauek kaxoitik. Baina banituen bi proiektu. Baladak eta amodiozko kantuak zeuden haietako batean, eta bestea zen orain atera duguna, Oskorriren diskoetara heldu ez ziren kantuekin. Baina ez ziren kanpoan geratu mailarik ez zutelako, baizik eta ez zutelako diskorako lekurik topatu. Askotan disko batean hamabi kanta kabitzen ziren, eta 22 genituen. Gainera, lau edo bost konpositore baginen taldean, eta errespetatu behar zen guztion sentsibilitatea. Taldeetan sekulako gorabeherak izaten dira, eta milagro bat izan da Oskorrin zelako katramila gutxi izan ditugun.

Musika ulertzeko duzun manera ere erakusten dute kantu hauek. Diskoko lehen kantako lehen doinuetatik argi igar daiteke, adibidez, zuretzat ez dagoela ezberdintasun nabarmenik goi eta behe kulturako musikaren artean.

Gu gure historia osoan ibili gara leku guztietatik ateratzen zen produkzio poetiko guztia harrapatzen, izan aldizkariak, fanzineak, liburuak edo bertsoaldiak, den-dena. Uste dut euskal kulturako gure ekarpena ez dela sekula probintziakerian oinarritu, nahiz eta askotan errekuperatu ditugun kantu zaharrak, baina, joño, balio literario inportante bat daukatelako.

Eta literaturan bezala, berdin musikan ere. Arantzazuko basilikako kontzertuan, esaterako, jendeak lotsati markatzen zuen erritmoa txaloka, azken batean kontzertu klasiko bat zelako, kuarteto batekin, eta jendeak errespetuz jokatu nahi zuelako. Horretaz oharturik, musika klasikoari beldurrik ez zaiola izan behar esan zenuen mikrofonotik. Aldarrikapen politiko bat ere bada hori?

Juan Carlos Perezi, bere Itoizko garaian, kazetari batek galdetu zion ea nola egiten zuen halako mailako musika. Eta berak erantzun zuen bera kezkatzen zela taldean jende ona edukitzeaz, txarra bazela bera. Hori esaten zuen, nahiz eta, noski, bera ez den musikari txarra. Eta gure taldetik ere pasatu da jende oso ona, jende oso preparatua. Egon da klasikotik datorren jendea preparazio handikoa, beste batzuk jazzetik etorritakoak, eta niretzat hori oso inportantea izan da.

“Oso nahastuta gaude pentsatzen baldin badugu tradizioaren eta modernotasunaren artean muga zehatz bat dagoela”

Azken diskoan ere argi igartzen da oso zurea den beste joera bat: tradizioaren eta berritasunaren arteko bereizketa handirik ez egitekoa.

Oso nahastuta gaude pentsatzen baldin badugu hor muga zehatz bat dagoela tradizioren eta modernotasunaren artean. Tradizioan badaude abangoardiako gauzak. Gure herria horretan oso aberatsa da; begira ze sozietate miserable, txikerra eta ziztrina den Zuberoa, eta zer-nolako artistak ematen dituen.

Genuen. Geunden. Etengabe baliatzen duzu plurala.

Bueno, Oskorriz galdetzen duzulako.

Zure itzuleraz gehiago.

Solista batek bere taldea daukanean ez dago eztabaidarik, baina taldeetan ere, normalean, egoten da lider bat, eta lider horrek esaten duena nagusitzen da, baina nik nire iritzi finkoak izanda ere, saiatu naiz beti adi egoten, orekarako premiazkoa zelako, eta, gainera, eduki ditut lagun batzuk oso maila handikoak. Orduan, ba, plurala, baina ez maiestatikoa.

“Dauzkagun kontzertuekin koltxoi bat badaukagu egindako inbertsioa amortizatzeko, eta, beraz, uste dut baladena eta amodiozko kantuen proiektua datorren urtean egingo dugula”

Eta nork egin beharko dizu eskaria beste disko bat egon dadin?

Erantzun oso positiboa eta berehalakoa izan dugu, eta uste dut momentu honetan eta esku artean dauzkagun kontzertuekin koltxoi bat badaukagula egindako inbertsioa amortizatzeko. Eta orduan uste dut [irribarrez] bigarren proiektu hori, baladena eta amodiozko kantuena, datorren urtean egingo dugula.

Ez, duzu inoren eskakizunaren beharrik, orduan.

Hain izaten ari da esperientzia aberatsa, batez ere humanoki… Oso arreglista on batekin bagenuen tratua diskoko kantak moldatzeko, baina azkenean ezin izan zuen aurrera egin, animoz oso ondo ez zebilelako, eta orduan agertu zen Przemyslaw Pujanek, eta semeorde bat bezalakoa izan da. Oso polita izan da proiektua musikalki, baina batez ere humanoki. Oso sentibera naiz, ezta?

Natxo de Felipe musikaria, Arantzazu basilikan emandako kontzertuan, alboan Xabier de Felipe semea duela. JON URBE / FOKU

“Abisu bat eman nahi dugu”. Lehen agurra egin zuenetik ordubete inguru pasatua zelarik, haren ahotsean entzunda, ez sinistekoa dirudien ohar bat egin zuen Natxo de Felipe musikariak, Kuarteto Philiperenarekin batera atzo Arantzazuko basilikan (Oñati, Gipuzkoa) emandako kontzertuan. “Amaitutakoan, mesedez, ez beste bat eskatu: gure errepertorioa mugatua da”. Ia bost hamarkadaren ondoren, 35 disko kaleratuta, milaka kontzertu eginda, eta euskal musikari ehunka abestiko kantutegia utzita, 2014ko azaroaren 22an eman zuen bere ibilbidea amaitutzat Oskorri taldeak, Bilboko Arriaga antzokian, eta, ordutik, beste musikariren batekin egindako kolaborazioren bat edo beste kenduta, zuzeneko kontzerturik eman gabea zen De Felipe. Donostiako Musika Hamabostaldiaren antolatzaileek emanaldi bat egiteko xaxatu zuten iaz, ordea, eta Elkar diskoetxearekin kaleratu berri duen Abandonatuak diskoa izan da musikariaren erantzuna. Eta, hain zuzen, lan hori osatzen duten hamabost kantu horiek jo zituzten atzo, bata bestearen ondoren, diskoko ordena berean, eta bisean lehen kantuaren hasiera bakarrik errepikatuta. De Feliperen itsaso musikalaren azken olatuak baino ez, alegia. Horregatik musikariaren kontzertu amaiera aldeko abisua, eta horregatik barretxoak aretoa leporaino betetzen zuen publikoaren artean, errepertorio mugatuari buruzko aipamena entzundakoan.

“Ja sòc aquí” (Hemen naiz jada). De Felipek publikoa agurtzeko esandako lehen-lehen hitzetik izan zuen presente azken urteetako isiltasuna, eta horregatik hartu zuen ahotan frankismoko erbestealdiaren ostean sorterrira itzulitakoan Josep Tarradellas Kataluniako Generalitateko presidente izandakoaren esaldi ezaguna, bai eta, gero, Fray Luis de Leonek bost urteko kartzelaldia igaro ostean Salamancako Unibertsitatera eskola ematera itzulitakoan ahoskatutako lehen esaldi sonatua ere: “Atzo esaten genuen bezala…”.

Lehen abestiko lehen akordea jotzerako, ordea, beste isiltasun bat ere izan zuen gogoan musikariak. Kontzertua bere emazte Bego Prieto otsailean hilari eskaini nahi izan baitzion De Felipek. “Hemen egon ginen Begorekin duela urtebete, baina Bego jada ez dago, eta honelako inguruetan beti egokitzat jotzen da ‘Goian bego’ esatea, baina guretzako gehiago sentitzen dugu ‘gugan Bego’, eta, zuentzako guztientzako, baina bereziki maitea, laztana, zuretzako kontzertu hau, aita-semeek prestatua”.

Izan ere, Xabier de Felipe semearekin batera osatutako hari laukote batek lagunduta osatu du diskoa De Felipek, eta atzo ere laukote hori izan zuen ondoan: Xabier de Felipe eta Prezemyslar Pujanek biolinarekin, Karmele Castillo biolontxeloarekin, eta Esther Alba biolarekin. Eta De Felipek hasieratik adierazi zuen musikari horiei protagonismoa emateko asmoa. Tarteka, pieza instrumentaletan, oholtzatik apartatu ere egin zen horregatik, laukotea bakarrik utzita.

 Arantzazuko basilikako kontzertuko irudi bat. JON URBE / FOKU

Oskorrirentzat sortu baina azkenean arrazoi bategatik edo besteagatik diskoetatik kanpo geratu ziren kantuak dira De Feliperen azken lanaren zutabe nagusia. Eta haietako bakoitzaren jatorri zehatza eta kanta guztien hitzak jasotzen dituen liburuxka bana jaso zuten atzoko kontzertura joandakoek. Esate baterako, 2003an, Desertore diskorako maketan geratu zen Gu bagoaz herriz herri abestia, oraingo diskoa eta kontzertua zabaltzeko aukeratutakoa; Kiskil kaskail kantu jolastia, berriz, In fraganti diskorako (1986) bidean sortutako maketan egon da orain arte, lozorroan; eta Datorrena datorrela diskorako bideko maketan galduta egon da Nausikaa pieza dotorea orain arte. Prezemyslar Pujanek biolin jotzaileak egin ditu abesti horien guztien laukoterako moldaketak.

Kanta berri bat

Baina, erreskate horietaz gainera, Oskorri-rekin kaleratutako kanta batzuen bertsio instrumentalak, Paco Ibañezen Palabras para Julia abestiaren euskarazko bertsio bat eta Pablo Sorozabal musikagilearen Debako martxa konposizioaren bertsio bat ere sortu ditu De Felipek, eta, are, kanta berri bat ere ondu du hala diskorako nola atzoko kontzerturako. Arriagaren kanpaiak da kantu hori, eta hari buruzkoak izan ziren atzoko kontzertuko azalpenik luzeenak ere.

Musikariak atzo kontatu zuenez, Bilboko katedraleko kanpaiek hamabost minututik behin jotzen dute euskal konpositorearen minuet baten doinua, eta, musika ederra dela onartuta ere, eta, are, inoiz euskal kantugintzaren neurrietarako egokia izan daitekeela pentsatu izan duen arren, bera katedral horren pare-parean bizi denez gero, erabat gogaituta dauka musika horrek. «Egunean 269 kanpaikada jotzen dizkidate, eta bizitza osoan, egin dut kalkulua, eta 7.500.245 kanpaia jo behar izan dizkidate. Aski da!». Eta, horregatik, kanpai horiek isiltzeko eskaria egiten jarri du Arriaga bera kantuan. Gogoratu zuenez, gainera, Oskorri taldekoek ere kanpandorretik gertu egin izan dituzte beti entsegu eta grabazioak, eta maiz eten behar izaten zituzten saioak, kanpaiengatik. «Ordu laurdenero moztu behar izan dugu grabazioa aldiro!».

Egunotan 90 urte bete dituela-eta Federico Garcia Lorca poetaren fusilatzea gogoratzearekin batera, Euskal Herrian Estepan Urkiaga Lauaxeta Gasteizko kanposantuan tiroz hil zutela gogoratu zuen musikariak, haren maitasun poema batean oinarritutako Itauna abestiaren aurkezpenean. Pablo Sorozabal konpositorearen ekarpena laudatu zuen haren martxaren bertsioaren aurretik —”Erdi ahaztuta eta erdi mespretxatuta egon da”–. Arnaut Oihenartek euskal letrei egindako ekarpena goratu zuen Aspaldian nabila kanta eman aurrean —”Bera izan zen apaiz izan ez zen gure lehen idazlea”—, eta 1791. urtetik 1855era bizi izan zen Salvat Landerretxe idazle eta apaizaren Nahi nuke kantatu bertsoen jatorrizko musika nola berreskuratu zuten gogoratu zuen gero: “Bellocheko monasteriora joan ginen emaztea eta biok, fotokopiagailu batekin, eta hango apaizak ematen zizkigun paperen artean topatu genuen kantu honen aire originala”.

Eta, halaxe, azalpenik azalpen eta erreferentziaz erreferentzia, zeharka bada ere, bere mapa artistiko, poetiko eta musikalaren luze-zabalen berri eman zuen De Felipek atzo.

