Herri kantak eta bertso zaharrak berreskuratzea. Euskal poeta klasikoen eta emakumezko egileen obrak zabaltzea. Euskal kantagintza berriaren oholtzetara pianoa eramatea. Tradizioa eta modernitatea uztartzea. Eta “intimismoak, fintasunak eta dotorezia klasikoak igurtzitako estilo pertsonala” garatzea. Horiek guztiak goraipatu dizkio Adarra sariaren epaimahaiak Antton Valverderi (Donostia, 1943). Sei hamarkadako ibilbidea osatu du abeslari, piano jotzaile eta musikagileak; bakarka, beste proiektu batzuetan nahiz beste artista batzuk laguntzen, hamaika disko eta ezin konta ahala kontzertu eman ditu urteotan. Eta ibilbide hori aitortuko diote bihar (ekainak 21) bere sorterrian, Adarra saria emanda. Viktoria Eugenia antzokian kontzertua emango du segidan, Joxean Goikoetxea (akordeoia), Francisco Herrero (biolina), Ivan Carmona (biolontxeloa) eta Txema Garces (kontrabaxua) lagun dituela.

Kontzerturako aste gutxi batzuen faltan, joko dituzten abesti gehienak erabakita zeuzkan Valverdek. “Ondo nabil, betiko moduan. Pixkanaka-pixkanaka zahartzen, tokatzen den araberan, baina ondo sentitzen naiz. Eta Adarra saria dela eta, kontent”, zioen, adeitsu eta irribarre batez, kafetegiko mahaiaren bueltan. Segitzen du pianoa egunero jotzen, poesia irakurtzen, sortzen. Eta aurrera ez ezik, atzera begira ere jarri dute kazetariaren galderek.

Valverde, Viktoria Eugenia antzokiaren atzealdean; bertan ariko da larunbatean. JON URBE / FOKU

Brahmsen musika lagun, txikitan maiz entzun omen zenuen aita Lizardi ozen irakurtzen. Etxetik sortu zitzaizun, beraz, musika klasikorako eta poesiarako zaletasuna?

Dudarik ez, bai horixe. Aitak Brahmsen bigarren sinfonia jartzen zuen, eta, haren gainetik, amak Lizardi irakurtzen zuen. Eta giro horretan, ezin eskapo egin, noski [barrez]. Musika klasikoaren zalea, Brahms zalea, Lizardi zalea eta euskara zalea naiz. Etxean hartutakoak dira horiek.

Zure belaunaldiko kantari gehienek gitarra hartu zuten garaian, pianoarekin taularatu zinen zu…

Bai, baina ez hasieratik. Ni ere gitarrarekin hasi nintzen, eta urte dezente ibili nintzen, gainera. Hasieran ni bakarrik, eta gero, gitarra jotzen nuelako juntatu nintzen zen Oskarbikoekin; hango batek soldaduska egin behar zuen, eta ni deitu ninduten hura ordezkatzeko. Eta gero, halako batean, ez dakit Xabierri [Lete] edo niri bururatu zitzaigun pianoa erabili behar genuela. Txikitatik, nire bizitza guztian pianoa jotzen ibili naiz; 6 urterekin hasi nintzen, eta orain arte.

Garai hartako kantagintzan, piano bat oholtzan ikustea bitxia ere izango zen hainbatentzat…

Bai, nahiko gauza arraroa zen, ez bakarrik gure artean, bestela ere bai. Bueno, kanpoko batzuek ere erabiltzen zuten pianoa, baina gure artean… Nik uste dut ez zegoela inor ere, eta baten bat baldin bazegoen, barkatu diezadala [irriz], ez dut gogoan behintzat. Eta horrela hasi ginen. Antolatzaileei eskatzen genien pianoa, ahal izanez gero isats pianoa, baina posible ez bazen, bertikala ere bai, eta bakar-bakarrik, hori bai, faborez, ondo afinatu zezatela oholtzan jarri baino lehen, eta normalean horrela jartzen zuten, baina beste batzuetan ez [barrez]: beste batzuetan edonolako pianoa jartzen ziguten, eta harekin egin behar.

Lizardiz gainera, Lauaxeta izan da zure poeta maiteenetako bat. 1978koa duzu haren olerkiekin osatutako disko monografikoa, eta, 40 urte geroago, haren poema bat jaso zenuen orain arteko zure azken diskoan ere (Gaua. Ausentziaren itzala [Elkar, 2020]). Agortzen ez den maitasun bat da?

Nik izugarri maite baitut Lauaxeta! Asko-asko. Poeta bezala noski, baina pertsona bezala ere hunkigarria da; gustatuko litzaidake ezagutu izan banu. Beste poeta askok obra askoz ere handiagoa eta zabalagoa dute, berak ez horrenbeste, bi liburuxka egin zituen eta gero beste poesia batzuk, baina haietan aberastasun ikaragarria dago, eta ematen du agortzen ez den iturria dela.

“Beste poeta askok Lauaxetak baino obra askoz ere handiagoa eta zabalagoa dute, berak ez horrenbeste, bi liburuxka egin zituen eta gero beste poesia batzuk, baina haietan aberastasun ikaragarria dago”

Olerkiak izan dituzu beti zure iturri nagusietako bat. Euskal Pizkundeko bi poeta horietara ez ezik, berriagoen lanetara ere jo izan duzu kantuak osatzeko. Zer behar du poema batek zure arreta pizteko eta kantu bihurtzeko?

Nire problemetako bat da nik ez dudala poesiarik egiten; behin saiatu nintzen eta oso gaizki egin nuen, eta pentsatu nuen ez nintzela gehiago saiatuko. Horrek behartzen nau besteen obretan murgiltzera, eta hor ibiltzen naiz. Eta zer bilatzen dudan? Printzipioz, poeta baten lana hartu, eta ez diot gauza konkreturik eskatzen, baina gauzak berez datoz, halako batean agertzen zaizu hunkitzen zaituen poematxo bat, eta orduan hasten dira komeriak, horri musika jartzeko momentuan [barrez]; batzuetan sinple-sinple eta berehala ateratzen da, eta beste batzuetan ez da ateratzen: askotan utzi behar izan dut alde batera gustatu zaidan poemaren bat.

Hor badago gauza bat oso inportantea, eta zera da: poetak bere bertsoak karratuak eta ondo neurtuak egin baldin baditu, ez da oso zaila musika jartzen, baina poesia modernoan, badakizu, neurriak hor egoten dira beste gauza askoren baitan, eta horietan… frakaso handiak hartu izan ditut, bai [barrez].

Orduan, zuretzat kantu bat sortzeko abiapuntua hitza izaten da beti?

Bai, hitza da beti. Musika hutsarena beste kontu bat da, baina ez… abiapuntua poesia da beti.

Poesia irakurri zalea zara. Gaur egungo poetei ere erreparatzen diezu?

Bai, bai. Etxean, normalean, arratsaldean batez ere bakar-bakarrik egoten naiz, irakurtzen eta gauzak bilatzen, eta gaurko poeten liburu asko aurkituko dituzu hor: [Karlos] Linazasoro, Rikardo Arregi, Harkaitz Cano… Azken DVDan ere [Hitzak hots, Pamiela, 2020] bost poeta emakumeren obrak musikatu eta editatu genituen: Arantxa Urretabizkaia, Itxaro Borda, Miren Agur Meabe, Tere Irastortza eta Jule Goikoetxea. Segitzen dut irakurtzen, bai, eta, halako batean, ateratzen da zerbait…

Xabier Leterekin egin zenuen ibilbidearen zati handi bat. Nondik nora hasi zineten elkarrekin lanean?

Ba, hara, oso sinplea da. Behin deitu gintuzten kantatzeko Osintxura, Bergarako [Gipuzkoa] auzo batera. Xabierrek Xenpelarren bertso batzuk kantatu zituen, jendearen oso gustukoak izan zirenak, eta nik Txirritaren beste bertso batzuk kantatu nituen. Kantaldia egin eta gero, eta, antolatzaileekin mus partida eta bazkaria egin ondoren [irriz], hizketan aritu ginen, eta pentsatu genuen zergatik ez egin bertso zaharrekin emanaldi bat. Eta laguntza eskatu genion Julen Lekuonari, eta hark bere anaia Juan Mari Lekuonaren laguntza eskerga ekarri zigun. Bertso kontuetan askoz ere adituagoak ziren ni baino, eta haiek antolatu zuten; nik, beti bezala, gehiago landu nituen musikak, laguntzak eta abar.

Baina ordurako Letek eta biok ezagutzen zenuten elkar…

Bai, bai, oso txikitatik. Nire familiak, eta nik, noski, udak Oiartzunen [Gipuzkoa] pasatzen genituen, eta uda guztian han ibiltzen ginen elkarrekin, herriko plazan jostatzen, pilotan eta beste mila gauzatan.

Baina Osintxuko emanaldi hura izan zen zuen elkarlanaren hasiera…

Bai, bai. Eta ordutik, hil zen arte.

Zer esango zenuke eman zeniotela elkarri?

