Elkarrekin igo dira agertokira Ane Garcia eta Jabier Muguruza, ez aurreneko aldiz. Elkarren ondotik abestu zuten, orain 11 urte, Lurra taldeak eta Muguruzak Elgetan (Gipuzkoa) emandako kontzertu batean -esan liteke egun hartan ezagutu zutela elkar benetan-; baita orain ia lau urte ere, Bilbon, Iñigo Muguruza hil berriaren omenaldian. Jabier Muguruzak gogoan du anaiak Garciarekin Lurra sortu zueneko garaia: “Komentatzen zen: ‘Iñigok orain jarri du kantari neska oso gazte bat’. Iñigoren gauzak. Ez dut esaten ongi egiten ez zenuenik, ondo egiten zenuen, baina bitxia zen”. Garciak 17 urte zituen. «Gerora hartu dut horren kontzientzia: zer gaztea nintzen hor egoteko”.

Irungo (Gipuzkoa) Amaia antzokiko agertokira igo dira, ez aurreneko aldiz. Han egin zuen jendaurreko lehen emanaldia Garciak, dantza ikasle zela; eta orain arteko azken-aurreko kontzertua Muguruzak, duela hiru urte.

Noiz gogoratzen duzue Iñigo Muguruza?

ANE GARCIA: Bera izan da nire bizitza gehien aldatu duen pertsonetako bat, hartu ninduelako oso gazte, eta erakutsi zidalako bide posible bat izan zitekeela musika egitea. Lehenago ez nuen pentsatu hori aukera bat zenik, ezta nik zer esan banuenik ere. Orduan, musika egiten dudanean, eta bereziki gitarra jotzen ari banaiz, berekin gogoratzen naiz. Eta, noski, bere kantak entzuten ditudanean ere bai.

[youtube video="A1duFjpRzjI"]

JABIER MUGURUZA: Nik ere askotan gogoratzen dut. Hemen gure azken aurreko kontzertua egin genuenean, Geltokiak izarretara aurkezten, bera ja ez zegoen, hilabete batzuk lehenago joan zen. Baina aurrekoan, Hondarribian [Gipuzkoa], bai. Uneren batean, urarekin ez dakit zer komentario egin nuen, eta: «Ura behar duzu?». Kontzertu erdian, altxatu, eta ur bila joan zen ondoko tabernara. Uste dut pixka bat erretratatzen duela horrek ere. Ez zegoen batere jainkotua; kontrakoa.

GARCIA: Horregatik izango da errazagoa gogoratzea momentu arruntetan.

MUGURUZA: Hemengo kontzertuan, aipatu nuen. Ari nintzen aurkezten nire anaien kantaren bertsioa, eta esan nuen: “Zer gauzak dituen bizitzak. Hemen izango bazina kanta aukeratu, eta, handik gutxira, kanta entzun gabe joan zen”. Oso hunkigarria izan zen.

Karmele Jaiok hari eskaini zion Aitaren etxea: “Iñigo Muguruzari. Gizon berri guztiei”. Nola irudikatzen dituzue gizon berriak?

GARCIA: Uste dut Iñigok bazituela gizon berri baten ezaugarritzat uler daitezkeen ezaugarri batzuk -eta hau nire interpretazioa da, beti ulertu behar dugu norberak daukala pertsona baten irudi konkretu bat-. Zuk esan duzu: neska oso gazte bat jarri zuen abesten bere talde berrian. Hori modu askotan egin daiteke.

MUGURUZA: Arrazoi duzu.

GARCIA: Ni ez nintzen inoiz sentitu paternalizatuta, adibidez. Nahiz eta dena neukan ikasteko. Iruditzen zait keinu eskuzabal bat izan zela. Grazia egiten dit, zeren Iñigo jende askok idolatratzen du Kortatu-ren eta Negu Gorriak-en garaietatik, eta garai haiek eta musika hori lotzen ditut maskulinitate eredu jakin batekin, gaur egun oraindik ere erreproduzitzen dena, baina nik bere azken hamar urteetan ezagutu nuen, eta nire irudiak ez du zerikusirik horrekin. Musikalki ere beste zerbait egiten zuen. Esaten dut ni naizela Iñigo Muguruzaren talderik ezezaguneneko abeslaria.

MUGURUZA: Martirio kantariak askotan komentatzen du: “Jabier, hace falta que el músico tenga el ego domesticao [Jabier, musikariak egoa otzandua izan behar du]“. Uste dut Iñigok oso otzandua zeukala.

Iñaki Segurola zenak esaten zuen: «Hemengo ezkerra: ideologia, ideologia eta ideologia. Niri interesatzen zait ideologia kendu, eta azpian zer dagoen». Eta ni ere hor nabil gero eta gehiago; inkontzientearen mundua, hori da nire obsesioa. Pena handiz esan behar dut XX. mendean zer indar zuen inkontzientearen zerak, atzeraka egin dugu alde horretatik; orain gaizki ikusita eta guzti dago. Ideologia, tonaka. Hala eta guztiz ere, ados nago, hor ekarpen interesgarri bat egon daiteke. Ez nabil erreibindikatzen gizon eredu…

GARCIA: Matxiruloak.

MUGURUZA: Hitza ere ez. Badakit orain matxirulo esan behar dela, baina ez da nire gustuko hitza ere. Mania bat da, nire belarria.

GARCIA: Niri gustatzen zait gauza batzuk izendatzea, zerbaiterako. Horrelako gai potolo eta aldi berean intimoekin, arrisku bat dago: diskurtso bat ikas dezakezu, baina barneratzea beste gauza bat da. Uste dut hasi behar garela goresten ideologia hori esplizitatu gabe praktikan gauzak txikitik aldatzen dituen jendea.

Ane, aspaldi honetan ez zara aritu musikan, ezta?

GARCIA: Bueno, zer den aritzea. Jendaurrean, ez. Azkenekoz Iñigoren omenaldian igo nintzen taula gainera musika egitera. Geroztik, musika egiten jarraitzen dut, etxean. Hor ere badut nire gatazka: zertarako plazaratu, zertarako komunikatu… Gainera, kanta oso intimistak ateratzen zaizkit, eta horrek amorru pixka bat ematen dit [barrez].

MUGURUZA: Zer ba?

GARCIA: Ez dakit… Ari naiz horrekin bakeak egiten.

MUGURUZA: A, bueno.

GARCIA: Azkenean, gaur egungo musika mundua baldintzatuta dago. Zerbait egitekotan, segur aski egingo dut gauza txiki bat, gustuko musikariekin.

MUGURUZA: Baldintzatuta, autopromoagatik-eta?

GARCIA: Bai. Atera dezakezu EP bat eta lagunei erakutsi, baina iruditzen zait zerbait eginez gero prest egon behar zarela defendatzeko, estetika bat lantzeko, eta ez nago horretarako prest.

MUGURUZA: Nartzisismo kolektibo orokor honetan bizi gara, eta musikara ere ailegatu da, indar handiz. Galdetzen didate: “Zergatik zuzenean ez?”. Orain nire gauzatxoak egiten nabil, umeentzat, baina, gaur egun, zuzenean aritzea, etengabeko autopromo horretan, ninini eta ninini… Beti egon da, baina orain basatia da.

GARCIA: Egia da musikari asko ez direla horrela bizi. Nik kontsideratzen ditut musikaren artisauak. Azken urteetan eduki dut aukera haietako batzuekin kolaboratzeko, eta gozamena izan da. Baina beste leku bat da, ez du halako proiekzioa edukitzeko asmorik.

[youtube video="2WV4qFT_uG8"]

MUGURUZA: Artisau hitza asko gustatzen zait, eta erreibindikatzen dut. Zeren, orain, sortu, sormen, sortzaile… Ez dago besterik.

GARCIA: Nik ere gatazka bera daukat sortzaile hitzarekin. Testuinguruaren arabera, batzuetan sentitzen dut ez dagoela beste aukerarik, baina amorrua ematen dit, hasteko, ez dudalako uste mundu guztia izan daitekeenik… artearen artisau.

MUGURUZA: Eta ni guztiz ados nago horrekin. Orain dela gutxi gertatu zait, eskola batean. “Jabier sortzailea da”, nola ez. “Sortzailea da, zuek denak zareten bezala”. Isilik geratu nintzen, baina horixe pentsatu nuen -eta uste dut ez zirela zeloak: 3, 4, 5 urteko umeak ziren-. “Ez, ez; hemen batzuk izango dira, segur aski -izena ez da inportanteena-, eta beste batzuk ez. Eta horregatik ez dira gutxiago izango”. Zeren bueltatzen gara gai delikatu horretara: egoa, nartzisismoa… Sortzailea baldin banaiz, hemen nago. Artisaua… lanean ari da. Gero egia da egun batean etortzen zaizula zerbait, eta esaten duzula: “Hau nola demontre izan da?”.

GARCIA: Mundu guztiak dauka kreatibitate deitzen den hori, baina esatea mundu guztia artearen artisaua dela… Inor ez da ofenditzen esateagatik denak ez direla izango ingeniariak edo arkitektoak. Ematen du hartzen duzula posizio moral goragoko bat. Ni momentu honetan ez naiz horretan ibiltzen, baina sentitzen dut banaizela hitzaren artisaua, itzulpenekin eta idazketarekin. Ez da bakarrik txinparta bat, lana da.

Zer du, bada, sortzeak?

MUGURUZA: Sortu, hutsetik sortzen da. Eta orain dena hasi daiteke hutsetik. Transmisioa eten egiten da -hau, nola ez, AEBetatik datorkigu, woke mugimendutik, zeina modu batean hasi baitzen, baina beste modu batean eraldatu den-. Lehengoan, batek esan zidan, profesional batek, nerabe askok ez dakitela zertan lan egiten duten gurasoek. Sinesgaitza da, baina horrela omen da. Dena da hutsetik: zuk zeuk egingo duzu zure bidea. Justu beste muturrean dago Josep Pla: “Zein da artista baten helburua? Beste ttantta bat jartzea komunitate baten ondare horretan”. Zeinek sortzen du? Sortzaileak. Jainkoak.

GARCIA: Artisauak behar du tradizioa, nahiz eta izan kontra egiteko. Verde Prato-k atera zuen EP bat, Euskal Pop Erradikala, eta hor dago Zu atrapatu arte-ren bertsio marabilloso bat, ziur asko ez lukeena hain ondo funtzionatuko gure imajinario kolektiboan ez balego Kortaturen zera hori guztia. Sektore bat saiatzen ari da tradizioa berrinterpretatzen.