Euskal kulturgileen sarea

Bapo Bapo ekoizpen etxeak eta Elkar etxeak aste honetan hedabideei bidalitako oharrei kasu egitera, atzokoa kolaborazioz betetako kontzertua izango zela uler zitekeen. Baina ez zen hala izan, eta taldea baino ez zen egon oholtzan.

 Arantzazuko kontzertuko irudi bat. JON URBE / FOKU

Izan ere, emanaldian artista zerrenda esanguratsua izango zela iragartzen zuten hedabideetarako bidalitako ohar horiek. Xabier Amuriza eta Arkaitz Estiballes bertsolariak eta Koldo Izagirre eta Aurelia Arkotxa idazleak aipatzen ziren haien artean, hitzak jarri baitizkiote diskoetako kanta banari, eta, horrez gainera, aipatuak zeuden Oskorriko Antton Latxa, Bixente Martinez, Xabier Zeberio eta Txarli de Pablo, Jean Phocas teknikaria, eta Ruper Ordorika, Maite Larburu, Olaia Inziarte, Olatz Salvador, Idoia Asurmendi eta Amorante muikariak ere. Publiko artean egon ziren artista horiek guztiak, ordea, eta, hori bai, haietako bakoitzaren lana eskertu, eta haietako bakoitzarentzat txaloak eskatu zituen oholtzatik De Felipek; hala, keinu horien bidez, neurri batean, euskal kulturgile sare oso baten aldeko aitortza eta omenaldi moduko bat ere izan zen atzoko kontzertua.

De Feliperen ibilbidea eta azken urteetako isiltasuna kontuan hartuta, jakin-min handia piztua zuen kontzertuak, eta berehala saldu ziren sarrera guztiak. Atzo ere, ateak ireki baino ordubete lehenago ilarak egon ziren eliza atarian, eta goraino bete zen aretoa. Berez, atzoko kontzertu hori bakarrik ematekoak ziren musikariak, baina De Felipek berak egunotan onartu duenez, izandako harrera horrek beste saio bat ere egitera animatu ditu. Bilboko Arriaga antzokian izango da hori, urriaren 4an.

“Euskara plazak betetzen ari da, euskara gorputzak betetzen ari da, txosnak eta estadioak ere bai. Jarrai dezala horrela. Gora gu eta gutarrak”
PELLO REPARAZ / Musikaria

“Historikotzat” jo du asteburu honetakoa Reparazek emanaldian bertan, eta euskararen hedapenarekin lotu du San Mames bitan betetzeko balentria. “Euskara plazak betetzen ari da, euskara gorputzak betetzen ari da, txosnak eta estadioak ere bai. Jarrai dezala horrela. Gora gu eta gutarrak”.

Orotara, mila langile inguruko lantaldea izan du Zetakek asteburuko emanaldiak antolatu ahal izateko, eta bistakoa izan zen koordinazio lan horren guztiaren emaitza ostiraleko saioan. Guztira, 26 kantako errepertorioa eskaini zuen taldeak, bisik egiteko tarterik utzi gabe, eta, horrez gainera, antzerki kutsuko hainbat pasarte ere tartekatu zituen. Hainbat aldarrikapen egiteko ere baliatu zuen aukera. San Mamesen egonik, futbol jokalari profesionalei euskararen aldeko keinuak egiteko eskaria egin zien, adibidez. Palestinaren eta Sahararen alde ere egin zuen, eta erbesteratuak, errepresaliatuak zein emanaldirako sarrera ordaintzeko diru nahikorik ez dutelako kanpoan geratu ziren herritarrak ere izan zituen gogoan. “Zuek ere osatzen duzue Zetak”.

Iribar eta Kortabarriaren ikurrina

Kolaboratzaile talde esanguratsua ere izan zuten oholtzan. Aktore lanetan aritu ziren, besteak beste, Kandido Uranga, Aitziber Garmendia, Erika Olaizola, Jon Plazaola, Albert Pla, Samantha Hudson, Loles Leon, Antton Telleria eta Angel Alkain. Horiek batetik, eta, bestetik, taldearekin batera kantuan aritu ziren Erramun Martikorena, Maixux Zugarramurdi, Fillas da Cassandra, Grison beatbox-erra, bai eta Reparazen Arbizuko lagun taldeko kideak ere. Publikoak bereziki bero hartu zituen oholtzara lagunduta heldu ziren Martikorena eta Zugarramurdi. Zetakek 24. Korrikarako sortutako Xiberutikan mendebaldera abestia abestu zuten hirurek, eta, abestia laguntzeko sortutako bideoklipean bezala, Jose Ramon Andaren eskultura baten bueltan aritu ziren kantuan atzokoan ere.

Jose Angel Iribar eta Inaxio Kortabarria futbol jokalari ohiak ere igo ziren eszenatokira, bi egunetan, eta hori izan zen publikoak beroen hartu zuen beste agerpenetako bat. Zetakekoek emanaldian oroitu zutenez, 1976an, artean oraindik ikurrina publikoki erakustea debekatuta zegoela, hura eskuetan agertu ziren bi futbolariak, Realaren eta Athleticen arteko partidaren hasieran. Eta, hain zuzen ere, ikurrina eskuetan zutela egin zuten oholtzako ibilaldia, Euskal Herriko inauterietako hamaika pertsonaiak osatutako desfileak lagundurik, eta, gero, Nafarroako bandera ere zabaldu zuten. Izan ziren Gernikako arbola Euskal Herriko ereserki izatearen aldeko aipamenak ere.

 Mitoaroa III emanaldian. IÑIGO ASTIZ

Edonola ere, alor teknikoa eta aldarrikapenak gorabehera, Bilboko emanaldietarako sortutako unibertso narratiboa da Mitoaroa III ikuskizunaren beste elementu esanguratsuetako bat. Lehen Mitoaroa orainaldian kokatu ondoren, eta bigarrena osatzeko XV. mendera jo ostean, orain, etorkizun distopiko bat osatu dute Bilboko emanaldietarako, eta narrazio horren barruan kokatu zen atzoko emanaldiaren parterik handiena; horren harira, Reparazek berak ere etorkizuneko fikziozko mundu horretako Reparazen rolean kantatu zituen kanta gehienak.

Agintea eta erresistentzia

2084. urtea da fikziozko mundu horretan, eta emanaldiak hasieratik murgiltzen du publikoa fikziozko unibertso horretan, haren arabera, ikus-entzuleak ere, 2084an Zetak San Mamesen ematen ari den saioa ikusten aritu direlako.

Algoritmoa erabat gailendu da munduan, adimen artifizialak patroien arabera sailkatuta, antolatuta eta azpiratuta dauka gizarte osoa, eta Euskal Herria zena Kantauriko nodo bilakatu da. Euskara “garbi” eta erabat “indexagarria” da sistemaren hizkuntza, eta, Poliziaren errepresioaren bidez ez ezik, gizartea lozorroan mantentzen duen kultur eskaintza baten bidez eusten dio sistemak zutik. Mundu horretan, Zetak taldea da kultur eskaintza otzan eta arriskugabe horren adibiderik argiena, eta, hain zuzen ere, 2084an Kantauriko nodoan egingo den emanaldirik handiena izango da Mitoaroa III. Eta, beraz, huraxe ikustera joan da publikoa San Mames futbol zelaira. Baina badira erresistentzia mugimenduak ere, eta, hain zuzen, bi mutur horien artean irudikatuko du emanaldiak Reparaz. Alde batetik, sistema betikotzeko asmoz entretenimendu zuria egin dezan eskatzen diotelako agintariek, eta, aldiz, berriz ere naturarekin eta gizatasunarekin konektatzeko gonbita egiten diotelako indar iraultzaileek.

Horregatik, esaterako, ia robotikoak izan dira musikariaren mugimenduak emanaldiaren hasieran. Nabarmen, adibidez, saioa hasteko aukeratutako Deskontrola kantuan. Eta, gainera, fikziozko mundu horretan abestiaren hainbat hitz zentsuratuta zeudela ere irudikatu zuten atzokoan; “aztoramena” eta “askatasuna” ziren sistemak isildutako hitz horietako bi, kasurako. Eta estetika eta zentsura keinu berberekin abestu zuen jarraian Su kanta ere.

 Zetak taldea, ostiralean, Gernikako arbola abestu zuen koruarekin batera. A. CANELLADA / FOKU

Baina Reparaz iraultzaileekin harremanetan hasi ahala, pixkanaka humanizatuz joango dira haren mugimenduak, keinuak eta sentimendu adierazpenak ere. Hainbesteraino, ezen, ostiralean, saioa hasi eta ia 40 minutura bakarrik zuzendu baitzitzaion musikaria publikoari pertsonaiatik kanpo: Zeinen ederra izango den abestia aho batez kantatu zuen jendeak, eta azken leloaren ostean berriz ere a cappella kantatu zutenean izan zen: “Milesker”.

Saioak aurrera egin ahala, izan zen umorerako tarterik ere, eta bereziki energetikoak eta dantzagarriak izan ziren emanaldiaren amaiera aldeko abestietako asko. Akelarretan eta Hitzeman abestiek zutik eta dantzan jarri zuten jendea, eta hala amaitu zuten saioa atzokoan Itzulera eta Eguzkiloreak kantekin ere. Azken horretan, gainera, su jaurtigailuak ere erabili zituzten, halako indarrez, ezen, estadioaren azken ilaretan ere igartzen baitzen berotasuna.

Amonaren nekea eta duintasuna

Bereziki hunkigarriak izan ziren fikziozko pertsonaiak maskararik gabe taularatutako bi momentu ere, ia aitortza pertsonalen kutsua hartu zutenak. Kontzertuan egotekoa zen 9 urteko ume baten heriotza gogora ekarri zuen Reparazek emanaldian, eta bere amonaren bizialdi gogorra ere izan zuen mintzagai. Musikariak kontatu zuenez, ume zela hil zitzaion ama bere amonari, eta hura hil eta gutxira egin zuen bere buruaz beste haren aitak ere. Bilbokoa zuen amona hori, eta Negurin (Getxo, Bizkaia) zerbitzuan aritu ostean, Etxarri Aranazko gizon batekin ezkondu zen. Pentsuak banatuz ateratzen zuten bizibidea, eta, horregatik, amonaren esfortzua eta duintasuna aipatu zituen emanaldian.

Fikziozko mundu oso bat sortu dute Zetakekoek San Mameseko emanaldietarako, eta, saioa hasi aurretik ere, hamalau orriko txosten bat ere zabaldu dute, eraikuntza narratibo horren guztiaren berri emateko. Sailkatutako dokumentua irakur daiteke dokumentu horren lehen orrian, eta emanaldiko fikziozko Polizia indarren logotipoa ere ikus daiteke, gero, tituluaren ondoan, fitxategiaren sailkapen zenbakiarekin batera: 56487. Egungo mundutik emanaldiak irudikatzen duen fikziozko mundura iritsi arte gertatutako aldaketa historiko guztien berri ematen du testuak. Eta, hain zuzen ere, hori da Bilboko emanaldien oinarrian dagoena, nahiz eta saioetan ez dagoen haren parte bat ikusterik.

 Guztira, 80.000 pertsona inguru bilduko dira Mitoaroa III-ren bi saioetan. A. CANELLADA / FOKU

Ostiralekoan, esaterako, emanaldia hasi aurretik ere, bozgorailu batetik altxamenduarekin bat egiteko deia zabaldu zuen zelai kanpoaldean Sare Beltza izeneko mugimenduko kide batek. Baina jantzi futuristekin jantzitako polizia taldeak ere ibili ziren futbol zelai kanpoan paseoan, eta atxilo eraman zuten azkenean, publikoaren txistu artean. Eta, hain justu, areto barrura sartzerakoan, Sare Beltza mugimenduko kide hori topatu zuten ikus-entzuleek oholtzako erdialdeko kaiolan preso. Eta, haren amorru erakustaldiekin batera, emanaldiak irudikatzen zuen mundu distopikoaren parte ziren iragarkiak ere zabaldu zituzten pantailetan.

22:30ean hasi zen ostiraleko emanaldia estadioan, eta bi ordu lehenago ireki zituzten ateak, baina arratsalde osorako programa prestatu zuten antolatzaileek. Tabernak ez ezik, janaria saltzen zuten furgonetak izan ziren, bai eta musika emanaldiak ere, eta izan zen pistan lehen-lehen lerroan egon ahal izateko bazkalostetik ilara egiten egon zen gazte talderik ere.

