Bilboko laukotearen lan berria entzuteko irrikan nengoen, aspalditik bainekien euskara hutsez argitaratuko zela estreinakoz. Aurreko lanetan euskaraz abestutako doinuak berez nabarmendu ziren, 2018an plazaratutako Ground for Dogs diskoan bildutako “Behiaren begirada” kasurako; hortaz, barruak ikusminez eta jakin-minez betetzen ari zitzaizkidan. Iazko hondarretan entzuteko itxaropena izanagatik ere, 2022ra arte itxaron behar izan dut, hiru urteko geldialdiaren ondotik. Hizkuntza hautuaren berritasunaz gainera, hirugarren disko honek bigarren nobedade bat biltzen du: Jangitz Larrañagak —hori euskalduna— Javier Marco jatorrizko bateria jotzailea ordezkatu du. Hala, bi aldaketa azpimarragarri horietatik abiatuta hasten da Vulk ez da, motor baten burrunbak bultzatua.

Berako (Nafarroa) Atala estudioan jaso dute diskoa, zuzenean, —diskoarekin batera plazaratutako bideoklipak ere horrela grabatu dituzte—, Iñigo Irazoki teknikariaren gidaritzapean, eta, antza denez, Ibai Gogortza aholkulari aritu da. Taldearen arabera, «gida lana» egin du Borrokan eta Joseba Irazoki eta Lagunak bandetako gitarristak.

Diskoan hamar kantu biltzen dira, eta abestiok post-punk klasikotik edaten duen jario garaikidean harilkatzen dira. Oraintsu argitaratu duten Spotify zerrendari erreparatzea baino ez dago, bertan post-punk soinu klasikoak eta garaikideak nahasten baitira, angeluarrak eta oldarkorrak, hala nola The Stooges, Television, Gang of Four, Adolescents, Big Boys, Zarama, Jotakie, The EX, Fugazi, LCD Soundsystem eta Kaskezur. «Birusen hilabete hauetan gure lurralderik mugatuenean giltzapetu gara, eta bizilagunari arreta gehiago eskaini behar izan diogu eta modan dagoen Londresko bandan gutxiago pentsatu behar izan dugu», esan dute taldekideek lan honen erreferentzien harira.

Hartara, eta sarritan gertatu ohi den bezala, barrura begiratze horrek, norberaren gertuko erreferentzia eta ezaugarriei tinko euste horrek ahalbidetu du Vulken orain arteko disko tenkatu, arriskutsu, amorratu eta isolatuena. Finean, erreferentzia klasiko eta agerikoen itzaletik aldentzeko harrizko nahia haizatzen da, betiere, altzairuzko egitasmo propio bat gauzatzeko asmoz —Ground for Dogs diskoan jada antzematen zen gurari askatzaile hori—. Horiek horrela, burdin kateen haustura hori kantuen egitura eta sonoritateetan islatzen eta altxatzen da hamar garrodun erraldoi herdoildu baten gisara.

Tarte zaratatsuak, melodiak, erritmo aldaketak, ahots ahaltsuak, gitarra zirimola sotilak, baxu distortsionatuak, saxoak, mailukadak… Askotariko bitartekoak erabili dituzte bilbotarrek post-punketik urruntzeko, eta, era berean, euskaraz abestutako post-punk garaikide oldarkorra ereiteko, zeinak dagoeneko fruitu pozoitsua eman duen, inoizkorik mamitsuena, hagin eta matrailezurrak arrakalatzen dituena, krak egingo dizuna.

Bada, 22 minutu irauten duen Krisanteilu-n bederatzi kantu jaso dituzte. Bidaia ilun eta melodikoak dira, pop giroetan hondoratzen direnak, tarteka eskema klasikoetatik aldentzen badira ere. Hala, aurreko lanean bisitatutako lurralde bertsuetatik aritu dira oraingoan ere, lurrotan sakonduz eta punk-rock eta hardcore zoraldiak erabat baztertuz. Taldearen soinua, bestalde, asko hazi da. Diskoa Urtzi Iza eta Hans Krugerrek grabatu dute, Montreal Studios-en. Krugerrek, halaber, grabazioa nahastu du, eta Vacuum Mastering-ek, berriz, masterizatu.

Edukiari erreparatuta, “Ixo”, “Eguzki horia”, “Caballero” eta “La nave” abestietan alderik pop zaleena erakutsi du hirukoteak. “Zira” atmosfera lanbrotsuetan murgiltzen da, eta grabazioko doinurik misteriotsu eta arrisku zaleena da. “La nave” kantu jostalaria da, hasierako perkusio errepikakorra eta teklatuaren lan xaloa tarteko. “Ihes egin” abestian, azkenik, diskoan bildutako punk aldarri amorratu bakarrak entzuten dira.

