Oholtza ez oso altu bat eta, bertan, hiru aulki. Atzean, pantaila bat, hitzak gurpil izpiak balira bezala idatzita: Munduak euskaratzen, Tutto e niente, Instrumentala, Karawane 2018, Zine-proiekzioa, Walled Unwalled, Esperimentazioaren tradizioak, Seaska kanta bat, Sound-Speech, Eus, Erresonantzia eta Kiromantzidxa… Tabakalerako patioa prest zegoen 18:00etarako, Hizketaldi Handia: Non dago Lekeitio? jardunaldiei hasiera emateko. Tantaka sartu ziren entzuleak, eta Donostiako kultur zentroko zuzendariak hartu zuen hitza lehenik, Edurne Ormazabalek, jardunaldiok udaberriarekin etorriko den Komunikazio-Inkomunikazio erakusketaren atarikoa direla nabarmentzeko.

Itxaro Borda, Maialen Lujanbio eta Xabier Erkizia, Tabakalerako patioko ekitaldian. (Gorka Rubio / Foku)

Oier Etxeberriaren sarrera hitz batzuen ondoren igo ziren oholtzara Itxaro Borda idazlea, Maialen Lujanbio bertsolaria eta Xabier Erkizia musikari eta soinu artista. Ordena horretan eseri ziren oholtzan, ezker-eskuin zeuden aulkietan. Eta gurpil bat sortu zuten ahoz, hitzak biraraziz, murtxikatuz, errepikatuz, elkarri oihartzun eginez. Biradera hark eragindako zorabioan, hitz eta esaldi solteak harrapa zitezkeen: «Mila bederatziehun eta… Garai bat historian… Herri bat lurrean… Munduko borroka politikoen…. Euskal Herri soziopolitikoki ito batean. Hezkuntza bat, euskara, gutxietsia… Herri kulturaren ondare aberatsa ekarri eta espresio modu garaikideekin parez pare jarriz doinu zaharrak, forma berriak… Lekeitioak… Borroka politikoen erdian… Mikel Laboaren ekarpena. Lekeitioak…».

Euskara, gaztelania eta frantsesa tartekatuz aritu ziren hirurak. Eta beste buelta bat eman zieten hitzei: «Garai bat historian, herri bat lurrean… Hizkuntza bat, gutxietsia eta galarazia, eta beste zenbait hizkuntza. Hizkuntzetan hotsak, eta, tarteka, esanahiak, Eta esanahietan, zenbaitetan, mezuak. Esplizituak ala ez, ulertzekoak eta ez ulertzekoak; mutuak, mutatuak; esanak eta emanak; kantatuak eta kantu hiztunak. Bilaketa estetikoa eta jolasa bat direla irudi luke Mikel Laboaren jardunean, herri kulturaren ondarea berrirakurri eta…».

Gaurko mahaiak
Non dago Lekeitio? galderatik hasi eta gaurko diseinatu dituzten lan mahaien abiapuntua azaltzeko tartea heldu zen. «Komunikatzeko modu asko dago, ez komunikatzeko bezainbat. Komunikatzea zer den eta zergatik maite dugun komunikatzea, edozein dela ere gure egoera, fisikoa, filosofikoa edo kulturala; hori da Hitz ezin / Hitz egin mahaiaren inguruan landuko duguna», esan zuen Bordak, 11:00etatik 13:30era gaur gidatuko duen tailerraz. «Kantari bat, filosofo bat, idazle bat eta itzultzaile bat elkartuko gara mahaian. Hizkuntzak, esperientziak eta jokoak gurutzatuko dira», erantsi zuen. Galdera batekin bukatu zuen: «Hitz eginez, ezinekin ekinez, ez ote gara Lekeitioetarat helduko?».

Lujanbiok, segidan, XXI. mendeko testuinguruan kokatu zuen 15:30etik 18:00etara zuzenduko duen Ze distantzia behar du mirak? mahaia. «Europa ez da lehengoa; ezta Euskal Herria ere. Egoera soziopolitikoa zeharo aldatu da. Kulturaren lekua ere bai. Garaikidetasuna, herri kultura, tradizioa, abangoardia… zer da non zer?». Arte garaikidearen prestigioaz ere mintzatu zen bertsolaria, eta bizirik dagoen herri kultura ere, definizioz, garaikidea dela nabarmendu zuen. «Laboak inor gutxik bezala bat egin zituen herri kantuaren isuria eta forma esperimental berriak. Baina ez da beti hain parez parekoa izaten tradizio deituaren eta abangoardia delakoaren arteko harreman hori». Non egiten dute bat, orduan? Nondik hurreratzen zaio garaikidetasuna herri kulturari, eta zeren bila? Zertarako? Noiz? Ze distantzia behar du mira izateko? Galderok egin zituen Lujanbiok, eta berehala batu zitzaizkion oholtzan lagun zituen besteak, hitzen arrabola berriz jirarazteko: «Zer da orain abangoardia? Nondik heldu dira? Ze soinu dira orain tradizio? Non egiten dute bat? Zer da non garaikide? Zer esaten dute orain hitzek? Nondik datoz eta nora doaz gaurko artebideak?».

Maialen Lujanbio: «Europa ez da lehengoa; ezta Euskal Herria ere. Egoera soziopolitikoa zeharo aldatu da. Kulturaren lekua ere bai. Garaikidetasuna, herri kultura, tradizioa, abangoardia… zer da non zer?»

Erkiziaren txanda etorri zen gero, 18:30etik 21:00etara gidatuko duen Belarriaren amilizuak mahaiaren muina azaltzeko: «Noizean behin gertatu ohi da, ez maizegi, eskala neurtu ezineko plaka tektonikoak balira bezala, hitzek eta hotsek bat egiten dutela, elkarren kontra, elkarrengandik bereizi ezin diren arte. Halako seismoak gertatu ohi direnean, lehen kolpean behintzat, entzuleok deseroso jasotzen ditugu, aditu nahi ez dugun zerbait entzunaraziko baligute bezala». Eta propio nabarmendu zuen: «Belarriek, berez, ez dute tonuz edo konpasez ulertzen, zauriez baizik». Jendearen iritzi ikasiaren kontra, gizakiaren zentzumen primitiboenak komunikazio gaitasunean ez du sinesten, Erkiziaren aburuz: «Zentzumen horrek gaur inkomunikazio edo, zuzenean, zarata deitzen diogun anabasa horretan sinesten du».

Oholtzakoek gurpila dantzan jarri zuten atzera, hiru ahotsetara osatuz azken galdera soka: «Non dago Lekeitio? Non dira Lekeitioak? Nondik da Lekeitio? Nondik dago urrun Lekeitio? Nondik nora Lekeitio? Non daude gure gaurko Lekeitioak? Gernikan ote daude? Non dago Gernika? Gernikara goaz? Non dago Lekeitio? Gernikan geratu ote zaigu? Non dago gure gaurko Gernika, gure gerra? Non daude gure gaurko Gernikak?».

Azken galdera hori egin, eta oholtzatik jaitsi ziren. Laboaren Lekeitioak (Elkar, 1988) diskoko “Gernika”-ren doinuak entzun ziren Tabakalerako patioan. Kanta isiltzean, Lawrence Abu Hamdan soinu artistaren Walled Unwalled (2018) filma proiektatu zuten, gaztelaniazko azpidatziekin. Frederic Jouanlongek Hugo Ballen Karawane dada testuari egindako interpretazioarekin bukatu zen atzoko saioa.

Gaurko saioak, atzokoak bezala, zuzenean ikusi ahalko dira online.tabakalera.eus gunean.

Mikel Unzurrunzaga Makala-k (Zarautz, Gipuzkoa, 1970) eta Lidia Insaustik (Donostia, 1993) aspaldi zuten elkarren berri. «Ni Lidiaren ahotsarekin maitemindu nintzen, flipantea delako. Batean eta bestean egiten genuen topo, eta beti esaten genuen, erdi txantxetan, zerbait egin behar genuela elkarrekin», dio Makalak.

Arima Soul taldeko abeslari Lidia Insausti eta Makala baxularia, Zarauzko malekoian. (Jon Urbe / Foku)

Insausti, berriz, Makalaren musika estiloen paletak erakartzen zuen batez ere: «Mikel beti saltsan ikusten nuen, eta musika beltzaren koloreak haren lanean asko nabarmentzen zirela iruditzen zitzaidan. Identifikatuta sentitzen nintzen berarekin. Esperimentatzeko daukan joera horrek akuilatu ninduen proiektu honetan sartzera». Zarautzera bizitzera aldatzeak ere izan zuen eraginik: Makalarekin elkartzen hasi, eta abestiak sortzeari ekin zioten. Berak ahotsa jarriko zuen, eta Makalak baxu elektrikoari heldu zion, aspaldiko partez. 2019ko kontua da.

Arima Soul laukotearen genesian daude biak. Dozenaka urteko ibilbidean pilatutako esperientzia ekarri dio proiektuari Makalak; Sky Beats, Ghost Number & His Tipsy Gypsies, Ispirit eta Evening Prayer proiektuetan ondutako kantaera Insaustik. «Bion artean sortu ditugu kantak, eta, bion melomaniarekin nahastuta, funtzionatu egin du», abeslariaren esanetan.

«Guk egindako abesti zirriborroei kolorea emango zieten musikarien bila joan gara gero», erantsi du Makalak. Paul San Martin piano jolea lotu zuten lehenik, teklatua jotzeko eta koloreztatze lanetarako. Insaustirekin lan egindakoa zen, eta bikotea hirukote bihurtu zen.