Larunbatean, 22:00etan hastekoa zen emankizuna, baina euriagatik atzeratu zuten, ia 23:00ak arte. Zuzenean emititu zuten ETB2n eta ETB On plataforman. Primeran, Guau eta ETB On streaming plataformetan ere egon zen ikusgai.

“Gardentasuna eta ekitatea eskatzen ditugu diru publikoaren banaketan”. Musikarien artean ezinegona piztu dute Euskal Herriko erakunde publikoek zenbait musika talderi emandako laguntza bereziek, eta, azken asteetan, tantaka joan dira kritika horiek azaleratuz. Fermin Muguruzak, esaterako, jendaurrean hitz egin zuen ETS taldeak Madrilen eta Bartzelonan egindako kontzertuak laguntzeko Eusko Jaurlaritzak bideratutako 300.000 euroko sailari buruz Musika Bulegoak antolatutako sari banaketan, eta Aurka kolektiboak ere txarretsi egin izan ditu halako laguntzak. Orain, 126 musikarik plazaratu dute ezinegona, eta Denok Gara Kultura kolektiboak sinatutako ohar baten bidez ezagutarazi dituzte euren eskariak.

“Uste dugu kulturara bideratutako baliabide publikoak gardentasunez, irizpide publikoekin eta kultura sare osorako mekanismo irisgarriekin kudeatu behar direla”
Denok Gara Kultura

Gaur egun diru publikoa “zalantzazko gardentasuna duten prozeduren bidez” ematen dela gaitzetsi dute musikariek oharrean. Haien hitzetan, era horretan ez baita bermatzen guztientzako “aukera berdintasuna”. Eta kezka ere adierazi dute, halako erabakien bidez bultzatzen den kultur ereduagatik. Diru laguntza horiek banatzeko sistema gardenago eta berdinzaleago bat eskatu dute horregatik. “Uste dugu kulturara bideratutako baliabide publikoak gardentasunez, irizpide publikoekin eta kultura sare osorako mekanismo irisgarriekin kudeatu behar direla”.

Musikariak eta musika taldeak dira nagusi oharrarekin batera bidali duten atxikimendu zerrendan. Bertan dira, besteak beste, Brigade Loco, Bele, Cris Lizarraga, Des-Kontrol, Esanezin, Esti Markez, Gailu, Hofe, Idoia Asurmendi, Izaro, Itziar Ituño, Jon Basaguren, Juantxo Arakama, Kaotiko, Merina Gris, Miren Narbaiza, Mursego, Odei, Olaia Inziarte, Olatz Salvador, Petti, Sara Zozaia, Soziedad Alkoholika, Xabi Solano, Sune, Tatxers, Yogurinha Borova, bai eta Fermin Muguruza ere. Baina, musikariez gain, hainbat ekoizle eta musikazale ere badira tartean.

Musikarien arteko solasaldietan aipatzen zirenek Musika Bulegoaren sariketan hartu zuten forma ofizialagoa. Etxepare Euskal Institutua musika saria jaso zuen Fermin Muguruzak bertan. Haren musika ibilbide osoa aitortzen zion sariak, baina musikariak laguntzeko sistema berdinzaleago bat eskatzeko baliatu zuen hitzaldia. Eta erreferentzia zuzena egin zien Eusko Jaurlaritzak ETS taldeari Bartzelonan kontzertu bat eta Madrilen beste bat antolatzeko helarazitako 300.000 euroko laguntzei.

Eusko Jaurlaritzak azaldutakoaren arabera, “euskararen sustapenarekin, sormenaren bultzadarekin eta euskal kulturaren nazioarteko proiekzioarekin duen konpromisoa” erakusten zuen ETS taldearentzako diru sail hark. Baina, Muguruzaren hitzetan, “esklusibotasuna” eta “pribilegioa” sustatzen dituzte gisa horretara emandako laguntzek.

“175.000 euro 47 talderentzat versus 300.000 euro talde bakar batentzat. Hau ez da magia, hau pribilegioa da, esklusibotasuna”
FERMIN MUGURUZA / Musikaria

Etxepare Euskal Institutuak kudeatzen dituen AT! mugikortasunerako laguntzak aipatu zituen musikariak sari banaketan. Programa horren bidez birak laguntzeko 175.000 euro banatzen direla jakinarazi zuen, eta diru horrekin iaz guztira 47 proiektu lagundu zituztela ere aipatu zuen. Zehaztu zuenez, laguntza eskatzen duen talde bakoitzak, biraren distantziaren eta emanaldi kopuruaren arabera, gehienez ere 5.000, 10.000 edo 15.000 euro jaso ditzake, eta bere bira laguntzeko 12.500 euro jaso zituela ere zehaztu zuen Muguruzak.

Horregatik, ETS taldeari emandako laguntza “xisteratik” ateratako “magia trikimailu” batekin alderatu zuen. “175.000 euro 47 talderentzat versus 300.000 euro talde bakar batentzat. Hau ez da magia, hau pribilegioa da, esklusibotasuna. Zinez uste dut baliabide horiek gardentasunez, irizpide profesionalekin eta aukera berdintasuna bermatuz banatu beharko liratekeela Etxepare Euskal Institutuaren bidez”.

Aurka kolektiboak ere apirilean plazaratu zuen emanaldi jakinei ematen zaizkien diru laguntza publikoei buruzko kritika. Mugimendu Sozialistaren bueltan elkar ezagutu duten hainbat musikari eta musikazalek osatzen dute kolektiboa, eta sare sozialen bidez zabaldu zuen ETS taldeari emandako diru laguntzen sailari buruzko bere analisia.

‘Euskal mainstream’ bat

Azken urteetan euskal musikaren egoera erabat aldatu dela aipatzen zuen kolektiboak bere analisian. “Proiektu politiko askatzaile bati loturik zegoen eredua agortu eta kultur eredu kapitalistak azkar hedatu ditu bere aparatuak”. Haien hitzetan, “euskal mainstream” izendatu daitekeen zirkuitu bat sortu du horrek, eta, Aurka-ko kideen ustez, “gutxi batzuen irabazi ekonomiko eta politikoak bilatzen ditu”, betiere “euskara eta ‘euskal kultura’ sustatzearen izenean”. Horrez gainera, makrojaialdi horiek “despolitizazioa” sustatzen dutela ere argudiatu zuen kolektiboak, eta bestelako eredu baten alde egiteko beharra ere nabarmentzen zuen, horregatik.

ETS taldearen laguntzei buruzkoak izan dira aipamenik zuzenenak orain artean, baina ez da musikarien eta musikazaleen artean eztabaida piztu duen kasu bakarra. Hedabideetara helarazitako oharretan haren aipamenik egin ez bada ere, hainbat iritzi artikuluk plazaratu dute Bizkaiko Foru Aldundiak Zetak taldeari bideratutako milioi bat euroko diru sailak eragindako ezinegona. Ostiralean eta larunbatean Bilboko San Mames futbol zelaian taularatzekoa den Mitoaroa III emanaldia antolatzeko da sail hori. Euskara eta euskal kultura sustatzeko estrategiarekin lotu zuten proiektua aldundiko ordezkariek ordukoan ere.

2008an ere, musikarientzako laguntzei buruzko eztabaida bizia eragin zuen Eusko Jaurlaritzak 702.000 euro jarri izanak Kepa Junkera musikariak nazioarteko hainbat musikari bildurik osatuko zuen hiru diskoko proiektua sustatzeko. Ordukoan ere, laguntzak banatzeko sistema gardenago eta berdinzaleago bat eskatu zuten hainbat musikari eta kultur eragilek, eta eztabaida luzea piztu zuen.

Realeko gizonezkoen lehen taldean izar izateko bidean erorialdia izan zuen Frederic Peiremans futbol jokalariari hartu zioten izena 2005ean. Bakoitzak bere taldearekin bizi zuen etenaldia baliatuta elkartu ziren Gorka Urbizu (Berri Txarrak), Imanol Ubeda (Bide Ertzean) eta Haritz Beristain (Kashbad), eta hala sortu zuten Peiremans+. Marino Goñi ekoizlea eta Balerdi Balerdi taldeko baxu jotzailea ere batu zitzaien gero, eta bost kantako disko txiki bat grabatu zuten —Peiremans+—; zuzeneko batzuk eman zituzten, tarte batera berriz ere lozorroan murgiltzeko. 2015ean, justu taldea sortu zenetik hamar urtera, berriz elkartu, berriz bost kantako disko labur bat atera —Bigarren saria—, eta berriz kontzertu batzuk eman ondoren, berriz ere eten zuten taldearen ibilbidea. Eta orain, sare sozialetan iragarri berri dutenez, berriz ere berpiztu dute proiektua.

Aurtengo abenduan kontzertu batzuk emango dituztela iragarri dute, Halley tour deitu duten biraren barruan. Miarritzen (Lapurdi) izango da lehena, Atabal aretoan, zehazki; abenduaren 4an izango da emanaldi hori, eta, ondotik, Azpeitiko Sanagustin kulturgunean (abenduaren 11n), Gasteizko Jimmy Jazzen (17an), Iruñeko Zentralen (23an), Donostiako Dabadaban (26an eta 27an) eta Bilboko Kafe Antzokian (29an) joko dute. Sarrerak gaur jarri dituzte salgai, musikaze.net/peiremans orrialdean.

 Peiremans taldeak aurtengo abenduan egingo duen kontzertu bira iragartzeko kartela.

Garai poperoagoak

Etenaldi moduko batean daude taldeko musikariak orain ere. Hori da Gorka Urbizuren kasua, esaterako. Bere bakarkako lehen diskoa kaleratu eta hura aurkezteko bira eskaini ostean, oraingoz, bakarkako bide hori etenda dauka.

Bueltan direla iragartzeko plazaratutako mezuan, musikariek umorez egin diete erreferentzia oraingoaren aurretik ere izan dituzten itzulerei. “Peiremans bueltan gara, hamar urtean behin elkartzeko gure ohiturari jarraituz”, idatzi dute. Eta, hain justu, argitu dute iragan aldien antzera jokatzekoak direla berriz ere: berriz berpiztu dira, bai, baina zuzenekoen ondotik “desagertu” eginen dira atzera. Edonola ere, nabarmendu dute “gogotsu” direla bira honetarako, “noiz baino gogotsuago”, eta, are, diotenez, dagoeneko hasiak dira “beroketa ariketekin”.

Bonberenea estudioan grabatu zituen taldeak orain arteko bi diskoak, eta Karlos Osinaga Txap teknikariaren laguntza izan zuen horretarako. Pop doinuko melodiak eta rock gitarrak izan dira euren proposamenaren muina. Eta, hain zuzen ere, pop musikak Euskal Herrian historikoki izan duen harrera epela izan zuen gogoan Ubedak, 2016an, taldearen bigarren disko laburraren aurkezpenean. “Lehen ere talde handiak zeuden pop musika egiten, baina egia da oso bazterrean zeudela”.

Agur duin bat egin nahi dutelako itzuli dira. 1960ko hamarkadaren amaieran lehen emanaldia egin zutenetik ia 60 urtera, azken dantza eskaintzeko igoko dira oholtzara elkarrekin Peio Ospital (Ezpeleta, Lapurdi, 1948) eta Pantxoa Karrere (Azkaine, Lapurdi, 1948). Oharkabean bezala luzatu zaie 2011n egindako etenaldia, eta ohartuki egin nahi dute despedida orain. 2027ko urtarrilaren 10ean emango duten kantaldiarekin itxiko dute euren ibilbidea, eta bihar jarriko dituzte sarrerak eskuragarri pantxoaetapeio.eus helbidean. 10:00etatik aurrera egongo da erosteko aukera. BERRIA emanaldiaren babesle izango da, eta, ondorioz, aurretiaz eta merkeago erosi ahalko dituzte sarrerak BERRIAlagunek. Bilboko Kafe Antzokian iragarri dute kontzertua, eta kanturako gogoz azaldu da bikotea bertan: amaitu dutelako prentsaurrekoa, abestu dutelako kameretarako pentsatutako kantua —Urtxintxak—, baina, mikrofonoak jadanik itzalita zeudenean, nahikoa izan dutelako argazkilariak elkarrekin jartzeko egindako eskaria, gitarrarekin akorde batzuk jo eta euren ondare zabaleko abestiak ahopean kantatzen jarraitzeko.

Pantxoa Karrere eta Peio Ospital musikariak, atzo, Bilboko Kafe Antzokian. OSKAR MATXIN EDESA / FOKU

Kanturako duzuen gogoaren sintoma dira kantu horiek.