Ba, bakoitzak gauza diferenteak. Jaialdiak antolatzea, kantak aukeratzea… hori biek egiten genuen. Baina gero, oholtzara ateratzean, Xabier plazagizona zen, eta berak eramaten zuen beti jaialdiaren ardatza; nik nire musikarekin laguntzen nion, batzuetan gitarrarekin, beste batzuetan pianoarekin… Gero, Karlos Gimenezen laguntzarekin hasi ginen, eta horrek aldaketa izugarria ekarri zigun, asko aberastu zen gure emanaldia. Eta gero beste laguntzaile batzuk ere etorri ziren: Andrej Bak biolontxelista, Joxean Goikoetxeak ere jo izan zuen gurekin, Jabier Muguruzak, Pascal Gaignek…

“Bertsolari onen bertsoak altxor bat dira, bai egitura literarioaren aldetik, bai bakoitzak bere garaiaren eta bere inguruaren lekukotasun izugarri ona ematen duelako”

Bertso zaharrak kantatzen plazarik plaza ibili zineten garai batean. Iturri emankorra izan zaizkizu bertso zaharrak ere…

Bai, oraindik batzuetan baten bat sartzen dut kantaldietan.

Zer aurkitu izan duzu haietan gustuko duzuna?

Bu! Izugarri gustatzen zaizkit bertso zaharrak! Bertsolari onen bertsoak altxor bat dira, alde askotatik: batetik, egitura literarioaren aldetik, eta, bestetik, bakoitzak bere garaiaren eta bere inguruaren lekukotasun izugarri ona ematen duelako. Eta gero, bertso paperak-eta, hori mundu oso zabala da, eta oso inportantea. Badaude duela urte gutxi egindako bertsoak, baina aspaldikoak ere bai, karlistaldietakoak adibidez, eta pentsa ezazu horiek zer testigantza ematen duten.

Kantu herrikoiak zabaldu izana ere goraipatu dizu sariaren epaimahaiak, eta maiz jo duzu haietara ere.

Bai, hasieran batez ere. Lehenbizi atera nituen disko txiki haietan, 45 erreboluzioko haietan, hiru kantu zahar sartu nituen eta berri bat, edo halako zerbait. Oskarbiko jendearekin bai, kanta zahar asko kantatzen genituen. Eta gerora, ba, gero eta gutxiago. Orain, baten bat sartzen dut kantaldietan, baina gutxi; gehiago gustatzen zait berriekin egitea.

Bakarka, proiektu baten barruan eta beste artista batzuk laguntzen aritu izan zara. Nola esango zenuke aritu zarela erosoen?

Ni erosoen Xabierrekin sentitu izan naiz: pagotxa zen harekin aritzea [irriz]. Berak gidoia hartzen zuen, eta harekin oso ondo sentitzen nintzen. Eta gainera, gehienetan, edo askotan behintzat, gertatzen zen haren iritziak nireak ere izaten zirela; beraz, gustura ibiltzen nintzen berarekin.

Esan izan duzu bigarren planoan aritze hori zuretzat leku erosoa izan zela beti.

Ni horrela gustura ibili naiz, bai, berak egin zezala dena eta ni atzean disfrutatzen [barrez]. Gainera, badakit berak ere asko estimatzen zuela musika aldetik ematen nion laguntza, eta horrekin ni kontent.

“Ni erosoen Xabierrekin [Leterekin] sentitu izan naiz: pagotxa zen harekin aritzea [irriz]. Berak gidoia hartzen zuen, eta harekin oso ondo sentitzen nintzen”

Oro har, diskoak presarik gabe argitaratu izan dituzu, tartea utziz bataren eta bestearen artean. Abiada bizian doan gaur egungo munduan, ez da ohikoena…

Gertatzen dena da musikagintza ez dela izan nire ogibidea; nire beste beharretara behartuta nengoen, eta horrek nahikotxo baldintzatu nau. Seguruena hori da esaten duzunaren esplikazioa. Igual lan aldetik egoera konplikatu xamar bat bizi, eta musika pixka bat alde batera gelditzen zen…

Baina sortzen eta sortzen segitu duzu etengabe.

Hori beti, ezin izan dut saihestu. Gaur egun ere, besterik gabe pianoan jarri, eta zerbait jotzen hasten naiz, eta gero asmatzen ere bai, eta zerbait ateratzen bazait grabatzen dut, apuntatzen dut… Hor ibiltzen naiz.

Gaur egun ere egunero jotzen duzu pianoa?

Bai, bai. Hara, batez ere orain, Adarra saria dela eta ez dela, asko; arratsaldero egiten ditut piano ariketak —eskalak eta arpegioak eta—, forman egoteko. Eta, horretaz gainera, nire kantuen entseguak. Baina beti-beti, bai. Eta kasualitatez denboraldi batez uzten badut, larrutik pagatzen dut: hori errekuperatzeak lana ematen du.

Exijentea da pianoa…

Bai, baina instrumentu guztiak dira, e! Uzten baldin baduzu, berehala galtzen da.

Izan duzu inoiz diziplina jakinen bat? Goizez jotzea, adibidez, edo egunero bi orduz, edo…

Hara, zuk aipatu duzun bi orduz hori ez dut sekula egin [barrez]. Ez, baina egunero zerbait bai. Pentsa ezazu, pianoko ikasketak egin nituen, eta azterketak nituen, programa bat bete beharra, eta abar eta abar; horrek asko behartzen ninduen. Hori aspaldian bukatu zen, baina ohitura ere badut, eta beti jotzen dut. Eta, gainera, jotzen ez duenak ez daki ondo pianoa jotzeak zenbateko poza ematen duen; asko disfrutatzen da, eta ez dakitenek hori galdu dute [barrez]. Ez da sakrifizio handia; ariketena bai, hori oso aspergarria da, baina bestela, oso gustura egiten den lana da.

“Jotzen ez duenak ez daki ondo pianoa jotzeak zenbateko poza ematen duen”

Eta jartzen zarenean, musika klasikoa, zure kantak… denetarik jotzen duzu?

Bai. Eta beste askotan, nire aitak eta amak egiten zuten bezala, musika jarri eta irakurri egiten dut; musika klasikoa gehienetan, baina ez bakarrik.

Egungo euskal musika entzuten al duzu?

Bai, baina asko ez, egia esan. Haiek nire musikagatik esango dute aspergarria dela, baina nik haienagatik ere esan dezaket [irriz]. Batzuk kenduta, noski, baina iruditzen zait gehienek dena berdintsu egiten dutela. Uste dut kontua dela gehienbat perkusioa dela nagusi, eta horrek ematen dio… dena berdintsua ateratzen da.

Zuk ez duzu inoiz perkusiorik sartu izan…

Ez, beti pentsatzen dut noizbait sartu behar dudala, baina, auskalo zergatik, ez dut sekula egin. Eta sartuko banu ere, ez nuke sekula egingo zarata handiarekin; xume-xume, suabe-suabe, orduan bai, baina ja, gauden tenore honetan, ez dakit sartuko dudan… Ez dut uste.

Ibilbide osoa aitortzen duen halako sari batek atzera begira jartzen du bat?

Bueno, hori nahitaezkoa da: edozein jaialdi antolatzeko eta kantak aukeratzeko, atzera begiratu behar duzu. Atzera begiratze horrek badakarzkizu memorian dituzun gertakizunak, gauza asko… Hor beti badaude momentu batzuk inportanteak, eta ez momentuak bakarrik… Esaterako, ni harro nago Lauaxeta ezagutzearen alde egin dudan lanarekin. Eta horrelako gauzak begiratzen pixka bat disfrutatzen dut [barrez].

Akaso horrek asebete zaitu gehien?

Nik uste dut baietz, harro nago Lauaxeta ezagutzearen alde egin dudan lanarekin, eta nik uste dut inportantzia pixka bat ere izan duela; ez dut esango ezezaguna zela, noski, bere garaiko askok eta askok ezagutzen zuten eta maite zuten, baina hor zegoen ahaztuta, frankismoa zela-eta noski; debekatuta zegoen, eta gero, halako batean, diskoa atera nuen, eta ordutik aurrera ja Lauaxeta lehenbiziko planoan egon da.

Aurrera begira, berriz, zer asmo edo gogo dituzu?

Hara, nik sekula ez dut plan konkreturik egin, eta orain ere ez, eta, gero eta gutxiago, noski [irriz]; ja 82 urte bete ditut, eta ondo nago, ondo sentitzen naiz. Esango nuke inertziaz-edo jarraitzen dudala. Inertziaz eta ilusio handiarekin, gainera, e! Gauza berriak egitea gustatzen zait, eta orain ere beti banabil zerbaitekin…

Baduzu kantu berririk esku artean?

Bueno, momentu honetan berri-berriak ez, baina duela oso denbora gutxi egindakoak badira, bai, pare bat edo hiru… Bai, banabil, bai.

“Beste esku batzuek jasoko dute gure lana,/ ez gera alferrik pasako./ Badu bizitzak etorkizun bat,/ ez da ametsik desegingo”, kantatu zuen Iriondok. Eta abesti horretan aurkitu du Inge Mendiorozek (Andoain, Gipuzkoa, 1973) artistari buruz ondu duen filmerako izenburua. “Iruditu zitzaidan oso bat zetorrela dokumentalaren ildoarekin, bai hura eta bai haren garaiko beste emakume batzuk ekarri nahi genituen eta”. Beraz, Iriondoren biografia baino zerbait gehiago erakusten du Lurdes Iriondo. Ez gera alferrik pasako filmak.

Mikel Laboa Katedrak lagunduta hasi zen Mendioroz Iriondoren inguruan ikertzen, eta “haluzinatu” egin zuela dio. Idoia Garzes idazle eta gidoilariarengana jo zuen, eta elkarrekin ekin zioten lanari. Filmari azken ukituak ematen ari dira orain, eta aurten estreinatzeko asmoa dute.

Inge Mendioroz zinemagilea. ROSA ZOZAYA COSTA

Ikertzen hasi aurretik, zer zenekien Iriondori buruz?

