Joxean Artze eta Mikel Laboaren omenezko grafitia.

Lan horretan badira, halere, bazterrean geraturiko perlak, eta, horien artean, “Besterik ezagutu ez eta” “kantutxoa” dago. Ez dakit Laboak zenbat zuzenekotan kantatuko zuen, baina errepertoriotik kanpo oso azkar geratu zela iruditzen zait. Gerora, egindako antologia eta bertsioen diskoetan ez da inon ageri. Joxean Artzeren hitzen esanahia kriptiko samarra da, eta gu mezu esplizituen eta metafora xumeen aldekoak gara –hegaztiak tarteko–, ez hasi bigarren zentzurik bilatzeko inori eskatzen. Baina hori da hain justu garai apokaliptikoetako gakoa: “apokalipsia”, zentzu etimologikoan, “errebelazioa” baita, ezkutuan zegoena azaleratzea. Errealaren emergentzia da, eta “erreal” hori beti da traumatikoa, eta “kultura” deitzen duguna, besteak beste, azaleratze hori estaltzeko edo kontrolpean mantentzeko egiten dugun guztia litzateke (norbaitek honela definitu zuen kultura: “heriotzarekin egiten dugun hori guztia”).

Horrela dio Artzeren poemak:

Besterik ezagutu ez eta
ase
irrintzi zakar bat
hautsi da zure gelako leihoan;

besterik ezagutu ez eta
ez ote zaude kezkati
eta zuk
ez diozu kasurik egin

besterik ezagutu ez eta
ea eskuen artetik
ez ote zaizkizun
geroztik
txistua dena kexu
hots du
zure muinaren bila

besterik ezagutu ez eta
bizitzaren zenbait gauza
eder
eskapatzen ari
eta zuk ez diozu
kasurik egin

besterik
besterik ezagutu ez eta…
sabelpeko dar-dar ozena
ez zaizu lainotuko
hilkor, hilkor sortu artio.

Azken ahapaldi horretan dago poemaren eztanda. “Zuk ez diozu kasurik egin” nahi, baina arrakala zabaldua da dagoeneko; “irrintzi zakar” hori –“txistua dena kexu”–, “eskuen artetik eskapatzen ari zaizkizun zenbait gauza eder” horietaz jabetu zara, eta “sabelpeko dar-dar ozena ez zaizu lainotuko”. “Hilkor” dio poemak (ez “hilko”, Laboak kantatzen duen moduan). “Hilkor sortu artio”, hau da, hiltzera doala onartuko duen hori sortu gabea da, ukatua, benetan jaio gabea; hortik ihesi goaz Errealaren kolpe gupidagabeak modu traumatikoan muturrean eztanda egiten digun arte. Horren ondoren, bizirik irauten badugu, hura estaltzeko ahaleginean izango da, gehienetan.

Ausartuko al gara, egoerak eskatzen digun moduan, kantu hau gure ereserkien mailara igotzen? Horra nire gonbita, kultura eta denbora pasa nahasten ez duten kantarioi, Errealarekin harremanetan jartzea bere jardun artistikotik baztertzen ez duten horiei, benetako medium edo bitartekari izatera ausartzen direnei: Beñat Axiariri, Akauzazteri, Amoranteri, Anariri, Julen Axiariri, Ibon RGri, Ainara Legardoni, Joseba Irazokiri, Mursegori, Maite Larbururi, Pantxis Bidarti, eta nik ezagutuko ez dudan edozeini (barkatu ezjakintasuna).

Euskal Herriko ehun emakume musikari baino gehiago elkartu ziren Gernikako Astran. (Saioa Gauilunak)

Musikari lagun taldetxo bati bururatu zitzaion, eta hasieran bazkari xumea izan behar zuena saretu egin zen hilabete baten buruan, topagune bihurtzeko. Xehetasunetan ez naiz luzatuko, oraindik ez dagokigulako horren berri ematea. Aurrerago zabalduko dugu bertan ondorioztatutakoa, ugariak izan baitziren bertan askatu genituen sentipenak, frustrazioak, kexak, gogoak, ametsak; hegoak azken finean. Bizipenaren taupadak kolpatzen nauen zirrikitutik idatziko dut, ordea, igande eguzkitsu hartan bertaratu ginen guztioi bihotzean zerbait trankatu zitzaigulako, ordura arte ezagutzen ez genuen ahizpatasun moduko bat sentitu ondorengo sentsazio gozoa.

Gutako batzuk orain hogei urte hasi ginen musika egiten; beste batzuk, hainbat lehenago. Haienak izan ziren hunkitu gintuzten hitzak; punka gizonen gitarra, bateria, baxu eta mikroetan zizelkatzen zeneko garaian, testosteronaturiko agertokietara igo eta mota guztietako egoeren aurrean erantzuten zuten emakumeek, seguru asko, deseroso. Aitzindari liberal miretsiaren rola, urdanga lotsagabearena bezala, euren gain hartzen zuten emakumeak (bost axola bazitzaien ere), garito bakoitzean jasan beharrekoari aurre eginez. Igandean bertan punk talde gazte bateko kideak esan bezala, oraindik jasan behar dituztenak. Horren aurka egiteko, ezinbestekoa zitzaien tribuan aritzea; hortik emakumez osaturiko taldean jotzearen garrantzia. Bihotzeko lagunekin partekatutako ordu luzeak, kontzertu osteko parrandak. Gizonek egin ohi zuten guztia konplexurik gabe eta modu berean gozatzen, salbuespen bakarrarekin: elkarri babesa emateko nahia edo beharra sentitzen zuten, bien nahasketa ia nahitaezkoa. Izan ere, horretan zetzan igandean gu denok batzearen funtsa, eta espero genuena gertatu zen Gernikan: lagunduta sentitu ginen, ulertuta, babestuta.

Rocka, folka, rapa, klasikoa, punka, berdin zitzaigun nondik ateratzen zen aldamenean jarritako neska. Geure burua banan-banan aurkeztu genuen borobil koloretsu ugari baten inguruan. Nondik nator, zer jotzen dut, norekin, bakarrik… Esan bezala, beteranoenak emozionatu egin zitzaizkigun, eta baten bati malkoa eragin zigun bakarrik sentitzeari uzten zionaren algarak.

