Izan badira errealitate korapilatsu hori barru-barrutik iraultzen duten ekintza txikiak. Eraginkorrenak horiek, nire ustez. Martxoak 8ko astean, Larrabetzun ospatu zen Sormene astean hartu nuen parte, ohore handiz. Emakume sortzaileei lekua eta aitortza egiteko asmoz sortu zuten egitarau betea. Hilabeteetako lana atzean. Partaidetza eskasaren zapore gazi-gezak harturik etxeratu ziren antolatzaileak. Niretzat, eurak eredugarri. Handienak! Bertara heldu, eta bi neska gazte gaztetxean, geuri harrera egiteko. Ahots-ekipoaren ardura hartu zuten, lehen aldiz, ordura arte ahots-ekiporik ukitu ere egin ez zutela. Ezezagunaren beldurra uxatuz, eta kabletik kablera endredaturik, konpondu zituzten sortu ziren arazo txiki guztiak. Erronka izugarria! Eta umil-umil egin zuten. Arrotz zitzaien eremu batean murgildu baitziren.

Atzean, beste plano batzuetan gelditzen diren emakumeak gehiago direla, erronka handiak hartzeko beldurrak hartzen gaituela sarriegi.

Eurentzat hori guztia ezezaguna zitzaiela onarturik, aitorturik, egon zitezkeen akats eta hanka-sartzeengatik barkamen eske. Eta horiek guztiak martxan jarri ostean, kontzertuaren lehen akordetik azkenekora arte lehen ilaratan egon ziren dantzan; taldeak babesten, laguntzen, indartzen. Presentziak handi egiten gaitu. Zer-nolako jarrera espazioa geureganatzeko. Eta horixe sentitu nuen Larrabetzun. Horrelakorik ez dugula topatzen maiz. Atzean, beste plano batzuetan gelditzen diren emakumeak gehiago direla, erronka handiak hartzeko beldurrak hartzen gaituela sarriegi. Batik bat plazan ikusgarri diren ekintzetan: antolatzaile, bideratzaile, soinu-teknikari, musikari, manager eta ikusle. Ekintza txikiek handi egiten gaituzte. Bikote fin. Eredugarri.

Eskerrik asko Maite eta Kattalin!

Dantzan ari zen taldea deitu nuen —10 mutil izendatuez eta neska izendatu bakarraz osatutakoa—, eta guztiak borobil handi batean bildu. Haur bakoitzak bere gogoa, nahia, sentimena azaldu zuen taldean. Eta azkenik, gelan sorturiko egoera horri konponbide bat bilatu behar geniola esan. Haur askok aukera zenbait proposatu zituzten. Dantzatu ez zuen taldeari bere lekua egitea proposatu zuten gehienek. Oraindik dantza egin ez zutenei aukera ematea proposatu nuen nik, kanta bat dantzatzea soilik 8 neska izendatuez osatutako talde hark. Beraien beharrak lotsak eta nahiak espazioan nola adierazten zituzten ikusteko irrikaz bainengoen. Halaxe egin ere. Neska izendatuak pozik, harro, handi, energiaz beteak. Eta mutil izendatuak (eta eurekin dantzara ausartu zen neska izendatu bakarra) oihuka, lagunak animatuz, ikusten, lagunen dantza aitortzen.

“Orain, guztiok batera egingo al dugu dantza?”. “Baaaai!”.

Guztion beharrak, gogoak eta nahiak present edukiz espazio berri bat sortu dugu oraingoan geure gelan.

Inertzia korronteak hausterik badela ulertu dut. Guztiona behar du nahiak! Guztiona da erantzukizuna!

Azken urteotan aipatuak diren emakume talde askoren ibilbide musikala luzea da, orain ikusgarri egiten ditugun arren; ez ditzagun ahaztu; Alaitz eta Maider (1989), Hemendik at! (1995); Humus (oraindik bere bosgarren lana defendatzen ari da), Afrika (1993- oraindik musikan); Anorexia (orain NX), Jauko Barik (1998- 2012tik ONen), Keike (2002), Kashbad (1990), Lisabö (1998-orain Jupiter Jon-en), Anari (1997; lau disko soinean eta oraindik ere musika munduan murgildurik), Gose (2004-bost disko kaleratuak eta azkenekoa gogor defendatzen aurten), etabar oso luze bat… eta zer esanik ez, 60ko hamarkadatik aurrera kantuari loturiko bakarlariak (Maite Idirin, Lourdes Iriondo…).