Segidan heldu zen Hilario Rodeiro bateria eta jazz musikaria laukotea osatzera. Rodeiro eta San Martin Mojo Hand blues bandan arituak ziren; Evening Prayer proiektuan kide du Insaustik. «Groove berezia» dauka bateriak, abeslariaren aburuz.

Elorrion (Bizkaia) eman zituzten lehen aldiz beren abestiak jendaurrean, abuztuaren 8an, Musikaire jaialdian. Kontzertu hura eman eta gutxira, abuztuaren 18an eta 19an, Fredi Pelaezen Beasaingo (Gipuzkoa) Pottoko estudiora joan ziren laurak, eta bertan grabatu zituzten Arima Soul EPa osatzen duten bost kantak: neo-soul estiloko “Itsasoan”; “Ez gara ikusten” jazz-funka; “Amets” rocksteady soula; gospel eta rhythm and blues ukituak dituen “Gatz berri”; eta “Zerbait” maitasun kanta. «Neo-soula eta soula aipatzen ditugu, baina lan honetan bada gehiago, argi dago».

Diskoan ere bada gehiago: aipatutako bost kanten bertsio instrumentalak ere grabatu zituzten. Arantzako Aterpean (Nafarroa) eman zuten bigarren kontzertua, estudioko lanak bukatu eta hiru egunera. Zuzenekoetan, euskarazko abesti propioez gain, Bill Withers, Etta James, Curtis Mayfield, Dee Dee Bridgewater, Marie Queenie Lyons eta besteren bertsioak jotzen dituzte. Hala ere, nahi baino askoz gutxiagotan, COVID-19ak taldearen ibilbidea ere baldintzatu duelako, gainontzekoena bezalaxe, Makalak nabarmendu duenez: «Hemengo hirietan jo nahi genuke, baina oraingoz Donostian bakarrik aurkeztu dugu lana». Abenduaren 13an izan zen hori, Be Cluben.

Apirilaren 16an daukate lotuta hurrengo kontzertua, Zarauzko Modelon. Hori eta gehiago etorri bitartean, lana eman diote euren buruari, Makalaren arabera: «Konposatzen segitzen dugu. EP honen beste aldea litzatekeenerako kantak egiten ari gara orain, eta, dena ondo badoa, aurten berriz joango gara Fredi Pelaezen estudiora, B alde hori egitera. Honetatik guztitik diskoa bukatuta ateratzea espero dugu».

“EP honen beste aldea litzatekeenerako kantak egiten ari gara orain, eta, dena ondo badoa, aurten berriz joango gara estudiora”

Egiten ari diren beste lan bat: Enlace Funk Madrilgo aldizkari espezializatuarekin argitaratzeko kantak. «Urtero, zazpi hazbeteko hainbat binilo argitaratu ohi ditu aldizkari horrek, tirada txiki baina oso zainduarekin, eta aurtengo bat gurea izatea proposatu digute». Ekainerako dute aurreikusia binilo horren argitalpena. «Euskara hutseko lan bat aldizkariaren bazkide guztien artean zabaltzeko aukerak poz handia ematen digu».

Insausti ere pozik dago horrekin. Lehen aldia du musika estilo hau euskaraz lantzen, eta sinetsita dago horrek proiektuari «identitate berezi bat» eransten diola. Arrazoia dauka, Makalaren ustez: «Euskaraz izateak balio erantsi bat ematen dio, baita hemendik kanpo ere. Europa iparraldean, esaterako, oso ondo hartzen dute». Arrazoia eman diote Enlace Funk-ekoek: biniloa argitaratzea eskaintzeaz gain, Arima Soul laukotea hautagai izendatu du eman ohi dituen sarietako bat —talde berri onenarena— aurten jasotzeko.

Proiektu askotan
Laukoteko kide guztiak hamaika proiektutan zailduta daude. Ezinbestean, neurri batean, baina baita hautu propioz ere, Insaustik dioenez: «Proiektu honek ilusio berezia egiten dit, baina, hala ere, segitzen dut beste batzuetan. Behar dut, arimarentzat». Antzeko moduan bizi du bere musika jarduna Makalak: «Niretzat ere ezinbestekoa da. Hiru hamarkada luze daramatzat honetan, gustuko dudana egiten, eta aske aritzea lortu dut urteotan, proiektu ezberdinak gauzatuz». Orrua Diskak zigilua ere filosofia horri eutsi ahal izateko sortu zuela dio, autoekoizpenerako. Zigilu horrekin plazaratu du bere azken proiektuaren lehen alea ere: Arima Soul.

«Bospasei urte daramatzat nire abestiak kantatu gabe»: Joxean Larrañaga Etxabe Urko-ren (Donostia, 1948) erantzuna, bihar 19:00etan Donostian emango duen kontzertua nondik datorren galdetutakoan. Azken hiruzpalau urteetan Gontzal Mendibilekin eta Gorka Knorrekin batera Euskal Herriko oholtzak korritu ostean, behar omen zuen halako zerbait. «Sei-zazpina kanta abesten genituen bakoitzak, eta lauki horren barruan nengoen. Zerbait berezia egiteko gogoa neukan, eta emazteak esan zidan: ‘Zergatik ez dituzu kantatzen zeure kantak, zeuk egindakoak?’. Horrela sortu zen hau».

Kantagintzan 50 urteko ibilbidea egin du Urkok. (Maialen Andres / Foku)

Sortu, eta hazi ere bai, ez baita proiektu txikia.

Muntatze handia izango da, bai. Hogei abesti kantatuko ditugu. Horietako batzuk bandetarako-eta nituen prestatuak, eta Iñaki Salvadorrek eta Iñaki Urkizuk egin dituzte egokitzapenak. Oraintxe bertan lehen lerroan dauden zazpi musikari izango ditut ondoan, eta, horiez gain, kolaboratzaile gisa, Iñaki Salvador bera eta beste bi arituko dira. Ikuskizun ezberdina izango dela uste dut; Urko ezberdin bat ikusiko du jendeak.

Ezezagunak izango al dira kanta guztiak, kontzertuaren izenak dioen bezala?

Ezagun batzuk ere izango dira, baina sorpresak izango dira nagusi. Jose Bergamini buruz egin nuen diskoko bizpahiru lan ere joko ditugu, esaterako. Bere garaian ez zitzaion kasu handirik egin lan horri, eta gogoz nago kantatzeko. Errepikaezina izango da. Bueno, errepikagarria bada, baina oso garestia, musikari guztiek behar bezala kobratuko dutelako egindako lan guztia.

Kontzertua zeure buruari egindako oparia da, neurri batean?

Bai. Nik ez dut kantatu nahi atzean Transportes Manolo dioen toldo bat dudala; ez nago bizitzako garai horretan jada. Horregatik daukat ilusio handia kontzertu honekin. Ordu eta erdi pasatxo iraungo du, eta oso gutxi hitz egingo dut, nekatuta nagoelako kantaldi batera joan eta hizketaldi amaiezinak entzuteaz. Kontzertu honek askatasun puntu bat esan nahi du niretzat: nahi ditudan abestiak non eta Viktoria Eugenian jotzea, nik aukeratutako musikariak ondoan ditudala, eta dirua kobratzea gainera! Eta ETBk grabatu egingo du saioa.

Gaur egun, hori pribilegioa da ia.

Bai. Artistak sortzen duen dirutik kobratu ohi du, eta hogeita hamar ikusle dituzten kantaldiak antolatzen dira oraintxe bertan. Sarrera 10 euroan jarri baduzu, 300 euro dira horiek, eta, oholtzan bost musikari badaude, atera kontuak buruko zenbat euro den hori… Horrekin nola mugituko da inor batetik bestera? Halaxe ari da jende asko musika uzten. Soluzioa, gainera, ez da erraza. Nik ez daukat konponbiderik. Zulotik aterako ote garen? Ez dakit, baina nola hala pasatu beharko dugu hau geuk ere, beste arlo batzuetako langileek bezala.

Kantariek-eta kobratzea gaizki ikusia zegoen garaian hasi zinen zu kantuan.

«Konponduko gara» zen orduko esaldia, bai. Politikan bezala, «hitz egingo dugu» eta «konponduko gara» ziren ohiko mezuak.

Oraingo egoerak halako garaiak ez ote dituen erabat gaurkotuko.

Dudarik ez prekarizazioa areagotuko dela. Gainera, garbiketa egiteko erabil dezakete batzuek egungo egoera. Horregatik, zein eta nola gauden mahai gainean jarri, eta lasai aztertu behar da egoera hau, onik aterako bagara.

1974an eman zenuen zuzeneko lehen kontzertua, Donostian, Trinitate plazan. Garai hartan, Ez Dok Amairuko kideak ziren erreferentzia nagusia euskarazko musikagintzan.

Bai, baina ni beste kontu batzuetan sartuta nengoen, politikoki ere bai. Ni Madrilera joan nintzen diskoa grabatzera, hemen ezinezkoa zelako. Komunista nintzela eta beste… Kontratu bat ere puskatu zidaten, Natxo de Feliperekin kantatzen nuela esanez.

Madrilen, disko bat ez, gehiago ere grabatu zenituen.

Zafirorekin sinatu nuen kontratua, bai, bost disko egiteko —Mocedadesek eta Joan Manuel Serratek ere orduantxe sinatu zuten etxe harekin—. Zeruko ateak irekitzea bezala izan zen hura niretzat. Beste mundu bat ezagutu nuen, eta musikari profesionalak ere bai. [Javier] Iturralde nafarrak egin zizkidan moldaketak. Sakonki maite zaitut Euskal Herria diskoa hala heldu zen [1976an].