Borobil hartan ni neu ere bakarka emozionatu nintzen, 1999an, Gasteizko kaleetatik irakaslearen etxerako bidean gitarra elektrikoaren zorroa paseatzen nuenekoa buruan. Zenbatek eta nola begiratzen ninduten gogoratuz, alde batetik gogaitzen ninduena, eta, bestetik berezi, indartsu sentiarazten ninduena. Erronka pertsonal moduan hartu nuen urteetan mutilen artean ikasi eta, azkenik, Katanga Faktoriak antolatzen zuen hamabostaldira apuntatzea. Zuzeneko konboetan lehen aldiz jo nuenekoa gogoratu nuen. Hurrengo hamar urteetan mutilen artean jotzen jarraituko nuen, lagunduta beti. Gernikako beste hainbat ez bezala, ni ez naute inoiz deseroso sentiarazi, zortea izan dut horretan. Inork ez nau gutxietsi, ez teknikoki ez pertsonalki, aurpegira behintzat. Beste taldeetako norbait nire anplia eramateko prest agertzen bazen, bakarrik ahal nuela esan bezain laster ulertzen zuela pentsatzen dut. Musikarien arteko errespetu-kode horretan mugitu naiz beti, ez diot inori errua botako.

Hamar urte pasatu dira taldean jotzeari utzi nionetik, eta azken hirurak bakarlariaren bakardadean pasatu ditut, onerako eta txarrerako. Onerako diot, autoan sartu orduko inoiz sentitu dudan askatasun sentsaziorik handiena eman didalako. Txarrerako, azalduko dizuet: bakarlariaren bakardadea burura etortzen zaizuelakoan nago; tipo serioa, autosufizientea, garitora heldu eta norbait ezagutzen duen hori (gizonek beti ezagutzen dute norbait garitoan, edo teknikariren bat… ez al da hala?), berehala hizketan hasten dena, jenifikatu dutenaren aura horrekin (jenifikazio maskulinoa, gai potoloa…), xehetasun teknikoei dagokienez zer eta nola nahi duen argi daukana, eta nire faboritoa: denek onartzen dute, inork ez dio bere buruari galdetzen tipoa zergatik etorri den bakarrik.

Eta emakume bakarlaria agertzen denean? Serio eta autosufiziente sentitzen bada ere, bertako inor ezagutzen ez duena, hizketan hasi baino lehen norekin konektatuko duen gainbegiratzen duena. Gai teknikoren bat gustuko ez badu galdetzeko edo kexatzeko modurik egokienaren bila hasten dena, ergeltzat har ez dezaten. Barran bakarrik eseri eta laurogeitaka urteko herriko mozkortiaren piropoak entzun behar dituena, jadanik erantzutea merezi al duen bere buruari galdetzen diona. Itxaron bitartean, bakarrik etorri izanari buruzko bertoko norbaiten gogoetak asmatzera jolasten dena: Banatuta al dago? Ez dauka lagun talderik? Ezta lagunduko duen bihotzeko lagun kuttunik ere? Hau ama da, norekin utziko zituen umeak…? Bai emakume ausarta, eta ondo jotzen du gainera. Aupa zu!

Azken bi asmakizunak erraz utziko dizkizuet: Garito batzuetatik (ez denetatik) bietako nork eramango du billete sorta handiagoa? Eta garitoa uztean, bietako nork begiratuko du behin baino gehiagotan atzera gauzak kargatu bitartean edo autoan sartu aurretik?

Hau guztia oraintxe etorri baitzait burura, igandean antzeko beste hainbat entzun nuen berehala neureak egin nituen hitz arrotzetan. Ezinbestekoa izan zen, indarrak hartzeko. Bakarrik sentitzeari uzteko elkarrekin egon ginelako.

Erritu antzeko bat daukat. Badira aurrez atera diren baina streaming bidez entzun nahi izan ez ditudan diskoak, azokan erosten ditudanak. Gaztaroan aurrez entzun gabeko CD hori itsu-itsuan erosten nuenekoa gogoratuz. Zoratuko edo desengainatuko nauen lanari dagozkion laztana eta arreta eskainiz, behin entzuteko bada ere.

Gauza bitxia gertatu zait aurten erositakoen arteko bost diskorekin. Kotxean bakardadean gidatu bitartean, baita etxean ere (entzungailuekin, bestela…) banan-banan eta lehen entzunaldian egin dut haienganako lotura pertsonal estua. Film hartan plaza erdian usoekin bat egiten zuen atso arraro horren moduan, txoriak besoetan pausatzen zitzaizkiolarik bihotzeko lagunak egiten ari zela uste zuen atso zoro hori banintz bezala.

Lehen diskoaren sortzaileak egiten duen guztiak aztoratzen nau, beste inork egiten ez duena ikasi bitartean irakasten duelako. Lan berri honen kantuek errekasto labur ezezagun bat marraztu zuten, bere zetazko ahotsak eskutik hartu eta uretan murgilduta gitarra zein bateria edo sintetizadoreen soinuek laino ilunetan barrena eraman nindutelarik, non amaituko ote zuen jakin-minak bihotza estutuz. Iruzurrik gabe, labur egiten zait beti hark eskainitakoa, eta gehiagoren eskean utzi ninduen.

Bigarren diskoa bidaide perfektua izan zen. Hitzen beharrik gabe lagunduta sentiarazten zaituen lagun horren modukoa. Basamortuko solitude-an errepidetik gidatzen zoazelarik zigarroa pasatzen dizuna, esperientziak eman dion bere keinu pausatuak bidaiaz gozatzeko adierazten dizun bitartean. Gitarren sokek elkar lotutako errepide amaigabeetan eguzkiak itsutzeraino aurrera egin eta galtzera gonbidatzen zaituen laguna.

Hirugarren diskoak, ordea, adiskide berritsu, alai eta fidelarekin batera jaiak gozatzera eraman ninduen. Edozein herriko plazan dantzara eskutik atera, eta, akordeoiaren nahiz saxofoiaren doinuaz lagunduta, gaztaroko algara gogora ekarri zidan. Eguneroko bukle honetan sartuta, lagunarekin tabernan sartu eta edanez orduetan hitz egin izanaren sentsazioa utzi zidan, etxekoari balioa emanez, eskuz egindako lana arraro egiten zaigun garai honetan.

