Aipatutako fase apurtzaile eta kontestatario horrek pentsamolde asko ireki zituen, bestelako aukerak ere bazeudela erakutsiz. Bat-bateko erantzunak hainbat bide zabaldu zituen, 90eko hamarkadan sakontasun eta plangintza handiagoarekin lantzeko aukera eman zutenak. Hala, gauzak norberaren kabuz egiteko joera zabaldu eta iraganeko jarrera apurtzaile eta erasokorraren atzetik, jarrera kritiko eraikitzaileagoa hartu zuten askok. Hain zuzen ere, 80ko hamarkadan sortutako bideari modu kontzienteago batean helduta, Euskal Herriko herri askotan gaztetxeak okupatzen jarraitu zuten, eta, lehenengo aldiz, 90eko hamarkadan, kontzertuak egiteko sare zabala sortu zen, garai hartako musika taldeen tamainakoa.Modu ia antzekoan, ia erabat alboratu zen 80ko hamarkadan bai musikarien eta bai entzuleen artean hain muturrean bizi izandako punk eta heavy dikotomia, eta iraganeko kontu bihurtu zen entzuleen musika estilo zehatzekiko espezializazio edo fidelizazioa. Punka egiten ez zuten talde gehiago sortu ziren; horien artean, heavyak. Are gehiago, heavyen kasuan, euskararen aldeko apustua egiten hasi ziren batzuk (Su Ta Gar). Bestalde, orokorrean, instrumentuak lortzeko askoz erraztasun handiagoa zegoen, jendearen kontsumoa handitu egin zen, eta gizartean musika taldeen eta rockaren gaineko onespen handiagoa piztu zen; are gehiago, ondo ikusia zegoen musika talde bat edukitzea.80ko hamarkadako dinosauroek (Hertzainak, Zarama…) ez zuten askoz gehiago jarraitu, eta eutsi ziotenek nahiko leku utzi zieten atzetik zetoztenei. Izan ere, hamarkada horretan kontzertuak egiteko azpiegitura egon bazegoen, eta ikusleak ere asko ziren; kontzertu egarria zegoen, eta era guztietako estiloena, gainera. Horrez gain, gaztelaniak Euskal Herriko kantagintzan garrantzitsu izaten jarraitu bazuen ere, euskara nagusitu zen alor horretan. Horrez gain, RRVk edo euskal rock erradikalak aurreko hamarkadan izan zuen lerrokatzea, ia monopolioa, ahultzen joan zen, Kortatu, Hertzainak, Delirium Tremens eta beste talde batzuk desagertu ahala.

Etapa horren bukaera nolabait baldintzatu zuen Negu Gorriak taldearen sorrerak, 1989an. Talde horrek eragin zuen gehien aurreiritziak apurtzen eta bidea zabaltzen. Baina sortu ziren beste asko ere: hardcorearen eremua ireki zutenak (Bap!!), heavyarekiko aurreiritzietatik gailendu zirenak (Su Ta Gar, Ehun Kilo), rockari soinu txikiaren kolore eta alaitasuna eman ziotenak (Lin Ton Taun), musika zelta euskal folk eta pop-era ekarri zutenak (Sorotan Bele), hardcorea emakume ahots eta rockarekin aberastu zutenak (Kashbad), folka eta rocka hurbileko hitzekin bereganatzea lortu zutenak (Exkixu), hardcore melodikoari euskal labela jarri ziotenak (Deabruak Teilatuetan), trikitia eta popa batuz herrietako plazak gainezka dantzan jartzea lortu zutenak (Tapia eta Leturia, Maixa ta Ixiar, Gozategi…), metalaren (PI.L.T.) nahiz post-hardcorearen (Dut) joera berrietara egokitzen asmatu zutenak, pop-rocka eta poesia uztartu zituztenak (Bide Ertzean), eragin alternatibo garaikideekin bat egiten zutenak (Ama Say, Beti Mugan), iraganeko eskema itxietatik ateratzeko gai izan ziren bakarlariak (Anari, Jabier Muguruza), hip hop kultura bereganatu zutenak (Selektah Kolektiboa)… eta beste asko.

Musika eta diskogintza orain baino negozio indartsuagoak zirenez -baita Euskal Herrian ere-, hainbat diskoetxe jaio ziren: Oihukatik irten ostean, Marino Goñik Gor sortu zuen; Fermin Muguruzak, Negu Gorriak motor zuela, Esan Ozenki sortu zuen; Gaztelupeko Hotsak, hasieran bluesa bultzatzeko jaio bazen ere, estiloak zabaltzen hasi zen… Bitartean, Oihukak eta Elkarrek gogor eutsi zioten, Basati Diskak hiltzen utzi zuten, eta Discos Suicidasek irmo jarraitu zuen. Ekimen horien guztien neurri berean, sekulako aurrerapausoak eman ziren grabazio estudioetan: Elkar eta IZ diskoetxeek azpiegitura berriak inauguratu zituzten, eta Lorentzo Records eta Katarain estudioak sortu ziren.

Gauza batek bestea ekartzen duen heinean, El Tubo musika aldizkariak bultzada handia eman zien talde txiki eta ertainei, baita irakurle fidel asko zituzten zenbait egunkaritako musika eta gazte gehigarriek ere: Gaztegin (Egin), Devórame (El Diario Vasco) eta Barkatu, ama (Euskaldunon Egunkaria), besteak beste. Gerora euskarazko lehen musika aldizkaria jaio zen, Entzun!. Musikaren gaineko saio espezializatuak hedatu egin ziren irrati komertzial zein libretan. Aipagarrienetako bat, hemengo musikari eskaintzen zion arretarengatik, Egin Irratiko Igo bolumena zen. Nabarmendu beharra dago, halaber, hamarkada horretan Euskadi Gaztea irrati publikoak (gaur egun Gaztea bakarrik) egindako lana. Urtero antolatzen duen maketa lehiaketari esker, hainbat talde eman zituen ezagutzera, EH Sukarra, Sorotan Bele eta Latzen, besteak beste. Hala ere, azken urteetan lehiaketaren oihartzuna ahultzen joan da.

Bestalde, hain zen handia diskoen eta zuzeneko kontzertuen kontsumoa, lehen aipatutako gaztetxe guztiez gain, kontzertuak egiteko areto handiak ere zabaltzen hasi ziren. Bergarako Jam-ek eta Bilboko Kafe Antzokiak dantzalekuak ordezkatu egin zituzten, eta haiei beste askok jarraitu zieten, etorkizunean joera berri bat markatu eta garaiak aldatzen ari ziren erakusle.

Testua: Iker Barandiaran

Akordeoi diatonikoari buruzko lehen datu idatzia 1889. urtekoa da. Bertan Juan Carlos Guerrak Urkiolako erromerian kokatzen du “novísimo acordeón edo akordeoi diatoniko berri bat” deitzen duena. Nondik etorri eta zabaldu ote zen, berriz, ez dago argi. Bi teoria nagusi daude horren inguruan. Zabalduena, trenbidea egitera etorri ziren Piamonteko langileen bidez etorri zela dioena. 1890. urtean Altsasun (Nafarroa) ateratako argazki batean soinu txikia azaltzen da.

Beste teoria batzuen arabera, Bilbotik Gipuzkoara zabaldu zen. Bilboko portura heldu omen zen lehendabizi, eta Bilbotik Arratiara, Zornotzara, Gernikara, Lea-Artibaira zabaldu, eta ondoren Elgoibarrera (Gelatxoren ingurura) eta Eibarrera (Elgetaren ingurura). Zengotita denda Bilbon zegoen, seguruenik Honner markakoak ziren lehen soinuak eta Zengotitak saltzen zituen. Garbi dago akordeoi diatonikoa Europa guztira zabaldu zela XIX. mendearen amaieran, barkuz, trenez eta modu guztietan.