Ez Dok Amairu-ko emakume bakarra izan zela da jaso duguna. Eta gai horri buruz idatzitakoak irakurtzean, konturatu nintzen pertsonaia eta pertsona ez datozela bat, marrazten duten emakumea klixez beteta dagoela, eta garai bateko klixeak orain gutxira arte errepikatu direla: Euskal Herriko nobia zela, Joan Baez euskalduna, minigona janzten zuela… Baina ikusten duzunean zer egin zuen garai hartan, konturatzen zara oso borrokalaria izan zela, oso indartsua. Eta artista polifazetikoa izan zela. Jaso dugu Ez Dok Amairuko abeslaria izan zela, baina, taldean sartu baino lehen, jada urte batzuk zeramatzan bakarka abesten. Gainera, bihotzeko ebakuntza bat egina zioten ordurako. Beraz, oso indartsua zen, eta oso burugogorra zela ere kontatu digute, nahi zuena egiten zuela eta ez zitzaiola batere inporta jendeak zer esaten zuen. Ez Dok Amairuren ondoren ere jarraitu zuen abesten, eta hori ere ahaztu da. Eta tartean, idatzi ere egiten zuen: bere lehen liburua frankismo garaian idatzi zuen, euskaraz.

Zer iturritara jo zenuen irudi berri hori osatzeko?

Bilaketa lan handia izan da. Ikusi nuen deskribatu izan diguten Lurdes horrekin ez nentorrela bat inondik ere, eta emakume izate horrek baldintzatu zuela bai haren bizitza bai gerora hura ikusteko izan dugun modua. Konturatu nintzen bazeudela emakume batzuk aipatu nahi nituen gaiak jorratu ahal zituztenak, eta haiek elkarrizketatzea erabaki nuen. Joxemari Iriondorekin ere elkartu naiz, Jose Anjel Irigarairekin… eta haiek ere egin dute ekarpena; adibidez, argazkiak eman dizkidate, Iriondok zuzenekoen audioak ere bai, eta erabili ditut. Baina dokumentalean agertzen diren guztiak emakumeak dira. Dudarik gabe, dokumentalak badu hausnarketa feminista bat bere baitan.

Mariasun Landa da elkarrizketatuetako bat; bertatik bertara ezagutu zuen Lurdes, antzerki ikastaro batean, eta literaturan erreferentetzat daukala dio. Agurtzane Intxaurragak antzerkiaren inguruan hitz egin digu, eta Amagoia Mujika Tolaretxipik, berriz, alde historikoa eman, bere garaian ikerketa bat egin baitzuen kantagintza berriaren inguruan, eta, gainera, hark egin zien Iriondori eta Leteri eman zuten azken elkarrizketa, etxean zirela. Jule Goikoetxea Mentxaka ere elkarrizketatu dugu, eta erreferentzialtasunaren inguruan aritu gara harekin. Eta Iriondoren iloba Koro Berasategi Iriondo ere bai; beraz, Lurdes gertu-gertutik ezagutuko dugu.

Garai hartako beste abeslari batzuekin ere hitz egin genuen: Maite Idirinekin —duela hiru urte egin genion elkarrizketa, azkena— eta Patxika Erramuzperekin —Ez Dok Amairu bukatzean, Lurdesekin abestu zuen Zazpiribai taldean, eta Maiterekin ere bai beste talde batean—. Estitxurekin ez, hila zelako, baina hura ere ageri da dokumentalean. Bestalde, Lurdes ikusita, kantatzera animatu ziren beste emakume pila bat, beste olatu moduko bat egon zen horren harira, nahiko indartsua, eta orduan hasi zen abesten Ana Guadalupe Fernandez Lupe, oso-oso gazte; hura ere elkarrizketatu dugu.

Horiek guztiak bildu ostean, Iriondoren inguruan zenuen irudia aldatu zitzaizun?

Bai, guztiz. Gainera, haren alderdi polifazetiko hori zoragarria iruditzen zait, zeren denetarik egiten zuen: idatzi, musika egin, marraztu… Ez Dok Amairu utzi zuenean, beti jarraitu zuen euskara eta euskal kultura berpizteko eta sortzeko lanean, eta ikusi zuen jarraipen hori haurren bitartez egin behar zela. Beraz, haurrentzako liburuak eta diskoak egin zituen. Lehen esan dut: uste nuen ez nekiela ezer hari buruz, baina gero konturatu nintzen ikastolan haren liburu bat oso-oso presente izan genuela, Asto baten malura [1975]; Halaber, dokumentalean Txalupa abestia erabili dugu, eta disko hura [Ortzadarra (1978)] etxe guztietan zegoen! Eta Lurdes Iriondorena zen. Benito otsoa eta beste antzerki batzuk bideoan grabatzen zituen; beraz, egin zuen lana hurrengo belaunaldira ere iritsi da gerora. Azkenean, hiru belaunaldi harrapatu ditu Lurdesek, nahiz eta haren irudietan zortzi urteko lan bat bakarrik ikusten dugun eta hori erakutsi diguten; bizitza osoan egin zuen lan horren bitartez, hiru belaunaldi ukitu ditu, eta, gainera, gauza desberdinekin.

Irudi aldetik, nola erakutsiko duzu hori guztia?

Ez Dok Amairuk ez zituen kontzertuak grabatu nahi izaten, eta beraz, argazkiak badaude, baina irudi filmiko bat ere ez. Eta hasi ginenean pentsatu genuen nola kontatuko ote genuen hau guztia argazkiekin bakarrik… Eta tira, beste ildo edo baliabide batzuk erabili ditugu. Beste sortzaile batzuk ere sartu dira lanera, eta sormenetik ere jo dugu; zerbait esperimentalagoa da.

Bestalde, kazetaritzaz ere hitz egin nahi nuen, jaso dugun irudia hedabideetatik ere badator eta. Eta hor bada emakume bat, Maite Barnetxe, Iparraldeko kazetari bat izan zena: programa bat egiteko eskatu zioten, irudiekin, eta, niretzat, haren ikuspuntua guztiz ezberdina da, beste begirada bat dago hor. Iparraldean eta Hegoaldean ze garai desberdinak izan ziren ere ikusten da.

Pentsa daiteke musikak pisua izango duela dokumentalean. Zuzeneko grabazioak-eta aipatu dituzu, eta Maite Arroitajauregi Mursego-k ere parte hartu du.

Hori da. Mursegok Lurdesen abesti baten moldaketa egin du; izatez, abestiaren hiru zati hartu, eta hiru bertsio egin ditu. Lan zoragarria egin du. Niretzat hori da belaunaldi berriek Iriondoren musika jaso eta birmoldatzea.

“Jendea ez da konturatzen zer zen Lurdes Iriondo 60ko hamarkadan. Eszenatokian transformatu egiten zen, ikaragarria zen, eta jendea liluratuta gelditzen zen”. Jose Anjel Irigarairen hitzak dira, Eriz Zapirainek Zai zoi bele (2009) dokumentalean jasoak. Garai hartako euskal kantagintzaren izar nagusia izan zen Lurdes Iriondo (Donostia, 1937-Urnieta, Gipuzkoa, 2005), baita Ez Dok Amairu taldearen barruan ere. Baina izar haren argia itzaliz joan zen denborarekin, eta izpi batzuk baino ez dira heldu gaur eguneraino. «Iriondok gainditu egin zituen bere garaiko patriarkatuaren mugak, baina ezin izan ditu historiaren oztopoak gainditu; hizkuntzaren eta kulturaren alde egin zuen borroka lausotu egin du denborak”, Jon Martin Etxebestek ondorioztatu duenez.

*Loturiko artikulua.

Lourdes Iriondo kantaria (Urnieta, 1937-2005). Hastapen urteetako emanaldi batean, Donostian (1964-66?).

Iriondo hil zela hogei urte beteko dira aurten, eta haren izenari eta izanari oihartzuna emateko asmoz, Lurdes Iriondo, isilarazitako ahotsa liburua idatzi du Martinek (Oiartzun, Gipuzkoa, 1981); EHUko irakasle eta ikerlaria, bertsolaria eta literaturan ere aritua da Martin, eta Eusko Jaurlaritzak antolatzen duen Berdintzen bekaren bultzadaz osatu du lana. Aitortu duenez, ikertzen hasi aurretik nahiko ezezaguna zitzaion Iriondoren figura hari ere: “Psikodidaktika masterra bukatu eta gero, doktore tesia egiten hasi nintzen, eta Xabier Lete aukeratu nuen. Eta ikertzen ari nintzela konturatu nintzen garai hartako prentsan garrantzia zeukaten pertsonak eta nire ezagutza maila ez zetozela bat. Eta hori Lurdes Iriondorekin gertatzen zitzaidala batez ere”.

Uste hori izan zuen lanerako abiapuntu, hau da, “euskal jendarteak Iriondo ez duela Ez Dok Amairuko beste kide batzuen maila berean gogoratzen”. Baita “historiak memoria maskulinizatzeko joera” dueneko ideia ere. Eta zenbait metodologia kuantitatibo eta kualitatibo baliatu ditu ikerketa osatzeko: Lurdes Iriondo-Xabier Lete funtsa arakatu du, zeinak garai hartako prentsa zatiak biltzen dituen nagusiki; Iriondoren inguruko ikerketa eta biografia urriak berrikusi ditu —Joxemari Iriondok Bidegileak bildumarako idatzitakoa da osoena—; eta gertutik ezagutu zuten hainbat laguni elkarrizketa sakonak egin dizkie —horien artean daude Maria Jesus Iriondo, Joxemari Iriondo, Nekane Oiarbide, Arantxa Lete eta Jose Anjel Irigarai—, besteak beste. Hari horiekin, biografia berri bat josi du Martinek.