MUGURUZA: Bertsio batek zentzua du, zeure egiten baduzu. Gauza bera errepikatzeko…

GARCIA: Txarangen bertsioetan kanta iguala behin eta berriro entzutean ez, baina berrinterpretazio batean ekarpen bat dago. Begira, igual bertsioekin zerbait egingo nuke, zeren uste dut gutxietsiak daudela. Bertsioak ondo egitea -kanta zeureganatzea; esaterako, Silvia Perez Cruzek bertsio pila bat egiten ditu- ez da kantak ezerezetik sortzea baino okerragoa, baina horri beti ematen zaio balio handiagoa, nahiz eta ez egin ekarpen handirik.

Jabier, inkontzienteaz aritu zara lehen…

MUGURUZA: Orain horretara dedikatzen naiz: musika, literatura eta inkontzientea.

Muguruza eta Garcia. Jagoba Manterola, FOKU

Azken diskoak aurkeztu dituzunean, haurrentzako musikan ez ezik, haurren munduan ere murgilduta agertu zara. Haurtzaroan konfiguratzen al da funtsezko zerbait, artista izateko bidean?

MUGURUZA: Lagun batek esaten du: “Somos la infancia y poco más [Haur hutsak gara, ez besterik]“. Eta ni ados nago. Haurtzaroa gara, eta beste zeozer: pintzelkada batzuk, ideologia pixka bat, makillajea, pertsonaia bat, argazkietan natural plantak egiten ditugu… baina haurtzaroa gara, nagusiki.

Garai hartan ez nintzen kontziente, baina Ja ja izan zen nire lehenengo diskoa [1989], eta Sei lagun, sei sekretu lehenengo liburua [1994]. Hor bazegoen zerbait beti haurtzaroari lotuta. Denbora gutxian gertatu zaizkit gauza batzuk. Galdu ditut pertsona oso inportanteak, eta batzuk nahiko modu traumatikoan, gainera; eta bilobak izan ditut. Berriz ere haurtzaroa. Mundu zoragarri bat dago hor. Eta kezka handiz ikusten ditut haurtzaroari buruz esaten diren gauza batzuk.

Nola bizi duzue zuen ogibidea?

GARCIA: Nik momentu batean erabaki nuen ez nintzela izango dena delakoaren artisaua. Ez nintzela izango hori bakarrik. Zeren ez nuen nahi horren baitan egotea nik jan behar dudana, iruditzen zitzaidalako sufritu egingo nuela. Erabaki nuen lanbidez izango nintzela itzultzailea, edo hitzarekin behar dena egingo duen artisaua, eta gero egongo zela esfera artistikoa. Oraingoz, ondo nago horrela.

MUGURUZA: Nik beti egin dut zeozer, baina egia da ia bizibide izan dela musika. Hau erdi brometan kontatzen dut, nire eboluzioa esplikatzeko. Hasi nintzen Resistencian, Madrilgo diskoetxe batean, inozentea ni, pentsatuta: “Hemendik kanpo aritzea lortzen ari naiz, orain Resistenciak hartu nau, nazioarteko banaketa…”. Eta ez zen hain erraza izan. Lehenengo urtean, sekulako lokala zuten, Madrilgo erdialdean; handik denbora batera, bigarrena, urrunago; eta hirugarren lokala -itxi aurretik, zeren azken kapitulua izan zen pertsiana jaistea- kanpoaldean zegoen, pabiloi kutre batzuetan. Nik hori ezagutu dut. Orain nire diskoak nik ateratzen ditut, besteak beste, ez dagoelako diskoetxe bat interesatua nire diskoak ateratzen. Bueno, ez dago diskoetxerik apenas.

[youtube video="EvmMowGclv4"]

Nire bizitza banatuko banu 20 urtetik 40ra eta 40tik 60ra, aldaketa askoz ere handiagoa izan da bigarren etapa horretan, nahiz eta beti aldaketan bizi.

GARCIA: Interesgarria da ikustea aldaketa teknologikoek nola aldatzen dituzten kontsumoa, ohiturak eta artea bera. Streaming plataformek aldatu dute musika egiteko modua, eta horretaz bizi nahi dutenek badakite zer egin behar duten. Gaur egun euskal talde batzuek oso ondo identifikatu dute hori, eta funtzionatzen die. Niri interesatzen zait komunikazio ekintza bat izatea.

Mejillon Tigren, gure hautua argia izan da: zuzenekoak egiten ditugu, spoken word egiten dugu, eta ez dugu su artifizialik erabiliko. Gu biok goaz, eta kito. Agian batzuengana ez gara iritsiko, baina hautua hori da. Ez dugu hortik ateratzen ogia, baina…

MUGURUZA: Nik entzuten dudanez, entzuten dizuedanez, orain beste mentalitate bat dago. Guretzat ametsa zen musikaz bizitzea; gure obsesioa zen, nahiz eta gero lagundu beste zerbaitekin, soldata osatzeko. Orain entzuten dut segitzen duzuela martxan, baina garbantzuak beste nonbaitetik ateratzen.

GARCIA: Oreka hori aurkitzea zaila da. Iaz, adibidez, hartu nuen hilabete, eta idaztera joan nintzen. Desastre bat izan zen, pila bat agobiatu nintzen. Pentsatu nuen amesten dudan bizitza bohemio hori agian egunerokoan gertatu behar dela, nire kasuan. Igual pixka bat sortzaile jarri nintzen… Hala ere, uste dut badagoela kontzientzia bat, eta badago sektore bat amets hori daukana, eta egiten ari dena, merkatuaren logikari pixka bat men eginda -ez dut txarrera esaten-. Eta lortzen dute.

Mejillon Tigreren emanaldietan, gainera, presente dago hori guztia: garaiaren prekaritatea, klase ertainaren dekadentzia… Egunerokoan aurkitzen duzue sortzeko materiala?

GARCIA: Eiderrekin [Perez], Mejillon Tigreko kidearekin, askotan hitz egin dut nola gazteagoak ginenean saiatzen ginen idazten gauza handiei buruz, iristen gauzen muinaren muinera. Baina hori ez duzu egiten besteekin komunikatzeko, baizik eta egoarentzat.

MUGURUZA: Bueltatzen gara…

GARCIA: Azkenaldian, behin eta berriz datorkit gogora idazten dudanean edozein artelan komunikazio ekintza bat dela. Eguneroko gauzek parean duzun publikoari helduleku bat ematen diote, eta gero horren irakurketak egin ditzakezu, umorez, kritiko…

Diziplina bakoitzak ematen dizu egiteko modu bat. Adibidez, uste dut Mejillon Tigrerekin egiten duguna musikan ezingo nukeela egin. Nire kanten hitzak beti oso tristeak dira; poemak barregarriagoak ateratzen zaizkit.

Jabier Muguruza. Jagoba Manterola, FOKU

MUGURUZA: Egunerokoa oso aberatsa da, joder. Fama txarra du, aspergarria omen da, sinplea, errutinazkoa… Ez dakit, ni ez naiz aspertzen. Eta aspertzen naizenean, gogoratzen naiz Xabier Letez, nola esaten zigun musikariei: “Zer gustura ari naizen aspertzen!”. Gizakiak aspertu beharra dauka, eta isilik egon beharra.

Beti inguratu naiz ildo horretako jendeaz, hori ere ez da kasualitatea. Ez dut izan inguruan poeta epikorik. Behar dugu hartu jendea banan-banan, eta horiei abestu, ez multzo handi bati.

GARCIA: Gainera, zerbait kaleratzen duzunean, ez dakizu nora iritsiko den. Gertatu zait Lurraren diskoa atera eta zortzi urtera norbait etortzea esanez kanta bat entzun zuela ez dakit zenbat aldiz. Ederra da pentsatzea hor egon ahal izan zarela bere intimitatean. Epiko jarrita, masarentzat ari zara, eta iritsiko zara jende askorengana, baina ez zait asko gustatzen.

MUGURUZA: Nik behin kantatu nuen 60.000 lagunen aurrean, Bartzelonan. Jendea, jakina, ez zen joan Jabier Muguruza ikustera; ginen Jabier Muguruza, Morente eta Manu Chao, eta jendea joan zen Manu Chao ikustera. Sentsazioa izan zen… Ez zegoen inor. Ez dakit esplikatzen.

Euskal kulturgintzaren gaitzen artean, ikusgarritasun falta seinalatzen da maiz, horrek berarekin dakarrelako ez ezagutzea, ez zabaltzea, eta gurpil zoroa martxan jartzea. Baduzue kezka berezirik horrekin?

MUGURUZA: Batzuetan, estatua aipatzen da, gure beste totem bat: “Estatu bat edukita, konponduta”. Orain dela gutxi entzun nion kantari bati azken aldiz. Zur eta lur gelditzen naiz -eta ez du zerikusirik estatu bat behar ote dugun debatearekin-: ez duzu inguruko herrialdeetan lagunik, lankiderik? Ez dakizu nola dabiltzan?

[youtube video="4nk7gTngx_k"]

GARCIA: Iruditzen zait diskurtso horretan badagoela autokonplazentzia puntu bat ere, horri egotz diezaiokezulako ez iristea. Ezin dugu baliatu hori, egiten dugunarekin zorrotzak ez izateko. Adibidez, urtero argitaratzen den liburu kopurua ezin du asumitu euskal hiztunen komunitateak. Ikuspegi ekologiko bat izan behar dugu. Uste dut plazaratzen dena hobeto landu behar dela. Hala ere, egia da, euskaraz egiten dena gizartearen sektore batek ez du aintzakotzat hartzen. Baina konplexu bat ikusten dut, eta niri ez zait gustatzen konplexutik sortzea.

MUGURUZA: Biktimismoa ere dezente gustatzen zaigu. Ados nago Anerekin. Kezka hor dago, logikoa da, eta denok dugu, baita ukatzen dutenek ere. Baina saiatu behar da norbera bere lanean zentratzen eta gauzak txukun egiten.

Iaz ez zenuen erakusmahairik ipini Durangoko Azokan.

MUGURUZA: Bueltatuko naiz, segur aski. Segitzen baldin badut umeentzako gauzak ateratzen ilusioarekin, inportantea da. Han gero salduko dituzu 100-150 ale. Ni ez naiz sekula izan saltzaile handi bat, beti izan naiz minoritarioa, baina leku desberdinetan: hori izan da nire karta.

Batzuetan iruditzen zait disimuluan gabiltzala; besteetan, batzuk inozente hutsak direla.

Zertarako gogoa duzue?