Begiratu azkar batean; Euskal Herriko jaialdi handietan geldiune txiki bat eginez, Bonberenea Sutan (Glaukoma, Gose, Berri Txarrak, Gas Drummers, Matxura), Musikazuzenean jaialdia 2014 (Willis Drummond, Tutan Come On, Borrokan), Pikurock 2013 (Hamlet, Def con Dos, Gatibu, Lin Ton Taun, Tximeleta), Hatortxurock 2013 (El Trono de Judas, Flitter, Glaukoma, Governors, Kaotiko, La Raíz, Nos Servium, Obrint Pas, Skakeitan), Kalerarock (Esne Beltza, Reincidentes, Gose, Urtz, Kauta, Boikot, Itziarren Semeak, Ze Esatek!, Arkada Social, Trikizio, McOnak), EHZuzenean, Donostiako Piratak (3gabe2, Gus Van Sound, Doctor Deseo, El Txef A, Arkada Social, Bad Sound System, Berri Txarrak, Dubmatix, Esne Beltza, La Gossa Sorda, Les Alsborregach, Las Tea Party, South Central, El hijo de la Marily, Nonames, Zea Mays, Telmo Trenor, Dj Food, Kashbad, Gatibu, DJP3Z, Glaukoma); Hatortxurock 2014 (Talco, Esne Beltza, Kashbad, Narco, Aspencat, Vendetta, Hesian, Arkada Social, Kop, Izerdi Gorria, Estricalla).

Erakusleiho garrantzitsu diren kontzertu handietan, emakumeen presentzia ez da orekatua izaten. Esate baterako, artista desberdinak batu zituen musikazuzenean egitasmoaren aldeko saio akustikoa: Koldo Soret, Imano Ubeda, Zaloa Urain, Gorka Urbizu, Joseba Baleztena, Ain_1, La Jodedera, Okene Obrego, Igor Arzuaga & Luis Vil, Gaizka Insunza, Tono Muro, Xabi Solano + Dj.

Aurrekoa zerrenda bat besterik ez den arren, ez gaudela normalizazio garaian argi adierazten duen argazkia iruditzen zait.

Asmoa, kontzientzia eta gogoa ezinbestekoak! Eredu gehiago egon badaude, baina jakinik horien eragina zein den, jaialdi bat antolatzean edo musika-dinamika gehienetan ez dut nik behintzat aldaketa ikaragarria sumatu. Adibidez, tabernetako musikan, edo jai-guneetako musikan… ariketa hori egin izan dugu lagunen artean, eta batzuetan gertatu izan zaigu orduak pasatzea gizonezkoz bakarrik osaturiko taldeen musika entzuten… nire inguru hurbilean behintzat… Egongo da bestelako dinamikarik, ziur.

Gainera, erreferente ez da norbait oholtza gainean egoteagatik bakarrik, eszenara igota espazio sozial bat hartzen duzu, eta ongi dago hori, “agertokiak geure egin” behar ditugu, Leire Lopez Ziluagak esan bezala. Baina, erreferente bilakatzeko, gizarte-dinamikak ere egon behar dute, musikaren inguruko diskurtsoak, eta abar… agian esparru horretan sumatzen ditut kontuak ahulago.

Bestalde, kontuan hartu behar dugu musikariak ez gaudela bakarrik musika-eszenan, eta elkarlanean aritzen garela teknikariekin, kontzertu-antolatzaileekin… Esparru horietan, rockaren munduan behintzat, ez da emakumeen presentzia askorik handitu.

Asmoa eta gogoa badago, egun Interneten laguntzaz erraz topa daitezkeelako emakume musikariez osaturiko taldeak (www.emarock.com; www.badok.info) eta jarrera mediatikoa bata den arren jarrera kolektiboan ez dut halako kontzientziarik sentitu. Berdintasunaren bidean horrelako hausnarketak beharrezkoak, ezinbestekoak dira bai, baina ez al gaituzte desberdin egiten? Musikariaren identitatearen aurretik emakumearena hanpatzen? Hori al dugu bide? Aldarri?

(Gara egunkarian, 2014ko abenduaren 7an argitaratutako artikulua)

Zein disko berriaren prestaketan burubelarri gabiltzan honetan, eta ONkide bila ari garen honetan, egokia iruditu zait labur-labur disko-ekoizpenaren gastuen berri xehe-xehe ematea, adibide gisa, erreferentzia gisa.

Aurrelana
Disko bat sortzeak, konposatzeak, lan orduak eskatzen ditu. Gure kasuan, astean bizpahiru entsegu egin ditugu, irailetik ekainera bitartean. Geltoki Beizama dugun arren, Eibartik datorrenaren bidaiaren gastua ez dugu ahaztu behar. Bere poltsikotik ordaintzen du puxka hori, hilero-hilero.

Azpiegitura
Lokaleko gastuak, argindarra eta beste ez ditut aipatuko, zorionez etxean baitut lokala, eta neure gain hartzen ditut, etxeko gastuen parte.