PANTXOA KARRERE: Bai! Kantatzeko gogo handiarekin gaude, bai.

Eta itxarongo duzue urtebete?

PEIO OSPITAL: Bai, bai. Prestakuntza lan handia egin behar dugu. Badira hamalau urte bikotea utzi genuela. Gure ibilbideari falta zitzaion horrelako irteera duin bat ipintzea; obra musikal batean organo punttua deitzen den hori. Kontzertu horrek emango digu horretarako aukera.

Esker onezko kontzertu bat izango dela ere esan duzue. Zergatik?

OSPITAL: Bi zentzutan ulertzen dut hori nik. Alde batetik, nik herriari agertu nahi diodan esker ona dago, hark hainbat urtez bizitzeko eman didan maitasun istorioagatik. Uste dut gure kantu zonbait gelditu direla gure herri honek biziraupenaren alde zeukan borrokarekin lotuta bezala. Kantaldiz kantaldi, urtez urte, halako maitasun istorio bat iruten joan da herriarekiko. Eta, beste alde batetik, kontzertu horrekin aukera izango du herriak beharbada gure bikoteari dion esker ona agertzeko. Eta, azkenik, nire partetik, bost biloba ditut, 20 urte inguru dituzte, eta ez naute inoiz ikusi oholtza gainean kantari bikotearen jatorrizko formatuan.

KARRERE: Gure kantari ibilbidean militante asko gurutzatu ditugu. Ikastolak sortu zituztenean hasi ginen gu kantuz. Militante ainitz ikusi dugu urteetan zehar, eta horiek isilpean pasatzen dira. Gu beti gara fokuetan, beti aurpegia jartzen. Eta kantaldi horretaz baliatuko gara gure ondoan izandako guztiei esker ona adierazteko.

“Gure ibilbideari falta zitzaion horrelako irteera duin bat ipintzea; obra musikal batean organo punttua deitzen den hori. Kontzertu horrek emango digu horretarako aukera”
PEIO OSPITAL / Musikaria

Itzaletan geratzen diren horiekin guztiekin igoko zarete oholtzara, beraz?

KARRERE: Borroka bera eraman dugu, guk gure sailean, kantuaren bidez, eta nahi genuke emanaldia horien guztien festa ere izan dadila. Eta gure mundutik joan direnak ere gogoan ukanen ditugu kantaldi hori egitean: Manex Pagola, Telesforo Monzon, Manex Erdozaintzi-Etxart…

Katebegi garrantzitsua izan zarete.

OSPITAL: 1960ko hamarkadaren hasieran, Mixel Labegueriek bide bat ireki zuen. Gai berriak ekarri zituen, eta estetika berri bat ere bai, kantuak gitarra batekin bere burua laguntzen, eta gu bide horretatik sartu gara: Ez Dok Amairukoak eta gu Iparraldeko kantari zonbait.

KARRERE: Nik estimatzen ditut Ez Dok Amairukoak. Gu familia euskaldunetik atera gara, baina gure gurasoak ez ziren abertzaleak. Gu 16 edo 18 urterekin abertzaletu gara. Labeguerieren, Benitoren [Lertxundiren], [Mikel] Laboaren disko tipiak entzuten genituen, eta ez nuen pentsatzen egunen batez gu ere kantuan arituko ginenik.

“Borroka bera eraman dugu, guk gure sailean, kantuaren bidez, eta nahi genuke emanaldia horien guztien festa ere izan dadila”
PANTXOA KARRERE / Musikaria

Gerora etorri dena ere ikusi duzue.

OSPITAL: Beharbada gure belaunaldiaren ekarpen handienetako bat izan da erreprimitua zegoen hizkuntza batean lehen aldikotz ausartu direla kantari batzuk oholtza gainera igotzera. Euskara erreprimitua baitzegoen, Iparraldean Hegoaldean bezala, ez molde berean, baina erreprimituta.

KARRERE: Eta hala dago oraindik.

OSPITAL: Euskaraz kantatzea bera subertsiboa zen berez, eta, gero, gainera aipatu dugun tematika hori zegoen. Politika mailan, prentsa mailan, berpizkunde izugarri bat izan da hor, uholde bat bezala, olatu bat bezala, eta gu hor kokatu gara, eta kantua ere hortxe kokatu da, eta agian kantuak indar gehiago eman dio olatu horri.

KARRERE: Ni segur naiz kantugintzak, kulturgintza guztiak bezala, abertzaletasuna goratu duela Iparraldean. Bide desberdinak dira, baina denek bat egiten dute: politikagintzak, nekazaritzak, sindikalismoak… Eta, orain, gu hasi ginenean baino gehiago ateratzen dira emakumeen eskubideak, eta klima aldaketa ere bai. Eta guk kantaldi horren bidez nahi dugu haien alde jokatu, diskriminazio denen kontra, eta herri zapaldu guztien alde. Palestinak jasaten duena bortizkeriaren paroxismoa da, eta guztiak izango ditugu gogoan.

OSPITAL: Hunkigarria egiten da gaurko belaunaldiak gure belaunaldiari dion errespetua. Hemen Pello Reparaz bete-betean sartu da [Zetak taldea Pantxoa eta Peio laguntzen dabil kontzertuaren antolakuntza eta zabalpen lanekin], eta Duplak ere aurtengo Herri Urratsen parte hartzeko eskaintza egin zigun. Fermin Muguruza ere duela urte gutxi agurtzera hurbildu zitzaidan, eta esan zidan: “Zuek ireki duzue bidea!”. Oso hunkigarria da hori.

“Politika mailan, prentsa mailan, berpizkunde izugarri bat izan da hor, uholde bat bezala, olatu bat bezala, eta gu hor kokatu gara, eta kantua ere hortxe kokatu da, eta agian kantuak indar gehiago eman dio olatu horri”
PEIO OSPITAL / Musikaria

Duplarekin batera Herri Urratseko sortutako kanta aipatu duzue. Hori izan zen 2027ko emanaldiko lehen hazia?

KARRERE: Bai, agian. Duplari esker, Pello Reparazi esker… Segur aski, oldar bat eman dute kantaldi horretarako.

2011tik ez zarete elkarrekin aritu. Zergatik erabaki zenuten etetea?

OSPITAL: Etenaldi bat markatu nahi izan genuen.

KARRERE: Ez du merezi esplikazioetan hastea. Horrela gertatu da, eta hala.

OSPITAL: Eta artean 14 urte joan dira.

KARRERA: Sobera fite pasatzen dira urteak.

Agur kontzertua erronka artistiko handia ere izango da.

KARRERE: Bai, baina plazer bat da. Lana ematen du, naski, baina plazerez egiten den lan bat da.

• Azalaeko argazkia: Gorka Urbizi, zuzeneko emanaldian, Donostian, 2024an. GORKA RUBIO /FOKU

Berriz ere isiltasuneranzko bidea hastear dela mintzo da Gorka Urbizu oraingoan (Lekunberri, Nafarroa, 1977). 2019an Berri Txarrak taldeari agur esan eta lau urteko etenaldiaren ostean, astelehen buruzuri batez eta aurrez abisurik gabe aurkeztu zuen Hasiera bat diskoa osorik 2024ko urtarrilean, eta ia bi urteko bira intentsu baten, bina kantako bi diskoren eta hainbat kolaborazioren ostean, hurrengo etenaldiaren atarian da oraintxe musikaria. Iruñeko Baluarten aritu zen iragan asteburuan, Bilboko Kafe Antzokian astelehenean eta asteartean , eta gaurtik igandera eskainiko ditu hondarreko lau kontzertuak, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian; eta azken traka hori eskaini eta gero, isiltasuna.

Gorka Urbizu Musika Bulegoaren sarien banaketan, Gasteizen. ENDIKA PORTILLO / FOKU

Onartzen du: eroso dago egungo taldearekin eta eroso dago egungo proposamen artistikoarekin. Baina bere ibilbideak argi erakusten duenez, Urbizu inoiz gutxi geratu ohi da luzaro eroso zaizkion lekuetan. Jarraipenaren edo norabide aldaketaren artean dabilkio gogoa, baina, oraingoz, ez dakiela dio. Edonola ere, solasaldian musikaren industriaren joera orokorren kontra deskribatu du bere proposamena behin baino gehiagotan, eta grabagailua amatatu eta tarte luze batera bakarrik ohartu da hizketaldiaren komertzialtasun faltaz. Azken kontzertuetako sarrera guztiak salduta daudelako jada eta badirelako aste batzuk Abbey Roaden grabatutako Bakan II disko laburreko kantak aurkeztu zituela. Argia itzali aurreko hitzak dira nolabait, bidesari moduko bat, oin bat jadanik ilunperantz begira jartzeko.

Hasiera bat atera aurretik beldur handia zenuen.

Bai.

Baina diskoa kaleratu eta kolpez desagertu zen beldur hori.

Topiko bat da, baina disko guztiak dira galdera ikur gisako bat. Eta kasu honetan justifikatuta zegoen sentsazio hori. Berri Txarrak utzi, lau urtez erabat desagertu, eta bat-batean azaldu nintzen disko horrekin. Abisurik gabe atera nuen, gainera, Durangoren zurrunbilotik kanpo, urtarrileko astelehen batean… eta estilo aldetik ere gaur egun bogan dauden soinuetatik oso aldenduta ikusten nuen. Baina hasieratik izan zuen kristoren harrera, eta bira hasieran eferbeszentzia moduko bat ere egon zen. Hiru Donostia egin genituen, hiru Iruñea, bi Madril, eta, gero hori pixka bat apaldu zen arren, uste dut Euskal Herriko kontzertu guztietako sarrera guztiak amaitu direla. Baina kopuruak aldebatera utzita, kantu hauek jendearekin konektatu dutela sentitu dut. Jendea eskertuta ikusten dut. Jende pilo batek adierazten dit hori.

Babesleku bat dela?

Jendeak horrelako heldulekuren bat behar balu bezala izan da, eta nire diskoak horretatik zerbait izango balu bezala idazten didate. Zerbait erabilgarria egiten ari ote naizen sentitzen dut [irribarrez]. Mundua oso toki oldarkorra bilakatu da, eta diskoa bada horren aurkako erreakzio moduko bat ere. Saturazio moduko bat ikusten dut maila askotan, eta saturazio horren aurrean disko gordin batekin agertu nintzen. Azelerazioa nagusi den sasoi batean, sosegurako eta pausatzeko gonbit bat egiten du proposatzen dudan honek. Krudelkeria ere ikusten dut toki guztietan, eta horren aurrean edertasuna aldarrikatu, eta toki eder eta seguru bat bilatzea aldarrikatzen dut. Ikusten dut zinismoa, eta hemen samurtasuna dago. Irudiaren gaindosiaren aurrean, lilura babestu nahi izan dut, adibidez, diskoa abisatu gabe ateraz. Makroaren aurrean, artisautzaren aldeko jarrera bat dago. Horregatik, hau munduaren norabidearen kontrako zerbait zela ikusten nuen, eta, beraz, normala zen lan horri buruzko zalantzak izatea. Gainera, nik beti aldarrikatu dut zalantza, eta oso motor garrantzitsua iruditu zait beti. Ez dut sinesten zalantzarik ez daukan sormenean.

“Rock gogorra oso bide eraginkorra da gauzak transmititzeko, baina distortsioa estalki moduko bat ere bada, edo saltsa bat oso ona, baina baita dena berdintzen duena ere”

Eta zein izan ziren zalantzak?

Klabe bat izan da distortsioa bazter uztea. Punka, hardcorea, metala edo oro har rock gogorra oso bide eraginkorra da gauzak transmititzeko. Hor egona nago eta oso ondo, gainera. Baina distortsioa estalki moduko bat ere bada, edo saltsa bat oso ona, baina baita dena zipriztindu eta dena berdintzen duena ere. Lau urteko isilune hori eta karrera osoa behar izan dut atrebitzeko distortsioak bazter uztera, eta horretan ikasten ari naiz. Zaurgarritasuna erabatekoa zen eremu horretan, eta orain arte egindakoaz bestelako zerbait sortu da hortik.

Une honetan, eta bereziki Bakan II diskoko bi abestiekin, oso eroso dirudizu garatu duzun lengoaia horretan. Momentu artistiko goxo batean. Hala da?