MUGURUZA: Gogoa izaten jarraitzeko gogoa. Lagunekin, topa egitean, esaten dute: “Osasuna!”. Eta nik: “Eta gogoa!”. Iruditzen zait gogoa funtsezkoa dela. Eta gogo galera orokor samar bat dago; deitu depresioa, nahi baduzu, orain erabiltzen den hitza erabiltzeagatik, azken finean, oso lotuta daude eta. Gainera, lotuta dago aipatu ditugun kontu askorekin. Ni oso antiyankia naiz: beti gabiltza Espainia gora eta Espainia behera, baina gure erreferente kultural nagusia ez da Espainia, AEBak dira.

Oraintxe ez dut pretentsiorik. Izan ditut, e: azaldu dut Resistenciarena. Orain ez daukat hori. Gehiago esango dizut: nire hurrengo proiektua helduentzako proiektu bat izango da, eta izango ditu diskoa eta bi kontzertu. Apalagorik ezin da planteatu. Iñaki Irazu da nik gehien musikatu dudan poeta, 32 kantu ditut haren hitzekin. Aukeraketa bat grabatuko dut, bertsioak, autobertsioak, Geltokiak izarretara grabatu zuen superbanda horrekin, eta bi kontzertu eman: Bilbon eta Donostian. Baten batek esango du konformismoa dela. Bueno. Baina badut gogoa. Literatura, musika eta inkontzientea.

Eta klima aldaketaren kontra zerbait egin behar dut.

GARCIA: [Barre algaraka].

MUGURUZA: Bai, bai. Benetan iruditzen zait ez dugula aintzat hartzen datorkiguna.

GARCIA: Bai, gutxi hitz egiten dugu horretaz.

Pretentsioez aritu zarenez… ni 23 urterekin erretiratu nintzen kantugintzatik.

MUGURUZA: Hori ona da [barrez].

GARCIA: Eta azken urteetan pretentsioek eta asmoek blokeatu naute asko. Nahiko nuke hori askatu. Ideiak badauzkat, eta batzuetan igual gehiegi zatitzen da neure burua diziplinen artean. Gogoa daukat lasai sortzeko. Sortu esan dut, baina… bai, lasai sortzeko. Egunen batean kontzerturen bat emateko ere bai.

MUGURUZA: Orduan, pretentsio handiak izan daitezke oztopo.

GARCIA: Bai, bai. Esan dut kanta intimistak ateratzen zaizkidala. Ba, askotan blokeatu izan nau horrek: “Ezin dut kanta intimistarik egin, nire asmoa beste nonbaitetik doalako”. Hori askatzen ari naiz pixkanaka.

MUGURUZA: Intimismoak badu bere publikoa, e.

GARCIA: EPren bat grabatzen badut, bidaliko dizut.

MUGURUZA: Fenomeno.

Donostiako Elkar estudiotik atera da Gorka Hermosa (Urretxu, Gipuzkoa, 1976), Jon Maia-ren disko berria grabatzen bukatu berritan. Makina bat proiektutan dabil konpositore eta akordeoi jotzailea: «Oraintxe, hamaseitan. Nahiko zaila da azaltzen», esan du, erdi barrez. «Gehiago da ibilbide bat. Beti saiatzen naiz nire musika egiten; formatua ez zait hainbeste inporta». Hala, Maiarekin, hirukotean zein orkestra sinfonikoekin aritu izan da azken urteetan. Hori nahikoa ez eta disko berri bat aterako du irailean, bere konposizioez osatua, Paco de Luciaren musikariak izandakoekin.

Gorka Hermosa akordeoi jotzaile eta konpositorea, Donostian. JON URBE / FOKU

Lan berriak badu loturarik Jose Luis Montonekin duzun proiektuarekin?

Ez, bi proiektu dira. Montonekin hamabost edo hamasei urte daramatzat, etxekoa balitz bezala da. Iaz atera genuen Flamenco Etxea 2 diskoa, eta kontzertuak berriro martxan jarri genituen. Baina badu lotura bat: azkenean, ni euskalduna naiz eta nire familia Espainiako hegoaldetik etorri zen, hori da nire musikaren historia. Izen askorekin, formatu desberdinetan, baina musika konkretua egiten dut.

Orain hilabete gutxi, Peace Dream konposizio berria aurkeztu zenuen Berlinen, Errusiaren eta Ukrainaren arteko gatazka oinarri hartuta. Nola sortu zen?

Jo izan dut Berlinen, ekoiztetxe baten bidez, eta pentsatu zuten bakearen aldeko jaialdi bat egitea. Antolatzailea alemaniarra da, baina haren gurasoak errusiarrak; jatorri errusiarreko ukrainar askorekin elkartu ginen han. Azkenean, banderen atzean historia pertsonalak daude, eta horiek dira garrantzitsuenak. Berak istorio bat kontatu nahi zuen, eta kontzertu bat antolatu zuen Brandenburgoko Atean eta Berlingo Filarmonikoan. Eskatu zidan bakearen aldeko zerbait egiteko akordeoilari errusiar batek eta biok. Erantzun nion: “Ondo legoke, baina, behin hasita, zergatik ez errusiar bat, ukrainar bat eta hirurok?”. Metafora polita iruditzen zitzaidan Errusiako eta Ukrainako melodia bana hartu, eta partitura berean biziaraztea. Esperientzia ederra izan zen. Musika, gatazken gainetik dago, baina, era berean, balio du mundua toki politago bat egiteko; utopikoa dirudi, baina egia ere bada.

Hain justu, Gernika izeneko obra zure konposiziorik ezagunenetako bat da.

Gatazken erdian egotearen sentsazioa sentitu izan dut, eta uste dut nire musikaren parte handi bat hortik doala. Fragilissimo ere, munduan ezagutarazi ninduen obra, horri buruzkoa da. Nire problema deslokalizatu, eta Ukrainaz eta Errusiaz hitz egin dut orain, baina nire bizitzaz eta denon bizitzaz ari naiz. Bakea aldarrikatzea arriskutsu bihurtzeak asko esan nahi du.

Baduzu kontzertuetarako ohiko zirkuiturik, maiz bisitatzen duzun herrialderik?

Hiru edo lau zirkuitu dira, azkenean: euskal musikarena, Jon Maiarekin; Espainiakoa, beste musikari batzuekin; akordeoiarena, askotan Moskuko eta Pekingo kontserbatorioetan, besteak beste, eskolak eta kontzertuak ematen; eta orkestra sinfonikoekin jotzeak ere beste toki batzuetara eraman nau. Zorte ona izan dut, beti jo dudalako estilo bakoitzeko izar handiekin. Flamenkoa Jerezko festibalean [Espainia] jo nuen lehenengo aldiz, munduko garrantzitsuenean; jazza, Paquito D’Riverarekin. Musikari onekin jota, beti ikasten da.

Flamenkoarekin hasitako bidea oparoa izaten ari da, ezta?

Akordeoiarekin musika klasikoa egitean, berehala konturatu nintzen musika garaikidea egitea zela irtenbidea, baina publikoarekin distantzia handia sentitzen nuen. Musika herrikoia egiten hasi, eta tangoa topatu nuen, akordeoiarekin naturala delako hori egitea; baina, [Astor] Piazzolla lantzen ari nintzela, ikusi nuen norbaitek tango talde bat nahiko balu, Argentinako bat kontratatuko lukeela, ez Euskal Herrikoa. Joan nintzen, ba, euskal musika egitera. Hemen trikitia asko jorratu da, eta ez naizenez trikitilaria, mundu horretan ere ez nuen irtenbide garbirik.

Eta zergatik flamenkoa?

Nik akordeoia jotzen nuen, eta horrek, harmoniaren aldetik, baditu bentaja batzuk. Eta gurasoak Extremadurakoak dira; ez dut esango flamenko asko entzun dudanik txikitan, baina oihartzun handia du, erritmikoki izugarria da, eta, harmonia aldetik, aberatsa. Bizitzak eraman ninduen Jerezen jotzera, puntako flamenkoekin, eta esan nuen: “Akordeoiarekin hau bai ez duela inork egin”. Bi mundu horiek batu ditut, baina ez laborategiko zerbait egiten saiatu naizelako, baizik eta nire sustraiei begiratu diedalako.

Iaz, zure izeneko akordeoi lehiaketa bat sortu zuten Txinan. Nola sentiarazten zaitu horrek?

Kamera ezkutu bat zegoela pentsatzen nuen… Izugarria da. Txinako Gobernuak urtero argitaratzen ditu kontserbatorioko ikasleentzako liburu batzuk, eta urte dezentetan egin dizkidate enkarguak. Denek jo dituzte nire konposizioak, nahi eta nahi ez, eta horrek ezagun egin nau. Azken urteetan, Txinako melodietan oinarrituriko konposizioak eskatzen dizkidate, nire ikuspuntua haientzat berezia delako.

Hemendik aurrera, zer?

Beti eduki dudan ilusio bera dut, edo gehiago. Gauzak ondo ateratzeak konfiantza ematen dit, gainera. Orain enkargu asko egiten dizkidate konposatzeko, eta, egia esan, hori gustatzen zait gehien. Konposatzea, eskolak ematea… Oholtza ondo dago, denoi gustatzen zaigu txaloak jasotzea, baina ez daukat lehengo irrika hori kontzertuak emateko, nahiz eta oso ondo pasatzen dudan.

Gyorgy Ligetiren Lux aeterna entzuten da aretoan. Ez da lan erraza hamasei abeslariren kantuaz osaturiko masa berezi horri antzematea, ariketa sinple horren konplexutasunaz jabetzea. Ahotsekin egindako lan hori tonuaz hitz egiteko baliatuko du Marie Hirigoien musikologoak; izan ere, musikaren kontzeptuak aztertuz, ondorioztatu du euskal kantuak, bereziki Ipar Euskal Herrikoak, badituela berezitasun batzuk kontuan izateko modukoak. Atzo azaldu zituen horiek, Kanterri ikastaroen azken egunean, Oiartzunen (Gipuzkoa), XX. mendeko euskal kantua Iparraldean: aurkezpena, entzuketa, azterketa musikala eta berezitasunak izeneko saioan —Jon Urzelai aritu zen haren aurretik, eta Ana Arsuaga Verde Prato ondoren—.