Hurrengo urtean argitaratu zenuen Hemen gaude. Haren 80.000 ale saldu zenituen, eta urrezko disko izatea lortu.

Bai. Gauza bat zelako politikariek nitaz zer pentsatzen zuten, eta bestea herritarrek. Nire musika gustatzen zitzaien, eta kito. Pentsaezina zen halako salmenta kopuru bat hemen, baina proskritoak izaten jarraitu genuen.

Nortzuk sartzen dituzu gu horretan?

Natxo de Felipez gain, Imanol Larzabal —anaiak bezala ginen hura eta ni; eskolan ere elkarrekin ibili ginen—, Xeberri… Ni Euskadiko Ezkerran nengoen, eta oso konplikatua zen dena. Gero, polimiliek borroka armatua utzi zuten, eta barkamena eskatu beharrik gabe kalean ziren denak. Damutuak deitzen ziguten. Geroago ere, Imanolekin, izan ziren komeriak. Haren aurkako pintadak egin zituztenean eta Todos contra el miedo kontzertua antolatu genuenean, Serrat, Labordeta, Sabina eta beste asko etorri ziren, baina hemen bertako oso gutxi ginen hartan. Ezin da idatzi garai hartan zer gertatu zen, dena txikitzea litzatekeelako, zubi denak erretzea.

2021ean sartu berri garen honetan, eta atzera begira jarrita, zer nabarmenduko zenuke zure ibilbidean?

Lana. Ni pozik nago neure ibilbidearekin: lan onak egin ditudala uste dut, ondo pentsatuta beti zertan ari naizen. Independentea izan naiz beti. Duela gutxi entzun nion bati autoekoizpen bat egin behar izan duela orain, eta pentsatu nuen: «Mende laurden daramat-eta nik autoekoizpenak egiten!»

Ni 16 urterekin hasi nintzen afixak pegatzen, EAJ-EGIkoak. Kokoteraino egin nintzen, ordea, eta beste gauza batzuk bilatzen hasi. Euskara bultzatzen hasi nintzen batez ere. Oso jende gutxik zekien euskaraz nire inguruan; neuk ere ez nekien. Nire aitona-amonek ez zekiten erdaraz, eta nire amak ez zekien euskaraz; sekula ez dut hori barkatuko. Easo plazan jaioa naiz, eta euskaraz hutsa entzuten zen Donostian. Euskara ikasteko pisuak jartzen hasi ginen. Gure kantaldiak ez ziren kantaldiak, mitinak baizik.

Eta mitin haien erdian, maitasun kantak kantatzen zu.

Nik: «Zer eskatzen du herriak?». Eta jendeak: «Amnistia!». Eta hurrengoan nik: «Maite, maite, maitea…» [barreak]. Kristorenak izaten ziren emanaldi haiek… Behin 1976tik aurrera, politika egitea libre izan zenean —ordura arte ez bezala—, neuk nahi nituen kantak egiteari ekin nion. [Juan Paredes] Txiki eta [Anjel] Otaegi hil zituztenean, kantata bat egin nuen: “Gure lagunei”. Hamazazpi minutukoa da lan hori, eta Espainiako Auzitegi Goreneko epaile izan zen Joaquin Gimenezi deitu egin nion. Laguna nuen, eta hura kantatuta zerbait gerta ote zitzaidakeen jakin nahi nuen.

Argitaratu zenuen, bada.

1978an, bai. Gaur egun ezinezkoa litzateke. Atzeraka goaz, demokraziaren aitzakiarekin… Kantata hori Madrilen grabatu genuen, RTVEko abesbatzarekin. Javier Iturralde eta ni geunden, Luis Fernandez Soria teknikariarekin, eta, tarteka, Javierri itzuli egiten nion abesbatza kantatzen ari zena. Nire itzulpena entzun ahala, hark esaten zuen: «Kartzelara joango gara denok: zu, ni, teknikaria eta abesbatzakoak». Eta abesbatza, bitartean, «Aberria ala hil!» kantatzen.

Hori al da zure lanik kutunena?

Zalantzarik gabe, bai. Kutuna dut, baita ere, “Kanta behar nuke”. Eta “Maite maite maitia”.

Makina bat jende dantzarazi duzu azken horrekin.

Jende askok esan izan dit, bai, kanta horrekin lotu zela bikotekidearekin. «Nire semeak Urko izena du, zugatik» ere esan izan didate, eta ni Joxean izan! [barreak].

Eta zer diozu egungo panorama orokorraz?

Den-denekin kritiko nago: horixe egia. Hemen oraindik ez daukagu errespetuaren kulturarik, eta, kultur eta intelektual aldetik, maila baxuena orain dagoela iruditzen zait; inkultura izugarria dago. Musikari dagokionez, oraintxe bertan, musikari on asko eta asko dago Euskal Herrian, baina ez daukate irteerarik.

Gaur, 22:00etan, Ez gaude konforme. Lourdes Iriondo eta hamaika lore emango dute Euskal Telebistaren euskarazko katean. Agurtzane Intxaurragak zuzendutako ikuskizuna da, eta hauek parte hartu zuten bertan, hilaren 4an: Olatz Salvador, Paule Bilbao, Josune Arakistain, Antton Valverde, Alaia Martin, Noemi Viana, Myriam Perez Kazabon, Oihana Vesga, Idoia Hernandez, Oinkari dantza taldea, Bihotx txalaparta taldea eta Easo abesbatzak. Andoainen (Gipuzkoa) grabatu zuten ikuskizuna, Iriondok herri hartan kantatu zuelako euskaraz lehen aldiz jendaurrean, herriko ikastolaren alde, 1964an. Urte hartan hasitako taula gaineko ibilbidea 1978an eman zuen amaitutzat. Hamabost argi urte, eta, ondoren, itzal handiko izan zena itzaletan geratu zen.

Hamabost urte
«Nik Lourdes Aizarnan [Gipuzkoa] ikusi nuen lehen aldiz kantatzen, Santakutz festetan, 1965eko maiatzaren 8an. Ez nekien kantatzen zuenik, eta Aizarnako Baserri Gazteriak antolatutako jaialdi batean Lourdes Iriondo izeneko batek kantatzen zuela ikusi nuenean, Arantxa [Orbegozo] emazteari esan nion: hau ez da gure artekoa izango, Urnietakoa? Eta halaxe izan». Joxemari Iriondo, lehengusu txiki zuena kantuan lehen aldiz entzun zuenekoa gogoratzen. «Han ikusi, eta etxera eraman nuen, Azpeitira [Gipuzkoa]. Gurean egin zuen lo, eta hurrengo egunean lau kanta grabatu genituen Loiolan, Herri Irratian. Gitarra lagun kantatu zuen». Haiek dira aireratu ziren Lourdes Iriondoren lehendabiziko grabazioak. «Dozena erdi bat kanta bakarrik zituen», eta sei haietatik lau grabatzeko, astelehen goiza hartu zuten. «Astelehenean bertan jarri genituen lehenengo aldiz, eta, handik atzera, kantu bakoitza egunean hiruzpalau bat aldiz bai».

Toki askotatik hasi zitzaizkion deika, eurenean kanta zezan. Horren erakusle, Lourdes Iriondok berak handik hilabetera, 1965eko ekainaren 12an, Zeruko Argia aldizkarian zioena: «Herri askotatik hots egiten didate abestera joan nadin. Inor ez dadila haserretu, baina ezin naiz denetara iritsi». Irratiak eragindako eztandaren uhinak Gipuzkoa osora eta Bizkaiako parte bateraino heldu ziren, Loiolako Herri Irratiaren audientziak Lea-Artibai eta Durangaldea ere hartzen baitzituen. 35-40 jaialditan abestu zuen 1965eko uda-udazkenetan, aitak urtebete lehenago oparitua zion gitarrarekin. Gurasoak kezkatuta zeuzkan oso, bihotzeko gaitz larri batek eraginda soprano izateko prestaketak eta ametsak baztertu ostean emanaldiz emanaldirako ibilera berriek onik ez ziotelakoan egiten. «Gehiegi zebilen, eta osasun arazoa ere bazeukan», Iriondoren arabera.

Lourdes Iriondok 170 jaialdi egin zituen 1967an. (Joxemari Iriondoren artxiboa)

«Eromena izan zen. Handik txoratu zen Joxean Artze», kazetariaren ustez; eta handik piztu zen Ez Dok Amairu sortzeko pospoloa. «Lourdesek hots egin zidan esanez Usurbildik [Gipuzkoa] Joxean Hartzabal batek hots egin ziola, eta harekin eta neurekin gustura egingo lukeela bilera bat». Urriaren 13an egin zuten hitzordua, Zarauzko Euromar kafetegian (Gipuzkoa). «Zortzi kiloko magnetofonoa hartuta azaldu nintzen, zer grabatu, badaezpada ere. Bilera hartan itsututa ikusi nuen Artze». Handik hamabost egunera, Azpeitiko Belaetxen egin zuten bigarren bilera, magnetofoizalearen etxean. «Han erabaki genuen Donostian egitea hurrengo bilera. Gutako bakoitzak bere ezagun batzuk deitu zituen», erantsi du kazetariak. San Martin kalean, Iturrioz tabernako sotoan egin zuren hirugarren bilera hura. «Ez Dok Amairuren motorra Lourdes izan zen. Izena Joxan Artzeren ideia izan zen, eta Jorge Oteizari komentatu zion. Hari izugarri gustatu zitzaion, baina aukera Artzek egin zuen, Azkueren Euskalerriaren Yakintza liburutik hartuta».