Trikitiak berehala hartu zuen leku garrantzitsu bat herri musikako errepertorioa jotzen zuten instrumentuen artean. Arina zen, txikia, edozein lekutara erraz eramateko modukoa. Baxuek erritmo bat eramateko aukera ematen zuten; orkestra txiki bat zeukaten soinu tresna bakarrean.

Baserri giroan gelditu zen erroturik, hirietan bai baitzuten lehiarik, bandak eta beste… Bizkaian txistulari eta atabalariak edozein udaletan ordainduak ziren, eta trikitia mendialdeko erromerietan errotu zen.

Funtzio sozial eta ekonomiko bat bazuen trikitiak. Ostatu, sagardotegi eta tabernei loturiko trikitilari asko sortu ziren, dantzarako aukerak jendea erakartzen baitu. Soinu txikia landa ingurura loturik gelditu zen, erromeriari, eta hirian, berriz, kromatikoa zabaldu zen gehiago. Herriaren bizimodu arruntean nahiz ospakizun berezietan hartu zuen lekua.

Korronte berri baten moduan, haustura bat ekarri zuen. Trikitilariek ezkondu arte jotzen zuten soinua, ezkondutakoan utzi egiten zuten, ez baitzen oso duina garai hartako gizartean trikitilari izatea. Eliza integrismo eta zapalkuntza ideologiko handia zegoen garai batean trikitiak funtzio askatzaile bat bete zuen nekazarien esparruan. Dibertsiorako askoz ere askatasun handiagoa ekarri zuen, dudarik gabe. Elementu aurrerakoia izan zen eta aurre egin zien debeku sozial eta erlijiosoei.

Tradizionala eta berria
Euskal Herrian mende bat baino ez du trikitiak, baina herrikoi eta tradizional bihurtu dela esan daiteke. Errotu egin zen, eta errotzeko, ez da derrigor gauza zaharra izan behar, sustraitu dena baizik. Trikitia ez da batere akademikoa izan, herrikoa izan da. Lortu duen altxorra herri altxorra izan da; trikitiak aurreko danbolintero, albokari eta bereziki dultzaineroen errepertorioa hartu eta moldatu egin zuen, dultzainak ez zituen aukerak baititu soinuak. Dultzainak danborreroa behar zuen erritmoa eramateko, eta soinuak, berriz, ezker eskua zuen danborreroaren lana egiteko. Bi ahots ere erraz egin zitezkeen soinuarekin eta, gainera, ekonomiari begiratuta ere, bakar batek egiten du bi edo hiruren lana.

Tradizionala tradizioz egiten dena da, errepikatzen dena. Instrumentuari herriak bere berezitasun propioa ematen dionean bihurtzen da herrikoi, berezko, euskal herri doinu. Kanpoko eraginak geure egiten ditugunean, gure moduan, orduan bihurtzen dira herrikoi, eta behin eta berriz errepikatzen badira, tradizional.

Juan Mari Beltranek dioen moduan, “ez bada aldatzen, ez da mantentzen, eta ez bada mantentzen, hil egiten da”.

Dantzari lotua
Iztuetak 1824an argitaratutako Guipuzcoaco dantza gogoangarrien condaira edo historia. Beren soñu zar, eta itz-neurtu liburuan “fandangoa” aipatzen du, eta Gipuzkoara Bizkai aldetik sartzen ari dela azpimarratzen du: “Gipuzkoan ezta usatzen gizon dantza egin ondoan, ez fandangorik, eta ez Bizkai dantzarik egitea. Egia da orain asi diradena zenbait erritan, bañan nere gazte denboran, dantza beakurtsu edo respetable aietan, etzan bein ere egiten, danza mota oienik”. Iztuetak aipatzen duen Bizkai dantza arin-arina da. Arin-arina 2/4 erritmokoa, eta kasu honetan, kopla kantatuz gero, guk “porrusalda” deitzen diogu.

Trikitia dantzari loturik ezagutu dugu betidanik, askatuari nahiz lotuari loturik. Askatua soka dantzaren amaierako zati bat zela dio Juan Antonio Urbeltzek. Ordenaturiko dantza batzuen ondoren kaotiko bat zetorren eta hori zen gaur askatua deitzen dugun hori.

Trikitiaren errepertorioa dantzarako piezekin lotu behar da derrigorrean. Askaturako zein loturako, azken mendeko erromerietan elementu garrantzitsua izan da soinu txikia. Trikitiak arrakasta izan bazuen, ez zen izan jadanik ohiko musika tresnak jotzen zituzten piezak kopiatu zituelako, baizik eta dantza lotuari -baltseoari esker- lorturiko errepertorioari esker. Dantza askatua bazegoen, dantza lotuarekin izan zuen arrakasta soinu txikiak.

Dantzak neska-mutilen arteko harremanak bideratzeko zuen garrantzia ere azpimarratu behar da. Dantzarekin bazegoen kripto hizkuntza bat harremanak egin ahal izateko. Hortik zetozen neska laguntzeak, eta horregatik zegoen gaizki ikusia.

Azken urteetan trikiti bikoteak ezagutu ditugu, soinu txikia panderoarekin uztarturik jo izan da. Lehen panderistak emakumeak izan omen ziren. Eta ba omen zen ohitura bitxirik; emakume panderista horietariko batzuek senargaiaren irudia marrazten zuten panderoan. Kopla kantariak ziren. Kopla hauek dantzarakoak, erromeriakoak izaten ziren. Pandero soilez laguntzen ziren hasieran, eta gerora alboka, dultzaina, bibolin, soinu nahiz beste perkusioren bat ere erabili izan da.

Jabier Kalzakortak ale horiei perla deitzen die, eta erreskadari, perladuria. Aita Villasantek 60ko hamarkadan 25 kopla jarraian dituzten perladuriak bildu zituen Araotzen.

Ezagutzen diren trikitiaren lehen grabazioak 20ko hamarkadakoak dira. Arbelezko diskoan daude, 78 bira minutuko abiadan.

- Trititixa de Guipuzcoa: 6 erreferentzia: (Regal eta Columbia)

Trikitixa de Guipuzcoa izenburupean Zumarragako trikitiaren grabazioak biltzen dira. Grabazio hauek Donostiako Kursaal jauregian egin zituzten, 1929an, eta jotzaileak Itsasakorta soinuarekin eta Joxe Oria panderoarekin ziren.

Trikitixa de Elgoibar izenburupean agertzen zaizkigun erreferentziak dira lehendabizikoak eta, noski, zaharrenak. Manuel Sodupe Gelatxo eta haren emaztea Juliana Esnaola Muxillo ditugu, 2007ko urtarrilean zendutako Pedro Sodupe Gelatxo-ren aita eta ama.

Bizkaian, Frantziako Gramophone enpresaren La Voz de su Amo izenburua izan zuen sailean, Serafin Aranzeta Oromiño soinu jolearen grabazio bat ere badago. 1926-27 inguruan eginikoa dela uste da. Oromiño kamineroa zen eta lanean ari zela etorri omen zitzaizkion grabazioa egingo ote zuen galdezka. Laneko erremintak bertan utzi eta Bilboko Albia antzokira joan omen zen, laneko arropak aldatzeko denborarik gabe grabazio hura egitera.

Hortik atzera 45 b.m. mikrosurkoa, 33 b.m biniloa, kasetea, CDa eta mp3a etorri dira.

Sasoi ilunak
1936ko gerran ere trikitilariak hantxe ibili ziren, fronteetan bezala bestelako lanetan. Soinua ez zuen erabat isildu armen hotsak. Gerra osteko lehen urteetan ere gauzak ez ziren hobeto joan. Euskaraz kantatzea edo dantza lotua debekaturik zeuden, eta erromeriak ezkutuan egin behar ziren, ganbaretan, modu klandestinoan.