Laugarren diskoak barruak astindu zizkidan. Txikia izanik, grabaketa apalaz jantzita, kuadrillan ia nabarmentzen ez den lagun horren moduan nabarmena egin zitzaidan. Elkarrekin kafea hartu bitartean hari egokiak lotzen dizkizun lagun hori. Konfiantzaz abestutako kantuek zure minak, desirak, ihesean joaten uzten ez dituzun pentsamenduei hitz eder egokiak esleitu eta biolin baten melodiaren laguntzaz malkoetan erauzten dizkizuna. Dagoeneko lur jota zaudenean berandu baina garaiz ailegatzen den laguna.

Bosgarren eta azken diskoarekin ihes egin nuen. Play sakatu bezain laster, eguneroko kaos antolatu honetan berez ezarri zaizkidan betebehar eta erantzukizunei ihes egiteko zain daukat laguna, hondartza bakartian oinutsik, ni heldu eta kamiseta erantzi ostean batera korrika hasteko prest. Hondartza osoa zeharkatzeko asmoa dugu, ezarritako A abiapuntutik aurrera abiadura progresiboki areagotuz, arnasestuka lasterketa eten eta lurrera makurtuz pausa txikiak eginez, bederatzigarren minutuan berriz korrikan abiatuz, orain bestelako dinamika batean: pausatua baina tinkoa, itsas haize leunaren laztanak bultzatuta, olatuen marmar sinkopatua atzean, geure aztarna eguzki izpiek epeldutako harean utziz. Hamaseigarren minutuan azken esprinta egiteko prest gaude B puntura ailegatzeko. Erlojuaren tik-tak batek ongi etorria egin digu oihanean barrena sartu aurretik. Lasterka jarraitu ahal izateko zuhaixken adar finak besoekin erditik kentzen ditugu aurrean duguna bistaratu ahal izateko.

Non amaituko ote dugun elkarri galdetu nahian, zaila egiten zaigu ezer esatea oihanari hitzik kendu gabe. Aurrera egin dezagun. Aurrera. Atzetik ditugu oraindik, noraezean darraigu ezkutatzeko soilgune galdu baten bila. Bat-batean, isildu egin dira, eta tik-tak hori itzuli da, danborrek eten duten arte. Danborrek izutu egin gaituzte; inoiz baino azkarrago ekin diogu berriz korrika egiteari.

Oinak minduta ditut, ezin aurrera jarraitu, eta, bertan erortzeko zorian nagoelarik, olatuen marmar sinkopatutik jaiotako gitarren soinu gogor baten eztanda laguntzen hasi da bultzaka. Bultza. Bultza. Bultza. Airean salto egin dugu haien azken bulkadan. Isilunea azkenik. Begiak ireki eta soilgune bakartian etzanda gaude biok, kaioen txio artean zerura begira irribarre eginez. Elkarren ondoan arnasestuka, izerditan, eskutik helduta.

Plaza erdira itzuli naiz, besoetatik ihes egin didate usoek. Oskarbian hegan urruntzen dira, hurrengo besoetan pausatzeko prest.

Ahots hutsez abiatzen den kantuan, berehala sartzen da Artze anaien txalaparta, saxoarekin batera. Grezieraz ari da Demetrio Stratos, bere ama-hizkuntzan, eta sehaska kanta bat da abesten duena: “Loa, haurrak eramaten dituzun hori,/ eraman hau ere./ Txiki-txikia eskaintzen dizut,/ itzul iezadazu handi./ Mendi baten tamainakoa,/ altzifrea bezain lerden;/ Ekialdetik Mendebalderaino / haren adarrak zabaltzeko gai / izango dena”. Diskoan bertan agertzen da eskuz idatzia:

Stratos, disko hau argitaratu eta hiru urtera zendu zen, 34 urterekin, baina utzi zuen arrastoa ez zen nolanahikoa izan. Area taldearekin ezagun egin bazen ere, taldea utzi eta ikerketa akustikoetan murgildu zen azken urteetan. Aparteko dohainen jabe izanda, ahotsaren potentziala erabat zikiratua eta mugatua geratzen denaz jabetu zen. Jaio berrien ahal akustikoak hizkuntzaren eta kantu “ederren” formetara nola mugatzen diren ohartuz, ahotsaren potentzia askatasun psikologikoaren eta politikoaren ardatz bilakatzen saiatu zen, bulkada hura heriotzak moztu zuen arte.

Txalapartak exotismoaren hobi hutsala betetzeko balio izan badu ere, 70eko hamarkadan azaleratu zen ildoa oso bizirik berragertu da mende berrian euskal musikari esperimentalen artean. Atzo bertan grabatua balego bezala entzuten dugu “Gerontocrazia” piezaren sehaska kantua.

Mikel Laboa, Donostiako Zurriola hondartzan emandako kontzertuan. Bere azkena izan zen.

Pertsona beste dolu mota dago, eta beste horrenbeste harreman, inguruko ala urruneko hildakoekin. Laboarekikoa bilakatuz joan da azken hamarkadan nire baitan, aurretik ulertzeko gai ez nintzen hainbat dimentsio argitu zaizkidan heinean. Laboaren obra ezagutu eta maitatu nuen, artean bizirik zegoenean, baina ez nituen haren gakoak sakonki ulertu bera denboraz kanpo kokatu den arte. Hori baita heriotzaren ondorio behinena: eternal bihurtzen gaituela, baina ez betiko bizitza batean, baizik eta denboraren koordenatuak ezabatu direnean. Beraz, ikusgarri egiten zaigu une berean gaztea nahiz zaharra, jaio berria nahiz hilotza. Eta horrek argizta lezake desagertua den denboraz kanpo lekualdatu den bizitza bat. Denborazko perspektiba horretatik ariko naiz hemen, beraz, oso modu eskematikoan bada ere.

Hiru aro antzematen ditut Laboaren ibilbidean, bakoitzak hamar bat urte iraun zuena: Laboa flamenkoa deitu diot lehenari, 1970eko hamarkada bete zuen hari; Laboa esperimentala bigarrenari, 1985-1995 bitartekoari; eta Laboa etsia azkenari, 2005eko Xoriak 17 diskoarekin itxi zenari.

Laboa flamenkoa berea ez zirudien suhar batez oldartu zitzaigun plaza erdira. Jendeak txunditurik begiratzen zion medium hari. Zirrarak jota uzten gintuen ahots androgino hark, oihu eta garrasi haiek. Ez zegoen hobirik hura kokatzeko, eta mar-mar bat hedatu zen aditu eta arduradunen artean: «Hori ez da kantua, ez gaitezen probokazioan erori». Nire tesia da, esku-hartze sektarioez gain, horrek eragin zuela Ez Dok Amairuren eztanda: traje estuegi baten josturak lehertu egin ziren, eta Artze eta Zabala bezalako ero-ekin jarraitu behar izan zuen Laboak, gainontzekoek zentzu ona berreskuratzen zuten bitartean, atarramendu txarreko gehiegikeria haietatik salbu.