Donostian sortu zen Iriondo, 1937an, 11 senideko familia batean. 7 urte zituela Urnietara aldatu ziren, eta han bizi izan zen hil artean. Mojetan ikasi zuen, eta misiolari joatea izan zuen buruan bolada batez gaztetan, baina bihotzeko eritasun larria atzeman zioten, eta asmoa bertan behera utzi zuen. Denboraldi luzetan etxean egotera eta bere burua zaintzera behartu zuen gaitzak.

Musikan trebatzeari ekin zion orduan, txikitatik agertu zuen zaletasunari eta dohainari bide emanez. Etxean kantuzaleak ziren, eta Urnietako txistulari taldean ere aritu zen. Zazpi urtez opera eta kantu ikasketak egin zituen Donostian, gitarra ere ikasi zuen eta kantuak egiten ere hasia zen ordurako. Eta hala, aitak oparitutako gitarrarekin, 1964an atera zen lehen aldiz jendaurrera, Andoainen (Gipuzkoa), ikastolaren alde kantatzera.

Berehala nabarmendu zen, eta emanaldi gehiago egiten hasi. Aizarnan (Zestoa, Gipuzkoa) 1965eko Gazteriaren Egunean eman zuen kontzertuaren ondotik, Joxemari Iriondo kazetari eta lehengusuak Loiolako Herri Irratira joateko eskatu zion; han grabatutako kantuak lau haizeetara zabaldu zituen irratiak, eta Euskal Herri osotik hasi zitzaizkion deika. Denei ezin baietzik eman ibili zen hurrengo hilabeteetan; urte hartan 40 bat kantaldi eman zituen, eta 1967an 170 jaialditan aritu zen. Ez oztoporik gabe, ordea, besteak beste, zentsura jasan baitzuen. Baina hara eta hona segitu zuen, eta 1967an argitaratu zituen bere lehenengo bi diskoak.

Ez Dok Amairu (1966-1972) taldearen sortzaileetako bat izan zen, eta kiderik ezagunena ere bai kolektiboa osatu zutenean. Emanaldietan parte hartzeaz gain, taldearen kudeaketa lanak ere bere gain hartu zituen, harik eta Nekane Oiarbidek lekukoa hartu zion arte. Kolektiboa desegin zenean, bakarkako bidean segitu zuen, eta beste hainbat lagunekin ere egin zituen emanaldiak, tartean, Zazpiribai ikuskarian zein kantukide eta senar zuen Xabier Leterekin. 1978an eman zuen bere azken kontzertu ofiziala, Hernanin (Gipuzkoa). Bihotzeko ebakuntza zail bat egin zioten garai hartan, eta osasuna zein beste arrazoi batzuk tarteko, oholtzak uztea erabaki zuen.

Plaza publikotik aldendu arren, ez zuen euskararen eta kulturaren aldeko lana bazter utzi. Urnietan, haurrekin hasi zen lanean; Buruntza antzerki taldea sortu zuen, eta haur literaturako zein antzerkirako lan ugari idatzi zituen. Parrokian ere jardun zuen, beharra zutenei laguntzen.

Lurdes Iriondo. JOXEMARI IRIONDOREN ARTXIBOA

Euskal kantagintza berria ernaltzeko ezinbesteko pieza izan zen Iriondo, beste hainbatekin batera. Mugimendu haren eta Ez Dok Amairu taldearen egitekoaz, hala mintzatu zen 1966an, Zeruko Argia-n: “Euskal abestia galdutzen ari zala konturatu giñan. Aspalditik, gazte jendeak irrati eta telebisioan entzuten zituen abestiak kantatzen zituan. Gauz onen arrazoia zein ote zen pentsatzen jarri giñan, eta iritzi batera iritxi giñan: euskal gaztediari etzaizkiola abesti zaharrak aski. [...]. Gaztediak garaiko abesti berriak bear dituala. Eta ontaz konturatu giñanean, euskal abeslari guztiak batu egin giñan eta ‘Ez dok amairu’ taldea sortu genuen [...]. Guk, antziñako abesti jatorrak berpiztu egin nai ditugu: eta, era berean, abesti berriak sortu, era guzitakoak. [...] Gaurkoak izan nai degu eta ori da dena”.

Gero eta abesti konprometituagoak hasi zen kantatzen Iriondo. Hastapenetakoen aldean, “gogorragoak”, haren hitzetan; hala azaldu zuen bilakaera hori berak, Zeruko Argia-ko elkarrizketa berean: “Bear bada, lehenago abestia gauz polit bat bezela konsideratzen zen. [...] Gaur berriz, esakizun aundiak ditu herriari kantatzen zaion abestiak. Beste kontzientzi batekin kantatzen da gaur. Herriaren problemak kantatzen dira. [...] Abestia era askotakoa izan liteke. [...] Baiñan gaur iñoiz baiño geiago, abestia herriari bere problemataz itzegiteko modu bat da, batez ere”.

Bere ibilbidean dozenatik gora disko grabatu zituen, laburrak nahiz luzeak; bakarka gehienak, Leterekin ere bai besteren bat.

“Lete ikertzean konturatu nintzen garai hartako prentsan garrantzia zeukaten pertsonak eta nire ezagutza maila ez zetozela bat. Eta hori Lurdes Iriondorekin gertatzen zitzaidala batez ere”
JON MARTIN ETXEBESTE / EHUko irakaslea eta ikerlaria

 

Xabier Lete, Lurdes Iriondo eta Mikel Laboa, Beran (Nafarroa), 1967an. JOXEMARI IRIONDOREN ARTXIBOA

Garai hartan ez zen ohikoa emakume bat gitarra hutsez plazara ateratzea. Halaxe agertu zen Iriondo —izan ziren beste batzuk ere—, eta, sona lortu ahala, ezizenak ere hasi zitzaizkion jartzen; Joan Baez euskalduna-ren etiketa jaso zuen, baita Euskal Herriaren nobia-rena ere, besteak beste. “Oholtza gaineko emakumeek aparteko trat(amend)ua jaso zuten 60ko hamarkadan. Gizonak ez ziren beste gizonekin hain erraz alderatzen. Emakumeak, ordea, beste emakumeen bitartez etiketatzen ziren”, ekarri du gogora Martinek liburuan.

Garai hartako prentsa aztertuta, tratu horren berri ematen duten beste hainbat adibide aurkitu ditu ikerlariak. “Erabili zen baliabideetako bat xalotasuna eraikitzearena izan zen; emakume gazte manipulagarriaren figura hedatu zuten hainbat egunkarik”. Nazioarteko gaiei kantatu zienean, gizarte gaiekiko zuen interesa zalantzan jarri zuten beste batzuek. Eta haren dohainak azpimarratzen zituzten beste zenbait paternalismoz ere mintzo zitzaizkiola gaineratu du Martinek. Iriondo-Lete bikote izaera ere maiz nabarmentzen zuten, “beti Iriondoren ezaugarri bihurtuz, sekula ez Leterena”. Eta hasierako kroniketan Iriondo abizena aurretik agertzen bazen, gerora atzerago agertuz joan zen.

Familia euskaldun batean jaio zen Iriondo, baina gazteleraz alfabetatzea erabaki zuten gurasoek, eta euskara maila apaldu egin zitzaion. “Eta hor badago misterio bat”, ohartarazi du Martinek: “Zergatik erabaki zuen euskaraz kantatzea eta euskara berreskuratzea”. Liburuko pasarte batean Maria Jesus Iriondok dio ez duela gogoan zergatik egin zuen ahizpak hautu hori, baina ez zirela harritu, “naturala” egin zitzaiela. Martin: “Gaur egunetik begiratuta, esan liteke inertziaren kontra egin zituela gauza gehienak, haize kontra ibili zela”.

Erabaki horren arrazoiei buruzko daturik ez du topatu ikerlariak. Baina nabarmendu du badirela datuak esateko Iriondok jende ugari inspiratu zuela euskalduntzeko bidea hartzera. “Ezinezkoa da kuantifikatzea, baina uste dut harrituko ginatekeela Iriondok zenbat pertsona euskaldundu zituen, zenbatentzat izan zen inspirazio iturri hori egin zitekeela ikustea”.

«Hor badago misterio bat: Zergatik erabaki zuen euskaraz kantatzea eta euskara berreskuratzea»
JON MARTIN ETXEBESTE / EHUko irakaslea eta ikerlaria

Iriondo, Bidegileak bildumako irudi batean.

Ez Dok Amairuko partaideei azkar heldu zitzaien arrakasta, eta “kalitate artistikoari eta teknikoari buruzko ardura” nahiz profesionalizatzeko beharra sentitu zituzten. Kantagintzatik bizitzea, baina, ez zen aukera bat ordura arte, eta taldekide gehienek zuten beste ogibideren bat; Iriondoren kasuan, “familia oneko alaba izateak ematen zion segurtasun ekonomiko bat”. Eta berak hartu zuen, neurri handi batean, “artisten duintasunaren aldarrikapenaren lidergoa”, Ana Gandara EHUko irakasleak bere doktore tesian azaldu eta Martinek liburuan jaso duenez.