60ko hamarkadan hasi zen poliki-poliki trikitia berriro bere lekua hartzen. Irratiek ere garrantzi handia izan zuten orduan trikitiaren zabalkundean. Diskoak ugaritzen hasi ziren bezala, Loiolako Herri Irratia izan zen aitzindaria, eta gerora Arrate edo Segura irratiek ere erabateko ezkontza izan zuten trikitiarekin bezala bertsolaritzarekin.

Trikitiaren soinuan ere esperimentuak egin zituzten eta midi esaten zaion formatua hautatu zuten trikitilari askok. Midi sistemarekin trikitia joaz, beste instrumentuen soinuak imitatu ahal dira, eta baxu elektronikoak eta akordeak osatzeko aukera ematen du.

1992tik aurrera trikiti bikote asko talde bihurtu ziren. Hasieran hirukote (trikitia, pandero eta baxua, erritmo kutxa bidez lagundurik), bestetan laukote (bateria gehituz) eta azkenik boskote (trikitia, panderoa, baxua, bateria eta gitarra). Azken formazio hori rock talde tradizionalen formazio bera da, gitarra bat trikitiarekin aldatua eta panderoa sartuz gero. Formula hori Ameriketan (tex-mexa, ballenato…) erabili izan da 90eko hamarkadaren aurretik. Hori hautatu zutenetako batzuk: Imuntzo eta Beloki, Gozategi, Maixa ta Ixiar, Iker eta Larraitz, Zabaleta eta Imanol…

90eko hamarkadaren bukaerak ildo berari jarraitu zion. Lanak konpaktoan argitaratu ziren; baina, bitxia da, kasetean ere argitaratzen den musika estilo bakarra izango da. Horrek ematen digu arrasto bat, gelditzen den baserri munduarekin duen lotura ez dela eten.

Atzera buelta
Mende berriak zirkuluari itzuli osoa ematea ekarri du. Halako joera bikoitz bat sumatzen da. Modu guztietako esperimentuak egiten dira soinuarekin, molde guztietako formatuetan sartzen da trikitia. Bi talde berriren adibidea: Gose —soinua elektronikarekin nahasten du, testuetan sexua aipagai duelarik— eta Esne Beltza —talde handi bateko protagonista nagusia da soinua, ohiko rock formazioari metalak eta armonia landuak gehitzen zaizkiolarik—. Sorkuntza da nagusi lehen joera honetan.

Baina, bestetik, trikitia eta pandero bikotea indarberritzen ari da. Asko estimatzen dira pieza zaharrak, orain 40 urteko jotzaileen errepertorioa estimatu eta imitatzen da. Herri eta auzo txikietako erromerietan du lekua joera honek eta indar handia hartzen ari da. Sorkuntzari baino gehiago, interpretazioari begira ari da garatzen joera hau.

Testua: Mikel Markez

90eko hamarkadaren erdialdean, euskaraz abesturiko heavy metalak lehen loraldi esanguratsua izan zuen. Su Ta Garrekin batera Ehun Kilo (Elgoibar, 1991) eta Latzen (Oñati, 1993) agertu ziren. Aipatzekoak dira bi talde horiek ateratako maketak zein lehen diskoak. Aurretik, Urtz taldeak (Pasaia, 1988) hastapen heavya izan zuen, gerora eraldatuz joan zena. Talde horiek ere heavy klasikoa jorratu zuten, thrash ukituekin tartekatuta. Hamarkadaren bukaeran Idi Bihotz (Bilbo, 1996), Asgarth (Donostia, 1997) eta aurrerago Hira (Oiartzun, 1998) taldeek euskarazko heavyaren bigarren loraldia bultzatu zuten. Zertxobait mediatikoa izan zen. Euskadi Gaztea irratiari esker heavya modan jarri zen Euskal Herriko gazteriaren artean. Batez ere, Asgarthek sekulako aupada izan zuen aurreneko bi diskoekin, eta garaiko taldeetako bat bilakatu zen. Idi Bihotzek ere diskotik diskora entzule gazte andana erakarri zuen. Bestalde, Azken Garrasia (Donostia, 1998) taldea ere ezin da ahaztu. «Aro berriko» talde horiek Su Ta Garrek hasitako bidea jarraitu zuten, baina musika iturri berriekin. Alemaniako heavy metal klasikoaren eta, oro har, Europako metal melodikoaren eragina oso nabarmena da euren kantuetan. Letretan, berriz, mitologia gaiak zein egunerokotasunari loturikoak jorratu dituzte. Bigarren loraldiaren zaku berean sar daiteke Berri Txarrak (Lekunberri, 1994) taldearen lehen diskoa. Denborarekin, ordea, erabat eraldatu dute euren musika nafarrek.

90eko hamarkadan ere heavy metalaren beste aldaera batzuk (death metal-a, thrash garaikidea, black metal-a, power metal-a…) jorratzen zituzten taldeak sortu ziren. Muturreko metal musikari dagokionez, Psychophony, Ominous, Elbereth bizkaitarrak, Dormanth eta In Thousand Lakes taldeek hasitako bidea beste hainbatek jarraitu zuten. Black metal estiloan euskarazko lehen taldeak agertu ziren: Aiumeen Basoa (Mutriku, 1994), Adhur (Donostia, 1995), Ilbeltz (Donostia, 1995) eta Numen (Arrasate, 1997). Black metal musika, folka eta euskal mitologia zein paganismoa eta antzeko gaiak nahasten dituzte.

Horrez gain, joera berrien etorrerak metal musika ere dezente eraldatu zuen. 90eko hamarkada erdialdean eztanda egin zuen nu-metal edo metal berriaren fenomeno amerikarrak jarraipena izan zuen Euskal Herrian. Estiloa Faith No More, Korn edo Limp Bizkit taldeek abiarazi zuten. Grunge, metal eta rap doinuen arteko nahasketa litzateke nu-metala. Beste hainbat saioren artean, Pi.L.T. (Mungia, 1992), Ekon (Arrasate, 1994) eta Jousilouli taldeak izan ziren lehenengoak metal berria euskaraz jorratzen. Berri Txarrakek disko bat (Ikasten) landu zuen estilo hartan.

Joera berri eta ezberdinen esparruan ere, 80ko hamarkada bukaeratik, Anestesiak bultzatutako euskarazko thrash-coreak jarraipen eguneratu bat izan zuen hurrengo hamarkadan. Brutal Melody taldeak (Arrasate, 1994), thrash eta hardcore doinuak uztartzeko bere proposamena egin zuen. Eraso! (Zarautz, 1996) bandak hasierako thrash gordina gaurkotu egin zuen, eta euskarazko metal musikari beste ñabardura bat gehitu zion. Pantera amerikarren groove doinuek eragin zuzena izan zuten gipuzkoarrengan. Gerora Su Ta Garrek izandako garapenean ere amerikarren zantzuak ageri dira. Korronte horren barruan, Etsaiak (Lekeitio, 1987) taldearen bigarren aroa koka daiteke. Talde bizkaitarrak hasieran punk musika arrunta jorratzen bazuen ere pixkanaka thrash eta hardcore doinuak nahastu zituen.

Asko dira metal musika euskaraz posible egin zuten eta egiten duten taldeak. Batzuek, momentu onean sortu izaki, oihartzuna izan dute. Beste batzuek ez. Kontuak kontu, Euskal Herriko musikaren historian argi geratu da metal musikaren adar ezberdinak eta euskara uztartzen esanguratsuenak zeintzuk izan diren. Baina historia ez da bukatu, gure lurraldeko metal eszena bizirik dagoelako. Horren adibide dira 2002tik martxan dagoen Herriko Burdina webzinea eta Ortots Burdin Hotsak zigilua (2006an sortu eta 2012an desagertua). Horiek horrela, aipaturiko web orrian jarraitu daiteke hurbiletik Euskal Herriko metal musikaren bilakaera eta egungo osasuna.