1965 hartan, funtzio hau ematen zion Lourdes Iriondok kantagintzari: «Beharbada, lehenago abestia gauza polit bat bezala kontsideratzen zen, eskakizun handirik gabeko gauza arin bat bezala. Gaur, berriz, eskakizun handiak ditu herriari kantatzen zaion abestiak. Beste kontzientzia batekin kantatzen da gaur. Herriaren prolemak kantatzen dira… Gaur inoiz baino gehiago, abestia herriari bere prolemetaz hitz egiteko modu bat da».

1966ko martxoaren 6an agertu zen taldea lehen aldiz jendaurrean, Ez Dok Amairu izenarekin, Irunen (Gipuzkoa). 125 pezeta izan ziren egun hartako irabaziak, lokala, bozgorailuak, Artze anaiak eta beren txalaparta oholak Usurbildik Irunera eramateko taxia eta beste ordaindu ostean. Diru horrekin ezin izan zuten pagatu talkide guztientzako afaria. Etorkizun zuenaren iragarle izan zen irabazi urritasun hori Ez Dok Amairuren ibilbide hastapenean, zenbaitek gogor kritikatu bazuen ere taldeak bere emanaldiak kobratzea erabaki izana.

Lourdes Iriondo, Zornotzan kantari. (Joxemari Iriondoren artxiboa)

Bien bitartean, Iriondoren emanaldiek ez zuten etenik. 1967an 170 jaialdi egin zituen —Ez Dok Amairukoekin batzuk; bakarka besteak—, kantariaren beraren oharren arabera. Aurreko urtean, 1966an, Gabriel Aresti poeta entzule izan zuen Bilbon, eta «Euskal Herriko nobia» deitu zion. «Ohituta geunden otxoteetara eta koraletara, baina bakarkako kantaririk ez zebilen ia. Eta Lourdes bakarka, gitarra batekin, eta emakumea. Irudi bikaina ematen zuen oso. Jendea maitemindu egin zen harekin».

“Lourdes bakarka, gitarra batekin, eta emakumea. Irudi bikaina ematen zuen oso. Jendea maitemindu egin zen harekin”

Jendea Lourdes Iriondorekin maiteminduko zen, baina Lourdes Iriondo Xabier Leterekin gustatu. «Lourdesek Xabierrengan eragin handiagoa izan zuen alderantziz baino, hori garbi dago. Lourdesen emana, hartua baino askoz gehiago izan zen, dudarik ez». 1968ko urriaren 11n ezkondu ziren, Tolosako Izaskungo Andre Mariaren elizan. «Lourdes haurdun zegoen ezkondu zenean, eta umea galdu egin zuen. Medikuak esan zion horri eskerrak zegoela bizirik», gogoratu du Iriondo kazetariak.

Bizitzak aurrera egin zuen; Ez Dok Amairu taldeak ere bai. Lourdes Iriondok, kantatzeaz gain, bileretan esandakoak oharretan jasotzen zituen. Ez hori bakarrik: «Lourdesek eramaten zituen telefonoak, non zen hurrengo jaialdia, zein joatea nahi zuten, prezioak eta beste. Taldearen ardura osoa hartzen zuen. Managerra, idazkaria, dena izan zen, eta denera iritsi ezin zelako, Nekane Oiarbide hartu zen idazkari».

Etena
«Nik 15-16 urte nituela ikusi nuen kantuan lehen aldiz, Errenteriako [Gipuzkoa] Don Boscon, Flor silvestre campesinakantatzen. Ahots lirikoa zeukan. Gero etorri zen Lourdes Iriondo kantari euskalduna, eta orduan ikusi nuen Ez Dok Amairuren jaialdietan eta. Baina, ordurako, hark egina zuen ibilbide bat». Mariasun Landa idazlearen begietara, Parisen hainbat emakume abeslari ezagutzetik Euskal Herrira bueltan, Iriondo oholtza gainean ikustea ez zen arraroa.

1972. urtearen azkenetan, Ez Dok Amairurenak egin zuen, mesfidantzak eta nekea tarteko. Ikilimilikiliklik ikuskariari ekin zioten Joxanton eta Jexux Artze anaiek, Mikel Laboak eta Joxemari Zabalak. Lourdes Iriondok Zazpiribai ikuskaria sortu zuen, Lete, Benito Lertxundi, Pantxoa eta Peio, Pantxika Erramuspe, Iñaki Urtizberea, Ugutz Robles-Arangiz, Manex Pagola, Loli Ansa eta besterekin batera. Hiruzpalau hilabete egin zituzten ikuskari horrekin, 1973an. 1974an eman zuen Lourdes Iriondo diskoaren ale bat etxean dauka oraindik ere Mariasun Landak; oso maiteak ditu horko “Hala ere”, “Ixiltasuna”, “Hitzak dira” eta beste.

Ez Dok Amairu desegin berritan, 1972an, Zapiribai ikuskizunean hartu zuen parte Lourdes Iriondok (lurrean eserita). (Joxemari Iriondoren artxiboa)

Franco hil berritan, Iriondo atzera taula gainean zen, Antton Valverderekin eta Peio eta Pantxoarekin. 1978ko maiatzean eman zuen azken kantaldi ofiziala, Galarreta pilotalekuan (Hernani, Gipuzkoa). Bihotzeko beste ebakuntza gogor bat egin zioten, Madrilen; musikari jarduna utzi zuen. «Nortasun handiko emakumea zen», nabarmendu du Landak. «Kantari bezala izan zuen ibilbidea, akaso, ez zen izan espero zitekeena, baina esango nuke horretarako arrazoi nagusia haren osasun arazoak izan zirela».

Kantatzeari utzi zionean, Iriondo bere herriko, Urnietako haurrekin hasi zen lanean; Buruntza antzerki taldea sortu zuen haiekin, besteak beste. «Antzerkia beti gustatu izan zait; baina une hartan ez zegoen ezer umeentzat, eta, laburrak eta luzeak, obra pila idatzi nuen», kontatu zuen Iriondok berak, 1987ko uztailaren 30eko elkarrizketa batean.

Farandula osteko Iriondorekin egin zuen topo Landak, 1980ko hamarkadan, pedagogia berria zela-eta antolatutako antzerki tailer batean. «Han agerian geratu zen zeukan izaeraren neurria. Hark bere erabakiak hartzen zituen, eta horri eusten zion».

Joxemari Iriondo bat dator Landarekin: «Lourdesek ez zuen ahalegin handirik egin izandako idolotasunari eusten. Lourdes nekatuta zegoen. Ibili zen tokietan ibiltzeko behar zen zerbait, eta karakter handiko emakumea zen. Goxo itxurakoa zen, baina hark ezetz esaten bazuen, alferrik hasiko zinen». Eta halaxe eutsi zion kantagintzari esandako ezetzari. «Ez dut uste nostalgiarik sentitu zuenik atzean utzitakoaz. Ez zuen sekula kontrakoa adierazi, behintzat».

Erabaki hark eman zuen fruitu ederrik, Landaren ustez. Ikastolako irakasle hasi zenean, asko eskertu zituen Iriondoren antzezlanak eta narrazio liburu bi. «1976-1977. urteetan, esku artean euskaraz genituen liburu apurretako bat haren Buruntza azpian antzezlana zen, eta Martin arotza eta Jaun deabrua ere asko erabili genuen. Hainbeste hutsune zegoen momentu hartan espazioa bete zuela zin egiten dut. Haur eta gazte literaturaren historian agertu behar luke Lourdes Iriondok. Garrantzi handia izan zuen, urte haietan ez zegoelako ezertxo ere». Euskarazko haur eta gazte literaturaren boom-a, izan ere, 1980ko eta 1990eko hamarkadetan gertatu zen —Landaren lehenengo ipuin bilduma, adibidez, 1982koa da—. «1980ko urteetan-eta izan zen urgentziazko produkzioa, baina Lourdes Iriondoren lanak ordurako bazituen urte batzuk».

Beste hamabost urte
«Nik gogoan dut herriko frontoian, Orozkon [Bizkaia], gurasoekin Ez Dok Amairuren kontzertu batera joanda nintzela, nola agertu zen, trentzekin eta gitarra jotzen, minigona soinean. Irudi hori daukat. Gure etxean entzuten zen haren musika». Agurtzane Intxaurraga antzerkilariaren umetako oroitzapena. Oraindik baditu Iriondoren diskoak. «Ezaguna nuen. Gero, urteetan, ahaztu eta arrastoa galdu nion. Desagertu egin zen. Nik neuk ere, ahantzi egin nuen. Ez baduzu ikusten edo entzuten, ahaztu egiten duzu. Eta gero, denborarekin, haren erreferentzia bilatzen hasten zara, eta zail egiten zaizu topatzea, inork ez dizulako erdigunera ekarri».

Hika Teatroako kidea Lourdes Iriondo erdigunera ekartzen saiatu da, bada, Baleuko ekoiztetxearen enkarguz. Hainbat elkarrizketa egin, eta Ez gaude konforme. Lourdes Iriondo eta hamaika lore ikuskizuna prestatu du horretarako. «Haren ahizpa txikiak esaten du, grabatu genituen bideoetako batean, gizarteak zor diola hainbeste Iriondori. Emakume bezala ere bai. Erreferente bat zelako orduan, eta erreferente galdu bat delako orain». Itzalitako izar bat. Iriondok berak hala aukeratuta, neurri batean: «Argi dago berak ere izan zuela desagertzeko gogo bat. Urnietan segitu zuen lanean, osasunak utzi zion arte, umeekin. Baina hor emakume bat egon da, aitzindari, eta zor diogu ausardia hori. Merezimendu osoz zegoen zegoen tokian, eta orain ez dago».