1967an Zeruko Argia-n Iriondok berak idatzitako Euskalerriko eskaleak artikulua da horren lekuko. Bertan, kulturgileen prekarizazioa eta militantzia hutsez lan egiteko presioa salatu zituen: “Ikastola baten gastoak ordaintzeko jaialdi bat eratu dala, ta bertara kantatzera joatea oso gauza polita da. Baiñan Euskalherriko abeslari, poeta, idazle, pintore, musiku-eta gañerako artista guziak, bere bizitza ‘artea’ egiñaz jostatzen pasatzera beartuak egongo ote dira, beren herrian jateko aiña ere eskuratzen etzaielako?”.

Martinek azaldu du Iriondo ezagutu zutenei ea emakume errebeldea izan ote zen galdetzeko asmoa zuela. “Baina galdera egitera iritsi aurretik, ia denek aipatu zuten errebeldea zela”. Adoretsua, kementsua, ausarta, arduratsua, irekia eta librea dira elkarrizketatuek hura definitzeko gehien errepikatutako hitzak, besteak beste. “Bere burua ez zuen azpiratzen inoiz. Zerbait ez bazitzaion gustatzen, kataklanka!”, dio Oiarbidek liburuko pasarte batean. Haren apaltasuna ere aipatzen dute gehienek, eta ez zuela inolako omenaldirik nahi sarritan esan izan zuela.

Bestalde, fededuna zen Iriondo, eta balio kristauak garrantzitsuak ziren harentzat. Baina Martinek uste du erlijioari akaso “garrantzi handiegia” eman zaiola haren biografian, eta haren irudi jakin bat zabaldu ahal izan duela horrek. “Hor badago erabat emateko joera bat, zapaldua dagoena laguntzeko joera bat, nolabait mojaren irudiarekin lotu daitekeena; baina, aldi berean, beste alor asko justu kontrakoa dira. Iruditzen zait oso erraz katalogatu direla zenbait gauza erlijiotik, eta berak askoz ere pentsaera konplexuagoa zeukala”.

Emakume artistak mugatzeko eta historian ikusezin bihurtzeko mekanismoak aztertzen ditu Martinek liburuaren lehen partean, eta zera dio: “Emakume kementsua izan zen Iriondo, eta, posizio arrakastatsua lortu bazuen, mekanismo hauei aurre egiteko gaitasuna eta indarra izan zituelako izan zen. Bide urratzaile posizioak, etengabeko esfortzuak, nekea sortzen du, ordea”.

“Gaur egunetik begiratuta, esan liteke inertziaren kontra egin zituela gauza gehienak, haize kontra ibili zela”
JON MARTIN ETXEBESTE / EHUko irakaslea eta ikerlaria

Iriondo, Urnietako etxean, musika emanaldiak utzi osteko argazki batean. JOXEMARI IRIONDOREN ARTXIBOA

“Nabil, eta nabilelako nago hain neke (…)”, abesten zuen Iriondok Hala ere (1974) kantuan. Askotariko arrazoiek eragindako neke horrek eraman zuen plazak uztera, baina, hala ere, ordutik aurrera ere ez zen geldirik egon. “Bere lekua haurren sormenera eta emakumeen euskalduntzera bideratu zuen Iriondok 1978tik aurrera”, Martinek liburuan dioenez. Transmisioan jarri zituen indarrak, eta haurrentzako hainbat disko, liburu eta antzezlan ondu zituen, baita antzerki talde bat osatu ere, Urnietan. Halaber, euskararen eta kulturaren bidez parrokiako emakumeekin, bereziki migratzaileekin, egin zuen lana ere jaso du ikerlariak, “ahalduntzeko espazio bat sortzen” ahalegindu zela iritzita. Martinen ustez, arlo horietan bideratu zuen “zapaldua zegoena seinalatzeko eta salatzeko” artistak berezkoa zuen joera.

“Konbentzitua nago Lurdesekin injustizia moduko bat egin dela, eta erreparaziorako aukera perfektua daukagula aurten”
JON MARTIN ETXEBESTE / EHUko irakaslea eta ikerlaria

2005eko abenduaren 27an hil zen Iriondo, eta, haren bizitzari ez ezik, hil ostean jaso zuen aitortzari nahiz ondorengoengan izan zuen eraginari ere erreparatu die ikerlariak. Ez zuela omenaldirik nahi esan izan zuen artistak, eta bizirik zela ez zuen halakorik jaso —bai, aldiz, hil ostean—. Horren harira, erakundeen eginbeharraz gogoeta egin du Martinek: “Batzuetan gauzak berez ateratzen dira, eta beste batzuetan sustatu egin behar dira. Eta uste dut instituzioei badagokiela sustatzea, eta ikerlarioi, neurri batean, ere bai. Konbentzitua nago Lurdesekin injustizia moduko bat egin dela, eta erreparaziorako aukera perfektua daukagula aurten”. Oraindik ere haren lanean sakontzeko hari mutur asko daudela, eta idatzi duen liburua “abiapuntu bat baino ez” dela gehitu du. Eta azkenaldian Iriondoren lanari edo izanari buruzko “itzarraldi” batzuk sumatuta, itxaropena agertu du. “Susmoa daukat, baina ez dakit susmoa esperantza den, berpizkunde bat izaten ari garela”.

Soinuan bata eta txistuan bestea, bi musika tresnetan erreferentetzat hartuak dira Gorka Hermosa eta Garikoitz Mendizabal. Nazioartean maiz saritua, Hermosak konposatutako lanak mundu osoko orkestrek jo izan dituzte urteotan; eta Mendizabalek, berriz, urteak daramatza frogatzen txistua molde eta joera askotara egokitzen dela. Nork bere aldetik osatu dute beren ibilbidea, baina elkarrekin ere aritu izan dira. Orain, beste urrats bat egin, eta elkarrekin ondu dute Sustraien matxinada albuma. Hermosak konposatutako 11 kantu bildu dituzte diskoan, Carles Benavent eta Tino di Geraldo musikari sonatuekin batera grabatu dituzte, eta Elkar diskoetxeak plazaratu du bilduma.

Gorka Hermosa eta Garikoitz Mendizabal, akordeoia, txistua eta disko berria eskuetan dituztela, Donostian. GORKA RUBIO / FOKU

Bi musikariek aspalditik zuten elkarrekin aritzeko desira, Hermosak azaldu duenez. “Agendak uztartzea asko kostatu zitzaigun, baina biok genuen batera jotzeko gogo handia. Azkenean, duela lau bat urte edo, errepertorio bat egitea lortu genuen. Eta biok flipatu genuen”. Lantzen ari ziren hori grabatzea proposatu zion Mendizabalek, baina, hamabi diskoren ostean, zalantzak zituen soinulariak. “Beste zerbait grabatzekotan, ilusio handi-handia egiten zidan zerbait izan behar zuen”. Eta “amesten hasita”, pentsatu zuen gustura egingo lukeela disko hori Carles Benavent baxu jolearekin eta Tino di Geraldo bateria jolearekin. Eskarmentu handiko musikariak dira biak ala biak, besteak beste Miles Davis, Chick Corea, Paco de Lucia eta Camaron de la Islarekin aritutakoak.

Eta aukera hori sortu zitzaien. “Santanderren [Espainia] jo zuten batean, elkarren lagun batekin garagardo bat hartzen bukatu genuen, eta bota nien. Eta pandemia garaia zenez eta agenda normalean baino hutsago zutenez… Mirari hutsa izan zen, baina lortu genuen”. Aurrez “bihotzak” gidatuta hautatutako kantuak hartu, eta landetxe batean astebete eman zuten lau musikariek, entsegu “intentsibo” batean, Hermosak azaldu duenez. Ondoren, estudiora sartu, eta egun eta erdi baino ez zuten behar izan diskoko 11 kantuak grabatzeko.

Mendizabali egindako lana goraipatu dio soinu joleak. “Nire ustez, haren soinuak erraietara eramaten gaitu, euskal kulturaren funtsera, eta gero, berak, daukan birtuosismoarekin, beste unibertso batzuetara eramaten du txistua, agian euskal musikan bera iritsi den arte posible ez ziren unibertsoetara”.

Hermosaren piezetan estilo askoren “fusioa” dagoela azpimarratu du Mendizabalek, eta diskoan ere “azpi-azpian” horietako bakoitzetik badagoela zerbait iritzi dio. “Horrek zer ekartzen du? Bada, txistuarentzat izugarrizko erronkak”, aitortu du. “Erronka horiei aurre egiteak aurrelan bat eskatu digu; nola atondu joerak, tesiturak, artikulazioak… izan zedin zerbait benetan noblea eta duina, txistuaren esentzia galdu gabe. Eta uste dut lortu dugula”. Benavent eta Di Geraldorekin aritu izana “esperientzia ahaztezina” izan dela gaineratu du.

Bi musikariak maisutzat jo ditu Andres Kamio Jitu Elkar argitaletxeko musika arduradunak. “Eta hori gutxi balitz bezala, diskoa grabatzeko beste bi munstroren laguntza izan dute”. Hala, “maila handiko grabazioa” ondu dutela iritzi dio. “Gure musika tradizionalarekin eta folklorearekin horren lotuta dauden bi instrumentu hauek, bi maisu hauen eskuetan, soinuzko beste unibertso batera eramaten gaituzte”. Horregatik, entzuleei ohartarazi die “buruan txikitatik izandako sonoritatea ahaztu eta beste zerbait entzuteko prest” egoteko. Askotariko doinuak josi, eta folketik, jazzetik, musika garaikidetik eta klasikotik edaten duten kantuak landu dituzte bi egileek. “Nahasketa bat da, musika klasikoaren parametroetatik abiatuta, euskal folkloreko erritmo eta doinuak jazzaren askatasunarekin batzen dituena”.