Marie Hirigoien, XX. mendeko euskal kantua Iparraldean izeneko hitzaldian, atzo, Kanterri jardunaldietan, Oiartzunen.         JON URBE / FOKU

Tenperamentua da Hirigoienek azaldu dituen kontzeptuetako bat; garrantzitsuena, abiapuntua ulertzeko: horrela esaten zaio noten arteko aldea finkatzen duen sistemari. Gaur egun, tenperamentu berdina delakoa da nagusi: zortzi notak —dotik dora—hamabi tonuerdi berdinetan banatzen dituen sistema. Musikologoak azaldu duenez, beti izan dira tenperamentuen inguruko eztabaidak, badirelako akustikoki doiagoak diren beste egitura batzuk. Dena den, tenperamentu hori dute egun instrumentu gehienek —eskusoinua, pianoa—, nahiz eta badiren bestelakoak ere, «erresistentzian sartu direnak» —txirula, gaita—.

Esan izan da euskal musikak tonu laurdenari jarraitzen diola: hamabi zati berdin horien erdiei. Baina Hirigoienek zalantzan ipini ditu adituek euskal musikaz idatzi izan dutenean haren ezaugarriez esan izan dituzten gauza batzuk —gaiari buruzko doktorego tesia egin zuen 2012an—.

Charles Bordesez hitz egin du, esaterako, haren lana azterketa askoren abiapuntua izan delako. Hark pneumetan erregistratu zituen euskal kantak —egungo sistema ezarri baino lehen musika idazteko erabiltzen zen sisteman—, eta, horren bidez, Erdi Aroko musikarekin lotu zituen, gregorianoarekin. Hirigoienek ez du garbi ikusten: «Sistema horretan idazteak ez du esan nahi estetikarekin lotua dagoenik».

Gainera, kontatu du euskal abestiak partituretan idazten zituztenek nota batzuk aldatzen zituztela maiz, kantatutakoa sistema estandar horretan sarrarazteko. «Horrek alimaleko mina egin zion euskal kantuari, ematen baitu haiena zela jakitatea. Gaur egun, badakigu abeslariak ez zirela tronpatzen: beste sistema bat erabiltzen zuten». Norberaren pertzepzioak badu eragina, Lux aeterna-ren entzunaldiak erakusten duen moduan: «Ezagutzen duguna bakarrik entzuten dugu».

Hirigoienek bata bestearen atzetik katigatu ditu XX. mendeko euskal musika aztertu zuten ikertzaileen proposamenak eta garai horietako grabazioak. Mende hasierako grabazioek interes handiagoa zuten hizkuntzan: 1900eko Parisko erakusketa unibertsalaren garaikoek, Hubert Pernotenek… Gero, etnomusikologiaren bidetik, soinu eta irudi ugari jaso zituzten, 1947an.

Hitz egin du Resurrecion Maria Azkueren Cancionero popular vasco kantutegiaz ere. Haren testuek harremana zuten Bordesen lanarekin, nahiz eta Azkue gehiago tematu zen euskal musika mundu zaharrarekin lotzen, «herri zaharraren» iruditeria osatzeko asmoz, Hirigoienen esanetan.

Mende erditik aurrera, ohitura batzuk aldatu egin ziren: tresnez lagundutako kantua gailendu zitzaion ahots hutsezkoari, eta musikak beste funtzio batzuk hartu zituen gizartean. «Lehengo norbanakoaren kantua, biziarekin lotua zena, ostatuetakoa, desagertu egin zen emeki. Irratiak isilarazi zuen kantua», esan du hizlariak, Pierre Narbaitz apezak garai hartan idatzitakoa laburtzeko.

Aldiro ezberdin

Ipar Euskal Herriko kantuaren berezitasuna ulertzeko, adibide bat ipini du Hirigoienek, soinuzkoa eta irudizkoa: Goizean goizik abestiaren hiru estrofaren partiturak, bata bestearen gainean, grabazio batean ahotsak egiten dituen soinu uhinak irudikatuz. Abeslariak hiru aldiz kantatzen du gauza bertsua, baina aldiro desberdin; lehen nota eta azkena toki berean daude, baina tartekoa ñabarduraz beteta ageri da. Ondorio hau atera du hortik: «Euskal kantuan, herri musika askotan, badugu askatasun bat. Eskalan, badira nota inportante batzuk, baina kantariak, ikusirik zer intentzio eman nahi duen, aldatzen ahal du; badu leku handi bat, non ibiltzen ahal den».

Sistema bat estandar bihurtzeak eta gizartean erabat zabaltzeak berarekin dakar jendearen pertzepzioa ere molde horretara egokitzea, azaldu duenez: «Pertzepzioa biziki normalizatua dugu: zer den zuzen, zer den faltsu». Izan ere, a cappella entzunez gero, edonork goza lezake kantaera horiekin, baina ohiko musika tresnekin elkartuta, emaitza oso bestelakoa da. «Emeki-emeki, jotzeko eta kantatzeko beste manerak hiltzen ditugu, eta ez gara konturatzen zer askatasun eta berezitasun galtzen dugun».

Izan ere, bizitza osoan sistema batekin ohitu eta gero, zaila da beste modu batera kantatzen ikastea —Hirigoien irakasle dabil, eta saiatzen da mundu zabalago bat transmititzen, kontatu duenez—. Uste du pausoz pauso egin behar dela bidea: lehenbizi, jakin badela beste modu bat, lurralde batean errotua egon dena; ondoren, aberastasun hori baloratu. «Hitzaldi batean, ikasle batek esan zidan beti pentsatu izan zuela bere aitatxik gaizki kantatzen zuela. Denborarekin konturatu zen ezetz, hark beste modu bat erabiltzen zuela, berak dagoeneko galdua zuena».

Musika nazionalen historiak nazio horien historia darama barnean. Joseba Sarrionandiak Kubaren eta Euskal Herriaren arteko bidaia «arraro» bat egin du, musikatik abiatuta, Abestiak eta herriak izeneko hitzaldian, kontatzeko nazioek zer bide egin duten XIX. mendearen erdialdeaz geroztik, eta musikak zer toki izan duen bide horretako mugarri batzuetan. Kanterri ikastaroan parte hartu zuen atzo, Oiartzunen (Gipuzkoa), Jokin Azpiazuren ondoren eta Maite Larbururen aurretik. Oiartzungo Udalak, herriko Kantagiltza elkarteak eta Ahotseneak antolatu dute ikastaroa, bigarren urtez, kantagintza aztertzeko asmoz.

Joseba Sarrionandia, ‘Abestiak eta herriak’ izeneko hitzaldian, atzo, Kanterri jardunaldietan, Oiartzunen.                             MAIALEN ANDRES / FOKU

XIX. mendearen erditik XX. mendearen bigarren partera arte begiratu die nazionalismoaren ezaugarriei, nahiz eta atzerago ere jo duen, haien iruditeria osatzeko: “Kubako nazioaren historia areitoekin hasten da, indigenen dantzekin. Arraroa da, populazio hori esterminatu egin zutelako, arrastorik utzi gabe. Espainiak Nafarroa konkistatu zuen urte berean erre zuten Hatuey [kolonizatzaileei aurre egin zien lider indigena]“.

Sarrionandiak azaldu duenez, Kubako independentzia gerran, independentziaren bultzatzaileek, “burgesen kreoleek”, ez zuten identitaterik: independentzia lortu eta gero sortu zen nazio izaera. Eta, harekin, kantutegi berri bat, haren imajinarioa osatuko zuena. “Kuban bi nazio daude: zuriak eta beltzak. Derrepente, beltzak integratzen dira gizarte horretan, eta hasten da kultura nazionala sortzen, gune mestizoetatik”. Horiek ez zeuden hirietan, mendialdean baizik; De dónde son los cantares abestiaren bidez azaldu du: “Menditik hirira jaitsi ziren abestera, Orientetik Habanara. Eta euskara ere menditik jaitsi zen. Hori izan da musika nazional guztien bidaia”.

Ibilbide hori bera egin zuen Guajira Guantanamera ezagunak ere. “Kantua hiritartu egin zen, eta, teknologiarekin, repentismo forma bat bihurtu. Lehen, gauza arkeologiko kanpesino bat zen; gero, irratian erabiltzen zen, gertaera tragikoak komentatzeko; eta Joseito Fernandezek abesti bihurtu zuen”. Garai hartan sortutako kultura “erabakigarria” izan zen iraultza sozialista egiteko, Sarrionandiaren hitzetan: “Kultura popular txoro eta ganorabako hori. Horrek bota zuen Batista, eta hankaz gora jarri sistema politiko”».

Iraultza sozialistaren garaia “troba berriaren” garaia izan zen: Silvio Rodriguezena, Pablo Milanesena, saltsarena. “Saltsak dantzan jarri zituen 1970etik aurrera, eta jendea dantzara joaten zen, lanera joan ordez. Dantzak askoz ere inportantzia handiagoa dauka lanak baino”. Eta “troba zaharrak”, nazioa sortu zuten sasoiko musika popularrak, beste bizitza bat izan zuen, Buena Vista Social Cluben bidez. “Arrakasta itzela izan zuen kanpoan, eta jendeak horrekin identifikatzen du Kuba. Fenomeno arraroak gertatzen dira”.

Jesus Orta Ruiz repentistaren esaldi bat erabili du Kubaren eta Euskal Herriaren arteko paralelismoa hasteko zubitzat: “Sin música seríamos un pueblo sin alas” (Musikarik gabe, hegorik gabeko herri bat ginateke). “Eta egia da: musikak eta dantzak eman dizkio herri horri hegalak”. Sarrionandiak Txoria txori-rekin lotu du irudi hori, eta atzera egin du hortik, Kubako musikaz aritzean ibilitako bidea Euskal Herrian errepikatzeko.

Kuban Hatueyz ari direnean, “historiatik desagertutako” zerbaitez ari dira, eta desagerpen baten kontakizun bat da Milia Lasturkoaren eresia, XV. mendekoa hori ere: “Haren lehen kopla euskal literaturako irudirik fuerteena da”.

Ozeanoa ispilu

Lotura gehiago ere badira. 1851koa da La Bayamesa, Kubako ereserkia; urte horretan bertan antolatu zituzten Lore Jokoak lehenbizikoz; Jose Maria Iparragirrek 1853an kantatu zuen Gernikako arbola. “Hor ikusten da badagoela mitologia bat, imajinario bat”. Handik mende batera, “troba berriaren” garaian, Ez Dok Amairu zebilen Euskal Herrian —eta erreferentzia komun batzuk bueltaka: Bob Dylan, Victor Jara…—. “Esaten dute globalizazioa oraingoa dela, baina ez da hala. Inork ez du funtzionatu bakarrik: denok aritu gara olatu berberekin”.