Eta gertatu zen gertatu beharrekoa. 1980. urte ingurutik aitzina, erori egin zen Laboa, amildu Artze… Bere bizitzan errepikatu ziren erialdi larrietarik batean sartu, eta ahotsa galdu zuen Laboak; bizirik iraungo zuen ere beldur ziren ingurukoak.

Itzuli zen, halere, eremu sakratu hilgarritik; baina eraldatuta, ezinbestean. Inor ez da eremu horretatik osorik itzultzen: itsu, batzuk; mutu, besteak; burua han nonbait balute bezala denak. Eta inguru kezkatu bezain miresle batekin egin zuen topo. «Itzuli zaitez, jarrai ezazu gure ondoan», errepikatzen zion. Eta bizirik iraungo bazuen, inguru horren beharra zuenez, baietz erantzun zuen, itzuliko zela, jarraituko zuela eskatzen ziotena ematen, irauteko behar zuen maitasunaren ordainetan. Eta ordainetan, amaitua zen ausardia ero hura, eta abangoardiako artista esperimentalaren jantziarekin aurkeztu zitzaigun ondoren, inguru kutunaren oniritziz eta babesaz.

Zertaz ari naizen ulertzeko, nahikoa genuke Laboa flamenkoa-ren lekeitioak entzutea orduko grabazioetan (“Baga, biga, higa”; “Gernika”; “Orreaga”; “Komunikazio-Inkomunikazio”…), edo lehen kantu zirkular haiek (“Nahiz eta heriotza”, “Zaude lasai”, “Besterik ezagutu ez eta”…), eta konparatu ondorengoekin, bigarren sasoiko lekeitioekin (“Itsasoa eta lehorra”, “Cherokee”, “Mugak”…) edo kantu zirkularrekin (“Lili bat”, “Hegazti errariak”, “Gure oroitzapenak”…). Bigarren aro honetan interesgarria jarraitzen du izaten, baita jeniala ere, baina babesa nabari zaio, etxe ezagun batean dabil, barne-barneko amildegiaren ertzetik zentzuzko distantzia batez.

Laboa etsia izendatu dut azken arokoa: sorkuntza amaitu da ia, baina ikonoa eraikita dago dagoeneko, eta, ingurukoez gain, gizartearen agintari eta ordezkariek ere aho batez laudatzen dute. Aro horretako arrastoak grabazioak bildumak dira, zuzeneko saioak, orkestraz eta koruz jantzitako emanaldiak… Laboa mediumarekin harrapatuta geratu ginenontzat, etsigarriak, tristeak.

Eta gerora? Laboa desagertu zen, eta nolako omenaldiak egin ohi dizkiogun ikusirik, bistan da bilakaerak beste urrats bat egin duela: Denon Laboa bat aldarrikatuz, nabaria zaigu duintasuna elikatzeko ahalegina. Ereserki bihurtu ditugu haren zenbait kantu; hitz eta melodia sakonekoak, denon ustean. Solemneak jarri gara, eta, horrelakoetan, ereserkiak behar izaten ditugu estadioetarako, kanpaina instituzionaletarako, hiletetarako.

Baina indartsuegia izan zen Laboa flamenko hura, eta nago sasoi larri haiek bizi ez zituztenek sumatzen dutela ezkutatzen ari zaiena: telefonoz bestaldean dagoen ahots androginoa, «… badakizu zer gertatzen den hemen» dioena, eta bestaldetik zer datorkion jakin gabe ezezka hasten den Laboa zoratuarena: «Ez, ezetz, EZETZ !!!», gero eta garrasi desesperatuagoan. Eta oihu beldurgarri hori Bachen koruekin nahasten da, bat egiten, hildakoen erreinutik atzera eginez, denbora desagertua baita erreinu horretan, eta txoria, errukigarri hori, denon artean eraiki diogun urrezko kaiola lehertzekotan da.

(Berria egunkarian, 2018ko azaroaren 29an argitaratutako iritzi artikulua)

Lehen erantzunak, haurtzarokoak, hildako onak zeruan bizi direla dio, eta gaiztoak, berriz, infernuan. Hobeto esanda, hildako gehienek epe luze bat pasa behar izaten dutela ez zeru ez infernu den atsedenik eta lorik gabeko “purgatorioan”, non sentimendu asaldagarriek etengabe larritzen dituzten. Gogoan dut nire amak egunero errezatzen zuela “purgatorioko anima gaixoen alde” eta zer-nolako inpresioa egiten zidan esaldi horrek. Baina txalupariarekin topo egin nuenerako, joan den mendeko 80ko hamarkadan, banuen beste erantzun eramangarriago bat: “Hildakoak bizirik gaudenon memorian bizi dira, eta bizi ziren garaian egindakoaren arrastoetan”. Hildako horiek artista izanak baldin baziren, beren obrak balio berezia izaten jarraitzen du ondorengoentzat, haien memoria –haien bizitza– luzatuz.

“Gure hildakoen izpirituak ibai honetan bizi dira, eta berehala haragitzen dira jaiotzear daudenengan. Hori lortzen ez dutenak hemen dabiltza haserre eta alderrai, eta haiekin moldatu behar izaten dugu, ez modu goxoan…” bota zidan txalupariak, nik zer esan aukeratu ez nekien bitartean. Begi bistakoa den zerbaiten sendotasunez adierazi zidan, eta nabarmen utzi nire pentsamenduen ahuldadea. Baina konturik harrigarriena hildakoen ahotsari lotuta etorri zen. Beraiek ametsetan entzuten zituzten haien kexu edo erreguak, eta baita oihanetik zetozen hots eta xuxurletan. Sinestezina egiten zitzaion txalupariari nirekin nuen kasete haietakoetan entzuten ziren ahotsak bizienak nahiz hildakoenak gorde zitezkeenik. “Itzela da, gero, zurien magia!” zioen, txundituta.