Zuzenekoei ekiteko prest

Orain, lana zuzenean aurkezteko bideari ekingo diote. Hermosaren jaioterrian emango dute lehen kontzertua, Zumarragan (Gipuzkoa), hilaren 23an, Antioko baselizan. Ondotik, Gasteizko Antxina Folk -azaroan- eta Bilboko Loraldia -2024ko martxoan- jaialdietan ere ariko dira, baita Madrilen ere -2024ko otsailean-.

Molde berezia izango du Bilboko saioak, gerora biran errepikatu nahi dutena, Hermosak iragarri duenez: “Euskal literaturan erreferente diren hiru emakume gonbidatu ditugu: Nerea Arrien, Leire Bilbao eta Toti Martinez de Lezea. Sustraien matxinadaren kontzeptuari buruzko gogoeta literarioak egingo dituzte, eta guk piezak tartekatuko ditugu”.

Adierazi dute ez dakitela ziur kontzertuetan Benaventekin eta Di Geraldorekin ariko ote diren, baina ez dute aukera baztertzen.

Mikel Telleria musikaria, Usoa Zumeta artista eta Agurtzane Solabarrieta Usurbilgo alkatea, Zumeta Arte Estudioan, diskoa aurkezten. (Maialen Andres / Foku)

Diskoaren lehen hazia pandemia betean, itxialdi garaian ernatu zela azaldu du Telleriak. Etxetik apenas atera ezin zen egun horietako batean iritsi zen Zumetaren heriotzaren albistea, 2020ko apirilaren 23an. Eta urte batzuk lehenago Zumetak BERRIAri eskainitako elkarrizketa batean, «zoragarria» iruditu zitzaion adierazpen bat irakurri zuen. Zerk bultzatzen ote zuen pintatzera galdetu zion kazetariak margolariari, eta hala erantzun zion: «Egin beharrak. Ez badut pintatzen, ez naiz ongi aurkitzen. Oreka bilatzeko da, eta bizitzeko gogoa». Musikariaren ustez, obra asko sortzeko abiarazlea izan da Zumetak aipatu zuen behar hori, eta berak ere sortzeari ekitea erabaki zuen. «Kantu bat egingo niola pentsatu nuen».

Zumetaren obran gakotzat zeuzkan alderdietan bilatu zuen inspirazioa; besteak beste, koloreen munduan, mihise zurian eta pintatzea bizigai izatean. «Elementu horiekin lehen estrofa osatu nuen, eta, behin hori lortuta, bestea ia berehala atera zen; bi-hiru egunean egin nuen kantua». Etxekoei erakutsi, haiei gustatu, eta sortzen jarraitzea erabaki zuen, nolako diskoa egin nahi zuen pentsatzen.

Bien bitartean, 2020ko ekainean, Bernardo Atxagaren deia jaso zuela kontatu du Usoa Zumetak; idazleak azaldu zion bere aitaren omenezko kantu bat sortua zuela Telleriak, eta etxera gonbidatu zituen. Itxialdia zela eta, urtebetez atzeratu behar izan zuten bilkura, baina, azkenean, iazko ekainean elkartu ziren, lagun artean pieza entzuteko. «Asko gustatu zitzaigun, eta han bertan hitz egin genuen azalean aitaren margolan bat jartzeko aukeraz».

Ekoizlea bilatzea, finantzaketa lortzea eta irudia aukeratzea izan ziren hurrengo urratsak. 2001eko margolan bat hautatu zuten azala janzteko; Usoa Zumetak irudia eta kolore aukerak bidalita, Irati Antiak osatu zuen diseinua.

Zumeta izeneko lehen abesti hura Usurbilen abestu zuen Telleriak jendaurrean lehen aldiz, iazko urrian, Zumeta in memorian ekitaldian. Hogei urte dira diskorik eman ez zuela, eta jendaurrean ere ez zuen aspaldian kantatu, baina «oso gustura» sentitu zen emanaldian, eta horrek animatu zuen diskoa osatzera.

Bi ardatz, hamaika molde

Lanak bi ardatz jorratuko zituela erabaki zuen: «Batetik, pintura munduko metaforak landu behar zirela kantu batzuetan, eta, bestetik, alderdi soziala landu behar zela, Zumetak ere bere konpromisoa erakutsi zuelako herri honekin». Horiek zehaztuta, konfinamendu garaian sortu zituen kantuetako batzuk, eta geroago beste batzuk. Betiere eklektikotasuna bilatuz. «Nire ustez, kontraste handiko disko bat da. Nire asmoa izan da, hasiera-hasierako kantutik azkenekora, batak hurrengoarekin ez zezala zerikusirik izan». Hala, maitasuna du hizpide Euri hotzena kantuak, zorionaren egungo eredua zalantzan jartzen du Hainbat lore-k, buruzagi populisten salaketa egiten du Kontularia 5 (collage)-ek, edota Aita Mari salbamendu ontzia du ardatz Hala ere-k. Bada baladarik, funk printzarik ere bai, baina rocka da nagusi, Telleriaren hitzetan. Baina horretan ere bilatu du kontrastea sortzea. «Orokorrean, esan daiteke dena rocka dela, baina estilo ezberdinetako rocka». Eta lan oso bezala planteatu duelako, diskoa hasi eta buka entzutea gomendatu du.

Koldo Uriarteren Gasteizko estudioan grabatu zuen lana —hura izan da ekoizpen arduraduna, eta hainbat tresna ere jo ditu—, musikari «oso onek» lagunduta: Iñigo Goldarazena (baxua), Ander Hurtado Saratxo (bateria), Eriz Perez (mandolina), Xabi Martinez (biolina) eta Raul Vera (gitarra elektrikoa) izan ditu alboan.

«Artista zoragarria delako» eskaini dio Zumetari albuma Telleriak, baina esan du haren belaunaldi bereko beste zenbait sortzaile ez dituela omendu gabe utzi nahi, Basterretxea, Ruiz Balerdi, Ameztoi, Ortiz de Elgea, Txillida, Oteiza eta beste aipatuta. «Euskal artea modu duin batean jarri zuten munduaren aurrean, nazioarteko punta-puntako beste artisten maila berean. Niretzat hori balioesteko modukoa da».

Lana Durangoko Azokan izango da salgai, autoekoizleen plazan eta online dendan, baita dendetan eta plataformetan ere geroago. Datorren urtean zuzenean aurkezteko asmoa ere badu.

Zumetaren muralak 50 urte

Eusko Jaurlaritzaren babesaz gainera, euskarazko kultur sormenerako Usurbilgo Udalaren diru laguntza jaso du diskoak. Agurtzane Solaberrieta alkateak azaldu duenez, beste zortzi proiektu babestu ditu udalak laguntzen lehen deialdian, eta sorkuntza sustatzen segituko dutela ziurtatu du. «Pozgarria da diskoa argitaratuta egotea eta proiektuak martxan ikustea; halakoak guretzat akuilu dira, abiatutako bidean aurrera egiten jarraitzeko».

Zumetaren obrari lotutako iragarpen bat ere egin du alkateak. Heldu den urtean 50 urte beteko ditu Usurbil erdigunean dagoen Zumetaren muralak, eta, urteurrenaren harira, kultur egitarau «mardula» prestatzen ari da jada udala, familiarekin elkarlanean. Xehetasunak laster jakinaraziko dituztela gehitu du Solaberrietak.

Andres Kamio Jitu, Felipe Juaristi, Harkaitz Millan, Karlos Gimenez eta Anjel Valdes, Imanolen inguruko disko-liburua aurkezten. (Gorka Rubio / Foku)

Hogeitik gora disko argitaratu eta dozenaka abesti eman zituen Imanolek lau hamarkadako bidean, eta ibilbide horren erakusgarri da disko-liburua. Hain zuzen, haren 40 abesti eta hainbat testu bildu dituzte lanean, «hasi 1960ko hamarkadako kantu politiko eta sozialekin, segi kantutegi tradizionalari egin zion ekarpenarekin, eta buka olerki klasiko eta garaikidez osatu zituen pieza gogoangarriekin». Bi CDtan banatu dituzte kantuak, hogeina bakoitzean. Tartean daude, besteak beste, Nire euskaltasuna, Mendian gora, Ilun-ikarak eta Zure tristura lehen diskoan; eta Mayo, Maitiak galdegin zautan, Ausencia, Maitia nun zira eta bildumari izena ematen dion Kantatzen du kantuz bigarrenean. Valdesek aitortu du kosta egin zaiola erabakitzea zer pieza utzi kanpoan; «hain da izugarria haren obra…». Baina uste du lortu duela haren izaera, sentsibilitatea, olerkiarekin zuen lotura, haren gaitegia eta ahotsaren garapena islatzen duen bilduma bat osatzea. «Esango nuke Euskal Herriko historiako ondarerik inportanteenetakoa dela haren obra, gaitegiagatik, kalitateagatik eta berotasunagatik».

Halaber, Valdesek berak, Elixabete Garmendiak, Karlos Gimenezek eta Felipe Juaristik idatzitako testuak jaso dituzte liburuaren hasieran, bai Imanol eta bai haren obra garaiko testuinguru politiko eta sozialean kokatzeko. Ondotik, bi CDetako kantuen hitzak bildu dituzte, baita Imanolek argitaratu zituen diskoen azalak eta fitxak ere. Abeslariaren zuri-beltzeko argazki batzuk ere badira liburuan; gitarra edo mikroa eskuetan ageri da gehienetan.