Testua: Inaxio Esnaola Aranzadi

Rock Radikal Vasco delakoa etiketa bat balitz bezala agertu baino lehen, Euskal Herrian bazen kutsu erradikaleko rocka, nahiz eta, oro har, bide laburrekoa eta diskografia aldetik eragin gutxikoa izan. 1977an hasi ziren lehen punk-rock taldeak sortzen gurean, nagusiki Ingalaterratik zetozen doinuei jarraiki. Geografia osoan sakabanaturik zeuden, oso baliabide eskasak zituzten, eta emaitzak ere horrelakoxeak izan ziren. Punkaren filosofiari loturik, musika egiteko ez zegoen instrumentu bat jotzen jakin beharrik, eta laster batean sortzen (eta desegiten) ziren hastapenetako talde haiek: Odio, Basura, Vulpess, Optalidon, Cirrosis edo Doble O (gerora RIP izango zena) izan ziren talde aitzindarietako batzuk. Horrela, 80ko hamarkadaren hasieran sortu eta sendotzen hasi zirenetatik, honako talde hauek egin zuten aurrera: Araban, Hertzainak eta La Polla Records; Bizkaian, Zarama, MCD eta Eskorbuto; Iruñean, Barricada; Gipuzkoan, RIP, Kortatu, Vómito, Bap!!… Ipar Euskal Herrian berriz, RRVk ez zuen apenas eraginik izan.

RRV ez zen bere kabuz sortutako mugimendu bat izan, edo, behintzat, ez zen musika taldeek beraiek kontzienteki sortutakoa izan. Izan ere, urte luzeetan zeresana eman zuen etiketaren sortzaileetako bat, lehendabizikoz jendaurrean aipatu zuena, Jose Mari Blasco kazetaria izan zen (garai hartan Soñua diskoetxean zebilen eta La Polla Records taldearen managerra zen). 1983. urteko urriaren 11n, Egin egunkariak musikari eskainitako Plaka-Klik orrietan idatziriko artikulu batean erabili zuen aipaturiko definizioa estreinakoz: «Nahi izan edo ez izan, Euskal Rock Erradikala jada errealitate bat da, eta horren barruan ez dira soilik aurretiaz aipaturiko taldeak biltzen, horiek izan arren esanguratsuenak, baizik eta askoz talde gehiago». Hala ere, Marino Goñiren arabera, “Iruñeko Jarauta kaleko lau pertsona izan ginen kontzeptu berria formulatu genuenok gure mugen barruan eta kanpoan ezagutzera emateko alderdi musikal hutsa gainditzen zuen mugimendu hau” (1).

Artikulu hori idatzi eta berehala, nuklearren kontrako jaialdi ikusgarri bat egin zuten Tuteran (Nafarroa), eta RRV zeritzon haren adierazgarri garbia izan zen. 1983ko urriaren 22ko jaialdi hartan, ordura arte sakabanatu samar zebilen makina bat talde esanguratsuk (Barricada, Zarama, Eskorbuto, Hertzainak, La Polla Records, RIP, Basura…) bat egin zuten, musikalki zein filosofikoki, NATOren, inperialismoaren, energia nuklearraren eta, funtsean, ezarritako gizarte ereduaren kontrako jarrera agertzeko. Kaleetan ernaltzen ari zen, eta, gehienbat, musikaren bitartez bideratzen ari zen mugimendu baten izozmendiaren muturra erakutsi zuen Tuterako kontzertuak.

Blascorekin batera, Marino eta Patxi Goñi anaiak izan ziren RRVren asmatzaile eta bultzatzaile nagusiak. Urte haietan Soñua diskoetxean zebiltzan, eta egun Gor zigiluan ari dira. Manifestu bat idatzi zuten, eta zaku hartan sartu zituzten une hartan giro berean mugitzen ziren talde horiek guztiak. Talde askok ez zuten bat egin ezarritako etiketarekin, baina beste batzuek ordea, hura onartu eta erabili egin zuten. Nahi eta nahi ez, hura onartu edo haren kontra egon, RRVk zer esan ugari eman zuen.

Txapelketak eta kanpainak
Egin egunkariak -eta bereziki Pablo Cabeza kazetariak- garrantzi handia izan zuen RRVren zabalkundean. Izan ere, Egin-en orrialdeetan agertu ohi zen rock musikari buruzko tartea baliatu zuten RRVren sustatzaileek mugimenduaren izena eta filosofia lau haizeetara zabaltzeko. Norabide horretan koka daiteke, hain justu, Egin Rock Txapelketa, Hego Euskal Herriko lau herrialdeetako irakurleen talde gustukoenak aukeratzeko antolaturiko lehiaketa. Txapelketaren azken festa Gasteizko Mendizorrotza kiroldegian ospatu zen, eta milaka gazte bildu ziren. Herrialde bakoitzeko talde bozkatuenak jo zuen jaialdin hartan: RIP (Gipuzkoa), Hertzainak (Araba), Barricada (Nafarroa) eta Zarama (Bizkaia).

RRVaren sendotze bidean jarritako beste oinarri pisutsu bat, berriz, 1985ean Herri Batasunak bultzaturiko Martxa eta borroka kanpaina izan zen, ekitaldi politikoak eta RRVren ideologiarekin bat egiten zuten taldeen kontzertuak uztartu zituena. RRVrekin gertatu bezala, talde askok ez zuten horretan parte hartu nahi izan, baina hala ere, arrakasta itzela izan zuen ekimenak. Martxa eta borroka-ren bidez, urte batzuk lehenago punk eta rock musikaren aurka (drogazaletasunarekin eta euskal nortasunaren ezabatzearekin lotuz) agertutako jarrera zuzendu zuen ezker abertzaleak.

Mugimenduak aurrera jarraitu zuen eta Euskal Herritik kanpo ere ezaguna egin zen. Horrek aukera eman zien taldeei gure mugetatik kanpo kontzertuak emateko. Zentzu horretan, dezente izan ziren Euskal Herritik kanpo aritu ziren taldeak, batez ere gaztelaniaz aritzen zirenak. Baina Kortatu, Hertzainak edota Jotakie Alemania, Herbehereak, Italia, Bretainia eta Frantziara ailegatu ziren. Bereziki aipagarria izan zen Euskal Rock izenpean 1985eko azaroan Bartzelonan ospatu zen makrojaialdia. RIP, Hertzainak (nahiz eta poliziarekin izandako zenbait arazo zirela medio ezin izan zuen kontzertuan parte hartu), La Polla Records, Kortatu eta Cicatriz taldeek 10.000 lagun erakarri zituzten.

Gaztelaniatik euskarara
Gaztelania izan zen RRVren hizkuntza nagusia, eta euskaraz saiatu ziren lehen taldeak, Zarama eta Hertzainak izan ziren. Kuriosoa da bi taldeon artean dagoen bide paralelotasuna, nahiz eta oso desberdina izan talde bakoitzaren bizi eremua. Biek ala biek erabaki antzeko bat hartu zuten: Euskal Herrian punka egiteko, euskaraz abestu behar zen. Horrela, bi taldeetako abeslariek, Xabier Montoiak (gerora M-ak taldean arituko zena) eta Roberto Mosok, hurrenez hurren, euskaraz ikasteari ekin zioten.

Kantuen hitzei eta taula gaineko jarrerari zegokienez, berriz, salaketa eta probokazioa ziren nagusi, eta horrek harreman zuzena zuen garaiko testuinguru sozio-politikoarekin. Frankismoaren amaierak itxaropenezko argia piztu zuen arren, desilusioa eta inkonformismoa nagusitu ziren gazteen artean: langabezia, desindustrializazio basatia, soldadutza, errepresioa, askatasun falta, poliziaren oldartzeak, Elizaren boterea… Kantuek kaleko giroa adierazten zuten, kalean bizi zenaren ispilu argia ziren. Cicatrizen kantu batek ederto biltzen du garaiko sentipena: «Somos zombis mutantes inadaptados, automarginados seres, en un mundo de atrasados». Ezarritako gizartetik kanpo kokatzen zuten euren burua garaiko musika talde gehienek.