Musikaren bidez egindako bidaian, nazioen kontzeptuan sakontzeko, galdera bat bota du Sarrionandiak: “Kubak, hain gizarte arraroa izanda, jendearen erdia esklaboa zenean, zelan lortu zuen independentzia? Euskaldunek mugimendu kultural bat planteatu zuten gutxi gorabehera, baina zergatik izan zen politikoki frakaso bat?”. Karlistaldietan topatu du erantzuna. Haren esanetan, gerrek dena “distortsionatu” zuten, eta planteamendu errepublikanoek ez zuten indarrik izan haien ondoren.

Sabino Aranak proiektu nazional bat zuen, baina haren mundu ikuspegia “kontraesankorra” zen, Sarrionandiaren ustez: “Harentzat, inportanteena jainkoa da, probidentzia, goitik behera datorrena; gizarte antolaketa errepublikanoa behetik gora egiten da. Jose Martik jakin zuen hori ulertzen”. Horregatik parekatu ditu bi bertso: “Si Sabino viviría,/ otro gallo cantaría” eta “Si Martí no hubiera muerto,/ otro gallo cantaría”.

Idazleak hitzaldiaren amaiera aldera itxuratu du nazioaren definizioa: “Psikologia sozialaren aldetik, gutasun imajinarioa da, norbera identifikatzen den espazioa”. Eta hori komunikazioak egiten du, haren ustez. Horregatik arduratzen du inguruan «komunikazio esparru espainola» ikusteak nonahi. “Euskaldun moduan nahiko nuke eraiki zerbait, ez dakit zer. Estatu independente sozialista? Hori ezin dut imajinatu. Gure arazoa ez da konstituientea: destituientea da. Ez dugu merezi sufritzen dugun estatuaren botere guztia. Gero eraikiko dugu jendeak esaten duena, baina hori kendu behar dugu”.

Musika jaialdiei eta haien azpiko korronteei begiratzea gaurko munduko gako orokor batzuk aztertzeko modu ona da, Jon Urzelai kultur kazetari eta soziologoarentzat (Zumarraga, Gipuzkoa, 1990). «Izan dezaketen zentzu erritual eta esanahi komunitario oro galtzen dute jaialdiek festibalizazioaren bidez, hiriko zenbait eremu ikuskizun etengabeen plaza bilakatzearen trukean», idatzi du Su festak (Euskal musika jaialdiak XXI. mendean) saiakeran (Susa). Plaza horietatik aritu da, musikaz ez ezik, herriaz eta hiriaz ere: euskaltasuna eraikitzeaz, normalitatearen simulakroaz, hiri markez eta gentrifikazioaz.

Jon Urzelaik ‘Su festak (Euskal musika jaialdiak XXI. mendean)’ saiakera argitaratu du. GORKA RUBIO / FOKU

Liburua argitaratu berritan sortu dute Herrian jaialdia Bizkaian, eta Boga Boga Donostian. Munduak arrazoia eman dizu?

Sentsazio hori izan dut gaiaren inguruko zerbait egiteko ideia eduki nuenetik hona. Herrian da nabarmenena, muturrerago eraman baitu liburuan esaten dena; Donostiakoa beste kontu bat da. Era berean, ez nau harritzen, joera agerikoa delako.

Zerk piztu zizun ideia hura?

Iruditzen zitzaidan fenomenoak kontuan hartzeko moduko dimentsioa zuela, eta ez zela bakarrik musikaren munduko zerbait, orokorragoa baizik. Joera indartu egin da: jaialdiak ugaldu dira, tamaina handitu dute, are esku gutxiagotan daude, inbertsio funtsak sartu dira… Hori nahiko denbora gutxian gertatzen ari da, eta ez dirudi geldituko denik.

Idatzi duzu kulturak bere muina galdu duela, jaialdi handien erroak ez daudela «gizarteko asmo edo gogo kolektibo garaikideetan». Zer dira, bada, jaialdiak?

Liburuaren bukaeran, Maialen Lujanbioren Bizitza happening ageri da, eta horretaz ari gara: kultura kontsumorako zerbait bihurtu da, distantzia batetik begiratzeko zerbait, eta galdu da, neurri batean, kultura sortu egiten den eta parte hartzearen bidez eraikitzen den ideia. Eraiki egiten da, etengabe, bestela artifizio bat bilakatzen baita: ikuskizun bat.

Pop musikako jaialdi handiak oso adierazgarriak dira joera hori azaltzeko, jatorri utopiko bat izatetik gaur egun diren horretara arteko bidea argigarria delako. Zer diren? Ba, askotan, kontsumorako espazioak. «Musika bizitzeko» eta «esperientzia bat bizitzeko» tokiak dira, eta, nire ustez, bietan dira herrenak. Ez dira musika emanaldi bat bizitzeko tokirik aproposenak, inondik ere —baina ez dut askorik idatzi horretaz—; aisiaren eta entretenimenduaren merkatuan lehiatzen den beste esperientzia bat dira; emana datorkizu.

Deigarria da Bilboko BBK Liveren sorrerari buruzko pasartea: auto lasterketa baterako zirkuitu urbanoak ez zuen funtzionatu, eta instituzioetako arduradunek esan zuten musika jaialdi batekin ordezkatuko zutela.

Uste dut anekdota horrek dena esaten duela. BBK Livek betetzen duen funtzioa da ekitaldi entzutetsu eta jendetsu bat izatea, nazioartean arreta bereganatzeko. Lehenago saiatu ziren zirkuitu urbanoarekin, eta izan zitekeen beste zerbait, Tourrarekin gertatzen ari den moduan. Juan Mari Aburtok kanpainan azaldu zuen bere asmoa zein den: «Ahalik eta ekitaldi jendetsuenak ekarri nahi ditugu, Bilbok posizio bat izateko nazioartean, eta turismoa erakartzeko». Hori da haren proposamen kulturala, eta hori da paradigma. Guggenheimek ireki zuen aroan, hori da kulturaren rola. Bilbo, euskal hiria denez, gauza horien probaleku garrantzitsuena da.

Hiri ereduaz ere aritu zara. Kulturak balio du gentrifikazio prozesuak abiatzeko, ezta?

Bilbo eredu izan da nazioartean, zeren hiri guztiak saiatzen dira hori egiten, baina suposatzen da Bilbo dela funtzionatu duten kasu bakanetako bat: ongi ateratzen denean, hau gertatzen da. Alternatibak behar ziren industriaren gainbeherari aurre egiteko, eta, garai hartan, klase sortzailearen narratiba gailendu zen. Errezeta hori ezarri den hirietan, gentrifikazioa fenomeno orokortua izan da: herritarrek joan egin behar izan dute hirien zentroetatik; gertatzen ari da oraindik. Neil Smithek zioen haussmannizazioa modernitatearen ezaugarri izan zen bezainbat dela gentrifikazioa postmodernitatearen ezaugarri. Hemen hartutako eredu ekonomikoaren ondorio saihetsezin bat da. Kultura auzo batzuei aura bohemioa emateko erabiltzen da, eta hori berariazko politika batzuek eragiten dute. Hirian jaialdia ere hor txertatzen da.

Last Tour promotoreak antolatzen du festibal hori, Euskal Herriko jaialdirik handienak bezala. Ekosistema horretan, monopolio arriskua dago?

Jaialdi handiei dagokienez, uste dut Hego Euskal Herrian hala dela. Ez daude denak haien esku —Boga Boga, adibidez—, baina bai gehienak eta garrantzitsuenak, eta konplizitatea behintzat badute instituzioekin. Gainera, adarkatzen ari dira: badute Oso Polita diskoetxea, Liburuak editoriala, areto bat irekitzera doaz… Eta adierazgarria da zer artista dauden Oso Polita etxean: Euskal Herriko artista ezagun asko [Zetak, Chill Mafia, Ezpalak...]. Uste dut aldagai hori berria dela euskal musikaren eszenan, zeren eszena hori oso modu militantean, independentean eta politizatuan eraiki izan da atzo goizera arte. Irudipena dut horrek guztiak kamustu egin dezakeela musikak hemen izan duen eragiteko ahalmena.

Zuzenekoen industriak eusten dio musikaren negozioari. Zer eragin du horrek?

Horrek, paradoxikoki, zuzenekoen ekosistema ahultzen du, ekitaldi handien dependentzia sortzen duelako. Askoz ere osasuntsuagoa litzateke, nire ustez, sare trinkoago bat izatea. Eta esan beharra dago Euskal Herrian, zorionez, badugula bat, beste toki askotan baino pluralagoa. Ez dakit zenbateraino jabetzen garen gaztetxeen sarea erabateko anomalia dela, eta inoiz ez dela izango komertzialki bideragarria Tolosan [Gipuzkoa] areto handi bat edukitzea, edo Beran [Nafarroa] ez dakit zer kontzertu antolatzea. Kulturaren demokratizaziorako ikaragarrizko tresnak dira.

Bestelako jaialdien esperientziak ere aztertu dituzu: Gernikako Lekuek, Ibaiertzean, EHZ…

Gernikan [Bizkaia] hiru areto autogestionatu elkartu eta zerbait antolatzea… Ba, hain zuzen, hori da jaialdi bat. Ibaiertzean adibide egokia da Hirian-ekin kontrajartzeko, herritarrak protagonistatzat hartzen dituelako, eta besteek ez dutelako inongo asmorik hori egiteko. Herrian-ek zer tresna emango dizkie Mungiako [Bizkaia] eta Lekeitioko [Bizkaia] herritarrei haiek gauzak egin ditzaten? Kanpotik datorren artefaktu bat da: sartzen da, badoa, eta kito.

Musikak, eta jaialdiek, beren pisua izan dute euskal identitatearen errotzean. XX. mendearen bigarren erdiko mugarriez idatzi duzu: Ez Dok Amairu, Euskal Rock Erradikala, Negu Gorriak… Ordutik, baretze bat sumatzen duzu?

Uste dut garai interesgarri batean gaudela, beti bezala. Gustatzen zait Xabier Gantzarainen aipua [2018koa]: «Zer eskatzen du euskal gizarteak? Oporrak». Esango nuke oporraldi hori bukatzen ari dela, ezbaian jartzen ari dela baretze hori, modu batean edo bestean. Gaiak merezi du zirriborro kolektibo bat. Gauzak aldatzen ari dira, demografiagatik, hasteko: krisi demografikoarekin eta etorkinen etorrerarekin gizartea erabat aldatu da, eta hori ontzat ematea besterik ez dago. Espazio horretan, politikoki ere aldatuko dira gauzak, eta horren lehen adierazlea da hezkuntza legearen katramila. Indartzen ari da euskal nortasun onbera posible bat, eta badu bere zentzua. Euskaltasunak, nahi eta nahi ez, zalantzan jarri beharko du ezarritakoa, denbora guztian bere burua berrasmatu beharko du, baina, kultura normalizatua izango bada, egitura homologagarri bat ere izan beharko du. Hala ere, denok dakigu hori ezinezko samarra dela, etengabe kontra eraiki beharko den identitate bat dela euskaltasuna.