Beti hobeto kantatzea xede

Justiziari, bakeari, askatasunari, lurrari eta maitasunari kantatu zien abeslariak, Valdesek gogorarazi duenez, eta «gizakiari barne bakea ekartzeko ahalegin izugarria» egin zuela gehitu du. «Beti saiatu zen pertsonen barruraino bide bat irekitzen bere kantuaren, bere talentu erraldoiaren eta bere ahots izugarriaren bidez». Behin kontatu zion gero eta hobeto kantatzea zuela bizitzan helburu bakarra. «Sentikortasun handia zuen, eta gogo izugarria ikasteko, ahotsa lantzeko, aurrera egiteko, azkenean gizakiaren zerbitzura ipintzeko». Beti alboan izan zituen musikari «handiek» ere zerikusirik izan zuten haren exijentzian, Valdesen ustez.

Karlos Gimenez izan zen haietako bat. Imanol Paristik itzuli zenean ezagutu zuen, eta urteetan ibili ziren elkarrekin. «Beti zebilen gauza berrien bila, eta gauza asko ikasi nituen haren ondoan», gogoratu du musikariak. Felipe Juaristik, berriz, nabarmendu du «Imanolen oroitzapena» dakarrela bildumako kantu bakoitzak. «Hura bizirik dago haren kantak bizirik dauden bitartean, eta hori da musikaren indarra».

Halaber, Imanolek «Francoren diktaduraren eta ETAren totalitarismoaren aurkako konpromiso irmoa» izan zuela nabarmendu du Harkaitz Millan Gipuzkoako Kultura diputatuak, eta haren kantuen sakontasuna eta ahotsaren berezitasuna goraipatu ditu.

Krisialdi pertsonal bat igaro zuen, eta, oreka galtzearen sentsazioari aurre egiteko, sormenean aurkitu zuen tresnarik indartsuena Markos Untzeta musikariak. Pandemia iritsi zen ondoren, eta garai hartan orekarik eza sentipen kolektiboago bat ere izan zitekeela pentsatu zuen. Bizipen horien emaitza dira Ekilibrista diskoan jaso dituen hamar kantuak. Aurreko lanetan bezala, countryaren, bluesaren eta pop-rock amerikarraren doinuekin jantzi ditu abestiak bere seigarren lanean ere, eta Gaztelupeko Hotsak diskoetxearekin eman du argitara.

Untzetak berak azaldu duenez, «oreka pertsonala galtzean, egoerari zein tresnarekin egin ahal zaion aurre» aztertu du diskoan, eta hari horrek lotzen ditu kantu guztiak. «Nire kasuan, sormena izan zen erabili nuen tresna nagusia. Bizi izandako krisialdi pertsonal bati eta ondoren etorri ziren pandemiari eta horrek sortutako egoerari erantzun bat eman nahi nien, izango zena sortzailea, batetik, eta bizizalea, bestetik. Ez nuen egin nahi zerbait iluna edo tristea, nahi nuen egin zerbait bizia eta taupakaria». Eta diskoan hori islatzea lortu duela uste du.

Bildumako zortzi kantu pandemiaren aurretik ondu zituela esplikatu du musikariak, eta, beste biak, berriz, pandemiaren ostean. «Ordurako jada banuen irakurketa desberdin bat egitera bideratzen zuen kantu multzo bat. Jada ez zen norbaiti gertatu ahal zaion zerbait, baizik eta gizarteari gertatu zitzaion zerbait; ekilibrista ez naiz ni bakarrik izan, guztiok izan ginen ekilibristak noizbait sasoi hartan, eta bestela ere bai».

Azken hamar urteotan alboan izan duen bidelagunarekin, Giovanni Zanon gitarristarekin landu zituen kantuen oinarriak zein moldaketak Untzetak. Orain dela urtebete, maketa bat grabatu zuten Haritz Harregiren estudioan, eta horixe izan zuten oinarri gero beren ekarpena osatzeko bai Karlos Aranzegik (bateria) bai Fernando Neirak (baxu elektrikoa eta kontrabaxua). Untzeta: «Egia esan, oso ondo bereganatu zuten. Maketa grabatu genuenerako kantuak oso landuak zeuden, eta horrek asko erraztu zuen lana». Entsegu saio batzuk egin ondotik, berriro jo zuten Harregiren estudiora kantuak grabatzera, eta haren lana ere txalotu du Untzetak, emaitzarekin «oso pozik» geratu direla nabarmenduta. «Hau izan da grabatu ditugun diskoetan gehien landua, prestatua, detaile txikietan atentzio handien jarri duguna, eta prozesuaren urrats guztiak hoberen zaindu dituguna».

Untzetarekin grabatu duen bigarren lana du Zanonek, eta, haren ustez, «alderdi ia denetan hobekuntza nabarmena» sumatzen da lan berrian. Horretan, beste bi musikarien ekarpenek zerikusi handia izan dutela uste du. Lortu duten sonoritatea nabarmendu du. «Ni ez nago Markosen buruan, baina harekin egindako ibilbidea eta gero, hainbeste denbora elkarrekin pasatu eta gero, esango nuke asko hurbiltzen ari dela aspalditik nahi izan duen horretara». Une oro soiltasuna izan dutela iparrorratz gehitu du. «Lan hau izan da guztia jarriz hasi, eta, ondoren, kentzen eta kentzen joatea, ia biluzteraino; hala sentitzen dut nik. Oso lan biluzia da». Eta bat etorri da Untzeta harekin: «Soiltasunaren, gardentasunaren eta moldaketa delikatuen bila joan gara».

Gitarra soilez eta harmonikaz, diskoko lehen kantua, “Ekilibrista” eman dute biek lana aurkezteko agerraldian. Ordea, bildumakoak «kantu elektrikoagoak» direla ohartarazi du Jose Felix Azkarate Xarra Gaztelupeko Hotsak diskoetxeko kideak. Gogorarazi du Untzetak orain dela hogei urte hasi zuela bere ibilbidea, eta lan akustikoak zein elektrikoak tartekatu izan dituela ordutik, baina «bere bidetik gutxi apartatu» izan dela; euskaraz kantatzetik, eta bluesaren, countryaren eta Ameriketako musikaren ildotik, alegia.

Beldurrak, dudak, beharrak

Lehen kantuak iragartzen du diskoaren gai nagusia dena. «”Ekilibrista”-k modu oso zuzenean hitz egiten du oreka galtzen dugunean izaten ditugun beldurrez, galderez eta beharrez. Oreka galtzean, saiatzen zara ulertzen zer gertatzen den zure barruan eta zure inguruan, eta hortik doaz, kantuz kantu, diskoak gero garatzen dituen gaiak», azaldu du Untzetak.

Kantuak berarentzat zer diren, idaztean zertan ari ote den galderari musikariak eman dion erantzuna litzateke, berriz, “Aztarnak”: «Kantu bakoitza munduan uzten dudan aztarna bat da, erregistro bat, hemendik pasatu naiz eta hemen dago horren testigantza. Eta horrek badauka bere balioa». “Beheko solairua”-n, krisialdian bizi izandako antsietate momentuak deskribatu ditu, «baina ez emozioen aldetik, modu hotz, zuzen eta objektibo batean baizik». Eta “Maitasunaren atea”-n, maitasuna bera aldarrikatu du, horixe baita, haren ustez, oreka galtzean ase beharreko aurreneko beharrizana: «Maitasunaren atetik kanpo ez dago bizitzarik, ez dago ezer».

“Izaki isilen bizilekua”-n berarentzat «txikiak baina funtsezkoak» diren kontzeptuak zerrendatu ditu. “Maskara”-k, berriz, pandemia garaiari ez, baizik eta nork bere ezinak ezkutatzeko janzten dituen mozorroei egiten die erreferentzia. “Beti dabil zerbaiten bila” piezan bere buruaz ari dela aitortu du Untzetak, baina baita «inkonformista den eta bere ametsetan sinisten duen jendeaz» ere.

Horiek denak osasun krisia piztu aurretik idatzi zituen, eta diskoa osatzen duten beste biak, berriz, osteko egoerari erantzuteko. Sasoi hartan sentitutako frustrazioa du hizpide “Zertan geratu da nire babeslekua?” kantuak, eta ziurgabetasun sentipena, berriz, “Agian bai, agian ez” izenekoak.

Egun jakinik iragarri ez badu ere, aurrerantzean lana zuzenean aurkezteko asmoa du. Neira eta Aranzegiren ordez, Walter Tuzzeok (baxua) eta Iñaki Ortegak (bateria) joko dute kontzertuetan.

Mainlander taldeko kideak, diskoa eskuetan dutela.

Aurrez beste hainbat taldetako kide izan dira bai Alberdi (ahotsa) bai Balta Etxebarria (teklatua), Imanol Beobide (bateria), Aitor Huergo (gitarra) eta Josu Azkue (baxua), eta elkar ezagutzen zuten horregatik. Duela bost urte, ama zaintzen aritu zen garaian, hainbat letra lantzen hasi zen Alberdi. «Gizarteko gai tabuak kalera atera behar zirela ikusi nuen, eta sufrimenduaren inguruan testu batzuk idazten hasi nintzen. Bi aldetatik heldu nion gaiari, indibidualetik eta sozialetik, eta gai orokor batzuk hartu nituen: suizidioa, depresioa eta bakardadea, terrorismo patriarkala…».