Esan bezala, Mizel Thereten emankizunak eraman nau hau guztia berritzera, orain arte hamaika aldiz entzundako Laboaren ahotsa oso bizirik den norbaitena egin baitzait oraingoan ere. Baina dantzariaren jarreraren poderioz ahots hura hildakoen artetik zuzentzen ari zitzaidala jabetu nintzen. Laboak arrasto indartsua utzi zigun bizirik zen bitartean; eta modu horretan betikotu da, nire bigarren erantzunaren arabera. Baina –modu horretan trabatu zait txalupariaren egia– ezin berraragituz dabil hildakoen ibaian, bertako fantasma eta izpiritu gaiztoekin deman, baita haserre eta etsituta ere, jabeturik oraino bizirik gaudenok zer ulermen makal eta erabilera fribolo egiten dugun bere ahotsaz eta auhenez. Etsituen dabilenean, suntsitu nahiko lituzke haren arrasto guztiak, eta, aingura horretatik libro, arima arinez etorri ama berri goxo baten sabelera. Baina ezinezkoa du –hain baita latza zurien magiaren ondorioa hildakoen artean–, eta une batzuetarako bada ere, bere burua eskainiko dutenen bila dabil gure artean, bakerik ematen ez dioten bere ahotik atera ziren hots eta arrangura madarikatu haiei bide bat aurkitu diezaiogun.

Une batzuetako bederen, Mizelengan aurkitu du Mikelek bere gorputza utziko dion adiskidea, bitartekaria, baina ez edozein baldintzatan. Contrappasso legearen jakitun, Mikelen ezaugarrien kontrakoak behar ditu haren zama eroaleak: ahotsa zuen hark, isilik behar du honek; gitarraren gibelean ezkutatzen zen figura herabe eta ikaratuaren ordez, gorputz soilez bete beharko du honek egin beharrekoa. Mikelek utzitako zenbait arrasto aukeratu beharko ditu beste behin, eta hildakoaren izpirituaren oraingo behar larriei bidea egiten saiatu. Magia magiaren gainean ipintzen duen erronka beldurgarrian.

LAUKI GORRI BAT ILUNTASUNEAN

Iluntasun tenkatu batek girotzen du hildakoen eta bizirik daudenen arteko tratua. Eta isiltasun batek. Badaki bitartekariak, bestalde horretan sartu orduko, ezin izango duela onik itzuli, hango mandatarien lana behar bezala beterik ezean. Kontzentrazio handiz jarri da gure gizona espazio horri so erpin batetik: soka gorri batez zoruan marraztua den lauki beltza da beste dimentsioa irudikatzen duen espazio magikoa. Isilik eta geldi. Dimentsio horretan barneratzeko une egokiaren zain.

Oraingoan, halere, ez du urrats hori guztiz bakarrik emango. Lauki beltz horri begira, beste amildegi ilun bat betetzen duen jendetza dago, bitartekaria bezain urduri, eta bien artean –laukira sartuko denaren eta begiraleen artean– medium guztiek sentitzen duten bakardadea nabarmenagotu egingo da.

Eman du pausoa dantzariak, baina ezin digu aurpegia erakutsi. Begiraleei bizkarra emanez jarraituko du denbora luzez, espazio hura berea egin bitartez bederen; hildakoaren ahotsarekin bat egin arte luzean. Pauso batzuk eman eta zorua haztatzen du, saihetsetik etzaten da. Zutitzen denean, bi eskuak lurrean eta oin puntetan, korrika ziztuan aterako den atletaren moduan ipiniko da baina, aurrera jo beharrean, buruz lurrera eramango  lukeen mugimendua geldituz. Erorikoa gerta ez dadin, oinak lurrean jarri, makurtu eta etzan egiten da beste behin saihetsean, lerro zuzen luzea marraztuz: beso bat gorputzean atxikia, eta bestea ere luze, burukia eginez. Astiro, gaineko besoak bizkarra bilatzen du, azpikoa bere bila doa, eta, lehen aldiz, hegalak irudikatzen dituzte, baina hegal asimetriko eta dislokatuak, figura etzanari hegazti eroriaren irudia ematen diotenak. Zutitu berriz –bi oin-puntak, bi esku-ahurrak zoruan– eta, oinez berriro, arin oraingoan leku bila, urruneko iluntasunera soa, zutik eta gibelez lekukoengandik. Isiltasun luze hori gitarra ezagun baten notek urratzen duten uneraino.

HEGAL HAUTSIEN EGONARRIA

Laboak utzi zizkigun grabazio guztien artean ez dago “Orreaga” bezain intziri irrintzi asaldagarriagorik. Bortu hertsi batean suertaturiko pasarte odoltsuenera jo zuen horretarako, Erdi Aroko antzinatean euskaldunak ere nor bazirela adierazteko odolez izenpetu zuten batailara. Koblakariek derrotatuak besteak izan zirela azpimarratu zuten, behingoz, beste horiek gerora handi eta boteretsu bilakatu badira ere. Joan den mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran plazaraturiko pieza hura bakana izan zen Laboaren kantutegian, eta muga bat seinalatu zuen. Eta seinalaturiko muga arriskutsu hura nola zeharka zitekeen erakutsi zigun. 

Gerora, Herioren hegal hotzaren ukitua sentitu berritan, damutu egin zen agian gehiegikeria hartaz, eta ezabatu egin nahi izan zuen ausarkeria hura. Lehenik, heriotza bera ohoratuz bizitzaren lege gisa: “Orreaga” haren grabaketaren hurrengo diskoa (Sei, 1985)  horixe izen zen funtsean, heriotzari eskainitako aitorpena eta gurtza apala: “Zahar bezain prestu odola zaut hoztu, bihotza ere laztu, gorputza beraztu. Oraino gazte banintz banuke gostu!” Otxalderen bertsoak baliatuz lehenbizi. Gero, Xabier Leteren lirika etsia: “ni ez nintzake oinazearen menpeko mixerablea; oihu zekenen destinatzaile, etsipenaren semea” edo “nolabaitezko kate geldian, unez uneko lerroan, guztia present bihurtu arte nor izanaren erroan”. 60ko eta 70eko mozkorraldi asaldatuaren ostean eta Herioren ukituaren segidan, harekin bakea egiten saiatu zen kantaria. Ezabatu egin nahi izan zuen, baita memoriatik ere, “Orreaga” salbai lotsagabe hura, eta izen bereko beste bat grabatu zuen hurrengo hamarkadan. Bigarren horri lotu zaio dantzaria keinu haren leialtasunez, gauzatzen ari den exorzismoaren abiapuntu gisa.