Joxemari Iriondo bat dator erabat Intxaurragarekin: «Lourdesi ez zaio aitortu ezer ere. Eta euskal kanta berriaren linea Soroak laukoteak hasi bazuen, gero etorri zen Mixel Labegerie, eta segidan Lourdes; eta Lourdes izan zen mugimendu guztia abian jarri zuena. Mitoak bakoitzak bereak egiten ditu, baina Ez Dok Amairuren arima eta gorputza Lourdesen lilura izan zen».

Iruñeko San Fermin ikastolako hiru ikasle, eurodance musika sortzen, sintetizadore doinuek lagunduta ohikoak ez ziren mezu politikoak uztartzen; ohikoak ziren mezu ustez apolitikoak alboratzen, nahiago bada. “Goazen”. 1995era. Hemendik At taldearen sorrerara. Halaxe grabatu zuten Iker Sadabak, Iker Lain Mattin-ek eta Arantzak (inon ez da ageri haren abizena) maketa bat, bospasei kanturekin, eta Gor diskoetxera bidali. 16-17 urte zituzten. Sadabarena zen musika; Lainenak hitzak.

Iker Lain ‘Mattin’, Iker Sadaba eta Stella Berzal, 1997an.

Maketa jaso, entzun eta gorde egin zuen Gorreko Marino Goñik. «Marinok ez zuen oso argi ikusten hura argitaratzeko aukera. Erabat apurtzen zuen momentu hartan euskal musikan egiten zenarekin», dio Patxi Goñik. «Hain haluzinatuta utzi gintuen hark, entzun genuenean, erreparoa ere eman zigun argitaratzeak». Hala, bolada batez kutxa batean gordeta eduki zuten.

Marino Goñiri, halako batean, disko bilduma bat argitaratzeko ideia bururatu zitzaion arte, urtean argitaratutako diskoetako alerik onenekin. Aurtengo GORakada jarri zion izena, eta 1997koa izan zen lehena. Udarako plazaratu zuten, eta hantxe “Goazen”. Hantxe Hemendik At izena ere, lehen aldiz disko batean: Hemendik At Koma, Berri Txarrak, Ken 7 eta Skalariak taldeen ondoan. «Jendea hasi zen entzuten, eta iritzi kontrajarriak zeuden. Txosnetan musika hori jarri eta batzuk haserretu egiten ziren. Dantzarako musika ez zegoen ondo ikusia zenbait girotan. Norbait iritsi zen esatera hura ez zela euskal musika», gogoratu du Goñik.

«Jendeak uste du garai gozoa izan zela guretzat, baina, hasieran, gogorra izan zen», zioen Iker Sadabak Berria-n, garai haiei buruz, duela bi urte pasa: «Lehen kontzertuetan, rock taldeen ondoren jotzen genuen, gure musika ordu txikitako giroarekin lotzen zelako, eta batzuetan botilak botatzen zizkiguten».

Kontzertuotan entzuten ziren kantuekin bat egiten zuen Hemendik At-ek hitzez, baina ez estiloz. Irratietan entzuten zen musika estiloarekin bat egiten zuen, aldi berean, baina ez hitzez. Hala kontatu zuen Sadabak berak, 1999an, Euskaldunon Egunkaria-n: «Hasiera batean, irrati batzuetan ez zuten gure musika jartzen, hitzengatik. “Goazen” kantua atera zenean, adibidez, jendeari gustatu zitzaion eta ostatuetan entzuten zen, baina irrati batzuetan zentsuratu egin zuten».

Spice Girls taldearen “Wannabe”, Aquaren “Barbie Girl”, Galaren “Come Into My Live”, The Ververen “Bitter Sweet Symphony” eta Chumbawambaren “Tubthumping” behin eta berriz entzun zitezkeen irrati formuletan. Radiohead eta Daft Punk taldeek, hurrenez hurren, Ok Computer eta Homework diskoak argitaratu zituzten urte hartan; eta Bjorkek Homogenic.

Lehen diskoa

“Goazen” kantaren harrera ikusita, Hemendik At taldearen lehen diskoa argitaratu zuen Gor etxeak, 1997 hartan bertan, Durangoko Azokarako. Diskoa egiteko ordua ailegatu zenerako, Arantzak utzia zuen jada taldea, eta Stella Berzal sartua zen. Taldekideak unibertsitateko ikasle ziren jada.

Taldearen izena bera diskoko izenburu bihurtuta, arrano beltz bat zeraman lehen disko hark azalean. Hamar kantu entzun zitezkeen bertan. «Ordurako, “Goazen” toki guztietan jarria zuten eta oso kantatua zen, baina disko horren ale askorik ez genuen saldu», Goñiren esanetan. Azoka hartako nobedadeen artean zeuden, besteak beste, Su Ta Gar-en Agur jauna gizon txuriari, Kashbad-en Distantzia, Fermin Muguruzak eta Dut-ek elkarlanean egindako Ireki ateak eta Zazpi Eskaleren Barrenkaleko bluesak.

«Lehen disko hark bidea urratu zuen, taldearen hurrengo diskorako, Orain lanerako. Azken hori bai, arrakastatsua izan zen salmenta aldetik ere», Gorrekoaren aburuz. 1999an argitaratu zuten bigarren lan hori, eta izen berriak zeuden taldean: Alberto Domingo eta Edurne Arizu sartu ziren, eta Mattin irten. Arrakasta haren oinarria “Goazen” kantan ikusten zuten taldekideek ere, orduko elkarrizketetan jasota dagoenez: «Taldea 1995ean sortu genuen, eta, beharbada, orduan ez zuen piztuko halako arreta, dance musika ez zelako hainbeste entzuten. Gu atera ginenean, ordea, hasia zen ostatuetan ere entzuten, eta horrek ere lagundu zigun. “Goazen” kantua, batez ere, asko hasi zen entzuten festetan eta ostatuetan».

Beste disko bat etorri zen gero: Etorkizuna, 2001ean. Hark ere izan zuen arrakasta, baina taldea desegin egin zuten, emanaldi mordoa egin ostean. Handik urtebetera, Ados bikotea sortu zuten Stella Berzalek eta Edurne Arizuk, eta izen bereko diskoa argitaratu, Gor etxearekin hura ere. Ez zuten disko gehiago sortu. Edurne Arizu akordeoilari karrerari lotu zitzaion, eta horretan segitzen du egun. Iker Sadabak, berriz, konposatzen segitu du tarteka: Yogurinha Borovarentzako sortu ditu kantak, esaterako.

Iaz, Gor etxeak Iragana diskoa argitaratu zuen, Hemendik At-en bilduma gisa. Ez zen itzulera disko bat izan. Taldekideek ez zuten elkarrizketarik eman, eta isilik segitu dute gaur arte.

Benantxi Eizagirre eta Lourdes Agirregomezkorta —gitarrarekin—, 1968an Alegian irabazi zuten kanta sariketan.

Bikotea elkartu eta berehala izan zen hura. Denbora oso gutxi zen Pasai Donibaneko (Gipuzkoa) parrokiaren lokalean elkartzen ziren gazteetako batzuek festa bat antolatzea erabaki, eta Lourdes Agirregomezkortak bere burua kanturako eskaini zuela. «Lourdes gitarrarekin-eta ibiltzen zen. Nire ahizpa haren laguna zen, eta nik ere ondo kantatzen nuela esan zuen. Hala sartu ninduten kontu horretan, neuk jakin gabe», aipatu du Eizagirrek. Eibarko lehiaketa batera aurkeztu zirenekoaz akordatzen da Agirregomezkorta: «Estitxu Robles Arangiz ere han zen, eta hark irabazi zuen. Alegiara joan ginen gero». Hastapen haietan, asko entzuten ziren doinu modernoak hartu, hitza jarri, eta kantatu egiten zituzten. Doinuak ere eurek sortzea erabaki zuten arte. «Joxe Anjel Legorburuk egiten zituen hitzak, eta denen artean asmatzen genituen doinuak, gero. Emanaldi pila egiten genuen. Udan, batez ere. Abuztuan, igandero bagenuen bat; bi ere bai, zenbaitetan». 100 edo 110 emanaldi bai lehen urtebetean, guztira.

«Protesta kantak egiten genituen», Agirregomezkortaren esanetan. Hainbeste ospe eman zien “Kennedy” ez du oso gogoko, nabarmendu duenez: «Kanta hori da gutxien gustatzen zaidana. Ez dakit ba ote genekien zer ari ginen kantatzen». Eizagirre ados da bikotekide ohiarekin: «Oso protestanteak ginen, baina gero kennedytarrei kantatzen ibili ginen». Kubako Cochinos badia inbaditu zutenean Etxe Zurian zegoenari kantatzen, noiz eta kapitalismoaren eta komunismoaren arteko talka agerikoen zen garaian; euskal herritarrak mundu osoko dekolonizazio prozesuei, Vietnamgo gerrari, AEBetako eskubide zibilen aldeko mugimenduari, 68ko Maiatzari eta beste hamaika borrokari so zeudenean. Negu Gorriak taldeak, 1993an, kantaren testuingurua ekarri zuen gogora, begirada kritikoz, Borreroak baditu milaka aurpegi diskoko “JFK” kantan: «Erlak ahizpekin kantatzen genuen/ baina Kennedy hilak hobeto zeuden./ Salbatzailerik gabe gelditu gara,/ agur dezagun lagun amerikarra:/ Ernesto Guevara ‘Che’/ gure laguna da!/ Malcolm X/ gure laguna da! Angela Davis/ gure laguna da!/ Emiliano Zapata/ gure laguna da!/ Augusto Sandino/ gure laguna da!…». Begirada bera ageri dute Erlak-ekoek ere. Eizagirrek hala azaldu du egungo irakurketa: «Orain ez nuke kantatuko, baina hortxe dago. Ez zen herri bat egon hori kantatu gabe atera ginenik. Izugarri gustatzen zitzaion jendeari. Irratian asko entzuten zen. Baita “Amonatxo” ere».