Diskoetxeak eta prentsa
RRVren sendotzea, ezinbestean lotu behar da garai hartan bizi zen egoera sozio-politikoarekin. Zuri-beltzean fotokopiaturiko fanzineen ugaltzeak, irrati libreen sareak eta okupazioaren bidetik eskuraturiko gaztetxeen mugimendu zabalak garrantzi handia izan zuten RRVren inguruko mugimendua izugarri zabal zedin.

Urte gutxira sortu ziren lehen rock diskoetxeak (Soñua, Oihuka, Discos Suicidas, Basati Diskak…), eta haiek kaleratzen zituzten diskoen berri emateaz arduratu ziren aldizkari espezializatuak (Muskaria) eta egunkarietako musika gehigarriak (Bat, Bi, Hiru, Devórame…). Egun, digitalizioaren eta teknologia berrien aurrerapenari esker gertatzen denaz bestera, garai hartan tarte handia zegoen diskoen eta maketen artean. Maketak disko bat izateko egin behar zuen bidaia logikoa zen.

Pixkanaka, rockaren inguruan modu undergroundean sortutako sarea (taldeak, grabazio estudioak, diskoetxeak, managerrak…) profesionalizatuz joan zen. Diskoetxeek (Elkar, IZ, Soñua…) grabazio estudioak ireki zituzten, eta han trebatu ziren lehen soinu teknikariak: Jean Phocas, Kaki Arkarazo, Angel Katarain… Ekoizpenaren arloan, Goñi anaiak izan ziren aitzindariak RRVren diskoetan. Halaber, lehen management agentzia sortu zen rockaren arloan: Matxitxa.

Erreferentziazko itzala
Tamalez, bestelako faktoreek ere eragin zuzena izan zuten RRVren belaunaldian, batik bat drogek. Asko izan ziren heroinaren ziztadapean edota gaindosien atzaparretan eroritako musikari eta jarraitzaileak. Une hartan heriotzatik libratu ziren beste asko, berriz, HIESaren birusak kutsatu zituen -artean ezezaguna baitzen-, eta urte batzuk geroago zendu ziren.

RRVren garaiko doinuak eta jarrerak erreferente bilakatu ziren Euskal Herri osoan, eta oraindik ere badira gazte askorentzat. RRVk bigarren aro bat izan zuen, musika talde ugari sortu ziren La Polla, Hertzainak, Eskorbuto edota RIP eredu zituztenak, Ingalaterra edo Estatu Batuetara begira egon gabe. Halaber, ugari izan dira kanpotik RRVri begira hazi diren musika taldeak: Reincidentes, Boikot, Ska-P edota Extremoduro, Espainian; Banda Bassotti, Italian; Mokoka, Frantzian… batzuk aipatzearren.

Egun, 25 urte geroago, RRVren itzala luzea da Euskal Herriko musika talde, festa gune eta taberna askotan.

Eriz Zapirain-ek zuzendutako Salda badago dokumentalak RRVren hastapenak jasotzen ditu. Halaber, Espainiako telebista publikoak, TVE-k, ekoitzitako Aquellas movidas dokumental sortaren barruan, Rock Radikal Vasco la gran martxa de los ’80 izenekoa estreinatu zuen 2013ko otsailean.

Testua: Koldo Otamendi

• (1) Entzun! 58. zenbakia 2008/2009

Euskal kantagintza berriaren sorrerarekin herri musika berrikusteko joera indartu eta gauzatzen doan moduan, badira lehenagotik ere, ikerkuntzari ekinez gehienbat eta euskal dantzen munduari lotuta askotan, herri musika lantzen eta zabaltzen dihardutenak. Honelaxe agertzen du Juan Mari Beltranek 1964ko egoera gogoratuz gertatzen ari zen aldaketa: “Orduan erabaki nuen nik, 17 urterekin, herri musikan buru-belarri sartzea. Argia taldea artean ez zen ikurrinak erakustearren dantza egiten zuen gazte talde bat baizik, eta Urbeltzen ikuspegi berria ekarri zuen dantzaren mundura. Guri zegokigunez, xirularekin edo albokarekin edo, fanfarre batekin jo beharreko pieza guztiak, txistuarekin jotzen genituen, eta geroztik dantzarako musika jatorrizko instrumentuekin interpretatzen hasi ginen. Orduan hasi nintzen tresna desberdinak jotzen” (2).

Ez Dok Amairu taldeko kideen artean Mikel Laboak eta Oskarbi taldeak jo zuten gehien herri kantutegiaren iturrietara. Herri musikako tresnak berreskuratzeari dagokionez, aipagarria da Artze anaiek txalaparta berriz ekartzeko egindako ahalegina. Guztiengan nabaritzen da kantu eta tresna zahar horiek eguneratzeko asmoa. Bide batez, Oskarbi izango da, beharbada, ondoren sortu ziren folk talde berritzaileen aurrekaririk zuzenena.

Bestalde, Ez Dok Amairu desagertuta ere, eutsi egin diote bertan aritutako kantari nagusiek kantutegi tradizionalarekin eduki duten harremanari. Benito Lertxundik Zuberoako kantutegiari eskainitako Zuberoa/Askatasunaren semeei (Artezi, 1977) disko arrakastatsua kaleratu ondoren egin duen ibilbidea izan daiteke adibide nagusia. Ezin utzi aipatu gabe, gainera, Bertso zaharrak (Herri Gogoa, 1974) Lete-Valverde-Lekuona hirukoteak egindako lana eta Txirritaren bertsoak (Herri Gogoa, 1976) Letek eta Valverdek ondutakoa, biak ezinbestekoak.

Euskal Herrira rocka ez zen 70eko hamarkadara arte iritsi, eta gehienbat irratiaren bidez heldu zen. Artean bakanak ziren diskoak eros zitezkeen dendak, eta horiek Ipar Euskal Herrian zeuden. Hegoaldean, Francoren diktadurak ez zuen nazioarteko modernitatearen arrastorik sartzen uzten, baina ezer gutxi egin zezakeen frontoietan antolatzen ziren kantaldietan ozen zabaldutako aldarrikapen eta salaketa mezuen oihartzuna isilarazteko. Testuinguru horretan plaza taldeek hartu zuten atzerriko rock taldeen kantuak dantzaldien bidez gizarteratzeko lana. Aldi berean, Ez Dok Amairu desegin ondoren bakarka jarraitutako kantariek (Mikel Laboa, Xabier Lete, Benito Lertxundi…) eragin handia izan zuten belaunaldi gazteek ingelesez abesteko tentazioari itzuri egin eta euskaraz abesteko erabakia har zezaten. Haiek hasi ziren Donovan, Jacques Brel eta abarren kantuak euskaraz kantatzen, eta gazteentzat aurkikuntza handia izan zen musika modernoa eta euskara lotu zitezkeela jakitea. Hala aitortzen du Anje Duhaldek Euskal rock’n’roll. Histoire du rock basque liburuan: “1970eko gau batean joan nintzen Lertxundiren entzutera. Ustekabean Donovanen kantu bat euskaraz abestu zuen. Orduan amerikar folk eta rock asko entzuten nuen, baina ez nuen sekulan pentsatuko hango harmoniak euskal kantuarekin uztartzen ahal zirenik. Gau hartan hori ulertarazi zidan Lertxundik”. Antzeko mintzo da Bernardo Atxaga idazlea Pays Basque et culture. Le réveil du hérisson (Andre Gabastou) liburuan.