Estudioa eta grabazioa
15 egun hartu ditugu diskoa grabatzeko, nahasteko eta masterizaziorako. Hautatu dugun estudioak maila ona du, baina prezioari dagokionez, erdi mailakoa da: 2.400 euro (badira dexente merkeagoak, baita dexente garestiagoak ere!).

Diseinua eta kopiak
Diskoaren diseinuak ere izan ohi du kostua –oraingoan gutako batek, Ekhi Vegasek, egin badu ere–. Aurreko diskoan, esaterako, 300 euro ordaindu genizkion diseinatzaile bati. Bestalde, mila diskoren fabrikazioa eta kopiak, era estandar batean (merkeena hautatu dugu: jewell plastikoduna, koloredun liburuxka): 1.100 euro. Zerbait berezia egin nahi izanez gero, edota digipack dotore bat atera nahi izanez gero prezioa bikoiztu egin ohi da.

Promozioa
Hainbat euskarritako baliabideak egin behar izaten dira promoziorako. Koloretako bostehun bat kartel (ez da askorik), esaterako, 345 euro. Irrati eta komunikabideetara promozio-orria eta diskoa ere bidali ohi ditugu; oparitzen dituzun diskoen gastua, batetik; eta korreo arruntean joaten zaizuna, bestetik. Aurreikusita dugu 100 komunikabiderekin harremanetan jartzea (publiko zein alternatibo; guztietara iristea ez da erraza izaten, eta asko dira gurean), eta bidalketa bakoitzak, gutxienez, 0,50 euroko kostua du (Ipar Euskal Herrira bidaltzean garestitu egiten zaigu, noski).

Diskoa promozionatzeko, ondo bidean, elkarrizketak egin ohi dira, irratietan eta beste; bidaia horiek ez ditut kontuan hartuko, ezinezkoa baitzait aurreikuspenik egitea. Baina hortxe dagoen gastua ere bada, eta ez da makala izaten. Distantzia handiak baitaude geure herri txiki honetan. Diskoarekin batera bideoklipa egin ohi da, taldea eta diskoa bera aurkezteko lagungarria baita. Bideoklip merke-merke batek 300-500 euro bitarteko kostua du.

Hona hemen guzti horien batura (gutxi gorabeherako kopuru bat da, baina nire ustez, erreferentzia gisa baliagarria):

2.400 euro
300 euro
1.100 euro
345 euro
50 euro
500 euro
—————-
4.694 euro

Jakin nahi nuke disko bat eskuratzen dugunean, edo kanta-sorta bat eskuratzen dugunean, hori sortzeak dakarren lan, izerdi, buruhauste, ilusio eta gozamen bakoitza sentitzen den. Jakin nahi nuke, disko bat Internet bidez entzuten dugun bakoitzean, kanta bat ekoizteak berak dakartzan gastuez ohartzen garen. Jakin nahi nuke, diskoa eskuratzean edota kontzertu bat antolatzean, musika-taldearen lan eta gastu horiek guztiak aitortzen diren. Jakin nahi nuke.

Urte hauetan guztietan izan dudan kezka baten ispilua atzeman nuen diskoaren lelo horretan. Kantuak egin izan ditut nik, kantuen letrak idatzi, taldea hemendik eta handik promozionatu, hedatu, ezagutarazi, kudeaketa-lanak, kartelak egin, kontzertuak lotu, rider-ak bidali, dirua inbertitu, diskoa autoekoiztu… Zeregin horiek guztiak nire gain hartu izan ditut, eta hala ere, zail egin zait lider papera onartzea. Eta beste taldekideekin partekatzen nituen lanaren onurak (ekonomikoki zein mediatikoki taldearen sena apainduz), taldekoak taldekideago senti zitezen, erabakitzeko eskubide bera izan zezaten, parte-hartze horretan sinestu nahi nuelako, guztien ongizateari so egiten ezkutatzen nituen nire beharrak, nire lanaren errekonozimendua. Eskubideak taldekide guztiontzat berak izanik ardura gehienak nire gain zeudenean. Ikasi nuen, azkenik, kostata, beldur eta kezka askori aurre eginik, neurea defendatzeko bidea, neuk sortu behar nuela. Nahi bezala, eta urte askoren gorabeheran nire musika kaleratzeko grina horretan, taldekideen arteko rolak adostu, egokitu, hitz egin eta onartzea zela onena. Ardurak eta eskubideak balantza berean koka zitezen. Eta buruhauste horiek guztiak ulertu nituen Sinéad O’Connorren lelo horretan. Dirudienez, emakumeoi zail egiten zaigu harrotasunez esatea eta aldarrikatzea, burua edo nagusia neu naiz. Itzaletik ateratzeko lehen urratsa ez al da gure jarrera berrezitzea?