Disko bakarra
“Amonatxo”, Erlak-en beste kanta arrakastatsua. Kennedy bera bezainbeste, ia-ia. Biak eman zituzten disko laburrean, 1969an, Bilboko Cinsa etxearekin. “Hoietakoak” eta “Bakardadea” abestiekin osatu zuten diskoa. Azken hori, Mary Hopkinsen “Those were the days” arrakastatsuaren doinuarekin. Manolo Urbietak egin zizkien diskorako harmonizazio guztiak. Harekin eta haren Naya orkestrarekin joan ziren Madrilera diskoa grabatzera Erlak bikotea eta Joxe Anjel Legorburu. Bigarren disko bat ere prestatu zuten, baina ez ziren grabatzera iritsi. Irratian haien kantarik ez zen falta izan sekula, hala ere. Diskoko aleak entzunarazteaz gain, Joxemari Iriondok behin baino gehiagotan gonbidatu baitzituen Loiola Irratian eta Donostiako Herri Irratian zuen irratsaiora.

«1973ra arte aritu ginen elkarrekin», dio Eizagirrek; «bost bat urte bai», Agirregomezkortak. Ezkontzak apartatu zituen Erlak bikoteko kideak. Eizagirre beste herri batera ezkondu zelako, eta, ez zeukatenez autorik, entseguak egiteko «oso gaizki» ibiltzen zirelako. «Garai eder bat izan zen», bien hitzetan. Garai hartan, herri kontzientzia hazten ari zen Euskal Herrian, eta kulturak izugarrizko eragina izan zuen horretan. Ez Dok Amairuren urteak ziren; baita euskal letren eta arteen modernizazioarenak ere; eta euskara batuaren eta ikastolen sorrerarenak. Francoren diktadurak indarrean segitzen zuen; ETA indarra hartzen ari zen. Testuinguru horretan, hamaika emanaldi eman zituzten musu truk, herri egitasmo desberdinen alde. Ez Dok Amairuko hainbat kiderekin ere aritu ziren kantaldietan. Baita Imanol Lartzabalekin ere, 1969tik 1971ra bitartean, Agirregomezkortak gogoratu duenez: «Taldetxo bat osatu nahian aritu ginen. Entsegu eta emanaldi batzuk ere egin genituen, baina bertan behera gelditu zen».

Aljeriara ere joan ziren, Zizurkilgo (Gipuzkoa) fraide baten bitartez, 1970ean. Hiruzpalau tokitan kantatu zuten han, baita telebista plato batean ere, hamar eguneko egonaldian. Eizagirrek gogoan ditu Durangoko Azokaren hastapen urteetako emanaldiak, elizako arkupeetan, Maite Idirinekin-eta. Bat datoz biak: “Kennedy”-z haratagoko arrastoa utzi zuen bost urteko ibilbideak.

Bi ilara, ezkerretik bata, eskuinetik bestea, Viktoria Eugenia antzokiko sarrerara. Pandemiak ezarritako lehorteari amaiera ematera zetorren zuzeneko kontzertua hasteko ordu erdi eskas falta zen, eta argi zegoen ezer ez zela berdin: maskara soinean erakutsi zituzten bertaratutako denek beren sarrerak; langile batek sartu orduko eskainitako soluzio hidroalkoholikoarekin igurtzi zituzten eskuak eserleku bila abiatu aurretik. Eserlekuak. Hor ere bazen aldea atzo. Antzokiaren edukiera erdira jaitsita zegoen, jendeak segurtasun tarteak gorde zitzan. 391 toki, guztira. Koronabirus aroko lehenengo kontzertu maskaratua zuzenean entzun eta ikusteko.

Zea Mays, ostiralean, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian. (Jon Urbe / Foku)

20:00etan zen hastekoa emanaldia, baina hamar minutuko atzerapenez entzun zen megafoniatik ahotsa, jendeari bertaratu izana eskertuz. Eta itzulera festa hasi zen. Zea Mays taldeko lau kideak oholtzan agertu bezain pronto geratu zen garbi kontzertua berezia izango zela, zeukan testuinguruak hartaratuta: txalo zarta bereziki ozenarekin hartu zituen publikoak Asier Basabe (bateria), Ruben Gonzalez (baxua), Iñaki Imaz (gitarra) eta Aiora Renteria (ahotsa). Jendea bero zegoen; “Haizearen jainko beltza” kantaren lehen akordeak entzun orduko baieztatu zen. Musikariek, berriz, irribarrea aurpegitik uxatu gabe aletu zituzten Atera (Garden Records, 2019) diskoko beste hiru pieza: “Gaur ni naiz”, “Edonora” eta “Kea”. Azken hori kantatzen bukatutakoan, Renteriak hitzez adierazi zuen antzokian nagusi zen giroa: «Erdi negarrez nago. Hau supersurrealista da, arraroa, baina eskerrik asko hemen egoteagatik!».

Musukoak jantzita eta eserlekuen artean tartea jarrita: zuzenekoetan ikustera ohitu beharko garen irudia. (Jon Urbe / Foku).

Era (2010) diskoko Gorputz pentsamendu huts jotzen hasi ziren segidan. Ordurako, eskuineko palkoko batzuk zutik eta dantza kontrolatuan ari ziren. Zea Mays zuzenean entzutea eta eserita eustea —dantza libre egiteko aukerarik gabe, alegia— berez da zaila; atzo Viktoria Eugenian sumatzen zen musika egarriarekin, are zailago. “Elektrizitatea”, “Atera”, “Enbata”, “Hiri ero”, “Ilara hilobi” eta “Zintzilik” etorri ziren gero. Gozatzen ikus zitezkeen musikariak, elkarrekin jolasean; entzuleak ere bai, tarteka argitzen zituzten argi fokuen pean. Eta kontzertuko une berezietan berezienetako bi etorri ziren. Lehena, “Negua joan da ta” interpretatu zutenekoa, Ainhoa Moiua keinu hizkuntzan lagun zutela. Aurpegia estalita eta elkar ukitu gabe zeuden entzuleek Renteriarekin batera kantatu zuten: «Laztandu nazazu orain, ur urdinen artean/ orain lainorik ez da, aurpegi biluziak/ ta larrua jotzean garrasirik ozenena,/ gordin amaigabea, negua joan da ta». Segidan etorri zen hurrengo momentu berezia: taldeak “Bi bihotz bi ero” kantaren bertsio erraldoia oparitu zutenekoa, ingelesezko tarte eta guzti. “Oihu” eman zuten gero; eta “Kukutza”; eta “Gaur”. Eta agur esan eta desagertu egin ziren.

Azken eztanda
Gehiago nahi zuen jendeak,  eta halaxe egin zuen oihu. Renteria eta Imaz agertu ziren oholtzara. Beste oihu bat hor, iluntasunetik, txantxetan eta segurtasun tartea gogoan, elkar ez ukitzeko eskatuz. Oihuak oihu, beste momentu berezi bat sortu zuten kantariak eta gitarrak, “Zu” ematean. Azken diskora egin zuten jauzi gero, laukote formatua berreskuratuta: “Inurriak” jo zuten. «Eztanda egitekotan nago. Oso pozik eta super-super emozionatuta», esan zuen Renteriak abesti hori amaitzean. “Hondarretik Ondarrura” eman zuen taldeak, azkenik, ordu eta erdi pasako maskarada bukatzeko. Halaxe itxi zuten pandemiak ezarritako musika etena: hemeretzi kanta eskainiz, negua erabat ez dela joan agerian utzi zuen zuzeneko lehen kontzertu arraroan.

Mixel Ducau, Harkaitz Martinez de San Vicente, Iñigo Egia, Juanjo Otxandorena eta Mikel Ugarte. (Maialen Andres / Foku)

Hala, disko berrian parte hartu duten abeslarien artean daude, Thierry Biskari euskaldunaren ondoan, Mendebaldeko Saharako Aziza Brahim, Galiziako Monica de Nut, Okzitaniako San Salvador taldea eta Japoniako Emi Toko. Bakoitzak bere hizkuntzan kantatu du, «hizkuntzon sonoritatea diskoan jaso nahi bat» izan dutelako taldea osatzen duten bost kideek. Denak agertu ziren atzo Martinez de San Vicenterekin batera: Mikel Ugarte (txalaparta), Mixel Ducau (alboka, saxoa, klarinetea eta gitarra), Iñigo Egia (perkusioa) eta Juanjo Otxandorena (buzukia eta mandolina).

Txalapart etxearekin argitaratu dute hamalau kantako diskoa. Grabaketa lanak Oh Brother estudioetan egin dituzte. Nahasketa eta masterizazioa, berriz, Musik’art Proyect estudioetan. Kanta horietako bat interpretatuz hasi zuten atzoko aurkezpena, eta lan berriaren inguruko azalpenak etorri ziren gero.