Duhalde da, hain zuzen, euskal rockaren sorreran parte hartu zutenetako bat. El Fuego izeneko plaza talde batean aritu zen, Mixel Ducaurekin batera lehen euskal rock taldea, Errobi, sortu aurretik. Gure kantagintzaren tradizioa, garai hartako folk-rockaren eraginak eta Daniel Landarten hitz engaiatuak biltzen zituen Errobik. Baionan sortu arren, Hego Euskal Herrian egin zituen kontzertu gehienak, eta urte gutxi batzuk geroago rockak izango zuen gorakadari bidea zabaldu zion.

Ordurako, euskal rockak bazuen bere ereserkia, artean argitaratu gabea: “Euskal rock n’ roll“. Parisen ikasle bizi zela idatzi zuen Niko Etxart kantari zuberotarrak, 1969an, Woodstocken (AEB) rockaren historiako jaialdirik ospetsuenetako batean Joan Baez, Creedence Clearwater Revival ,The Who, Jimi Hendrix, Crosby, Stills, Nash & Young, Jefferson Airplane, Janis Joplin eta abar ikustera milioi erdi lagun batu zen urte berean. Haatik, 1979. urtera arte ez zen argitaratu izenburu bereko disko txikian. Laster, belaunaldi batentzat, euskal rockaren sinbolo bihurtu ziren kantua eta Niko Etxart. Parisetik Euskal Herrira itzulita, 1972an, rock abeslari izatea eta euskaraz abestea erabaki zuen Etxartek.

Rock progresibo edo sinfonikoaren garaia zen. Pink Floyd, Yes, King Crimson, Genesis, Emerson, Lake & Palmer eta beste hainbat taldek modan jarri zituzten konposizio luzeak, konplexuak eta handinahiak, eta birtuositate instrumentala. Rocka -edota folka, zenbait kasutan- musika kultuarekin edota jazzarekin uztartzen zituzten; kontzeptu edo hari baten inguruan garatzen zuten maiz sorkuntza, eta zuzeneko emanaldietan beste baliabide batzuk eransten zizkioten: irudien proiekzioa, antzezpena… Euskal Herriko musikari gazteak ez ziren Europa osoan zabaldutako joera indartsu horren eraginetik kanpo geratu -Franco hil ondotik, rock musikaren kontsumoa normalizatzen hasi zen-, eta eredu anglosaxoiaren ispiluan begiratu ziren beren taldeak sortzeko. Aurretik aipatutakoez gain, Itoiz, Enbor, Lisker, Magdalena, Sakre, Koska edota Zen taldeek osatu zuten euskal rockaren lehen belaunaldia, 70eko hamarkadaren amaiera aldera. Itoizek izan ezik, talde horiek gehienez pare bat disko grabatu zituzten, sortu berriak ziren diskoetxeetan (Xoxoa, IZ, Elkar), eta 80ko hamarkadaren hasieran desagertu ziren.

Lehen rock jaialdiak antolatzen hasi ziren, Lekeitioko Rock Gaua, Mairulegorretako leizeetako jaialdia Gorbean, edota Lemoizko zentral nuklearraren aurkakoa, Aixerrotan, 1981eko abuztuaren 28an, non Niko Etxart, Magdalena eta Zarama taldeek hartu zuten parte.

Garai bertsuan, baina, rock sinfonikoaren joera nagusitik aparte, euskal kantagintzaren tradizioa eta rockaren modernitatea euskal literatura garaikidearekin uztartuko zituen kantari bat sortu zen: Ruper Ordorika. Haren lehen diskoak, Hautsi da anphora (1980), aro berri bat ireki zuen.

Testua: Jon Eskisabel

Salbuespenak salbuespen, eta urteekin aldatzen joan bada ere, ezaugarri zehatz batzuk bete ohi ditu plaza taldearen eredu tradizionalak. Herrietako jaietan jo ohi du, doako emanaldiak izaten dira, laupabost ordukoak, nagusiki besteen kantuez osaturiko errepertorioa eskaintzen du eta entzuleak dantzan jartzea du helburu. 70eko hamarkadan agertu ziren lehen plaza taldeak, euskal kantagintza asko aldatzen ari zen garaian. Kantagintza berria finkatzen ari zen neurrian, hainbat abeslari gazte agertu ziren gitarra besapean herririk herri kantautore moduan ibiltzeko prest. Haatik, dantza egiteko musika, trikitilarien erromerietakoa izan ezik, talde eta orkestra erdaldunen esku zegoen, eta ez zen gazteriaren nahi eta gustu berriak asetzeko gauza. Euskaraz abesturiko musika modernoa entzuteko eta dantzatzeko gogoak bultzatu zituen hainbat gazte taldeak sortzera. Horrela jaio ziren, esaterako, Egan eta Akelarre. Xabier Saldiasek (Egan) azaldu duenez, “dantzarako Madrildik ekartzen ziren orkestren kontra egitea zen gurea. Formula horrek segituan su hartu zuen. Gaurtik begiratuta konturatzen zara garai hartan beste aukera askorik ez zegoelako izango zela. Jendea edozein herri txikitara mugitzen zen. Gure errepertorioa goitik behera ikasita zuen makina bat bazen!” (1).

Eganek eta Akelarrek, bakoitzak eredu bati jarraitu zion. Nazioarteko kantari eta talde ezagunen kantuak (Queen, John Denver, The Beatles, Les Humphries Singers, Stealers Wheel…) euskaraz ematearen alde egin zuen Eganek; bere kantuak sortzearen alde, Akelarrek. Biek arrakasta itzela izan zuten, sekulako tiroia gazteen artean. Hamarkada berean beste hainbat talde esanguratsu sortu ziren, bakoitzak bere ezaugarri propioak zituela. Batzuk aipatzearren: Lapurdin, Minxoriak (Niko Etxart kantariarekin); Bizkaian, Indar Trabes (geroago Itoiz izango zenaren hazia); Gipuzkoan, Nekez; Araban, Joselu Anayak… Taldeok, euskara eta nazioarteko pop eta rock musika dantzaldietara ekartzearekin batera, garaiko kantari euskaldunen abestiak zabaltzeko eta ezagutzera emateko lan itzela egin zuten, irrati eta telebistaren hutsunea betez. Belaunaldi oso batek dantzaldietan ikasi zituen Benito Lertxundi, Txomin Artola, Errobi, Gorka Knorr edota Niko Etxarten kantuak.

Zuzenean jo eta diru apur bat irabazi nahi zuten musikari gazteek plaza talde batean sartzea beste aukerarik ez zuten garai hartan, rock emanaldien sarea sortzeke baitzegoen. Kantari eta musikari handiak aritu dira plaza taldeetan: Anje Duhalde (Akelarre), Juan Carlos Perez (Indar Trabes), Jose Alberto Batiz gitarrista (Akelarre), Pako Diaz bateria jotzailea (Akelarre), Niko Etxart (Minxoriak), Xabi San Sebastian (Izotz), Jexuxmai Lopetegi (Akelarre)… Haatik, oso talde gutxik lortu zuten dantzaldietatik kontzertuetara pasatzeko asmoa gauzatzea (Indar Trabes da ezagunena), eta gehiago dira kontrako bidea egin zutenak, rock emanaldiak eskaintzen hasi, diskoak grabatu eta plaza talde gisa bukatu zutenak (Lisker, Koska, Sakre…).