Bestalde, deigarria egin zait diskoaren karietara sarean idatzitako zenbait lekutan euskal folka aipatu dutela, bai eta Ez Dok Amairu mugimendua ere, seguruenik euskararen presentziagatik. Erratuta daudela esango nuke —akaso ez naiz zantzu hori antzemateko gai—. Aitzitik, post-punk lan ireki eta entzungarria dela esango nuke, melodietara nabarmen zabaltzen dena eta hiru musikarien ezaugarri propioak argitasunez agertzen dituena. Horretarako, Serpientek ausardiaz josi ditu ahots harmonia propioak eta instrumentuen patroi errepikakor, minimal eta esperimentalak, entzulea giro dantzagarri zein itogarrietara eramateko. Narrasti honek arriskutsu eta amultsu azaltzeko gaitasuna dauka, eta ondorioz, gurean aurki dezakegun proposamen kutsakorrenetarikoa da.

Maraca Diabloren atzean Mendaroko Munlet bikoteko Ina Iriondo Herr Professor gitarra jotzailea dago, eta elektro-punk egitasmo hori bere ahalegin nagusia bada ere, Maraca Diablo aintzat hartu beharreko proiektua da. Inak, halere, oso lantzen behin astintzen ditu deabruaren maraka hauek. 2012an, hain zuzen, Hail zigurat! izenburuko estreinako lana plazaratu zuen, eta nik neuk urteko lan azpimarragarrienen artean aipatu nuen egunkari honetan: «Munleten elektro-punk-rock soinutik urrun dagoen proposamena da. Jatorria Uler 600 taldean du, Inak hantxe jo baitzuen Munlet abiatu baino lehen. Zortzi kantuetan gitarra iradokitzaileak eta tempo ertain eta ilunak nagusitzen dira. Oraingoan, rock eskema klasikoetatik hurbilago dauden doinuak idatzi ditu. Abestiak sinpleak izanagatik ere, ñabardurez josita ateratzen dira bozgorailuetatik, konponketa eztiak entzuten baitira han eta hemen».

El regreso del niño indio hau, baina, ez da bere aurrekoen jarraipena, inondik ere; batetik, lan askotarikoagoa delako, eta, bestetik, ezaugarri berritzaileak biltzen dituelako, tartean, euskararen presentzia handiagoa. Horrekin batera, grabazioak zantzu biografikoak gordetzen ditu, edo hamabi kantuek nolabaiteko mapa biografikoa osatzen dute, diskoa Inaren bizitzaren azken urteotako soinudun biografia bat baitirudi. Areago, bere bizitza musikala marraztu duten musiken bilduma bat dela esatera ausartuko nintzateke. Inak berak eskatutako promozio orrian hauxe idatzi dut diskoak nigan eragindako erreakzioaren inguruan: «Bere bizitzaren eta musika zaletasunaren erradiografia zehatza edo potreta koloretsua da, eta argazki horretan, desertuak, ametsak eta hildakoak biltzen dira, alegia, giro onirikoak, atmosfera sikuak eta pasarte ilunak. Hori guztia uztartzeko, baliabide eta erreferentzia asko baliatu ditu».

Hala, erreferentzien zerrenda amaiezina da, grabazioak bere pertsonalitate ipurterrea xehetasun osoz islatzen baitu: Nick Drakeren itzala, “Intxaurbakoitza”; western paisaiak, “El regreso del niño indio”; Spiritualizeden hipnotismoa, “Hurbileko izarraren azpitik”; elektro lanbrotsua, “Los Muertos”; sehaska kantak, “Zapata zein beteko dizu”; The Crampsen primitibismoa, “Zaldia, akerra eta inframunduko beste pizti batzuek”, edo Mendarokoak biziki maite dituen Cancer Moon, “Yellow Telephone” doinuaren moldaketa tarteko.

Inaren proposamena zale askoren gustukoa izango da, bihotzaz eta ezagutzaz eraikita baitago, baina batez ere zintzotasunetik egindako omenaldi bat delako. Musikariaren barrua josi duten artistei luzatutako oparia da, bere ezaugarri propioekin jantzia. Azkenik, diskoaren bi bertsio plazaratu ditu, estandarra, digipack formatuan, eta sorpresaz beteta datorren kartoizko kutxa batean datorren bertsio haluzinagarria.

Drumkopters Zarauzko mendiko belarren eta itsaso beltzeko olatuen erdian sortu zen, 2016an. Oso serio hartzen dugu ondo pasatzea». Seriotasun dibertigarri horren sustatzaileak Pottors ta Klito, MICE, Perlak eta bestelako egitasmoetan aritutako musikariak dira: Maider F. Beristain Txini, Leire Kortaxarena Korta eta Miren Narbaiza.

Bada, estreinako lan homonimo honek Ander Barriuso teknikariaren gobernupean grabatutako bederatzi doinu biltzen ditu, eta, taldearen Bandcamp gunean jasotzen denez, grabazio prozesuan Ibon Rodriguez Ibon RG ekoizle eta musikariaren laguntza ere izan du hirukoteak, —adi Ibonek bi aste barru argitaratuko duen lan bikoitzarekin, bat baino gehiago zur eta lur geldituko baita—.