Kiribilean
Hitz bat: kiribil. Kiribil bat ageri da, izan ere, Koklea-ren azalean. «Ikusiko duzue, aurreko hiru diskoetan ez bezala, txalapartarik ez dela ageri disko honetako azalean. Fisikoki ez dago, baina gure eskuak hor daude, makila hartzeko keinuan; eta, gure eskuen gainean, Fibonacciren kiribila. Kiribil horrek eraman gaitu disko honen kontzeptura». Txalaparta jotzearen, txalapartaren beraren unibertsoaren nolabaiteko irakurketa matematiko batera. Beste kiribil bat: koklea. «Belarrian daukagun hezur kiribil bat da koklea, eta hezur horretan gertatzen da uhin mekanikoen transformazioa soinura».

Hala, eskuetako Fibonacciren kiribilarekin abiatutako txalaparta bidean, koklearenak jasotzen eta bihurtzen du ttakuna musika. Kiribilaren zirkulua itxi arte. Txalaparta jotzearen, txalapartaren beraren unibertsoaren nolabaiteko irakurketa fisiko bat. Kolektiboa. «Taldeak garrantzi handia dauka disko honetan, talde soinua eta talde izaera ondo islatzen dira bertan. Hamabi urte daramatzagu elkarrekin, eta soinu propioa daukagu jada. Horregatik, boskote formatuan defenditzeko asmoarekin sortu dugu Koklea».

Mikel Ugarte, taldeko beste txalapartaria, bat etorri zen Martinez de San Vicenterekin. Sormenaren bihurrikeriak aipatu zituen: «Sortzen hasteko behar edo momentua ailegatzen da tarteka, eta guri ere ailegatu zaigu tenore hori». Eta disko hau ardaztu duen osagai ezinbesteko bat bada, bere ustez: «Harrizko txalapartatik abiatu dugu sormena. Abesti batzuk oso Oreka dira. Beste batzuetan, testura eta atmosfera erritmikoak sortzen saiatu gara, azaleko formula matematikoen gure interpretazio moduan. Nire ustez, urrats bat aurrera egin dugu txalaparta arloan lan honekin. Eta talde gisa ere bai». Taldeari aukera berriak ireki dizkiolako. Ados agertu zen Mixel Ducau taldekidea: «Harrizko txalapartekin, harmonikoki eta melodia aldetik askoz definituago behar du egon guztiak. Juanjo harmonietan, Iñigo erritmoetan eta ni melodietan, zerbait koherentea sortzen entseatu gara denon artean. Harriak lan gehiago eskatzen du, baina merezi izan du».

“Harrizko txalapartatik abiatu dugu sormena. Abesti batzuk oso Oreka dira. Beste batzuetan, testura eta atmosfera erritmikoak sortzen saiatu gara”

Taldeko bi txalapartariek ondutakotik abiatuta, betiere. «Lan mardula, bereziki, Mikeli eta niri egokitzen zaigu», kontatu zuen Martinez de San Vicentek. «Denbora asko ematen dugu Txokoaldeko [Usurbil, Gipuzkoa] tren geltokian. Hori dugu lantokia, eta hor sortzen dugu kantuaren nolabaiteko bizkarrezurra. Gainontzekoa, gainontzekoen ekarpena da». Eta kantuak «bukatu-bukatu», estudioan bukatzen dituzte. «Ideiarekin joan, eta estudioan bertan eraikitzen ditugu piezak».

Beren eraikin kiribilduaren lehen lagina datorren ostegunean erakutsiko dute, Durangoko Azokako Ahotsenean, 16:20ean. Eta Andoain (Gipuzkoa), Altsasu (Nafarroa), Barakaldo (Bizkaia), Mutiloa (Gipuzkoa) eta Noainen (Nafarroa) lotuak dituzte jada emanaldiak. Uda arte aritu nahi dute aretoz areto. Uztailetik aurrera, berriz, kalean eman nahi dituzte kontzertuak. Diskoko beste kanta bat joz itxi zuten atzoko aurkezpenaren kiribila.

Oihana Leundak ‘Lou, dantzan jo ta ke, oinak lehertu nahian’ lanerako egindako animazioaren fotograma bat.

Euskal Rock Erradikala egikaritu zen urteetan oholtzan kantari ikus zitezkeen emakume bakanetako bat izan zen Olangua. Humedecidos taldearekin lehenik, 1982-1984 urteetan. Dani Ulazia (gitarra), Eba Iturain (bateria) eta Goiko (baxua) zituen kide, eta gazteleraz kantatzen zuten. «Gure hastapenak ziren, eta, egia esateko, punkenak ginen. Garai hartan norberak egin behar zuen guztia, ez baitzegoen ezer, eta gu horretan saiatzen ginen», gogoratzen zuen Olanguak. Kontzertu bat grabatu zuten zuzenean, eta lau abestiko maketa bat ere bai, estudioan, baina ez zuten ezer argitaratu.

1985ean, O.K. Korral izena hartu zuen taldeak, eta euskaraz kantatzeari ekin zion. «Garai hartan, euskal folka zegoen, baina oso jende gutxi zegoen punka edo rock-and-rolla euskaraz kantatzen; gu horretaz konturatu ginen, eta euskaraz kantatzea erabaki genuen. Estiloaren aldetik ere, gehiago definitu genuen gure musika». Estilo askoren nahasketa egiten zuten: rock-and-rolla, countrya, rockabillya. Euskalbilly hitza asmatu zuten beren burua definitzeko, eta O.K. Korral diskoa kaleratu Elkarrekin, 1986an. Ordurako, Goikok utzia zuen taldea, eta Iñaki Brakamontek ordezkatu zuen. Diskoa kaleratu eta berehala, Ebak ere taldea utzi zuen, eta Alberto Inzak ordezkatu zuen. Aldaketak aldaketa, Louk kantari rolari eutsi zion. Beti gogor beti mozkor diskoa 1989an argitaratu zuten, atzera Elkarrekin. Handik gutxira desegin zuten taldea. Ondoren, hainbat kolaborazio egin zituen. Las Lagartas taldea sortu 1990eko hamarkadan, Arturo Ibañez (gitarra), Imanol Beloki (bateria) eta Fede (baxua) lagun zituela. Hortxe kantariaren ibilbidearen laburpen posible bat.

Dokumentalerako bidea
Laburpen propioa egin dute Olanguaren herrikide Izotz Barriok (1983), Usua Garinek (1987) eta Andrea Lopetegik (1993). Arraio Irratitik haratago, ikus-entzunezko arloan esperientzia dute hirurek, eta Lou Olanguaren inguruko dokumental bat egiteko proiektua aurkeztu zuten 2017an, Zarauzko Udalak ematen duen Daniel Txopitea bekara. Irabazi ere bai. 3.000 euro. Filmaketarako materiala eta bidaiak ordaintzeko erabili dituzte. «Bi urte joan dira jada Louri buruzko zerbait egitea pentsatzen hasi ginenetik», azaldu du Garinek.

Olanguaren lagun Mikel Kazalis eta Dani Ulazia izan dituzte gidari bidean. Musikari bioz gain, Marimin Aizpurua, Arturo Ibañez, Marivi Ibarrola, Mikel Insausti, Max Iribar, Iñigo Muguruza, Reyes Torio eta Garbine Ubeda agertzen dira dokumentalean. Jende gehiago ere elkarrizketatu dute, baina hamarrok azaltzen dira pantailan.

Louren bizitza elkarrizketatu horien bitartez esplikatu dute. «Mikel Insaustik esaten du dokumentalean, adibidez, Lou izatez oso punkia zela. Denerako; onerako eta txarrerako. Gure asmoa ez da izan, inongo momentutan, Lou mitifikatzea. Garai eta toki zehatz batean hainbat gauza egin zuen emakume bat ezagutaraztea, hori da dokumentala, ez gehiago, ez gutxiago», Garinen esanetan.

“Gure asmoa ez da izan Lou mitifikatzea, garai eta toki zehatz batean hainbat gauza egin zuen emakume bat ezagutaraztea baizik”

Dokumentalak badu nostalgiatik ere pixkat, Barrioren arabera: «Duela 30 urteko kontuez ari dira, azken batean, elkarrizketatuak. Ni nahiko identifikatuta sentitzen naiz haiekin, garaiak oso ezberdinak diren arren. Hemen haien antzera ibiltzen gara, egin nahi duguna geu egiten».

Bada alderik, hala ere, Garinen aburuz: «Inkontzientzia puntu batekin aritu ziren. Aurrena egin egiten zuten, eta, gero, pentsatu, nolabait esatearren. 1980ko hamarkadak badu horretatik ere, eta, gure egungo perspektibatik hasi ginenean, talka bat ere egon zen, galderak egiteko gure modutik beretik. Dena helburu jakin batekin egingo zutela espero genuen». Eta ez. Ondo pasatzea zen Olanguaren eta kideen helburu nagusia. Hala, emakume kantari bakanetakoa izatearena ez zen haren kontzientzia feminista batetik etorri; eta euskaraz kantatzearena ez zen kontzientzia euskaltzale batetik etorri. «Alde horretatik, Lou ez zen bide urratzaile izateko asmo batekin hasi. Inkontzienteki, gerorako zerbait eraiki zuen», Lopetegiren esanetan.

Zaintza sarea
«Ni gehien harritu nauena izan da Louk zenbaterako arrastoa utzi duen jendearengan», nabarmendu du Barriok. «Louk familia handia zeukan, bai», erantsi du Lopetegik. Horren adierazle garbia da, Garinen iritziz, Olanguaren azken etapa: «Gaitzak erasan zionean, lagunek zaintza sare bat sortu zuten, eta hori kontatzea ere polita iruditu zitzaigun».