Momentu goxo batean nago, eta eroso ere sentitzen naiz, eta batez ere egiten ari naizenarekin eta egiteko hautatu ditudan moduekin super konektatuta nago. Proiektu honetan oso inportantea da ez bakarrik zer, baizik eta nola, eta uste dut jendeak hori ere jaso duela. Oso pozik nago horrekin. Oraindik ere bizirik eta bilakaera betean dagoen proiektu bat da. Adibidez, Bakan I diskoko bi kantak izan daitezke Hasiera bat diskoaren koda moduko bat, eta hala planteatu nituen, gainera, baina Bakan II-ko abestiekin zerbait mugitu dela ikusten dut. Beste aldarte bat dute kantuek, baina zuzenekoetan ere jotzen ditugu, eta oso ongi sartzen dira.

Onartu izan duzunez, hitzekin ere jauzi bat egin nahi izan zenuen bakarkako diskorako, baina ez zinen erabat asebeteta geratu. Azken disko labur horretan, ordea, bilatzen zenuen hori azaldu da.

Posible da. Inoiz baino konektatuago nago egiten ari naizenarekin, eta horrek musikari hobea egiten nauela uste dut. Koxkatxo bat gora egin dudan sentsazioa daukat, nahiz eta gero ez dakidan jendeak nola jasotzen duen hori. Country musikan esaten da hiru akorde eta egia bat behar dituela kanta batek.

“Letragintzarena oso lan bihurria da, eta errespetu handia pizten dit. Modu aratz baten bila nabil, eta estridentziak eta hitz burrunbatsuak kanpoan utzi nahi nituen”

Eta zure egia horretatik hurbilago zaude?

[Barrez eta buruarekin baietz]. Halako zerbait sentitzen dut, bai. Baina letragintzarena oso lan bihurria da, eta errespetu handia pizten dit. Modu aratz baten bila nabil, araztasun bat nahi dut gauzak esateko. Proiektu honekin, estridentziak eta hitz burrunbatsuak kanpoan utzi nahi nituen. Etxea, zerua eta gaua hitzekin egin nahi dut kantua, eta izan dadila unibertsala eta esan dezala zerbait.

Hain justu, hori da zure bakarkako ibilbideko lehen diskoko lehen kantako lehen esaldia: “Ea posible den ametsa hitza aipatzen ez duen abesti bat”.

Bai! Intentzio hori daukat, baina gero ale batzuekin gehiago lortzen duzu eta beste batzuekin gutxiago. Geroz eta zailagoa egiten zait letra batek asebeteta uztea. Baina ez dago aurrez ezarritako plan makiaveliko bat zehazten duena zeri buruz hitz egingo dudan. Nik sentitzen dut musikak eraman egiten nauela. Ez zait gustatzen musika pertsonifikatzea, eta amorru pixka bat ematen du, baina horrela sentitzen dut; nik ez dudala erabat hautatzen zer edo nola esan, baizik eta pixka bat ni naizela hautatua. Lana bukatuta ikusten duzunean, harrigarria egiten da ohartzea bi kanta berri dituzula, Diamantea eta Zilarra deitzen direla, eta honi edo hari buruz ari direla. Beste norbaitek egin izan balitu bezala sentitzen dut kasik. Hori da sorkuntzaren misterioetako bat.

Publikoak eman dizun berotasuna aipatu duzu hasiera-hasieratik, baina zure ibilbide osoan, ia-ia hasieratik, beti izan duzu harreman korapilatsua publikoaren harrerarekin. Beti adierazi duzu esker ona, baina beti bultzatu nahi izan dituzu zure zaleak urrats bat aurrerago. Izan daiteke, adibidez, kexa azalduz zure kontzertuen aurretik jo duten taldeei arreta nahikoa jarri ez diotelako, edo zure zaleek espero dezaketen diskoaz bestelako disko bat eskainiz…

Hori da gure paradoxa. Sparring modura balio dit publikoak, bai, baina, era berean, publikoak ematen dizu daukazun guztia. Geroz eta kontzienteagoa naiz ze balio daukan irismen horrek. Jasotzen dudan harrera hori oso purua da, nik uste, eta asko baloratzen dut. Baluartera noa bi egun jotzera, eta beteta egongo da! Mirakulu bat da hori! Oso kontziente naiz horretaz; gero eta gehiago.

“Bitxia da, ze marka utzi nahi duzu, eta nahi duzu zure kantuek zuk baino gehiago irautea, baina, era berean, lorratzak ezabatu nahi dituzu”

Baina beti izan duzu bultzada hori ematen saiatzeko joera hori ere.

Gurasokeriarik gabe esaten dut hau, baina pixka bat heziketa lana egin izan dugu, bai. Publikoa xaxatu pixka bat. Eta zorte hori eduki dut: egin dudan gauza bakoitzarekin arriskatu eta jendea etorri egiten da. Beti kasu egiten diot nire sen artistikoari, horrela funtzionatu dut, eta oraingoz ongi joan da. Eta nire izaerarekin eta nire ofizioarekin dudan talka bat ere badago honen guztiaren atzean: ze ni lotsatia naiz, baina kantuak ateratzen ditut, eta nahi dut jendea hor egotea. Ohitu naiz artistaren banitatearen eta mutiko lotsatiaren arteko espazio hori habitatzera.

Askotan pentsatzen dut pozik hartuko nukeela botoi bat balego fama edo nahi duzun bezala dei dezakezun hori ezabatzeko. Markaz desegiteko. Berri Txarrak utzi nuenean ere hori izan zen nire obsesioetako bat. Motxila hori kendu, markaren zama horretaz askatu, eta ea zer pasatzen den orain egile moduan. Bitxia da hori, ze marka utzi nahi duzu, eta nahi duzu zure kantuek zuk baino gehiago irautea, baina, era berean, lorratzak ezabatu nahi dituzu. Elurretan arrastoa utzi eta aztarnak ezabatu. Batzuetan ezin da. Baina nola ez naiz, ba, eskertuta egongo! Jendea, bere egitekoak utzi, eta bi orduz doa zu entzutera, eta ondo ordainduta, gainera. Sekulakoa da. Berri utzi nuenean pentsatzen nuen eszenatokiaren falta sumatuko nuela, eta ez da halakorik gertatu. Lau urte eman nituen, eta kapaz nintzen kontzertuak ikusteko gaizki pasatu gabe. Baina behin bira hasita, konturatu naiz zenbat gustatzen zaidan hori egitea, eta hau dela nire bizitza.

Zuzenekoak espektakularizatzen ari dira, baina zuk bira honetan kontzertuaren ohiko formatuari eutsi nahi izan diozu. Beti aipatzen duzu kantak eta musika beti erdigunean mantentzeko asmoa izaten duzula. Erresistentzia ariketa bat da?

Batzuetan oso astun jartzen naiz horrekin. Kanta erdian jarri behar dela eta hori guztia. Beti erantzuten dut hori. Baina egia da: nahi gabe bada ere, gaur egun hori jada bada zerbait. Ez nuke esango salbuespena denik, baina une honetan oso aldarrikapen beharrezkoa da, nire ustez. Eta bira honetan musika eta musikarekiko maitasuna izan dira klabea. Lehen lerroan dago hori, eta horren bueltan goaz beste guztia eraikiz. Hala behar duela sentitzen dut. Eta letrekin aipatu dudan araztasun hori eta estridentziei ihes egiteko nahi bera dago musikaren aldarrikapen honetan ere. Despistatzen badu, ez dut nahi. Eta, orduan, ez dut pantailarik nahi, ez dut argiteria deigarririk nahi, fuera maskarak eta ken ditzagun parapeto guztiak. Eta, halere, gure teknikariak aldiro esaten digu saio bakoitza ezberdina dela. Ba, noski, bizirik gaudelako. Oso organikoa da. Baina orain joera nagusia beste bat da. Erabat kontrakoa.

Set-list itxiak. Aurrez grabatutako pistak. Argi automatizatuak…

Eta zilegi da, noski. Bakoitzak egin dezala nahi duena, baina proiektu honetan egiten ari garenarekin koherentea da zuzenekoak horrela egitea.

“Oraintxe, adibidez, bira amaierako publiko kopurua hartzen baduzu, egin genezakeen BEC bat edo Nafarroa Arena bat. Baina uste dut ez dela bere tokia oraintxe bertan”

Gero eta ohikoago bilakatu dira emanaldi erraldoiak ere, eta, neurri batean, Berri Txarrak-en agur bira izan zen gerora etorri den horren guztiaren lehen agerpena. Orain, ordea, ez zaude hor.

Egin genezakeen hori. Oraintxe, adibidez, bira amaierako publiko kopurua hartzen baduzu, egin genezakeen BEC bat edo Nafarroa Arena bat. Baina uste dut ez dela bere tokia oraintxe bertan. Egon naiz hor Himalaian, eta hotz handia egiten du. [Barrez]. Mendigoizaleek esaten dutena hori da orain, ezta? Egiten direla ultratrailak, eta egiten direla mendi igoerak gauez eta gero igeriketa ere txertatuta eta, agian, mendiarekin zerikusi gutxi du jadanik horrek. Oso interesgarria izango da, eta osasuntsua ere bai, baina ni oraintxe bertan ez nago hor. Ni goizeroko paseoan nago.

Merina Grisekin, Depedrorekin eta Quique Gonzalezekin egin dituzun kolaborazioak ere atera berri dira asteotan.

Bai! Pilatu egin zaizkit gauzak! Abbey Roadeko kantuak, bira amaiera, eta hiru kolaborazioak! Normalean oso selektiboa naiz kolaborazioekin, gainera. Moztu egin nuen iturri hori, gainesposizioa ekartzen duelako. Urte batzuetan den-denari esan nion ezetz, baina orain Hasiera bat-ek musikari askoren miresmena-edo ere ekarri dit, eta uste dut benetakoa dela miresmen hori. Ezagutzen ez ninduen jende pilo bat erakarri du, eta, gainera, jendeak errespetatu egin du diskoaren erritmoa. Ez da izan nobedadea zenean arreta piztu duen zerbait eta gero ahaztu dena. Bi urte egitear da jada, eta diskoa superbizirik eta oraindik presente sentitzen dut. Bere erritmoan bide egiten. Hori izugarria iruditzen zait, ze uste dut berrikuntzaren diktadurak dena oso era azalekoan jasotzera garamatzala, eta sorkuntzaren erritmoa oso diferentea da. Hiruzpalau urte ematen dituzu disko bat prestatzen, eta gero zer? Ateratzen da ostiral batez, eta hurrengo asterako ahaztuta? Eta lehen aipatu ditugu makroekitaldiak, eta hori da euskal eszenaren alde bat, noski, baina nik baditut lagun pilo bat ere ez dutenak kontzertu bakar bat ere lortzen, eta hori ere bada euskal eszena, eta horretaz ez dugu hitz egiten. Lagun pilo bat dut diskoa atera dutenak eta kontzertuak ezin lortu dabiltzanak. Ezin gara itsutu zenbakiekin.

Hain zuzen, neurria izaten da euskal talde askorentzako erronketako bat. Berri Txarrak-entzat ere, une batetik aurrera, zaila zen emanaldietarako areto edo testuinguru egokiarekin asmatzea. Eta orain ere, bira luze honen ondoren, aretoak lau egunez betetzen, antzeko dileman zaude berriz ere.

Ez da erraza. Eta, gainera, proiektu honekin tokiek ere bat egin behar dute diskoaren aldartearekin. Honekin ezin daiteke publiko masibo batentzako kontzertu bat antolatu, esperientzia horrekin diluitu egingo lirateke-eta kantu hauek. Diskoa atera nuenean, adibidez, ez neukan argi aretoetatik kanpo disko honek funtzionatuko ote lukeen edo ez. Eta bat-batean sanferminetatik deitu ziguten! Eta ikusi nuen tuit bat esaten zuena norbaitek oso-oso ongi justifikatu beharko zuela zergatik jarri zuten Gorka Urbizuren proiektu berria sanferminetan. Eta ostia, ba ondo! Eta aurten ere Gasteizko jaietan jo dugu, eta haluzinagarria izan zen. Aiotz plaza goraino, jaietan, eta isiluneetan sekulako isilunea zegoen. Errespetu handia egon zen. Sekulakoa izan zen.