Euskal musikan, Berri Txarrak-en azken aroak marka lezake beste mugarri esanguratsu bat. Esan duzu MTVko kontzertuaren inguruko eztabaida ez zela interesgarria izan. Zergatik?

Gertakari jakinen arabera kontatzen da askotan historia, eta horrek errazten du irakurketa bat, baina dena askoz ere konplikatuagoa da. Berri Txarrak-ek ibilbide luzea eta arrakastatsua izan zuen, eta sorrerako testuingurutik amaierakora arteko trantsizioa beste inork baino hobeto adierazten du. 1990eko hamarkadan sortu zen, euskal talde gehienak rockaren bueltan aritzen zirenean, hitz engaiatuekin, eta euskaltasun atseginago baten garaian amaitu zuen bere ibilbidea. Kantu batzuk izan ziren polemikoak-edo, popa, euskal normalitate bat iradokitzen duen heinean, problematikoa izan zelako garai batzuetan. Nik esaten dut saiatu zirela hori modu koherentean egiten: oreka bilatzen zoru labainkorrean. Azken talde masiboa izan da; euskal rockean, zalantzarik gabe, eta euskal musikan, ikusteko dago.

Gaur egun, ez da harritzekoa gaztetxeetan, jaialdi txikietan eta EHZn jotzen duen talderen bat ikustea BBK Liven; adibidez, Ezpalak eta Merina Gris. Eszena lausotzen ari da?

Oraintxe, egoera nahiko lausoa da, eta oreka prekario bat dago; uste dut ezin dezakeela askorik iraun. Kontua da gaztetxe batzuk areto oso onak direla, eta, sarrera jarrita, ekitaldi bat daukazula, alokairurik ordaindu gabe. Interesgarria da hor eustea egiteko beste modu batzuei. Last Tourrera joate hutsak ez du esan nahi berez galdu egingo duzunik beste eszena batzuekin duzun harremana.

EHZko kartela izan liteke euskal musikaren kontsentsuzko joera baten ordezkari? Balizko euskal mainstream-a, bere neurrian?

Horrek pixka bat adierazten du euskal normaltasuna zer terminotan eraikitzen den: balizko mainstream hori boluntarioz eraikitako festibal militante batean sortzen da; Nafarroa Behereko herri txiki bateko zelaian daukagu gure plaza nagusia. Ramon Saizarbitoriak esan zuen bezala, uste dut euskaltasunaren berezko anormalitate horrek ematen digula espazio bat merkatuaren erabateko morrontzatik kanpo bestelako gauza batzuk probatzeko. Euskal kultura ere ez da errentagarria izango inoiz; biziko bada, derrigorrez edan beharko du iturri kontrakulturaletatik.

Patxi Goñi Gor diskoetxeko arduraduna, artxiboko argazki batean. (Gorka Rubio / Foku)

Hirurek sortu zuten Gor, 1991. urtean, Iruñean, Soñua eta Oihuka zigiluetan lortutako esperientziaren laguntzaz. Ordurako editatuak zituzten Kortatu, Hertzainak, La Polla Records, Barricada eta Delirium Tremens taldeen lehen lanak. «Beste batzuentzat lan egindakoak ginen, baina independentzia nahi genuen», kontatu du Patxi Goñik. «Gauza askotan aritu gara: goitik behera ibili ditugu Albaceteko Mediamarkt [Espainia], Alucheko Fnac [Espainia]… Euskal industrian gutxik egingo zituzten horrelako lanak». Izan ere, diskoak argitaratzeaz gain, kontratazioan eta banaketan zuzenean jardun du Gorrek.

Euskaraz argitaratu zituzten lehen diskoen artean dira Julio Kagetaren Bihar eta berandu (1991), eta, nola ez, Balerdi Balerdiren aurreneko lana (1991); Marino Goñi eta Patxi Goñi musikari aritu ziren taldearen lehenengo aroan. Gainera, Balerdi Balerdik aurten atera duen Udaberri alua singlea izango da Gorren azken erreferentzia: «Kasualitate hutsa izan da. Durangoko Azokarako prest izan behar genuen, baina, fabrikakoak atzeratu zirenez, martxoaren 21ean atera genuen, eta, hala, Udaberri alua kantuari keinu bat egin». Kasualitate polita, hala ere: «B aldeko Azken kanta-k esanahi berezia hartu du».

Independentzia ez ezik, izaera eklektikoa ere bere-berea izan du zigiluak. Rockaren inguruan aritu dira nagusiki, baina hor egon dira, esaterako, Zazpi Eskale, bertsoa musikara eramanda; Jousilouliren metala; Hemendik At taldearen dancea; Kerobiaren pop-rocka; eta Kojon Prieto y Los Huajolotesen rantxerak.

Diskoetxearen aurreneko arrakasta Urtz taldeak ekarri zuen, Ekaitzaren garrasia lehen diskoarekin (1992) —hurrengo hirurak ere Gorrek argitaratu zituen—, eta ondorengo urteetan ere asmatu zuen gerora ospe handia izango zuten zenbait talderen lehen lanak argitaratzen. Berri Txarrak da, segur aski, adibiderik garbiena: Gorrek argitaratu zuen taldearen lehen lana, 1997an, baita hurrengo laurak ere, Jaio.Musika.Hil-era arte (2005). Bidea Gorren abiatu zuten, bestalde, Ken Zazpik —Atzo da bihar (2001), Bidean (2003) eta Gelditu denbora (2005) diskoekin— eta Zea Maysek —Zea Mays (1998) eta Elektrizitatea (2000) lanekin—.

Zerrenda luzea da, hala ere: ehun talde baino gehiagoren lanak kaleratu ditu Gorrek. Gertutik erreparatu izan die, bereziki, Nafarroako proposamen berriei (Leihotikan, Hesian, Vendetta, Altxatu…).

Bigarren garai neketsua

280 bat erreferentzia argitaratu dituzte denera, Goñiren arabera. Katalogo horrekin guztiarekin zer egin pentsatzen aritu dira azken urteetan, baina ixtea beste erremediorik ez dute izan: «Zigilu askorekin hitz egin dugu, kolaboratzaile bila aritu gara, eta gauzak ez dira aurrera atera».

Diskoetxearen bilakaeran bi aro bereizi ditu Goñik: 2004ra arteko garai bizi eta oparoa, eta ordutik aurrerako beherakada, 2008ko krisiak muturreraino larriagotu zuena: «Formatuaren krisia ekarri duen iraultza teknologiko basatiaren ondorioz, mundu analogikotik mundu digitalera egindako jauzian geure burua birziklatu eta berrasmatu behar izan dugu», kontatu zion BADOK atariari 2015ean.

2011ko udaberrian, Marino Goñik eta Antonio Goñik erretiroa hartu zuten, eta, geroztik, Patxi Goñi izan da zigiluaren arduraduna. «Ez zeudenen partez ere lan egin dut ordutik; ahal izan dudan beste, muga fisikoen eta psikikoen barruan. Lehengo guztiari eutsi diogu, apalago aritu arren. Beti gurutzatzen dira taldeak, eta atera ditugu lehen aro hartako Gorrek aterako ez zituen lan batzuk agian, baina beti daude harritzen zaituzten gauzak; gure ideiak ez dira askorik aldatu».

Gor diskoetxearen itxiera musika industriaren barneko eredu baten agortzearekin ere lot liteke. «Agian, gu berandu gabiltza, sistema osoak pare bat urte baitaramatza zeharo eraldatzen. Oraindik ez dakigu zer gertatuko den, baina garai aldaketa betean gaude. Hala ere, zuzeneko kontzertuek eta kantuak egiteko gogoak hortxe iraungo dute; beti ezagutu ditugun bezala, edo antzera», Goñiren hitzetan.

Udazkenean, erretiroarekin batera, atsedena iristea nahi luke, beste ezer baino gehiago. «Ez dut plan handirik: atseden hartuko dut, musikaren aktualitateari kasu egingo diot, eta nahikoa». Hortaz, abenduan, Gorrek ez du erakusmahairik izango Durangoko Azokan. «Ez dut izango Durangoko Azokarik, eta ez dut izango Durangoko Azokara joan behar dudala pentsatzeak sortutako estutasunik», esan du, barrez. Hala ere, badu nahikoa lan, dena bukatu aurretik: enpresa ixten, eta materiala husten.

(Anari Alberdi)

Hitz guztiak, zaharrenetik berrienera. Horrek dirudi berezko ordena, baina ez zen izan lehen aukera, hasiera indartzeko asmoagatik, besteak beste: «Liburuen lehen orriak hain garrantzitsuak direnez, seguruago egongo nintzateke, azkar esateko, gustura sentiarazten nauten hiruzpalau kantu jarrita». Iñigo Astiz idazle eta Berria-ko kazetariak lagundu dio edizioarekin —«behar nuen kantuak nik baino gehiago maite zituen norbait»—, eta saiatu dira beste era batera antolatzen: «Animaliaka, harriekin hasita…». Baina berezkoari eutsi diote azkenean: «Disko bakoitzeko kantuak interkomunikatuta daude; arraroa litzateke bestela, eta indarra galduko luke».

Alberdik berak itzuli ditu hitzak. «Beti itzuli izan ditut», zehaztu du. «Esan Ozenkiren garaian, zabaltzeko gure senari jarraikiz, lau hizkuntzatan ateratzen ziren: euskaraz, gazteleraz, frantsesez eta ingelesez. Nik, burugogortasunagatik edo intuizioagatik, esan nuen nireak euskaraz bakarrik aterako zirela. Beste batzuek ere egiten zuten hori, ez nuen nik asmatu, baina izan nuen nire gerratxoa». Ohar bat ipini zuten: itzulpena eduki nahi izanez gero, idazteko diskoetxera. «Eta Espainiatik eskatu zizkidaten hiruk edo lauk. Gutun azal batean sartu, eta bidali nizkien».

Itzulpen horiek ez ditu eskura izan, baina berriagoei «orrazia» pasatuz ekin zion bildumatze lanari, «eta orrazia baino gehiago ere bai», atzekoz aurrera, kantu berrienetatik zaharrenetara: «Bukaerako hitzak baleudeke ni orain idazten ari naizen leku horretan. Pereza handia ematen zidan lehenengo diskokoekin bueltaka hasteak». Asun Garikanok lagundu dio gainbegiratzen.