Ezpata odoleztatuak lurperatuak izan dira, eta inoizko arrano-hegal handiusteak hegaldatzea ezinezkoa duten hegal hautsiak bilakatu dira. Nekatua da ahots hori, gehiegi luzatu eta itoan airea antsian hartzera behartua da etengabe. Antsia eta hegalen ezina. Oinak iltzatuak dira zoruan, eta ahots murmurioarekin batera, beso-hegalak figura berrosatzen saiatzen dira. Ez luzerako, antsika hartuko baitu airea behin eta berriz bestaldeko izpirituak, eta figura berriz hautsiko da behin bitan hirutan. Handik aurrera, etsia onartuz bezala, bi besoek irudi biluzia osatzen dute, erdi hegal, erdi helduleku –beso-hegalak dira, aurpegiarekin batera, beltzez estali gabe dauden gorputzaren atal bakarrak–. Beso-hegal ezinduak gorputz zut eta geldoarekin hasiko dira deman; esku zabalduak ukabiletan bilduko. Askatuko badira, aurretik zerbait borrokatu behar dute, baina hutsean dabiltza. Borrokak ezin, eta berriro bilatzen ditu hegal hautsiak dantzariak, bigarrena izanda enegarren ahalegina dirudien batean, askeago, bada, oraingoan. Ahotsa nagiak utzita baitabil dagoeneko, gardenago ematen digu auhena, murmurio etsian jausi bitartean, arnas itolarrian. Oihua irrintzi zoroa bihurtzen denerako atxikita geratzen zaizkio hegal hautsiak dantzariari gibelera, eta askatzeko ahala eginagatik ere, ezin du. Ez du berehalakoan lortuko; gorputz osoa astinduko dio beste behin dardarak, ahotsaren murmurioz, askatuko badira.

Heriotzarekin nolabaiteko ituna egin duenaren bigarren “Orreaga” honek alboratu du lehen haren erokeria lotsagabekeria, baina, ahaleginduta ere, ez da errekuperatuko gehiegikeria hartaz. Eta bitartekariaren gorputza abaildu egiten du horrek azkeneko arnasa hautsiekin. Iluntasuna nagusitu da oihu askatzailea izatera ailegatu ez den marmara lo-kanta bihurtzen denerako, azken erruki bila. Amets gozoen esperantzarik gabeko lo-kanta. 

Begien aurrean dugun dantzariak, bitartekariak, ez du lo nahasi horretan erori nahi, bere eginkizuna hasi besterik ez baita egin, eta nekez bada ere, eseri egingo da, jarriko da kokoriko, bilatuko du zutikako jarrera eta hegal hautsiek emango dioten egonarria.

Zutik eta gibelez, zeharka ematen ditu urratsak, eskuinaldetik ezkerraldera, atzeraka gero, beso-hegalak gorputzean limurtuz egokitzen diren arte isilik, seinale baten zain. 

Lauki gorriz hertsitako espazio hori kaiola bat baino zerbait gehiago litekeelakoan; espazio zabalaren norabideak sumatu nahiko lituzke itxituran voyeur ezinduak: eskuinaldetik ezkerraldera doazen urratsak hego-mendebaletik hego-ekialdera doazenak, eta atzeraka emandakoak, iparra bilatu nahi dutenak… Hori, ordea, dantzaria baino kateatuago dagoen begiralearen ameskeria baino ez da, eta kaiolak, kaiola darrai. 

Seinalearen zain, lepoa garondoa igurtziz esku batez biratzen da, lehen aldiz soa eta aurrealdea jendearengana bihurtuz, une labur batez bederen. Jarraitzen du bere ibilian, eta beste behin bizkarrez lepotik eskuak askatu, eta besoak libre arinki hegaldatzen dira. Behin eta berriz hegaldatzen eta lepora bihurtzen, egurraren lehen kolpea entzuten den arte; unearen zama erakutsi digun neurririk gabeko isilunearen ondoren.

TXORIA ZAUDE ISILIK 

“Itsasoa eta Lehorra” izan zen Herioren hegal hotzak Laboa ukitu ondorengo lehen lekeitioa, egurraren hotsez abiatzen zena. Lehorra bezain leuna da hots hori, ataka horretan lasaitasuna eskaintzeko gai dena. Asko luzatu egin baita orain arteko eginahala. Aukera ematen dio dantzariari soa une batez guregana zuzentzeko. Berak ezin badu ere, egurraren hotsa hegaldatzen da, eta horrek ematen dio bitartekariari atsedena hartzeko aukera: figura luze etzana, beso baten gainean burua, bestea saihetsean. Hain gurea bilakatu dugun egur-hotsak ez dio melodiari leihoa zabaltzen, ezta gainontzeko tinbal gehienei larruek eskaintzen dioten epeltasun hurbila ere, baina aski dugu jo lehor horrekin. Kantariaren ahotsa jo soil horretan sostengatzen da, eta gitarraren ukitu aratzean. Aski du horrekin dantzariak loa debekatzen dion ohantze ilunetik altxatzeko. Badaki ezingo duela denbora neurtu lauki ilunean dagoen bitartean.  Denboratik at barneratu baita bera ere, hildakoekin harremanetan jartzeko nolabait, haien kondena bera betetzea baitu baldintza.

Nekeza zaio zutik jarraitzea ere; ezinezko ia, berean irautea. Esku batez eta oin-puntez eutsi behar dio oreka zailari, zerbaitek behin eta berriz eragozten dion bertikaltasunaren duintasunari. Dantzariaren mandatariak ez duelako dagoeneko zutitu nahi, agian. Hegan egin nahi du berak, txori izan. “Txoria zaude isilik, ez egin nigarrik” dio melodiara ailegatzen ez den ahotsarekin. Baina ez hegazti ez gizon honek ezin du hegaldiak berezko duen harmonia eta grazia eskuratu. Flauta gozo batek gogoraraziko digu grazia horren zera, gero eta azkarrago doan egurraren eta gitarraren gainetik, giza ahotsaren gainetik, eta baita jaso ezin den mediumaren gainetik ere. “Nik eramanen zütüt xedera laxaturik Orhiko bortutik, ororen gainetik” entzuten badu ere, honezkero ongi daki lotzen duten xederez ezingo duela kantuak libratu.