Musikak amaiera arte izan zuen tokia Olanguaren bizialdian. 59 minututan azaldu dute haren ibilbidea dokumentalgileek. Kantaria ezagutu zutenen argazki eta bideoak lagun. «Aurreikusi baino material argitaragabe gutxiago lortu dugu, hala ere», Barriok azaldu duenez.

Urritasunak urritasun, urtarrilaren 9an Donostiako Dock of the Bay jaialdian estreinatu zuten beren dokumentala, eta ikusleen saria jaso zuen. «Saria tranpolin moduko bat izan da herritik kanpora jauzi egiteko», Garinen hitzetan. Martxoan zazpi tokitan erakutsiko dute filma. Apirilean eta maiatzean ere ari dira lotzen proiekzioak.

Zarauzko estreinaldiaren miran daude, hala ere. «Olangua bertakoa zelako, eta bertako gazte gehienek ez dutelako ezagutzen», Lopetegik nabarmendu duen bezala. Etzi dute eguna. 20:00etan, Modelo areto berrituan. Sarrerak 17:00etatik aurrera eskuratu ahal izango dira leihatilan, doan. «23:00etatik aurrera, berriz, Reyes Toriok musika jarriko du Marina Txiki tabernan. Hor lasaituko gara», iragarri du Barriok. Dokumentaletik kanpo geratu diren hainbat konturi heltzeko asmoa badaukatela ere bai. Eta maiatzean filma Putzuzulon ematea dutela amets, Lou gabeko baina Louren omenezko «kontzertu bat lagun». Dantzan jo eta ke, oinak lehertu arte.

Maite Larburu Usurbilgo Higain estudioan. Bertan ari da grabatzen disko berria. (Juan Carlos Ruiz / Foku)

Erabili dituenak: xilofonoa, sansula, Eguberri azoka batean Alemanian erositako gortina, gitarra klasikoa, gitarra elektrikoa, zintzarriak… lurrean denak, zapi baten gainean. Biolina falta. Eta biolinak garrantzi berezia hartu du disko honen sorreran. «Disko honetan, Neighbor-eko Maiteren eta biolina jotzen duen Maiteren arteko fusioa gertatu da. Aurrekoetan, ezin nuen halakorik egin». Bere bitasuna —biolinista klasikoa, antzinakoa; eta Neighborreko kantugile eta gidaria— osotasun bat bihurtzea. «Biolina bat-batean sartu da mundu honetan; edo ni sartu naiz bestean». Halaxe sortu omen zitzaion “Gona” kanta, «biolinetik». Asko kostatu «baina asko maite» duen kanta horixe. Eta gehiago etorri ziren. “Extrasistolea”, “Triangeluak”, “Hori”, “Kamareren egia”, “2daia1″, “Hezurren azpian”, “Berdin bihurtu ginen”, “Ibaiaz”, “Maletadun maitalea” eta “Katekorratzarena”. «”Maletadun maitalea” eta “Katekorratzarena” kanten hitzak Harkaitz Canok idatzi ditu; “Berdin bihurtu ginen” eta “Ibaiaz”-enak, bion artean idatzi ditugu; gainerakoak, neuk».

Maite Larburuk. Neighborren teilatuperik gabe, orain artean ez bezala. «Bakarkako» lehen diskoa izango baitu Hezurren azpian hau Josh Cheathamekin batera Ura patrikan (Gaztelupeko Hotsak, 2013) eta Hau (Gaztelupeko Hotsak, 2016) ondu zituenak. «Urtebete edo gehiago egon nintzen Neighbor atsedenean utzita. Halako batean, kanta bat sortu zen, bi ere bai akaso, eta, diskoa Maite Larbururena izango zela erabaki nuenean, sei sortu zitzaizkidan bat-batean, denak batera. Inoiz ez zitzaidan halakorik gertatu. Ikara ere eman zidan hori erabakitzeak, baina askatasuna ere bai». Ez zeukan inoren zain egon beharrik kanta bat ontzeko, adosteko, bukatzeko. Hala, urtebetean kantu asko sortu zaizkio.

Egoera aldaketa
«Ez dakit lan honekin beste ziklo bat hasiko den ala ez. Denborak esango du. Neighbor ez izateak ez du esan nahi Neighbor bukatu denik, baina bai egoera aldatu egin dela. Neighborren lehen diskoa Amsterdamen bizi nintzenean sortu zen, Josh eta ni neighborrak, bizilagunak, ginela». Orduan, kolaborazioa egunerokotasun handiagoarekin bizitakoa izan ei zen, ezinbestean. Bigarren diskorako, Larburu tarteka hemen zegoenez, diskoak bere alderako norabidea hartu ote zuen, Cheathamen kolaborazioarekin. «Hirugarren hau ere Neighborren hirugarrena izatea espero nuen, baina, bigarren diskotik hona, Euskal Herria nire bizileku bihurtu da, eta horrek Joshekin kolaborazioa zaildu du, neurri batean; baina, aldi berean, neure zerbait bakarka egiteko bidea ireki dit».

Proiektu honetan ez da bakarrik aritu, hala ere. Aipatutako Canoren kolaborazioaz gain, Carlos Taroncheren klarinete baxua eta Aida Torresek eta Beñat Iturriozek astindutako gaileta kaxa, anana-poto, goilara, ingude eta bestelako perkusio tresnak lagun izan ditu. «Carlos bazegoen aurreko diskoan; oraingoan ere bai. Eta, segur aski, jende askok esango du hau Neighbor dela, eta bai, hau Neighbor da, han ere ni nintzelako kantak sortzen zituena, eta, aldaketak aldaketa, ni Neighbor naizelako». Bat bitan. Beste fusio bat. Eta beste bertigo bat ere bai: «Erabakia hartu eta Joshekin hitz egin nuenean, banituen zalantzak gai izango ote nintzen, eta oraindik ere ez dakit. Haren falta nabaritu dut. Zenbaitetan, asko. Eta, aldi berean, nahiz eta bertan jo ez, Josh asko dago disko honetan».

“Disko hau Neighborren hirugarrena izatea espero nuen, baina Euskal Herria nire bizileku bihurtu da, eta horrek Joshekin kolaborazioa zaildu du; aldi berean, neure zerbait bakarka egiteko bidea ireki dit”

Grabaketa hasi aurretik, diskoa etxean ahalik eta gehien zehazteko ahalegina egin ei du. «Hilabete egin nuen dena prestatzen». Estudiora joaterako erabaki zuen zein kantu bai, zein igual ez, eta bakoitza «mundu batekoa» iruditzen omen zitzaion. «Mosaiko bat», haren hitzetan. Mosaiko eklektikoa. «Nik ez dakit nire estiloa definitzen, eta eklektikoa naizela esaten ikasi dut. Eta uste dut hala dela, beste taldeek erabiltzen dituzten formula agian finkatuagoarekin alderatuta. Estilo aldetik ere eklektikoak dira nire lanak, jende askori lapurtzen dizkiodalako gauzak». Eta musikari klasikoa ere badelako; eta kantaeran eta musika ulertzeko eta entzuteko moduan horrek baduelako eragina.

Itzulera diskoa
Oraingoz estudio honetako paretek bakarrik entzun duten Hezurren azpian diskoan zer aurki daitekeen esplikatzen hasi denean, itzulera hitza behin baino gehiagotan aipatu du Larburuk. «Hamabost urte egin ditut Euskal Herritik kanpo bizitzen, eta, orain, Hernanin ezarrita nago. Lan hau itzulera bat ere bada». Bere biolinista lana garatzeko —dirua irabazteko— , atzerrira joan beharrean segitzen duen arren. Bidaiari izaten jarraitzen duen arren, bueltatu egin da. Eta itzuleraren ideiarekin lotuta omen darabil diskoan ibaiaren irudia ere. «Horregatik da Maite Larburu proiektu hau, horregatik dira kanta guztiak euskaraz, aurreko lanetan ez bezala. Nire bizitza hizkuntza gehiagotan ere bizi dut, beti bezala, baina Euskal Herrira itzultzeak euskarara gehiago hurbildu nau, eta Harkaitz Canorekin eta Harkaitzek nirekin kolaboratu izanak, are gehiago».

Hezurren azpian gordetzen denaren bila, betiere. «Asko interesatzen zait hezurren azpian dagoena, azaleko guztia kentzen duzunean geratzen dena, muin-muinean garena. Zientzia kuantikoa ere horretan ari da nolabait, ezta? Kuantikoa ez den zientzia ere bai. Zer dago mendi horren atzean? Eta zeruaren atzean? Eta zulo beltzen barruan?». Amsterdamen zein Hernanin bizi, «beti-beti» bere hezurren azpian dagoela dio, «eta hortxe jarraitzen dut».

Estudioko lanaren azken kondarretan dago orain, «eta nekatuta». Ezagun du begizuloetan. «Aldez aurretik pentsatu bezala joan da, orokorrean, grabazioa». Eta pozik dago. Ezagun du barre txiki nekatuan.

Neighborren biak bezala, bakarkako hau ere Gaztelupeko Hotsak diskoetxearen zigilupean argitaratuko du Larburuk. Martxo hasierarako kalean egotea nahi luke. Aurkezpen eguna ere finkatua du: martxoaren 28an, Bilboko Azkuna zentroan, Loraldia jaialdiaren egitarau barruan.