Jatorrizko hitzen ondoan, libre ageri da itzulpena, isla zehatza izateko beharrik gabe, pasarte batzuk ñabartzera ere ausartuta. «Ez dudanez abestu behar, ez dut kantuan sartu beharrik. Munduko lizentzia guztiak hartu ditut, nireak direlako». Distantzia batera ikusten ditu hitzok, eta itzultzeak, gaurkotzeak, txikitu egiten du tarte hori: bere hitzekin adiskidetzeko balio izan dio. Tonutik urrundu gabe, hala ere: «Gaztelerara itzultzean, jaso egiten da hizkuntzaren erregistroa, eta argi neukan mantendu egin nahi nuela euskaraz dagoen lekuan, edo beste batean, baina poetikoa eta jasoa izan gabe».

Bidean, genero markarekin topo egin du, besteak beste. «Ontzat daukagu euskaraz ez izatea horrelakorik, baina, egia esan, gazteleraz gustura markatu dut generoa zenbaitetan, oso gustura. ‘Zure gainean etzaten zirenak’ esateko, «las» edo «los que se tumbaban» esan… ez dakit amildegi bat dagoen, baina informazio asko bai, eta esanguratsua».

Kantua eta hitza tentsioan

Alberdiren hitzak «gatazkan» daudela idatzi du Astizek hitzatzean, kantatutakoaren eta idatzitakoaren arteko etengabeko borrokan. Tentsio hori bistakoa da kontzertuetan ere: «Hitzak aldatzen ditut kantatuz noan heinean. Nahiz eta era batera idatzi, bestela kantatzen ditut, baita grabatu ere, azken momentura arte aldatzen ditudalako, edo idatziz era batera azaldu behar duelako eta abestuz beste batera. Amua abestian, adibidez, nire erabakia izan zen hitzaren zati bat bakarrik idaztea, eta bestea kantatuz bakarrik izatea». Testuei itzulpenaren gatazka erantsi die orain; gatazka «on eta natural» bat.

Bernardo Atxagak egin du hitzaurrea. «Askotan esan dut zer izan zen Atxaga niretzat: beragatik hasi nintzen hitzak idazten, eta, seguru asko, Gari eta goroldiozko-k ere badu bere zain horretatik. Musikaren bidez sartu nintzen bere mundu poetikora, Hautsi da anphora-ren bidez. Ez dakit ondo ohore hitzak zer esan nahi duen, baina poz handia ematen dit».

Liburukoak «poemak» dira Atxagarentzat, hitzaurrean esaten duenez, nahiz eta musikariak garbi duen abesti batek ez duela zertan poema batek bezala funtzionatu abesti ona izateko. «Pozten nau gazteek berriro beren hitzak idazteak, liberatu garelako hitzak poetei eta bertsolariei eskatzeko zera horretatik».

Alberdi badabil musikan, baina letretan ere bai, eta «gustura», gainera. Gari eta goroldiozko gaztelaniara itzultzen ari da. «Beti behar dut distantzia hartzea egindako gauzekin. Orduan naiz kapaza beste zerbait egiteko. Oraindik Gari eta goroldiozko-ren barruan bezala sentitzen naiz, eta, neure burua ezagututa, momentu hori aprobetxatu behar dut orain itzultzen hasteko».

Hala ere, liburua argitaratuta, «disko baten bila» abiatzeko garaia ere badu orain. Ez du estutzen hurrengo lanarekin Demoliciones controladas bildumaren ondorengo aroa hasteak: «Gehiago kezkatzen nau konforme geratzeko moduko abestiak egiteko kapaza naizen».

Argitaletxekoei abisatu die, ez ateratzeko ale askorik badaezpada, erdi barrez esan duenez: «Hala, berredizio batean, beste disko bat sartuko dugu».

Desgaraian taldeko Jon Gurrutxaga abeslaria eta Peru Iparragirre bateria jotzailea. (Andoni Canellada / Foku)

Proiektuaren sorrera Errime taldearen ibilbidea bukatu ondoko «harrarekin» lotzen du Jon Gurrutxaga abeslariak; handik zetorren bera, eta beste bide batzuetatik gainontzekoak. 2020an, elkarrengana inguratzen hasi, eta taldea osatu zuten. Gurrutxaga (ahotsa), Markel de Reparaz (gitarra), Xabi Agirrezabala (gitarra), Ekain Alzola (baxua), Garikoitz Ortiz de Villalba (teklatua, akordeoia) eta Peru Iparragirre (bateria) dira kideak, eta lagun izan dute Zoe Martikorena, argazkiak, diseinuak eta bideoklipak lantzen.

Soinu baten bila joan ordez, «kantutik» abiatu dira beren musika sortzeko, Gurrutxagaren esanetan: «Hitz hauek eta doinu hauek ditugu; eman diezaiogun buelta bat honi». Iparragirrek kontatu du abesti gehienak aspaldi darabiltzatela errepertorioan, eta asko aldatu direla denborarekin: «Lehen kontzertuetatik hona, kantu bera hor egon daiteke, baina ez du ia zerikusirik».

Lirikoak dira kantuen hitzak, horiek ere modu «kolektiboan» finduak. Badute esperientzia poesia idazten —Itu literatur bandako kideak izan dira Gurrutxaga eta Iparragirre—, baina aparteko kontu bat iruditzen zaie kantua: «Beste modu batera sartu behar du belarrira; kontzientzia hori eduki dugu idazteko garaian: ‘Hau ez da poema bat izango’», esan du Gurrutxagak.

Kontrako bidea ere egin dute: testu batzuek «iradoki» egin diete kantua, eta, hala, Aitor Bizkarraren hitzak ditu Hizkiak eta piztiak abestiak, Leire Bilbaorenak Ezer barik-ek eta Martin Bidaurrenak Esadazu egia-k.

Abesti gehienak 2022ko neguan grabatu dituzte, Zarauzko Noisestudioan (Gipuzkoa); Esadazu egia Bilboko Euridian grabatu zuten, eta Desgaraian eta Begi argiz, Gernikan (Bizkaia), Iñigo Etxebarrietarekin. «Horrela tokatu delako», unean uneko aukeretara eta ezinetara moldatu dituztelako beren asmoak, barre artean aitortzen duten arren diskoak aspaldi behar zuela kalean, hasierako planaren arabera.

«Azkenean, inporta zitzaiguna zera zen: 2020an lehenengo kontzertua eman genuenetik 2023ra arteko garai honen erretratu bat egitea», azaldu du Gurrutxagak. Iparragirrek esker onez hitz egin du entzuleez, aldi horretan erakutsi izan dietelako haien abestiak grabatuta entzuteko gogoa.

Diskoan, sumatzen diote batasun bat soinuari, baita ñabardurak ere: ez dira gauza bera Hizkiak eta piztiak-en baretasuna eta Hamaika hitz-en pop bizia. «Guk abestiak nora eramango, eta abestiek gu nora, esperimentazio horretan aritu gara», azaldu du Iparragirrek.

Kolaborazio bat ere izan dute: Idoia Asurmendi abeslariarekin grabatu dute Begi argiz, haren ahotsak erakarrita —«oso berezia, baina oso naturala»—.

Desesperaziotik argira

Zerk egiten du aldi hau, baina, desgarai? «Taldearen lehenengo pindarra edo bulkada pandemia baten erdian sortu zen. Desgarai baten definizio hoberik ez zitzaigun okurritu ere egingo», Gurrutxagak. «Eta kontzeptu globalago bat ere ikusten genuen, horrek iraun egin duelako: nazioarteko testuinguru beliko izugarri bat, inflazioaren gorakada, pobretze masiboa, krisi klimatikoa… Gauden aldia desgarai bat dela esateko nahiko motibo badago; ez da ameskeria bat».

Hala ere, Iparragirrek uste du «desesperaziotik» harago doan jarrera bat ere badagoela kantuetan: «Badira argi izpi batzuk». Ageri da esperantza, eta, Gurrutxagaren hitzetan, «esperantza hori prozesu kolektiboarekin eta prozesu politikoarekin lotzeko asmo bat ere bai». Izan ere, sumatzen dute «errealitateari ihes egiteko» joera «fribolo» bat inguruan. Gurrutxaga: «Ezin duzu kantatu zoriontsu izango garela eta edertasuna gugan gorpuztuko dela, egunero beldurgarrizko egoera miserablean baldin badago jendea».

Gaztetxean aurkeztuko dute diskoa, eta espazio politizatuetan egin dute beren bidearen zati handi bat: bistakoa da politika ere nolabait lotzen zaiola haien proiektuari. «Taldearen sorrera haustura politikoaren garaian kokatzen da, eta taldeak hazteko espazioa izan du mugimendu sozialistaren inguruko eszena txikian. Guk ere, taldean, horren parte izateko apustua egin dugu», azaldu du Iparragirrek. Eta horrek badu bere eragina, Gurrutxagaren ustez: «Desgaraian zordun da gure inguruko harreman sarearena eta debateena».

Gogoz prestatu dute gaur gaueko emanaldia: haientzat «bereziak» izan diren kantari eta musikariek parte hartuko dute, gainera; besteak beste, Asurmendik lehen aldiz kantatuko du taldearekin zuzenean.

Disko berria aurrekoaren jarraipena da, neurri batean, baina eten baten ondorengo aldaketen isla ere bai, ezinbestean —«nagia ere ematen du esateak pandemia etorri zela eta hori guztia»—. Izan ere, orain arte egin gabeko prozesu bat probatu behar izan du kantu berriekin: «Aurreko diskoarekin hartu nuen dinamikan, kantuak zuzenean jotzen nituen lehenik, eta aldiro zerbait aldatzen nien, grabatzera joan aurretik; oraingoa gehiago izan da entsegu lokaleko zerbait, zeina, nire kasuan, etxea den».

Instrumentuak ez dira aldatu, baina, era berean, ez diote aldatzeari utzi. Olorrek sampler-a du lan tresna nagusia, eta Azpiazuk handik pasatzen ditu erabiltzen dituen sintetizadore gehienak. «Berez, sampler batek ez du inoiz ematen soinu bera; sartzen diozunaren arabera. Batzuetan, elektronika musikariei gertatzen zaie aldatzen dutela teklatu bat, eta horrekin beren soinua aldatzen dela. Ba, nire kasuan, hori konstantea da: denbora guztian nabil soinuak moldatzen». Bi diskoak Ander Barriusorekin grabatzea «ikasketa bat» izan da.