Hautsia du mugimendua pausoa jarrera bera. Eta egur-hotsaren jarraian gizaki ezin hegaldatu horren gainetik jarraitu eta jarraitu egiten duen zerbait ere ageri da. Ez baitago gure zain Unibertsoa bizitza bera,Laboaren hitz hautsiek nahiko luketen eran. Askatu da Laboaren kantua, hiru mailatan eskaintzen zaigun musikan –egurra gitarra ahotsa–, eta gehitzen doa mugimenduaren arintasuna, hegaldatzeko ezintasunetik libratzeko gai ez bada ere. Mizelen gorputzak egurraren trostari jarraitzen dio, erritmoari loturik naufragoak bereari legez. Azkenerako, egur soil eta geldoa zena, egur soil baina azkartua, bizkortua, ihesean doana geratuko da: gizona zutituko da, beso bat guztiz zabalduko du, baina berehala zoruan iraulka amaituko, berriz altxatzeko, berriz etzateko; zutik ezin duena etzanda saiatu ahal izateko. Isiltasunera, iraulka sortu den gelditasun sorgorrera bultzatua, beste behin.

URRUNETIK HELDUTAKO ABAILDURA

Bilatu zuen irtenbide bat Laboak 80ko hamarkada luzean, eta egurraren arrimuan egindako ahaleginari urrutirako bidaia batek jarraitu zion. Ipar Ameriketara jo zuen oihartzunen aztarnen bila, eta aspaldian estimatzen zuen eskuez (B. Brecht, “Gaberako aterbea”) eta jazz-soinu maiteez (“Round Midnight”, Thelonius Monk), Atxagaren laguntzaz baliatuz (“Galderak”, “Antzinako bihotz”) indio harro eta derrotatu haiengana bidaiatu zuen, Cherokeengana, bizitzaren taupada haztatzeko. 

Bidaia horretan harrapatuko du gizona hurrengo giroak: akorde frankoek eta kantu baikorrek. Kontsonante bigunek eta bokal luzeek; espazio osoa beteko duten taberna giroko ahots abegitsuen bakeak. Ahots-ehundura horrek kulunkatu egiten gaitu; zutik irautea eramangarri egiten. Eta kulunka horren barrutik ailegatzen zaigu makil-hotsez borroka galduaren oihartzuna. Dantzaria, hildakoaren bitartekaria, jendeari begira dago horretarako, eta bere mugimenduek ez dute gure nahiko genituzkeenak bortxatzen. Gibeleko ahotsen bigungarria berehala desagertzen bada ere, kantuaren goxoak jarraitzen du gu kulunkatzen; iraun genezake oraingoan. Berehala, halere, hotsak aldatu gabe, kulunkaria zena aldarrikatzaile bilakatzen da; ondo ezagutzen ez dugun zer edo zer burutzera estutzen gaituen burrunba ozena. Eta hegalak mugitzen badira ere, haien ondoren gorputz osoa lekualdatzen badoa ere –oin-puntatik orpora eta orpotik oin-puntara–, ez dute oraingoan ere bere helburua beteko. 

Apaltzen doa kantua, eta mugimenduak –espasmo jarraituak, larritasunera hain erraz eramaten gaituenak– urrundik datozen hotsen iragarpenari jarraituko dio. Cherokeen “Oinatz tinkoen dantza”-k ustekabean harrapatuko gaitu, eta sabelpetik gora sartuko zaizkio dantzariari zintzarri eta oihu dantzagarri horiek: bi oinak zoruari atxikita, dardara betean jarriko dute, beso-hegalak abaildurik, barne-indar horrek astinduta baina inora eramateko gai ez dela. Hots horien zartada jaso ostean itzuliko gara aurreko ahots-ehundura ezagunen epelera, baina ezberdin bilakatu da honezkero. Besoen abaildura gorputz osora pasako da, eta goitik behera etorriko da gizona kokoriko makurturik indarge, azken hotsak, beste behin, murmurio apal eta isiltasuna bihurtzen diren arte. 

Ez daki zer eta nolakoa izango den hurrengo mezua; antzinatera edo aitzinera bultzatuko duen, honezkero eramangarri egingo zaion… Bestaldeko hots eta ahots-uholde bakoitzak uzten baitu horrela, interludio bakoitza hutsetik abiatzeko enegarren ahalegina bilakatzen zaiolarik. Zatikatua, dudakor suertatzen da oraingoan, baina lehen aldiz eta segundo batez bada ere, besoak askatu egin zaizkio. Airean marraztutako keinuak berak eramaten du errepikatzera; indarra berriro bildu eta beste nonbait hainbat aldiz hegaldatzera. 

ZERUTIKO MENDEKUA

Oso gainetik datorren ezustea gertatzen den arte. Esku-zartada urratuak eta ahots desesperatuak: “Gernika”. Egin berri duena lege zurrun baten urraketa barkaezina dela gogoraraziko dion jainko mendekatiaren sententzia.

Aurpegira jotzen dute, orain indar larregiz, lehenago gorputzean ezartzen ziren eskuek, hura desitxuratu beharrez. Larritasuna berriz, hegaldatze-ahalegin debekatuaren ordaina, bere baitatik sortzen ez diren bisaia imintzio beldurgarriak beteaz. Giza fonema zabalenak laburbiltzen du auhenik unibertsalena: Aaaaaaa!  Ezin hobeto adierazi aurreko mende hasieratik sorturiko gerra hilgarrienen entsegu orokorraren espantua. Auhena aldarria bihurtzen denerako ezingo dio dantzariak zutik eutsi, eta inoiz baino nabarmenago kaiola bihurtu zaion espazio bakar horren baitan lasterka abiatuko da, ezin gelditurik. Erorikoak lasterka desesperatu horren ponpa dira, eta laukiaren ertzak zango-zapaltzearekin markatuz beste norabide bat bilatze premia. Gero eta itogarriagoa zaio hasiera batean beste dimentsio bateko –hildakoen espazio mugagabeko– espazio infinitua zena, eta zenbat eta arinago egin laster, orduan eta irtenbide itsuagoz aurkitzen da, alferreko ahaleginean etsi arte, burumakur ibili baita hasieratik, besoak ere zangoetatik ezin askatuz.

Denboraren neurria aspaldian galdu duenez, ez daki zenbat iraungo duen proba honek, eta ezin du jarraitu, jarraitzea ez bada laukiaren erdian etzanda geratzea, amarik gabeko pietà bakartia. Arnasak eragindako mugimendua besterik ez zaio antzematen, haika mutil-en xuxurla –erdi lo-kanta, erdi iratzargailu gozoa– bere bila datorren arte.