“Makroekitaldiak hor daude, eta hori da euskal eszenaren alde bat, noski, baina nik baditut lagun pilo bat ere ez dutenak kontzertu bakar bat ere lortzen, eta hori ere bada euskal eszena”

Kaleratu berri dituzten zure kolaborazioetan gazteleraz ere aritu zara kantuan. Sekula ez zenuen halakorik egin orain artean. Sentitu duzu Espainian orain artean baino goxoago hartu zaituztela? Edo ez duzu alde handirik igarri? Igual Berri Txarrak ailegatua zen lekuetara ailegatu zara orain ere?

Berriren itzala hor dago. Baina bai, sentitzen dut zenbait medio espainoletan beste eremu batzuetan mugitzen ari naizela. Berri Txarrak rockaren esparruan eta, are, mugimendu politikoen inguruan mugitu izan da, baina orain izugarri aldatu da egoera soziopolitikoa, eta euskal talde batzuek ia-ia lehen maketatik jada Madrilen jotzen dutela ikusten dut. Zenbat madrildar biltzen dituzten beste kontu bat da, baina han jotzen dute. Gogoratzen dut guretzat zeinen zaila zen Madrilen jotzea, eta zentsurarena ere hor zegoen. Normalizatu dugu hori, baina ez zen batere normala, eta norberetik asko jarri beharra zegoen. Eta Berri-rekin sentitzen genuen Euskal Herria oso txikia zela. [Bilboko Kafe] Antzokian jotzen genuen, eta bete egiten zen. Zer egin behar genuen, han bost kontzertu eman jarraian? Ilusioari eutsi nahi bagenion, ahal zela lanak uzteko apustua egin behar genuela ikusi genuen, eta Euskal Herritik kanpo jotzen hasi, ea zer pasatzen zen. Eta hori zen desertu bat itzela. Desertu bat, eta, gainera, sugez betetakoa. Munstroak zeuden hor.

Eta orain?

Eta orain beste jarrera bat dago euskal taldeekiko, eta, are, euskararekiko ere bai, esango nuke.

Euskaraz ez dakien jendea ere joaten da euskarazko filmak ikustera orain.

Zinemarena bada urrezko aro bat. Baten bat ohartu da zinemagintzak daukan garrantziaz, eta hori musikan ere egitearen falta sumatzen dut nik, eta balio estrategiko bat ematearena. Baina kultura hoteletako okupazioaren arabera neurtzeko joera gailentzen den bitartean, jai daukagu. Uste dut herri honen ondare nagusietako bat musika dela eta hori zaindu, bultzatu eta babestu egin behar dela. Eta, gainera, estamentu guztietan egin behar da hori: publikotik hasi eta hedabideetaraino. Baina hor dauzkagu gure kultura txikituaren aje guztiak, eta asko dago egiteko.

 Gorka Urbizu, Abbey Roaden. IBAI ARRIETA / ONLY IN DREAMS

Ruper Ordorika, ‘Lurra ikutu barik’ lana plazaratu berritan. MAIALEN ANDRES / FOKU

Adunako (Gipuzkoa) Elkar estudioetan egin ditu grabaketa eta nahasketak oraingoan, Victor Sanchezekin, eta lehen mailako musikariak izan ditu ondoan. Leo Abrahamsek lagundu du gitarrekin, teklatuekin eta ekoizpenarekin (Eno, Blur, Anohni), Ordorikak aspaldiko lagun duen Kenny Wollesek grabatu ditu bateria eta bibrafonoa, eta, azkenik, Jon Thorn kontrabaxuak osatu du taldea (Lamb). Arkaitz Miner eta Daniel Perez ere izan ditu ondoan kanta batzuetan, eta Tonino Guerrak, Javier Agirre Gandariasek eta Eva Linazasorok idatzitako testu bana ere musikatu ditu. Baina diskoaren azken orriko kreditu zerrenda luze horretan nabarmena da Jonan Ordorikaren izenaren hutsunea. Hark masterizatu izan ditu Ordorikaren diskorik gehien-gehienak, baina 2023an hil zen, eta orain hura gabe aritzera egokitzen dabilela dio musikariak. “Aldaketa handia da. Anaitasunagatik, eta baita laneko hamaika konturengatik ere. Kantuen hurrenkera, esaterako. Haren iritzia ezinbestekoa zen”.

“Garai batean/ bazirudien/ maite nuen dena/ betiko izango zela”. Esaldi horrekin hasten da lehen kanta. Ez al du disko osoaren tonua ere biltzen?

Ez zen hori nahia, baina zenbaitetan ematen du norberak sortzen dituela gauzak, eta hortik heltzen dela entzulearengana, eta beste batzuetan, aldiz, ematen du nonbaitetik heldu direla eta norbere bitartez zabaltzen direla. Eta uste dut hemen badela hortarik. Ez naiz sobera emana kanta testimonialetara, baina hemen ezin izan dut erreprimitu. Behar nituen esan eta etorri bezala sartu ditut. Musikalki ere bai. Beste bide batzuk erabili ditut, hori nahi eta behar nuen, zeren eta nahiz ene azkenengo disko luzeak kanpoan grabatu, beti bukatzen nuen Azkaraten (Nafarroa) Jonanekin [Ordorikarekin] eta [Angel] Katarainekin. Disko honetan, aspaldiko partez, beste inguru batean egin dut, eta ikasi egin behar hori ere.

Eta 45 urteko ibilbidearen ostean, halako aldaketa bat egin beharra zer izan da oztopoa edo pizgarria?

Nekeza izan da. Baina pizgarria ere bai. Aldaketa egin behar nuenez gero, beste zerbait bilatzen ere saiatu naiz. Badakizu nola den: harantzago joan nahi baduzu, ez erabili lehenagoko bideak. Neure burua utzi egin nahi nuen. Lehendabizi kantuak bakarrik ontzen ditut, baina ez erabat bakarrik ere. Gasteizera joaten naiz, eta han egiten dut lan nire sparring-arekin, hau da, Alberto de la Casarekin. Musikari handia da, beteranoa, eta urtetako harremana dut berarekin. Kantuak ez dira gauzatzen harik eta entzule batek jaso arte, eta bera da nire lehenengo entzulea. Jotzen hasten gara, kanta moldatzen joaten da, eta gero nahi izan dut zabaldu.

“Ez dut pentsatzen estilistikoki: pentsatzen dut kantuen alde. Eta badut beti albumaren ideia ere buruan”

Eta orduan jo duzu beste musikarien bila.

Hori da. Kenny [Wollesen], zortez, ia-ia urtero etortzen da Donostiara, eta hemen John Zornekin jo zuen batean bahitu nuen, eta, gero, Leorekin [Abrahamsek] berdin. Anohnirekin etorri zen, hura ere bahitu egin nuen, eta haren bitartez ezagutu dut John [Thorn], oso kontrabaxu jotzaile berezia.

Zure ibilbideko beste disko batzuk baino urrunago dago hau rocketik. Hasieratik izan duzu asmo hori edo gerora gertatu da?

Gertatu egin da. Ez dut pentsatzen estilistikoki: pentsatzen dut kantuen alde. Eta badut beti albumaren ideia ere buruan. Niretzako LP bat da album bat, giro bat; nik hori maite dut. Horretan hazitakoa naiz. Gaur ez du zentzu handirik, ezer ez dagoelako horrelako gauzak egitearen alde. Sei kantu, zazpi, bi, lau, bat… Hastapenean ere horrela zen. Keith Richardsek ere hori kontatzen du bere memorietan. Bazuen adiskidantza [John] Lennonekin, eta Rolling Stonesekin egiten zutenean kantu bat deitzen zuen John galdetzeko ea noiz aterako zuten haiek eurena, eta horrela atzeratu egiten zuten argitalpena, orduan behar zelako chart-etan gora igo. Hori zen sistema.

Eta orain ere bai.

Orain hori ere badago, baina nahasmen handiagoa dago. Baina edonola ere nire bidea hau da, albumarena.

Abadia saria eman zizuten iaz. Euskal kantagintzaren kate luzeagoan egindako katebegi lana aitortu zizuten bertan, Euskal Kantagintza Berrian egindakoa hartu, eta leku berrietara eraman zenuelako. Baduzu harremanik orain sortzen ari diren katebegi berriagoekin?

Ez dut nahi nukeen bezainbateko harremana, baina saiatzen naiz entzuten. Oso kontzertuetara joan zalea izan naiz bizi guztian, baina orain, pixka bat bazterrerago bizi naizelako edo nire egunerokoagatik, asko galdu dut hori. Diskoekin saiatzen naiz, baina nahi ditut ikusi. Udan errekuperatzen dut hori, festetan eta. Arbonan (Lapurdi), Azkainen (Lapurdi), Senperen (Lapurdi), Zugarramurdin (Nafarroa) ikusten ditut plazako ekitaldiak, eta asko ikasten dut. Egiazki gozatzen dut. Atzera lotuko natzaio nire beste topikoetako bati, baina uste dut, liburugintzan bezala, musikagintzan ere eskaintza eskaeratik oso gora dagoela. Badago, alde batetik, festibal multitudinarioen fenomeno hori, inork esplika ezin dezakeena, eta, beste alde batetik, radarraren azpitik dabilen hainbat eta hainbat jende ere badago, eta ez bakarrik gazteak. Ez dira ageri.

Baina ez daiteke hori esan hirugarren pertsonan; norberari gertatzen zaio. Hau da, nahi zenuke liburugintzaren gainean egon eta zer egiten ari den jakin, eta, aldiz, nahikoa lan duzu zure lagun minen lanak irakurtzearekin. Lagun batek esan zidan egunotan, asteotan hogei bat liburu berri aterako direla euskaraz. Non dago, [Bernardo] Atxagak esaten zuen bezala, horren erresonantzia kutxa? Zaila da gizarte bezala horri eustea. Eta musikan ber gauza.

“Ameriketako hedabideetako kritikarien urteko onenen artean dena da hip-hopa eta musika elektronikoa. Gu gaude lehenagoko munduan”

John Lennon eta Keith Richards aipatu dituzu. Disko honetan lehenaren alde erori zara, eta badago The Beatles taldearen oihartzun argia duen kanta hasiera bat ere.

Bai! Bada zati bat diskoan, ez dizut esango zein, nik deitzen dudana Lennonen momentua.

Bada leku bat abestia da.

Bai, bai, bai! [Barrez] Horri deitzen diot Lennonen momentua, bai.

Folk kutsu argiko biolinarekin hasten da Joan zen uda abestia. Iturri hori ere propioa duzula aitortzeko modu bat izan da?

Kasu honetan Hammond batekin egitea nuen buruan, baina Arkaitz [Miner] dut ondoan, urte asko daramatzagu elkarrekin, eta zuk esan bezala, iturri hori ere neure sentitzen dut. Zerendako ez? Baina ez naiz estiloei gehiegi lotu zalea. Aurrekoan promotore batek idatzi zidan nahi zuelako nire aipamena jarri ohar batean, eta galdetzeko ea nola kontsideratzen nuen nire musika: popa, rocka, folk-rocka… Baina oraindik ere erabiltzen dira gauza horiek? Gaur egun horrek ez du inolako sentidurik.

Ameriketan egon nintzenetik erreparatzen diet  hango hedabide batzuetako kritikariek urtarriletan egiten dituzten urteko lanik onenen zerrendei, eta XXI. mendean egindakoetan, eszepzio batzuk kenduta, besteak beste [David] Bowie hil egin zelako, ia ez da agertu guk rock edo gure esparrua kontsideratzen duguneko diskorik. Dena da hip-hopa edo musika elektronikoa. Gu gaude lehenagoko munduan. Frantzian bertan esaten dizute saldu musika elektronikoa saltzen dela. Rocka da antzinako gauza bat. Baina ni hortik nator, hori maite dut, eta uste dut nire kantuak hor eroso bizi direla.

“Ubi sunt” topikoaren bueltako hainbat kanta badira diskoan. Horren bila jo duzu?

Kontrakoa! Esango nuke nahi nituzkeela beste gai batzuk sartu, baina hau da nire oraingo sasoia.

“Sasoi honetan, egingo nituzke sozial deitu daitezkeen kanta horietako batzuk. Baina ez da hori sentitzen dudan lehenengo aldia: gu hazitakoa gara zenbait gerratan”

Bibliarako hitzak erabili dituzu Denak du bere sasoia abestia sortzeko, eta horrekin itxi duzu diskoa.