Disko berriko abestietan, beste soinu batzuk bilatu ditu, beste erritmo batzuetara jo du, baina nekez adierazi dezake hitzez zer aldatu den zehazki: «Ez dakit agian kantu berriak kantuagoak diren, gehiago dauden pentsatuta kantu perspektibatik… Ez nago oso ziur. Nik, adibidez, pentsatzen nuen aldaketa zela popera, komertzialeranzkoa; eta, batzuei jarri diedanean, esan didate: ‘Ui, aurrekoa baino gogorragoa da, e?’. Ba, ez dakit».

Bada bistako aldaketa bat: Zerua urez-eko kantuen hitzak beste batzuen poemetatik hartu zituen; Esperantza-koak Azpiazuk berak idatzi ditu. RIPen Eskoria-ren bertsioak bere hitzak ditu, eta Polos y peteneras de Alabama poema baten moldaketa da. Gainontzeko kantuen hitzetan, dirua ageri da: «Diruarekin amets egiten duena/ hil egingo da». Salerosketa ageri da: «Ez dakigu bizitzen, baina horrek/ ez digu bizitza saltzea eragozten». Ageri dira «borrokaren solaskideak», «iraultzaren zarata», beldurrak.

«Nahiko epiko-borroka gelditu da, bai», barre egin du Azpiazuk. «Diskoak Esperantza du izena, eta hortik doa: ez naiz denbora osoan kontziente izan, baina badago tentsio bat adierazten duena uste dudala momentu historiko iraultzaile edo aurreiraultzaile batean egon beharko ginatekeela».

Plataformak auzitan

Etorkizunari begiratzen dio Esperantza-k, baina ez datorrena onartzeko, baizik eta aldatu beharreko guztia irudikatzeko, horrek berarekin dakartzan beldurrak aitortuta. «Mundua pikutara doa, eta beldurrez akabatzen nau. Hori saihesteko forma bakarra da munduari 180 graduko buelta bat ematea, eta horrek ere beldurrez akabatzen nau, segur aski gogorra izango delako».

Musika egitearen parte bat da hura zabaltzea, eta horrek bereziki arduratzen du Azpiazu. Plataformen aroan, kultura librearena borrokatu beharreko gune bat da harentzat. Hasieran, Internet Archive erabiltzen zuen soilik; orain, Bandcamp ere bai. «Nire bataila fuertea Youtuberekin eta bereziki Spotifyrekin da. Oso garbi daukat nik bataila hau borrokatzeak ez duela inolako zentzurik: ez dute sufritzen larregi nire diskoa ez dagoelako hor. Baina iruditzen zait ireki behar ditugula nonbaitetik eztabaida horiek».

Plataformetan dena doan eta eskura dagoenez, uste du ez dela sistema behar adina problematizatzen, nahiz eta jakitun den berak ez duela beste batzuek duten loturarik industriarekin: «Software librearekin, ni ere beste gauza batzuetara makurtu behar izaten naiz lanean, jaten ematen didalako [ikerlari dabil EHUn]».

Azpiazuk uste du beste une batzuetan eztabaida biziagoak egon direla industriaren inguruan, diskoetxeen independentziari buruz, besteak beste. «Gaur egungoa beldurgarria da: poliziari betaurreko batzuk eta sudur bat jarri dizkiote, eta pentsatzen dugu ja ez dela polizia».

Olorrek gaur emango du diskoaren Euskal Herriko lehen aurkezpen kontzertua, 22:00etan, Azkoitiko Matadeixen (Gipuzkoa). Beste disko bat ere aurkeztuko dute: Joseba Agirrezabalaga eta Mikel Vegaren Lepok gitarra inprobisazio lana. «Biak ezberdinak: haiena libreagoa, nirea kontrolatuagoa. Matadeixen gertatzen diren gauza horiek: edozer jartzen duzu, eta ondo gelditzen da. Nabari da urte luzeetako ohitura eta apustua, musika ulertzeko beste modu batzuen alde».

→ 2019ko elkarrizketa: «Inon kabitu ezinda sentitu izan naiz askotan, ase ezinda»

«Trikitilari handiak ezagutu ditut, miretsi ditudanak. Adibidez, Iñaki Garmendia Laja, Faustino Azpiazu Sakabi eta Jazinto Rivas —ez nuen ezagutu, ni jaio nintzen urtean hil omen zen, baina osaben bidez jakin nuen nolako trikitilari bikaina zen—. Baina, azkenean… saria niri eman didate. Eskritore eta letragile oso onak eduki ditut aldamenean: Jon Sarasua, Jakoba Errekondo, Koldo Izagirre, Joxe Mari Lopetegi… Baina, azkenean, saria niretzat. Instrumentu onekin jotzeko aukera eduki dut: Zero Sette, Castagnari, Hohner, Larrinaga Guerrini… Baina, hala ere, saria niretzat. Ez al da marka ikaragarria?». Joseba Tapia musikariak umorez jaso zuen Adarra saria, atzo, Eneko Goia Donostiako alkatearen eskutik, eta Viktoria Eugenia antzokia bete zuten entzuleek gogotik eskertu zioten, barre eta txalo artean. «Ordainetan, kantu batzuk kantatuko dizkizuet, munduko talde hoberenarekin».

Joseba Tapia, soinu handiarekin; atzean, Olaia Inziarte, Nerea Erbiti eta Kristina Aranzabe abeslariak eta Iker Uriarte bateria jotzailea, ezker-eskuin. (Gorka Rubio / Foku)

Alkandora zuria urdin eta berde koloreko estanpatu batekin aldatu, eta hasi zen festa: Tapiak eta bere orkestra zabalak ordu eta erdiko kontzertua eman zuten, kanpoko zirimiriaren eta giro tristearen babesean, eta 450 bat lagunen berotan. Entzuleen txaloek markatu zuten “Gerrako gure ibilerak” kantaren erritmoa, agertokia bete musikariren aurrean: Tapia, trikitia eta soinu handia aldean zituela; Ibon Irixoa, saxofoi tenorrarekin; Ion Celestino, tronpetarekin; Amets Aznarez, tronboiarekin; Txus Aranburu, teklatuan; Iñigo Telletxea, baxuan; eta Iker Uriarte, baterian. Hurrengo abestirako sartu ziren hiru koristak, “Madrilgo lagunak” kantatzeko: Olaia Inziarte, Nerea Erbiti eta Kristina Aranzabe. Haien dantzek bizitu zuten ingurua.

Tapiari Egon edo ez egon diskoa aurkezteko sasoian iritsi zaio saria, eta lan horretako lehendabiziko lau abestiak jo zituen elkarren segidan: “AHT”, “Nerbioiko zirgariak”, “Gudazkenez” eta “Gure esku dago”. Diskoaren grabazioan parte hartu zuen Mixel Ducauk, eta kontzertura ere gonbidatu zuten: «14 urte izango nituen Errobi taldea ikusi nuenean lehenengo aldiz, eta txundituta utzi ninduen; ez nuen horrelako rockik entzun ordura arte». Tapiak handik urte batzuetara ezagutu zuen Ducau, eta «liluratu» egin zuen.

Ducau saxofoi altuarekin aritu zen; haizezko lau musika tresnek dotore jantzi zituzten kantak, amaierak luzatu, eta beren trebezia erakutsiz. Eta, halaxe, reggaetik tangora, musikari baionarra dantzan aritu zen jo bitartean, eta antzokia txaloka jarri zuen “Gure esku dago”-ren errepikan.

Kontzertuan, saridunak gogoan izan zuen Eleuterio Tapia osaba. Batetik, hark zer goxo hartzen zuen etxean, trikitia jotzen ikastera joaten zenean: «Asteasu [Gipuzkoa] eta osaba Eleuterio ziren Heidi aitonaren etxera joatea bezalako zeozer. Hango dena zen ederra, baita pareta okerrak ere». “Xalo-xalo”-ren aurkezpenean esan zuenez, berak sega hartu eta «sator-zuloak, harriak eta denak pasatzen» omen zituen, osabaren desesperaziorako. «Pasatu dira urteak, eta oraindik horrela segitzen dut segan».

Mixel Ducau, Ibon Irixoa eta Ion Celestino haizeak, Txus Aranburu atzean dutela. (Gorka Rubio / Foku)

Hunkigarriagoa izan zen “Inork nahi ez dun etxea” kantaren aurreko hizketa: «Osabak ez zekien asko politikaz; errespetua zien sasian ibiltzen zirenei, baina esaten zuen: ‘Kartzelan baldin badaude, zeozer egingo ziten’». 60 bat urte zituela, guardia zibilak tiroka sartu ziren haren baserrira. «Ez zuten bertan hil, milagroz». Madrilera eraman zuten, eta han, torturatu. «Txikituta etorri zen handik, hezurretan terrorea zeukala. Bi urtera, hil egin zen». Haren omenez kantatu zuen El Duesoko espetxeari buruzko abestia.

Dantzarako giroa

Soinu handiaren ordez trikitia hartu, eta kontzertua beste kolore batez jantzi zuten hortik aurrera, beste gonbidatu batekin: Xabier Berasaluze Leturia, «munduko pandero jotzailerik onena». Haren poz kutsakorrarekin jo zituzten “Biba Berango” eta “Astotxo bat baneuko”, patioetan eseritako entzule batzuk dantzara altxarazteraino. “Irla han da” kantarekin eserita zeudenak ere mugiaraziz agurtu zen taldea.

Txalo zaparradari amaitzeko astirik eman gabe, agertokitik joan eta minutu batera, hara non, Tapia trikitiarekin eta hiru abeslariek lagunduta agertu zen antzokiko eskaileren goialdean, “Maitatzen zaitudalako” kantatzen, antzoki osoa kantuan jarriz agertokirainoko bidea egiteko.

Talde osoarekin jo zituzten azken bi kantak, Ducau, Leturia eta beste musikari guztiak bilduta: entzuleek atseginez hartutako “Aritmetika arazoak”, eta haizezko instrumentuek gidatutako “Compostelako erromesa”-ren moldaketa desberdin eta berezia, zortzi minutuz luzatu zutena, saxofoi, tronpeta, tronboi eta piano soloekin.

Entzuleak zutik, giroa bero, txaloak eta irrintziak, eta, «orain etxera joan behar al dugu?», galdera orokorra, antzokitik ateratzen ari zen jendearen ahotan. Azkenean, ez diote alferrik eman Adarra saria Joseba Tapiari.