Ezagunak zituen musikariengana jo zuen gero, musika instrumentala egiten zuen Marmok taldekoengana, hain justu. Eta elkarrekin, kantuak ontzen hasi ziren duela hiru bat urte. «Nik idatzitako letrak eta haien zenbait musika uztartzen hasi ginen, eta, abiapuntu horretatik, horiek lantzen edo abesti berriak sortuz joan ginen». Fredi Pelaezekin grabatu zituzten diskoko zazpi kantuak, iragan otsailean, Beasaingo (Gipuzkoa) Pottoko estudioan.

Hika baliatu du Alberdik letra gehienetan. «Izan ere, bi kantutan izan ezik, Mainlanderri kontatzen diot gaur egun nola ikusten dugun mundua». Ez dira samurrak hizpide dituzten gaiak, baina, hala ere, esan beharrekoak direla uste du Alberdik. «Tabuak diren gai batzuk mahai gainean jartzea zen asmoa, ea gai ginen horiez lasai hitz egiteko eta musika egiteko, dramatismorik gabe, musika goxoa ere egin daitekeelako, humanoagoa egiteko sentsazioarekin». Hain zuzen, diskoa entzun duen jendea harritu ere egin dela uste dute taldekideek, «nahiz eta mezuak gogorrak diren eta kañeroa ere baden, goxoa delako entzuteko». Egiten duten musika definitzea zaila dela dio abeslariak, baina rock progresibotzat har daitekeela iritzi dio. «Uste dut abesti guztiak direla desberdinak, eta oso landuak daudela».

Hitzak ontzeko prozesuan, iragan martxoan hil zen eta lagun mina zuen Iñaki Segurola idazlea laguntzaile izan zuela nabarmendu du. «Txikitatik ezagutzen genuen elkar, bere depresioaren gorabeherak urteetan jarraitu izan ditut, eta beti egon gara elkarren alboan». Diskoko azken bi abestiak, “Psikiatrikoa” eta “Heriotzaren muxua”, harekin batera edo harekin izaniko elkarrizketen harira landu zituela azaldu du Alberdik, eta beste kantu guztien hitzak ere hark zuzendu zituela. «Haren falta izango dugu kontzertuan». Pare bat kantu hari eskaintzeko asmoa dutela gaineratu du

Maskarak soinean

Buruko gaitzak eta haiei lotutako oinazea ditu hizpide “Psikiatrikoa” kantuak, eta amaren heriotzaren inguruko sentimenduak eta eutanasiaren gisako auziak, berriz, “Heriotzaren muxua”-k. Bestelako sufrimenduak dira ardatza beste kantuetan. “Esterminioa” izenekoak abiatzen du albuma; Josu Azkuek idatzi du. Nostradamus profezia iragarleari eskaini diote, «gizakiaren beldur handienetako batez, munduaren akaberaz hitz egiten duelako». “Ofelia” dator jarraian, Shakespeareren Hamlet obrako pertsonaiaren izena daramana; «gizonen arteko liskarren ondorioz» hildako emakumeez hitz egiteko baliatu dute haren figura. “Requiem”-ek heriotzari aurre egiteko eskeletoen dantzen tradizioak ditu gogoan, eta “Ararat”-ek, berriz, armeniarren aurkako genozidioa. Eta diskoa ixten duten azken bi kantuen aurretik dator “Azeria”, «sufrimendu digitalaren ihesbide bezala» natura aldarrikatzen duena.

Alberdiren ustez, musika gauza askotarako erabil daiteke; besteak beste, nor bere buruaz eta inguruaz hobeto jabetzeko. «Eta ezer ezkutatu gabe, baikor izanez baina bizi duguna biziz. Sufrimendua hor dago, baina ezkutatu egiten dugu, eta horrela ez da hobetzen gizartea, gauzak mahai gainean jarriz eta konpartituz baizik».

Diskoa zuzenean aurkezteko, ikuskizun berezia prestatzen ari dira. Hainbat kantutan, abesteaz gain, antzeztera ere joko du Alberdik, eta, horretarako, Lurdes Larrañaga artistak diseinatutako maskarak eta kapak jantziko ditu tarteka.

Euskal Herriko Musika Bulegoa elkarteak Barakaldoko BEC erakustazokan eginiko galan banatu ditu seigarrenez bere sariak, gaur arratsaldean, eta sarituek horien guztien aurrean jaso dituzte garaikurrak. Sektoreko ehun profesional inguru bildu dira ekitaldian, baita instituzioetako ordezkariak ere, eta horien guztien aurrean jaso zituzten garaikurrak sarituek. Ehun proposamen baino gehiagoren artetik, hamar artista zein talderen ibilbideari egin dio aitortza Musika Bulegoak: Olatz Salvador, Chill Mafia, Gaur, Ether Ensemble, Maite Larburu, Ramon Lazkano, Verde Prato, Amak, Trio Zukan eta Motxila 21 taldeak saritu ditu aurten.

Saritu guztiak, Barakaldoko BECen egindako ekitaldiaren amaieran. (Marisol Ramirez / Foku)

Elkarteak azaldu duenez, euskal musikaren sektoreari balioa ematea, artisten lanak sustatzea, haien lanak ezagutzera eman eta bultzatzea, eta erakusleiho izatea dituzte helburu sariek. Aurtengo proposamenen erdietan baino gehiagotan emakumeak izan direla buru ere nabarmendu dute. Eta horien guztien artetik, sektoreko zortzi profesionalek osatutako epaimahaiak saritutako artista zein taldeetako zortzi hautatu ditu. Halaber, Zukan Triok Etxepare Euskal Institutuaren Musika saria eskuratu du, euskal musika Euskal Herriko mugetatik harago zabaltzeko egindako lanagatik. Bederatzi sarituek 2.000 euro eta Fernando Mikelarena artistaren eskultura jaso dituzte, eta zuzeneko emanaldia ere eskaini dute hainbatek gaurko ekitaldian.

Azkenik, Musika Bulegoko zuzendaritza batzordeak sari berezia eman dio Motxila 21 taldeari, «bultzatzen duen elkartasuna eta musikarien arteko elkarlana eredugarria delako». Mikelarenaren eskultura jaso du taldeak ere.

Musika Bulegoak gogorarazi du iazko urtea sektorearentzat «bereziki zaila» izan zela, baina baita «oparoa» ere euskal musikarentzat.

Joxe Mari Sors, Sara Zozaya, Ines Osinaga eta Jon Eskisabel. (Elkar)

Osinagak azaldu du sormen prozesua lantzeko «izugarrizko bultzada» emango diola bekak, eta eskertuta agertu da epaimahaiak bere egitasmoa aukeratu duelako, «aitortza» garrantzitsua baita harentzat. Bere proiektuak hiru fase nagusi izango dituela aurreratu du. Lehen zatia Kuban garatu du, duela gutxi Habanan egin duen egonaldian; ikerketa proiektu bat egin du bertan, eta emakume musikari ugari ezagutzeko aukera izan du. Ondoren, bertatik ekarritako materialekin osatuz joango da orain sorkuntza prozesua, eta, hortik, «diskoaren A eta B aldeak» aterako direla gehitu du azkenik.

Osinagaren proiektua aukeratzeko arrazoiak aletu dituzte Sara Zozaya eta Jon Eskisabel epaimahaikideek. Zozayaren hitzetan, beka sormenari bideratuta egonik, sormen prozesu «bete-betean» dagoen egitasmo bat hautatzeari garrantzia eman diote, batetik. Bestalde, disko batetik harago doan proiektua dela iruditu zaie. Zozaya: «Inesen proiektuan oso argi ikusi genuen ez dela disko bat soilik, baizik eta ikerketa lan bat, Habanan lan egiteko proiektu bat, eta, beraz, Kubako kultura, tradizioak… hori guztia bilduko ditu». Osinagarena «proiektu kontzienteki feminista bat» izatea ere oso garrantzitsua iruditu zaie epaimahaikideei, eta sormen prozesurako aukeratu dituen bidelagunak emakumeak direla gogorarazi dute. Anbizio eta kalitate handiko proiektutzat jo dute Osinagarena, «etorkizun oparoa» izan dezakeena.

Eskisabelek, berriz, nabarmendu du bekara aurkeztutako hemezortzi proiektuak elkarren artean oso ezberdinak izan direla, estilo aldetik askotarikoak. «Esango nuke ia-ia ez zeudela bi proiektu antzekoak izan zitezkeenak, eta proiektu bakoitzak nortasun bat zeukala». Kantautoreak, pop, rock, elektronika zein folka lantzen duten taldeak… denetarik egon da parte hartzaileen artean. «Proiektuen nolakotasuna oso aberatsa izan da». Bestalde, parte hartu dutenen adin tarte zabalari ere egin dio erreferentzia, ibilbide luzeko musikariek nahiz hasi berriek aurkeztu baitituzte beren egitasmoak. «Bazegoen zer aukeratu, ez da erraza izan, baina aho batez bat etorri ginen hirurok, eta uste dugu aukeratu dugunak merezi zuela beka jasotzea».

Elkar fundazioko lehendakari Joxemari Sorsek azaldu du 1996an hasi zirela Joseba Jaka beka banatzen, eta 2016tik aurrera bizialdi berri bat izan duela. Orduan erabaki zen sormena sustatzeko beka izatea eta deialdi bakoitzean zehaztea zein kultur adierazpide lagunduko zen. Aurreko ekitaldietan literatura eta antzerki sormenerako izan da beka, eta musika proiektuak laguntzera bideratu dute aurtengoa.