Bai. Lagun baten mezua heldu zitzaidan Eklesiastes delako liburu horren hainbat itzulpenekin: ingelesez, italieraz, espainolez, eta euskara ezberdinetan. Kantugintzan nabilenean badut ohitura beti biblia bat edukitzeko ondoan. Bizkaierazkoa maite dut, baina beharbada nire faboritoa da [Marcel] Etxeandirena, behe nafarreraz eta lapurteraz, eta horretan oinarritu naiz kanta hau egiteko. Ia-ia berez atera zen kanta hori diskoa ixteko.

Tonino Guerra idazle italiarrari hartu dizkiozu Hogeita hamabosgarren kantorea abestiaren hitzak. Esaldi indartsu batekin bukatzen da kanta: “Eman zitzaigun eztia/ ezpata baten puntan dago jarria”. Esan duzu ez zarela testu testimonialen zaleegia, eta ez zara testu zuzenki sozialak landu zalea ere. Muga horretan dabiltza kanta batzuk hemen, halere. Ezpata horren ahoan.

Nik uste orain, sasoi honetan, egingo nituzkeela zuk sozial deitzen dituzun kanta horietako batzuk. Konprenitzeko oso zaila den mundua da hau. [Bertolt] Brechten [Gerokoei] poemako hori da, ezta? Zer denboraldi klase dira hauek, ezen zuhaitzei buruz hitz egitea kasik krimena den… hainbeste basakeria isiltzea dakarrelako. Topiko hori orain dago hementxe bertan. Baina ez da hori sentitzen dudan lehenengo aldia. Gu zenbait gerratan hazitakoak gara. Horrek gogorarazten dit horren guztiaren aurrean zein den nire lekua.

Brechtek aipatzen duen sagarrondo horretaz ez sekula ahaztea izan da beti zure ariketa.

Bada behar hori. Ni entseatzen naiz nire gogoeta ilunei izkin egiten, eta kantuetan ager dadin beste irudi baikorrago bat. Uste dut on dela hori gerta dadila. Askotan esan dut hori ere, baina benetan sinisten dut horretan. Kantuak beti balio izan du horretarako, nahiz izan cante jondo, literalki negargarri bat, horrek ere egiazki norbera bizi duen ezinegon horretatik ateratzea duelako. Pittin batean.

“Mauriziari azken diskoa nik egin nion. Asko kostatu zitzaidan konbentzitzea. Uste nuen berarekin joango zela mundua ulertzeko modu bat, eta hala izan da”

Mito bat izan daiteke, baina Alan Lomax etno-musikologoak 1930eko hamarkadatik aurrera egindako landa grabazioen amaieran ere ez omen da ezohikoa izaten kantariak barrez entzutea.

Alan Lomaxek badu esaera bat Ondarroari laudorio paregabe bat eginez. Basarri [Inazio Eizmendi Manterola bertsolaria] grabatu zuen kantuan, han, eta han bizitako giroari buruz idatzita utzi zuen ez zuela inon halako giro alairik topatu. Herri kantariak nahi du gustua eman.

Nik hemen, Lasarten (Gipuzkoa) egin nion azken diskoa Mauriziari [Maurizia Aldeiturriaga pandero jotzaile eta abeslariari]. Asko kostatu zitzaidan konbentzitzea. Eri zen ordurako, eta Arteara (Bizkaia) joan nintzen pare bat aldiz haren etxera. Emakume aparta zen. Taxia jarri genien Lasartera, eta han etorri ziren Basilio Txiki [Basilio Undagoitia soinu jotzailea] eta Leon [Bilbao albokaria]. Ailegatu ziren baserritarrez jantzita, sartu ginen estudiora, eta hastekoa zenean kantuan, etorri zitzaidan eta galdetu zidan: “amen, non gaoz amen?” [Hemen, non gaude hemen?]. Lasarte zela esan nion, eta orduan hasi zen kantuan, eta estrofa eta estrofa artean, “Aupa Lasarte!” oihukatu zuen. Behar duzu gogoratu gonbidatu zaituen herria. Eta blues abeslariak ere berdin, ze kantu haiekin irabazten zuten ogi apurren bat, eta horregatik ziren kantu erredimitzaileak, baina baita alaitasunaren parte ere. Egin behar da ospatu.

Anaiarekin batera egin zenuen Mauriziaren disko hori?

Ez, nik bakarrik. Elkarrekoak konbentzitu nituen, eta hala atera zen [Maurizia, Leon eta Basilio, 1995, Elkar]. Ni oso zalea nintzen, uste nuen harekin joango zela mundua ulertzeko modu bat, eta hala izan da.

Orain ere ez al dago musika aldaketa handien atarian?

Gure eginkizuna oso lotuta dago teknologiari, gu beti gara horren buruan, eta horren eragina ez daiteke oraindik ezta imajinatu ere egin. Duela ehun urte kantari batek behar zuen proiektatu bere ahotsa Arriaga antzokiko azken lerrokoek entzuteko lain, eta gero afinazioaren, testuraren eta abarren arabera gailenduko zen, baina lehendabizi proiektatu egin behar zuen. Teknika bat erabili behar zuen horretarako. Hogei urtera ateratzen da mikrofonoa, eta orduan Quincy Jonesek eduki dezake orkestra osoa topera, eta bera aritu daiteke [kantuan hasten da] “strangers in the night“, hizketan kantuan. Eta horrek dakarren aldaketa artistikoa ikaragarria da, baina hor inportanteena da aldaketa horrek sortzen duen gustua, eta orain gertatzen ari denak ere gustua sortzen du. Aterako da beste entzule bat zeinarentzako ona denak ez duen zerikusirik izango guretzat ona zenarekin. Horregatik gustatzen zait niri jendea ikustea kantuan.

“Puntu batetik aurrera garatzen duzu tentu hori ez erortzeko autoindulgentzian edo autoerreferentzian, baina beldurrik gabe ere jokatu behar duzu”

45 urte musikagintzan. Nola eusten diozu sorkuntzarako egarriari?

Zaletasunetik heldu nintzen ni hona. Ni mutiko hori nintzen, antiojoduna, plazan bateria muntatzen ari zarenean begira egoten dena, eta oraindik ere hori naiz. Maite dut nire eginkizun hau. Puntu batetik aurrera garatzen duzu tentu hori ez autoindulgentzian erortzeko eta ez ontzat emateko edozein gauza, edo ez erortzeko autoerreferentzian, aurrez ongi atera zena ez errepikatzen saiatzeko. Baina beldurrik gabe ere jokatu behar duzu. Hau da zure esparrua. Nik uste, esperientziarekin, hobekixeago irakurtzen duzula egin duzunaren arrazoia, eta horrek laguntzen dizu aurrerago joaten. Baina autoindulgentzia desiragarria ez den bezala, autokorrekzioa ere ez da ona. Eta, gainera, gero, berez ere erortzen dira gauzak. Batzuetan zure ustez zaila zen kantu bat bilakatu da jendeak eskatzen dizuna, eta beste bat bazterrera joan da. Musikak badu dohain hori.

Hain zuzen, jendeak kanta zaharragoak ere entzun nahi izaten ditu zure zuzenekoetan, nola txertatuko dituzu 11 kanta berri hauek zerrendan? Nola daramazu batzuk ezinbestean erori egingo direla jakitea?

Oso erabaki zaila da! Hasi gara entseguetan, eta oso zaila izango da. Ez dakit zer egin. Ez dut ideiarik ere. Benetan. Pentsatuko dut zerbait.

Piztiak izena hartuko zuten gero, eta, horregatik, hasiera data ez ezik, itxiera data zehatza ageri da Tu-k taldearen biografian Badok atarian: “Tu-k, Ondarroa (Bizkaia), 1985-1989″. Baina azken datu hori dardarka jarri dute orain Txomin Uribe eta Josu Aranbarri musikariek. Taldearekin urte haietan kaleratutako bi maketak berreskuratu —Existentzia (1987) eta Beltza (1989)— eta osorik digitalizatu eta masterizatzeaz gain, sasoi hartan argitaratu gabe utzitako hiru kanta ere grabatu dituztelako, eta binilo batean bildu dutelako guztia. Hamahiru kanta denera. Tuka esaten da deitu dute bilduma, eta, behin kantak berpizten hasita, zuzeneko emanaldi sorta bat ere iragarri dute, proiektua berpizkundearen atarian utzita.

Uribek eta Aranbarrik onartzen dutenez, rara avis bat izan zen Tu-k 1980ko hamarkadaren erdialdeko eszenan. Bateriarik gabe, Uribek programatutako erritmo kutxa bat erabiltzen zuten oinarritzat, eta energia handiko pop musika eginez hasi zuten ibilbidea, melodia distiratsu eta testu luze eta poetikoekin. Juan Carlos Perez musikariak grabatu zien lehen maketa, baina, Itoiz-en eragina ez ezik, Talking Heads, The Chameleons, The Cure, The Smiths zein Bauhaus taldeen musikaren tantak ere igar daitezke haien kantuetan. Zuzenekoak ere bereziak izaten zirela gogoratu dute musikariek, gainera, diapositibak ere proiektatzen zituztelako emanaldiek iraun bitartean.

“Bere sasoian Tu-k-ren kontzertuetan jendeak martzianoak bagina moduan begiratzen zigun”

JOSU ARANBARRI / Musikaria

“Bere sasoian jendeak martzianoak bagina moduan begiratzen zigun”, gogoratu du Aranbarrik. Eta barrez hasi dira bi musikariak gero, Uribek euren lehen kontzertuetako baten kartela gogora ekarri duenean. “Ostiralean kontzertua: Tu-k, Nahaste Borraste, La Polla Records eta Delirium Tremens“.

“Ez zen asko apreziatzen zen musika bat”, onartu du Aranbarrik, “eta batzuek hori erakutsi egiten zuten. Beste batzuei berdin zitzaien, eta geuri ere berdin zigun. Guk denetatik entzuten genuelako, eta normaltasunez eramaten genuelako estilo bat edo bestea entzutea. Denek horrela eramango zutela pentsatzen genuen, baina ez. Batzuetan bai, eta beste batzuetan ez”. Uribe: “Ez dakit denboran arinegi hasi ote ginen Tu-k-n edo beste pentsamendu bat geneukan, baina oraintxe hainbat taldek antzeko gauzak egiten dituzte, eta nik uste ondo sartzen dela Tu-k”.

“Ez dakit denboran arinegi hasi ote ginen Tu-k-n edo beste pentsamendu bat geneukan, baina oraintxe hainbat taldek antzeko gauzak egiten dituzte, eta nik uste ondo sartzen dela Tu-k”

TXOMIN URIBE / Musikaria

Hain justu ere, Tu-k taldearen proposamenaren gaurkotasuna nabarmendu du Nakar taldeko Xalba Ramirezek, esaterako, Argia aldizkarian argitaratutako artikulu batean. “Retroa bueltan delako akaso, baina freskoak dira oraindik kantak, nola da posible denboran bidaia hau?”.

Eta, Aranbarrik eta Uribek diotenez, Ramirezena ez da aipamen bakarra izan. “Feedbacka oso ona izan da”, esan du Aranbarrik.

Tu-k taldearen Tuka esaten da diskoaren azala.

Jose Lastrak lagundu ditu maketako kantak berriz masterizatzen, eta Tio Pete estudioan grabatu dituzte orain arte inon argitaratu gabe zeuden hiru abestiak. “Maketan geure medioekin grabatu genituen”, gogoratu du Aranbarrik, “eta, orain, geure musika entzun nahi genuen moduan grabatu ahal izan ditugu hiru kantak. Oso polita izan da”.

“Kontxo, akordatzen naiz!”

Plaiko hatxetan, Argi gorrizko faroa eta Zeharka dira hiru kanta horiek, eta biniloaren amaieran batu dituzte.

Aranbarrik zehaztu duenez, esaterako, taldearen hasiera-hasierako kantetako bat da Plaiko hatxetan. “Taldearen ‘presa handia daukagu’ espiritua du”, zehaztu du musikariak. Dioenez, taldeak bere nortasuna ezarriago sentitzen zuen sasoi baten isla da Argi gorrizko faroa abestia, eta, aldiz, taldea bukatzen ari zen sasoiaren lekukotza da Zeharka. “Hor ikusten da jada Piztiak datorrela”.