Joseba B. Lenoir, Xan Bidegain, Jurgi Ekiza eta Rafa Rodrigo. (Jon Iraundegi)

Duela gutxi, taldean beste lagun bat sartuko zutela jakin genuen, Joseba B. Lenoir. Beste gitarra bat. Jakin-minez hurbildu nintzen Bonberenean eskaini zuten zuzenekora. Willisen kontzertu baten beharra nuen, hainbestetan bezala, dantzatzeko, askatzeko, oihukatzeko… barruak eta larruak astintzeko!

Joseba musikari aparta dugu, gitarra-jotzaile bikaina. Gitarrari marruak, orroak, negarrak ateratzeko gai den horietakoa. Gitarra jotzeak dituen zailtasunak ahaztera behartzen zaituenetakoa. Hatz pribilegiatuez, notekin jolasean eta eskalen gorabeheran pasioz punteatzen duena. Musika eskaintza biribila, indartsua, ozena, zuzena. Josebaren zertzeladekin ziur aski, musikan aberatsagoa, osoagoa. Baina, faltan sentitu nituen, itzalean gelditu ziren (eta taldean ezinbestekoak nituen) konplizitateak, begiradak. Desagertua sentitu nuen Felix bateriaren presentzia, ikuslearen etengabeko arreta hartzen zuen Xan baxu-jotzailearen indarra, Jurgiren gitarra-jotzaile jarrera, Rafaren gitarra astintzeak eta punteoak. Oholtzan beste gorputz bat gehiago, gorputz jarrera berri bat dagoenean guztiongan eragin zuzena du. Musikariengan, ikusleongan. Jarrerak aldatu, birmoldatu eta egokitu behar izaten dira. Ikusleak arreta dosifikatu behar du. Banatu, eta sakabanatu. Ondorioz, irabazten den informazio berriarekin ohikoa den ugari galtzen da. Balantza zaila, ostera, hautuan. Musikaren kalitatean gora egitea, ala ohiko komunikazio-ereduetan sakontzea egokien? Apustu arriskatua. Aurrez lan handia eskatuko zuena. Erabakiak dakar ondorioa. Taldeak txukun egiten du egiten duena, boskote izanda ere. Aldaketetara ohitzeko denbora behar izaten dugu batzuk, batzuetan. Zaleak, zaletzen jarraituko dugu. Ona den taldeak, ondo egiten baitu berea.

Estatistikek diotenez, azken urteetan emakume gutxiagok salatu omen dituzte beste urteen aldean tratu txarrak. Eta zoritxarrez, jipoituak izan diren gehienek aurretik salaketa jarri ez duten emakumeak izan dira, ez aurreko urteetan bezala. Krisiaren eraginez, emakumeen indarkeriaren kontra lan egiten duten elkarteek eta tratu txarrak jasan dituzten emakumeek jasotzen zituzten diru laguntzetan murrizketak egin direnez, kanpainak ere eskasagoak izan dira. Ondorioz, salaketak ere jaitsi. Egoera honek kezka sortzen zidalako eta musikariok gure eremuan eta mailan laguntza eskaintzeko aukera dugula sinisten dudalako jarri nuen ETEN proiektua abian, 2013ko azaroaren 25an, aurkeztua. Horrexegatik, tratu txarren kontra abesten zuten talde desberdinen kantak batzearen premia sentitu nuen, lehen urratsa litekeena, bilduma bat osatzea ezinbestekoa zela. Tratu txarren kontra abesten duten talde anitzen kantak batzen dituen diskoa kaleratu nuen; estilo, genero eta lurraldetasuna aintzakotzat harturik eta euskaraz eginik. Irizpide horiek zituzten talde askorekin egin nuen topo eta kantarik ez zutenek ere berria sortzeko prestuasuna agertu zuten. Hor gaiarekiko sentsibilizazioa agertzeko beharra. Azkenik, 22 talde sartu ziren: Itxaro Borda + Ekhi Vegas; Iheskide; Humus; Izate; Herri Oihua; 2zio; Sohano; Lukas Prest; Nx; Ero; Niketz; Napoka Iria; Skakeitan; Bostenbor; On; Hil aiari; Gaur ez; Sexplotion; Metralleta; Kokein; Nekez eta Humilitate. Eta segidan, aldarri beraren lemapean kontzertu bat antolatzea; tratu txarren kontra elkarrataratzea, abestea, oihukatzea, rockeatzea… Plateruenan azaroaren 30ean ospatu zen, hura, azkenik. Aldarri berean. Ahots batean. Tratu txarren kontra, Eten.

Etekinak, gaiarekin lotua egongo diren bestelako proiektu edota kanpainak abian jartzeko erabiltzea du asmoa. Bildumaren salneurria 6 eurokoa da. Interesatuak etentratutxarrak@gmail.com egin dezakezue eskaera.