HARRO DABIL GAUR EGUN ZUZENGABEKERIA

Etzanik dagoen gorputz erori hori biraka hasten da zoruaren planoan, erlojuen orratzen antzera, neurrigabeko neke batek eragindako zama gailendu ezinean. Eseriko da halere beste behin, jarriko da kokoriko, eta besoek gogoraraziko diote ez direla beso, hegal baizik; hildakoen kondenak ez baitu hori eragozten. Ahaleginen ahaleginez berriro jaio nahi duten hegalek gorputz abaildua jasotzea lortzen duten arte.

Geuk, begiraleok, badakigu honek ezin duela askoz gehiago iraun. Baina hildakoen eremukoei lapurtu egin zaie denboraren iragaitearen kontsolamendua. Eta bizirik zirenean esandako hitz bakoitza, egindako keinu bakoitza indar neurrigabez itzultzen zaie. Eta tormentu horretatik eskatzen digute erruki amiñi bat, jabetzen ez bagara ere uste baino laburrago izango baikara geu ere haien erreinukoak. Hegalak sortzeko azken ahalegin mingarriak dira oraingoak, hitz esanek min ematen baitute: “…indarkeriak zin egiten duela: berdin iraungo du denak!”. Eta horrela izaten jarraituko dute deklamazio gordinak jarraitzen duen bitartean. Espasmoak bailiran edo, noiz edo noiz, hegaldatze oso eta azkar bat gertatuko da. Oinez abiatu liteke gero, Seixeeee! oihua, aldarria baino gehiago, agindua baita: “Abiatu zaitez, ez geratu hor, bizirik zauden bitartean. Zuk ez baitakizu zer den hilik egotea; ez dakizu zer den bizitutakoaren zamapean iraun eta ahots hura, garrasi hura gainetik kendu ezinik betikotasun lanbrotsu honetan iraun behar izatea!”.

Gizonak dantzariak bitartekariak, orduan, bestaldeko ahotsa bere gorputza zeharkatzen, bere arimaz jabetzen utzi duenak, trantze hura amaitu dela sumatu du. Apal-apal makurtzen da orduan, eta laukia osatu duen sokaren muturra hartu eta hasten da biltzen, laukiari astiro jarraiki haren forma hautsi gabe, ubera itsasoan urtzen den moduan, amaiera eta hasiera elkartzen ziren puntu berean uzten du zoruan harilkoa.

Amaitu da xarmadura eta espazioa gurea bilakatzen da beste behin, eta bazter batetik geratzen zaio begira bitartekaria. Eta hasten da zoruan abiapuntuko figura etzanak marrazten gorputzarekin eta mugak ezabatu zaizkion zoru horretan iraulka, lehen baino mantsoago orain, azkarrago gero, dena berriz abiapuntutik beharko balu bezala abiatuta. Zoru hori gorputzaren zoko atal guztiek haztatua behar du izan, beste behin. Eta musika apaltzen amaitzen doalarik, orduan esertzen da gizona, zutitzen ikasi behar du, oinak lurrean nola bermatzen asmatu, besoen laguntzaz eta haien lekua berriro bilatuz. Zutik jada, inguru osoa begiekin lehen aldiz begirada txundituaz dago begira.

Nahasketa prozesuan murgilduta konturatu gabe denbora eta egunak igaro dira… Grabazio prosezua bukatu eta gero nahasketekin ibili gara buru belarri azken egunotan. Atentzio handia jarri behar zaie nahasketei, azken finean diskoa bukatu orduko egiten duzun azken pausoa da. Gustura aritu gara, oso gustura, eta horrek gauza desberdin asko probatzeko aukera eman digu eta gauza askotan arriskatzeko.

Soinu gordina lortzearen aldekoak gara eta hori lortu dugu, baina momentuak eskatu ahala detaile eta soinu desberdinak gehituz.

Esan beharra dago lan honetan asko lagundu digula Iñigo Etxebarrieta Pitu-rekin lan egiteak. Estudioko lanak egiteaz gain, gure laguna da eta horrela izango ez balitz emaitza ez zen berdina izango, milesker IÑI!!! 

Aurreko egunetako ohiturari buelta bat eman diogu eta atzokoan gauez joan ginen estudiora. Mirriri abesteko falta zitzaizkion abesti biak bukatzera. Eroso eta lasai hasi zen Mirri diskoari izenburua ematen dion “_Amaierarik ez…” abestiaren estribilloak grabatzen. Tomak egin ahala itxura ederra hartzen hasi zen abestia eta detailetxo batzuk sartzeko okurrentzia ere eduki eta sartu genituen.

Hau bukatuta diskoko azken abestia grabatzeari ekin zion indartsu, gaueko ordu txikietaraino. Abesti azkarra eta indarrez betetakoa da eta orain dela urtebete joan zitzaigun persona bati eskainia dago, PULPO!! Bere omenez egin dugun abesti honek asko miresten genuen lagun honetaz hitz egiten du… Aproposa grabazioari amaiera emateko, berak nahiko zuen indarrararekin!!!! ZU ZARA ROCKA PULPO!!!

Dena grabatuta geratu da eta orain nahasketak egiteko ordua da!

Diskoa grabatzeko eta prestatzen eman ditugun orduen eta esfortzuen fruitua ikusten hasiak gara iada eta indarrez geundela nahasketa batzuk egiteari ekin diogu. Diskoaren amaiera hurbil ikusi dezakegula esan daiteke baina ez taldearen amaiera. Hori dela eta, diskoaren izenburua _Amaierarik ez… dela iragarri dezakegu!

Betiko zalantza: zein aukeratu?

Atzo baxuaren soinuan murgilduta ibili ginen, honek behar dituen xehetasun eta beharrizan denak zaintzen eta bilatzen. Gaur goiz-goizetik abiatu gara estudiora eta bertan baxuaren soinuaren bila jarraitu eta gitarrekin hasi gara. Hasieratik anplifikadore pila bat montatu eta hemen betiko dudak etortzen dira… zein aukeratu? (horrenbeste anplifikadoreren artean oso zaila eta aldi berean erraza da aukera bat egitea, material oso onarekin lanean ari baikara, eta horrek duda asko sortzen dizkizu). Proba batzuk egin eta bi soinu base aukeratu ditugu, eta horrekin egun osoa jardun dugu, proba pila bat eginda. Oso gustura gaude lortzen ari garen emaitzarekin eta irribarre batekin bueltatu gara etxera!!!