Berbena taldeek 80ko hamarkadan ezagutu zuten unerik gozoena, plazak eta frontoiak betetzen zituztenekoa. Talde puntakoenak urtean 200 emanaldi inguru eskaintzera iritsi ziren, eta diskoak grabatzen hasi ziren. Hortaz, urte horietan plaza talde asko sortu ziren: Drindots, Basakabi, Inguma, Berakaitz, Trakets, Arkaitz… Baina 90eko hamarkadaz geroztik aparra asko jaitsi da, eta plaza taldeek pisua galdu dute jai herrikoien osaketan. Trikitixa molde berriko taldeek (Gozategi, Maixa eta Ixiar, Alaitz eta Maider, Trikizio, Triki Ta Ke…), disko jartzaileek eta txosnetan antolaturiko kontzertuek hartu dute, neurri handi batean, plaza taldeen lekua. Halaber, tabernak eta txosnak bihurtu dira festaren gune nagusi, plazaren ordez. Plazak hustu dira, entzuleak gaztetu ere bai, baina berbena taldeak ez dira desagertu. Batzuek eusten diote (Joselu Anayak, Lisker eta Drindots-ek, kasu), eta berriak sortu dira azken hamarkadan: Haitzama, Laket, Amaiur, Tximeleta…

Testua: Jon Eskisabel

• (1) Argia, 1.903. zenbakia, 2003

70eko hamarkadaren erdialdetik aurrera Ez Dok Amairukoekin euskal kantagintzan protagonismoa bereganatu zuten kantariak urte batzuk lehenago hasi ziren abestiak sortzen eta lehen kontzertuak ematen: Etxamendi eta Larralde 1967an, Imanol Larzabal eta Pantxoa eta Peio 1969an, Hibai Rekondo 1970an, Gorka Knorr 1971n, Urko eta Gontzal Mendibil 1974an… Jon Enbeita, Jon Bergaretxe, Edu Iriondo… eta beste kantari asko sortu ziren garai berean. Egoera politikoa arras aldatu zen 1973an, ETAk Luis Carrero Blanco Espainiako gobernuburu eta militarra hil ondoren. Francoren diktadura azkenetan zegoen, ETAren hedapen ideologiko eta kulturala gero eta handiagoa zen, errepresioak askatasun egarria areagotu besterik ez zuen egiten, eta aldarrikapen politikoen bozgorailu bilakatu ziren jaialdiak. «Jendeak esperantza dauka. Garai ilun eta triste bat amaitzear sentitzen du, eta kantariek abestu dituzten egunsenti argitsuak, injustiziaren amaiera, herriaren askatasuna, esperantzari eskainitako himno guztiak gauzatzeko, egiztatzeko, errealitate bihurtzeko sasoiaren zain dago, eta sasoi hori hurbil sentitzen da», idatzi zuen Pako Aristik (2).

Kantariak bihurtu ziren esperantza eta amets guztien bozeramaile, politikarien ordez. Eta herriak jarraitu zien. Kantaldiak ugaritu egin ziren, batez ere Gipuzkoan eta Bizkaian, herrietako frontoiak eta plazak milaka lagunez eta ikurrinez betetzen hasi ziren, eta ordura arteko kantu jaialdietan ezagutzen ez zen osagai berri bat agertu zen: entzuleen parte-hartzea. Emozioa, herriaren ilusioekiko lotura eta bultzatzen ari diren aldaketetan parte izateko sentimendua azaleratuko dituzte kantaldiok. Fenomeno horretan bada mugarri bat: 1976ko martxoaren 27an Herri Irratiak Donostiako Anoeta belodromoan antolaturiko 24 orduak euskaraz jaialdia. Artze anaiak, Jean Mixel Bedaxagar, Lourdes Iriondo, Gorka Knorr, Mikel Laboa, Benito Lertxundi, Lupe, Gontzal Mendibil eta beste hainbatek hartu zuten parte ekitaldi gogoangarri hartan. «Hortik aurrera beste neurri bat, beste itxura bat hartu zuten jaialdiek. Hor zerbait piztu zen, eta gero, nik uste, toki askotan Anoetan bizi izan genuen giro hori sortu nahi izan zela, eta batzuetan pixka bat artifizialki. Han gertatu zena esplosio bezalako bat izan zen, inork ez zekien aurretik zer gertatuko zen», azaldu zuen Peio Ospitalek (2). Beste jaialdi garrantzitsu bat Bai euskarari kanpainaren amaierakoa izan zen. Bilbon, lepo betetako San Mames futbol zelaian ospatu zen, 1978ko ekainaren 17an, eta hainbat kantari, bertsolari eta idazle bildu zituen: Lourdes Iriondo, Jean-Louis Davant, Gorka Knorr, Mikel Laboa, Lupe, Xabier Amuriza, Urko, Antton Valverde, Gontzal Mendibil, Xabier Lete, Oskorri, Pantxoa eta Peio… Kantaldia grabatu egin zuten, eta zuzeneko disko bikoitz batean argitaratu.

Kantaldien gorakadak isla zuzena izan zuen diskoen ekoizpenean eta salmentan. Diskoetxe berriak agertzearekin batera (IZ, Elkar…) kantuak grabatzeko eta argitaratzeko inoiz baino aukera gehiago izan zuten kantariek, eta disko batzuek ezohiko salmenta kopuruak erdietsi zituzten. Pantxoa eta Peioren lehen disko luzea eta Urkoren Sakonki dira bi adibide. Ez da harritzekoa, beraz, Espainiako zenbait diskoetxe handik (CBS, Movieplay, Zafiro…) euskarazko diskoak salgarriak zirela ikusita, hemengo kantariengana jotzea: Oskorri, Urko, Niko Etxart, Gorka Knorr, Iñaki Eizmendi, Miren Aranburu, Lupe… Are gehiago, gaztelaniaz abesten zuten zenbait kantarik euskaraz disko bat grabatzea erabaki zuten: Patxi Andion (Joxe Maria Iparragirre Patxi Andion’en erara), Mocedades (Kantaldia)… Urte batzuk geroago, gauza bera egingo zuen Mocedades taldeko abeslari Amaia Urangak ere (Lilura urdinak).

Sukarrak 1978ra arte iraun zuen, ordutik aurrera kantaldiek behera egin zuten. Kantari batzuk nekatu egin ziren kontzertuak mezu politikoetarako baliatzeaz, eta erretiratu egin ziren, apur bat desengainaturik; beste batzuk bestelako bide musikalak eta estetikoak jorratzen hasi ziren, eta politikoei utzi zieten aldarrikapenen zeregina… Iraola eta Xalbardinen arabera, «euskal kantagintza berria deitu den horretako partaideak, lehen emozio politikoekin oso, eta baita gehiegi ere, lotutako jendea politikagintzari uko egiten hasten da. ‘Politikoek erabili egin gaituzte, politika egiteko beste bideak badira’ leloa gero eta gehiago entzuten da, eta ‘artistak jan egin behar du’ eta ‘kantariak egin behar duena da bere lana kalitatez egitea’ esaldiekin batera, artista inportante sentitzen hasten da. Protagonista berria artista da, edo sentitu nahi du, eta herri osoaren (edo kantaldietara zihoan zatiaren) sentsazioen partaide kualifikatu bat izatetik berak zentro izatera pasa nahi du» (1).

80ko hamarkadarekin batera, kantautoreak bigarren plano batera pasa ziren, salbuespenak salbu. Lehen folk eta rock taldeak (Errobi, Itoiz, Izukaitz, Haizea, Oskorri…) hasi ziren haien lekua hartzen, eta Rock Radical Vascoaren agerpenak erabateko etena ekarri zuen.

Testua: Jon Eskisabel

• (1) Larrun, 5. zenbakia, 1985eko abendua
• (2) Euskal kantagintza berria. 1961-1985 (Pako Aristi, Erein)

1951. urtean Nemesio Etxaniz apaiz azkoitiarrak Kanta-kantari izeneko kantutegia argitaratu zuen. Hitzaurrean jaso zuen hasierako gogoeta, eta garai hartako euskal musikaren egoera zein zen ederki islatu zuen. Abesbatzetan kantatzeko doinuak, otxoteen musika eta herri kantu tradizionalak kenduta, basamortua zen euskal abestigintza. Inguruko herrietan nagusitzen ari ziren doinu eta erritmo berriek ez zuten islarik gurean, erdarazko eredu inportatuetan ez bazen.