Uriberen etxean egindako grabazio batzuk baino ez zituen taldeak, eta horiei tiraka atera dituzte hiru abestiok. Grabatzea erabaki zuten lehenik, eta orduan sortu zitzaien zalantza, Aranbarriren hitzetan. “Baina orain ba al dakigu ba hau jotzen?”. Eurak ere harritu ziren erantzunarekin. “Sinesgaitza da; buruak ez zekien, baina atzamarrak bai. Derrepentean, memoria muskularrak-edo gogoratu egin zituen, jo barik ez dakit zenbat urte eman ondoren. Piztiak-ekin ez ditugu kanta horiek inoiz berriz hartu, baina hasi, eta bai, kontxo, bai, akordatzen naiz!”.

“Ondarroan eta 1980ko hamarkadan daude idatzita kantu horiek, ‘jakoa’ sartu zenean. Kristoren sormena zegoen hasieran, eta desastre bat izan zen gero. Kantuen hitzetan hori dena ikusi egiten da”

TXOMIN URIBE / Musikaria

Hasieran, materiala berreskuratzea zen taldekideen asmoa, baina kantak jotzen hasi, “gaztetu edo”, eta zuzenean aurkeztera ere animatu dira azkenean. Jatorrizko erritmo kutxaren soinu berak errekuperatu ditu horretarako Uribek, eta zuzenekoetan erabiltzen zituzten diapositiba zaharrak berreskuratu eta digitalizatu ditu Aranbarrik. “Ilusionatuta gabiltza”, onartu dute.

Piztia bilakatzen

Uribek eta Aranbarrik hasi zuten taldea 1980ko hamarkadan, baina berehala batu zitzaien Ander Ibarloza tronpeta jotzailea, bai eta Bernard Ituarte gitarrista eta Justo Urkiri teklatu jolea ere. Hirukote modura arituko dira orain, Markel Uribe Lasa gitarra jotzailearen laguntzarekin.

Tu-k taldeko kideak, 1980ko hamarkadako argazki batean. TU-K

Taldearen hitzek duten gaurkotasuna ere aipatu dute musikariek. Uribek eta Aranbarrik ez ezik, sasoi hartan 16 urteen bueltan zebilen Kirmen Uribe idazleak idatzitakoak dira haietako asko, eta haien sakontasuna aipatu dute Tu-k taldeko kideek. “Iruditzen zait ez direla batere zaharkitu”, esan du Aranbarrik. “Baina ez naiz oso objektiboa, noski!”. Eta Uribek, umorez. “Aktualak bai, baina luzeak eta konplikatuak berriz akordatzeko!”. Eta serioago berriz gero. “Ondarroan eta 1980ko hamarkadan daude idatzita kantu horiek, jakoa sartu zenean. Kristoren sormena zegoen hasieran, eta desastre bat izan zen gero. Hori dena bizi izan genuen guk, eta kantuen hitzetan hori dena ikusi egiten da”.

Erritmo kutxarekin jotzea zen taldearen nortasun ikurretako bat, baina musikariek onartu dute “gogorra” eta “hotza” ere bazela hori, eta bateria bat txertatzen saiatu ziren hainbat denboraz. Gainera, Aranbarrik onartu du euren mundu propioan “murgilduta” zeudela ere; “eta ito egin ginen. Beste bide berri batzuk nahi genituen jorratu”. Taldean bateria txertatu, soinua rockerantz eraman, eta, azkenean, Piztiak taldean urtuz desegin zen Tu-k taldearen proposamena. Edo bai, behintzat, orain arte.

Zer da isiltzea erabaki duen kantari bat? Herri bati bere abestiak itzultzeko plana egin zuen belaunaldi bateko azken kidea izan da Benito Lertxundi (Orio, Gipuzkoa, 1942) urte luzez. 2020an, Jon Eskisabel kazetariak segida izan duen soka luzeago baten katebegitzat deskribatu zuen kantaria Pako Aristiren Euskal kantagintza berria (1961-1985) liburuaren berrediziorako prestatutako hitzaurrean. “Lehen aldiz hiru belaunaldi ari dira agertokietan kantuan. Benito Lertxundi dugu hasiera-hasierako kantagintza berriaren ordezkari bakarra, eta Mattin Lerissa edota ETBko Goazen saioan ezagutzera emandako Ainhoa Larrañaga ditugu iristen azkenak, 19-20 urterekin”. Baina Lertxundik berak Gernikan adierazi berri duenez, sei hamarkadaz euskal kantagintza berritzen, elikatzen, berreskuratzen eta aberasten aritu ondoren isildu egingo da aurrerantzean. Kultura oso bati memoria, autoestimua eta etorkizuna eskaintzen abiatu zuen ibilbidea, eta airean galdera bat utziz esango du agur orain. Zeren eta, benetan isiltzen al da kantari bat, baldin eta jendeak haren kantak abesten jarraitzen badu?

Benito Lertxundi, itsasoari begira, 2014an. JON URBE

“Mendian larrartean”. Esaldi puska solteak idatziz utzi, eta kantuan bakarrik irakurri daitezke Lertxundiren kantetako asko gaur egun. “Lau, bat, hiru, bost, zazpi?”. Baita esaldi horiek zatikatuta egonik ere. “Oi, goiz eme”. Esaldi hasiera soil bat izanik ere. “Nere herriko neskatxa maite”. Ahapaldi baten lehen muturra. “Azken arnasa eman nahi nuke”. Edota, maiz, are, baita bi hitz besterik ez direla ere. “Udazken koloretan”. Horregatik, ia sei hamarkadako eta ia hogei diskoko emari artistikoak ematen duen perspektibarekin bitxia da zeinen halabeharrezkoa izan daitekeen kantari baten jaiotza. 19 urterekin eta artean erloju saltzaile zela, Lertxundiri ia istripuz heldu zitzaiolako bere lehen musika tresna eskutara.

“Tori, hartzazu hau, ea zerbait ateratzen diozun”. Martin Lizaso nagusi zuenak axolagabetasun puntu horrekin pasatu zion laud bat lehendabizikoz Lertxundiri, eta esaldi eta guzti gogoratu zuen une hura musikariak Alvaro Feito kazetariaren Benito Lertxundi, Orioko bardoa. Aitorpenak eta testigantzak (Elkar, 1990), libururako. Lizasok animatuta erosi zuen lehen gitarra ere, eta Lizasok animatu zuen lantokia utzi eta kantuan hastera ere. Erloju denda irekitzea erdi ahaztuta, Elvis Presleyren kantak euskaratzen eta jotzen entzun daiteke Lertxundi, historiako ate horren bestaldetik. Luze gabe, bigarren geratu zen La Voz de España egunkariak antolatutako kantu lehiaketan, eta telefono dei batek abiatzen du kantariaren bigarren jaiotza.

Pako Aristi idazleak Mikel Laboa-ren ahotsean deskribatu du ideia Euskal kantagintza berria (1961-1985) liburuan. “Jakin nuen bazegoela abeslari bat, oriotarra, sari bat irabazi zuena, eta Orioko neska batek eman zidan horren helbidea eta telefonoa, eta horrela jarri ginen kontaktuan». Donostiako Kursaaleko zinema zaharrean bildu ziren lehenengoz, eta hala gogoratu zion momentua Lertxundik Argia aldizkariari. “Niretzako surrealista izan zen bilera hura, atera nintzen inpresioarekin ez nuela ezer ulertu, ez nekiela zertan ari ginen. Baina zerbait bazen nigan, sena edo, tiratzen ninduena, horretan jarraitzeko esaten zidana. Bilera batzuk egin genituen, eta hortik sortu zen Ez Dok Amairu taldea. Niretzat berriro jaiotzea, bataioa izan zen”.

Mikel Laboa, Benito Lertxundi eta Maite Idirin, 1970ean.

Eta sendotasun moduko bat hartuko du hortik aurrera kontakizunak. Historiako orrien pasaeraren hotsa. Esate baterako, grabatuta ere entzun daiteke Lertxundiren orduko ahotsa, 1967an Cinsa / Edigsa etxearekin eta Nestor Basterretxea artistaren azalarekin kaleratutako hiru kantako lehen bi disko laburretan. “Gu gazteok gaur gabiltza/ mundu galdu honetan,/ gerra bat barruan dugula/ zer egin jakin gabe,/ gurasoen mundu aldrebes hau/ ez dugu onartzen”. Beheko ezkerreko izkinan ikus daiteke Ez Dok Amairu taldearen logoaren bermea, eta sasoi haren inskripzioa dakarte doinuek ere. “Gure asmoak, esperantzak/ herria, askatasuna,/ justizia, pakea/ egia, maitasuna/ mitoak itz hutsak./ Zenbat gera…/ lau, bat/ iru, bost, zazpi?”.

Historia gurutza dezake kantu batek. Eta hori egiten du Lertxundiren ahotsak ere. Euskal musikagintzak sei hamarkadatan egindako bidea ere entzun daitekeelako haren ahotsean. Hasi, zentsura instituzionalizatua zegoen sasoian hasi zelako kantagintzan. Euskal kantagintza berria (1961-1985) liburuan gogoratzen du hori, zehatz. “Multatuak izaten ginen, galaraziak, ez zegoen kantu direktorik egiterik, orduan metaforez baliatzen ginen”. Eta adibide pare bat ere ematen ditu. “Ekaitza kanta, adibidez, 68an Espainian barna deportatu zituzten 800 euskaldunei eskainia dago, Ilunpetako gizona ETAko gazte borrokalariei omenaldi bat da”. Eta utzi, aldiz, algoritmoen arabera mugitzen den digitalizazioaren bihotzean utzi duelako kantua.

Benito Lertxundi, zutik, ezkerretik hasita laugarrena, Ez Dok Amairuko kideekin eta beste musikari batzuekin. Bere ondoan, Atahualpa Yupanqui.

Euskal Herriko lehen diskoetxeen sorreraren lekuko eta eragile ere bada Lertxundiren ahotsa, eta Artezi diskoetxearen erorialdiaren ostean, Elkar argitaletxearekin egingo du bat 1981ean Altabizkar/ Itzaltzuko bardoari disko bikoitza kaleratzeko, 1987an emango du argitara bere lehen Compact Disc formatuko lana haiekin —Mauleko bidean—, eta, 2018an, formatu fisikoak jadanik desintegrazio prozesuan hasiak direnean, Kantaita enea izeneko bere zigilu propioa sortuz kaleratuko du orain arteko bere azken estudioko lan luzea: Ospakizun gauean.

Eta bi mutur horien artean, amaitu egingo da Ez Dok Amairu, bakarka jarraituko du bidea, Zuberoako eta Bretainiako musika herrikoian sakonduko du, euskal epika landuko du, tarketatuta emango ditu kanta intimistak zein herrikoiak, jaialdiak, antologiak, Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin egindako emanaldiak, zuzeneko diskoak, elkarrizketak, sariak, aitortzak, bai eta mirakuluren bat edo beste ere. Plazer bat izan duk, Benito liburuan, musikariak berak Pako Aristi eta Mikel Markezi aitortutakoa bezalakoa, esaterako, 2002. eta 2005. urteen arteko uneren batean.

“Ba al duzu hor partiturarik?”. Larrabetzun soinu probak egiten ari dela doinu batek bisitatu du Lertxundi, gustatu, eta musikariak berehala jarriko ditu hala Olatz Zugasti harpa jotzailea nola Anjel Unzu gitarrista hura apuntatzen eta jotzen. Eta asteak emango ditu marmar horrekin, harik eta, lo hartu ezinean dabilen gau batez Jon Maia bertsolariak bidalitako letra gogora etorri arte. Estudiora doa. Bertso bat, beste bat, beste bat gehiago eta, lotara doanerako, kantuak hasi du ahoz ahoko bere bidea. “Azken arnasa eman nahi nuke/ Eguna hiltzen ari da/ Azken arnasa eman nahi nuke/ Bertsoak entzuten dira/ Azken arnasa eman nahi nuke/ Kantari nator herrira/ Azken arnasa ematen degu/ Eguzkitik eguzkira/ Azken arnasa eman nahi nuke/ Itsasoari begira”.

Benito Lertxundi, 2003an, Bilboko Aste Nagusian. LUIS JAUREGIALTZO / FOKU

Baina, kantu baten jaiotza da hori. Eta bardo baten isiltasuna da albistea. Orain, 82 urterekin, azkenean, isiltzea erabaki duelako Lertxundik, eta, keinu horrekin, etorriko denaren atarian utzi duelako euskal musikagintza, egin beharreko lanak bukatuta, eta behin erloju dendako bezero guztiak bakoitza bere erlojuarekin ateraino lagundu ostean, berak, berriz ere, historiaren ate horren bestaldean geratzea erabaki izan balu bezala.