Kezka horrek akuilatuta, kantagintza berritzeko beharra aldarrikatu zuen Etxanizek. Hura hasi zen zenbait tango, runba, pasodoble eta modako beste doinu batzuk moldatzen eta euskaratzen. Haren ekarpenak segida izan zuen; izan ere, handik gutxira dantza talde batzuk -Azkoitiko Kontrapuntoak eta Bilboko Soroak, besteak beste- hasi ziren kantu zaharrak modu berrian ematen. Eta horien atzetik etorri ziren besteak, egoera irauli zutenak. Tunelaren ilunean argia ikusten hasi zen. Nemesio Etxanizi zor zaio euskal kantagintza berriaren aitatasuna (espirituala, bederen).

Kulturgintza, borborrean
Baina, halako mugimendu baten sorrera ulertzeko, ezinbestekoa da garai hartako egoerari begiratzea. 60ko hamarkadan aldaketa handi eta garrantzitsuak izan ziren mundu osoan, eta Euskal Herrian ere, egoera berezian izanik, aldaketa gose handia zegoen. Oztopoak oztopo, bazuen nora begiratu.

Euskal kulturaren berpizkundearen hamarkada izan zen 60koa. Euskaltzaindiak euskara baturako pausoak eman zituen; antzerkira joera modernoak ekarri zituzten taldeak ugaldu ziren (Jarrai, Goaz, Geroa…); Gerediaga Elkarteak Euskal Liburu eta Disko Azoka antolatu zuen lehendabiziko aldiz Durangon; Nestor Basterretxeak eta Fernando Larrukertek hainbat film esperimental egin zituzten, horien artean Ama Lur; euskal literatura garaikideak lehen fruituak eman zituen (Txillardegiren Leturiaren egunkari ezkutua, Gabriel Arestiren Harri eta herri); artista taldeak sortu ziren Hegoaldeko lau lurraldeetan (Gaur, Gipuzkoan; Hemen, Bizkaian; Orain, Araban; Danok, Nafarroa)… eta Jorge Oteizak Quosque tandem…! argitaratu zuen. Liburu horrek eta oro har Oteizaren ideiek eragin handia izan zuten gero musikari garrantzitsuak izan diren gazte askorengan. Oteizak berak bultzatutako Euskal Arte Garaikidearen Eskola gauzatu ez arren, akuilu garrantzitsua izan zen Ez Dok Amairu taldearen sorrerarako.

Musikagintza ezin zen borborrean zegoen eltze horretatik kanpo gelditu.

Entxufearekin edo entxuferik gabe, Bob Dylan zen orduko mendebaldeko Europako gazteen erreferentzia nagusietakoa. Eta Euskal Herria ez zen salbuespena; AEBetako folk berria eta protesta abestiaren eragina zentsura guztien gainetik ailegatu zen gurera, gitarra soil batez gauza asko egiten ahal zirela erakutsiz. Dylan, Pete Seeger, Joan Baez eta enparauek arrasto sakona utzi zuten kantari berrien artean.

Baina Estatu Batuez haratago bazen zer entzun. Beste bi mugimendu garrantzitsuk eragin nabarmena izan zuten: Hego Amerikako kantariek (Atahualpa Yupanqui, Violeta Parra…) eta chanson modernoak (George Brassens, Jacques Brel…). Eta, azkenik, nova canço-k ere, 1959. urtean Katalunian sortutako mugimenduak, eragin handia izan zuen. Bereziki, Els Setze Jutges taldeak egindako urratsak oso baliagarriak izan ziren Ez Dok Amairuren sorreran.

Aita espirituala Nemesio Etxaniz bada, euskal kantagintza berriaren izatezko aita Mixel Labegerie lapurtarra da. Bi disko txiki baino ez zituen argitaratu, 1961. eta 1963. urteen artean; osotara, zortzi abesti grabatu zituen, Ximun Haran pilotariaren etxean. Baina abesti bakan horiek erakutsi zuten bazela musika egiteko beste modu bat.

Xabier Letek horrela azaltzen du Labegerieren ekarpena: “Labéguerie-ren diskoek, batez ere lehenak, izugarrizko garrantzia izan zuten euskal kanta herrikoiaren estilo aldaketan: gitarra soilez lagunduriko kantak baitziren, ahots partikular bezain apal eta arruntaz kantaturikoak, molde komertzialei zegozkien amaneramendu eta sofistikazio guztietatik urruti” (1). Bi disko horiek grabatuta, musika utzi eta buru-belarri politikagintzan murgildu zen Labegerie, baina berak ereindako haziak eman zuen fruitua.

Malefizio hautsia
Hainbatek Ez Dok Amairu taldearen sorrera eta euskal kantagintza berriaren hastapena lotzen dituzte, aurretik zegoena bazterrean utzita. 1965eko udazkenean sortu zen talde ezaguna, baina ordurako bazen mugimendua: urtebete lehenago Mikel Laboak bere lehen disko txikia argitaratu zuen; 1965ean berean Julen Lekuonak gauza bera egin zuen; Lourdes Iriondo gero eta ezagunagoa zen, Loiolako Herri Irratian egindako emanaldiei esker; eta Benito Lertxundi izeneko gazte bat bigarren gelditu zen La Voz de España egunkariak antolatutako artista berrientzako lehiaketa batean.

Horiek horrela, 1965eko urrian taldeak, artean izenik ez zuela, lehen bilera egin zuten, Zarautzen. Negu horretan, Oteizak izena eman zion jada izana zuen taldeari, non musikariez gain bestelako artista batzuek ere hartzen zuten parte. Jendaurreko lehen emanaldia, artean taldearen izena erabili gabe, Hernanin eman zuten, 1966ko urtarrilaren 9an. Aurkezpen ofiziala Irunen izan zen, urte bereko martxoaren 6an.

Zazpi urte emankor izan ziren, 1972ko Eguberriak arte, taldea desegin zen arte. Baina ez zen deusen amaiera izan, hasiera baizik.

Big Bang
Ez Dok Amairuk ikaragarrizko eztanda eragin zuen euskal musikagintzan; urte emankorrak eta sormen handikoak izan ziren. Haren errautsetatik bi egitasmo sortu ziren: Zazpiribai kolektiboa eta Ikimilikiliklik ikuskizuna. Horrez gainera, Ez Dok Amairun ibilitako askoren bakarkako ibilbide oparoa: Mikel Laboa, Lourdes Iriondo, Xabier Lete, Benito Lertxundi… Gaur egun ezinbestekoak diren musikarien lehen lanak ondu ziren 60ko hamarkadaren amaieran eta 70eko hamarkadaren hasieran.

Baina, Ez Dok Amairuz haratago, euskal kantagintza berriaren olatua norabide guztietan zabaldu zen: Bizkaian Maite Idirin, Herrikoi taldea, Oskorri, Gontzal Mendibil, Estitxu.. Ipar Euskal Herrian kantaldien loraldia, Ortziken kolektiboa, Pantxoa eta Peio, Etxamendi eta Larralde… Eta Antton Valverde, Oskarbi…

Egoera politikoa aldatu ahala, kantagintza berria ere aldatzen joan zen. Gauza asko ziren esateko, eta kantaldiak mitin bihurtu ziren. Garai berriak ziren, lirikarako garai txarrak. Baina ordurako kimua zuhaitz sendoa zen, eta haren adarrak, gero eta ugariagoak…

Testua: Gontzal Agote

• (1) Jakin, 4. zenbakia, 1977
• (2) Zeruko Argia, 202. zenbakia, 1967