Bederatzi kantu horiek hitzetan aipatzen dituzten hondartzako olatuen bitsa legez jaso ditut, baiki, gurean aurki dezakegun talde freskoenetariko bat baita Drumkopters, diskoa zabaltzen duen “NS175″ instrumentaletik hasi eta amaierara arte. Halere, eta egia esate aldera, diskoan bildutako abestietan, eta oro har grabazioan, sendotasun eza antzematen da, ziurrekin ibilbide laburreko taldea delako, baina makaltasun zoragarri horretan datza taldearen xarma. Hemen ez da birtuosismoaren arrastorik, bai ordea hiru musikariren arteko txinparta, eta sute horretatik kantu itsaskorrak eta ederrak loratzen dira.

Taldearen proposamenaren harira, punk heterodoxotik edaten duen talde feminista da Drumkopters, 1990eko riot grrrl mugimenduaren espiritua eta aldarrikapenak haizatzen dituena, Sleater-Kinney edo Dischord zigiluko Slant 6 hirukoteen erara. Hartara, “Nazkatuta gaude” kantuan, kontzertuetan tradizionalki mutilek betetzen dituzten lehenengo lerroetan egoteko eskubidea aldarrikatzen du Zarauzko taldeak: «Konturatuko al gara inoiz, batzuek espazioa izateko, besteek atzera egin behar dutela». Susako editore eta musikazale amorratu Leire Lopezen laguntza izan dute testuak zorrozteko.

Erreferentzia garaikide horiez gainera, tarteka, 1970eko hamarkadaren amaieran neska britainiarrek osatutako post-punk taldeen erritmo sinkopatuak ere nabaritzen dira; esaterako, “Euriya” doinuak Slits hirukotearen —ja laugarren hirukotea aipatu dut iruzkin honetan— giro angeluarrak sumatzen dira. Erresuma Batuko after-punk talde horiek, halaber, reggae eta dub estilo tropikalekin jolasten ziren, eta Drumkoptersek ere antzera egiten du, horren erakusle “Zarautz-Getaria” abestian entzuten den gitarra bihurria, zeinak surf zale agertzeko ahalmena ere baduen. Maider, Leire eta Mirenek, gainera, dantzarako joera ere erakutsi dute, funk kutsuko baxuak tarteko, ESG estatubatuarren oihartzunak zabaltzen dituen “Psikotropik” kantuan antzeman daitekeenez. Horrekin batera, diskoa melodia bikainez beteta dago, eta ahots jolasak ere azpimarragarriak dira; “Hemen, orain” entzutea baino ez dago.

Finean, nire iazko disko kutunen artean agertu ez bada, beranduegi ailegatu naizelako izan da. Biba Drumkopters!

Ibilbide sendoa osatu du Gasteizko taldeak 2012an Itsasargiak argitaratu zuenetik. Diskografia nahikoa luzea du, talde gaztea izaki, baina AEBetako americana estiloan edo country-folk-rockean gehiegi errotua. Halere, bide horretan nortasun propioa erakutsi du. Izaera hori, baina, nabarmen hazi da lan berri honetan, taldeak sekulako jauzia egin baitu, zortzi kantuak bestelako eremuetara eramanez: rock gordinagoa, soula eta psikodelia. Hartara, ausardia erakutsi dute, hala esparru berrietara murgiltzeko, nola kantu sakonagoak egiteko. Horri guztiari hirugarren faktore bat gehitu zaio, Raul Perez (Pony Bravo, Maika Makovski, Guadalupe Plata) ekoizlearen lana. Eta emaitza, klasikoa da, baina ñabardura garaikideez apaindua, aurtengo euskal disko interesgarrienetarikoa bihurtu arte.

Euskal Herriko punk-rock talderik interesgarrienetako bat bueltan da, iraupen luzeko bigarren lana tarteko. 2016an, estreinako kasetea argitaratu zuen, zeina urte horretako ezusteko atsegina bihurtu zen. Bada, oraingoan, hirukote formatuan dator, eta euskararen presentziak gora egin du. Proposamena antzekoa da, punk-rock melodikoa, kutsu malenkoniatsurekin eta lanbrotsuarekin jantzita, bai eta amorru puntu nabarmenarekin ere. Hortaz, eraginak bere horretan mantentzen dira, baina soinua landuagoa da, finagoa. Kantu itsaskorrak dira, baxu gordin, bateria basati, ahots melodiko eta gitarra garratzekin osatuak. Horren erakusle, diskoari izenburua ematen dion kantua da. Masa itzaltsu horretatik, pop joera nabarmena erakusteko gaitasuna ere badu bandak, esaterako, “Garai berri bat” doinua.

.

Gernikarren hirugarren lanak aurreko grabazioetako burrunba gitarra zalean sakontzen du, baina oraingoan melodiei garrantzi gehiago emanez. Hirukotearen proposamena Relapse, Anphetamine Reptile edo Touch & Go zigiluen alderik ilunenean errotzen da, edo gertuko erreferentzietara jota, Dut edo Lisabö lituzkete eredu, batez ere lehenengoak, biak ala biak hirukote ahaltsuak baitira. Hots, post-hardcore pisutsua eta itzaltsua jotzen du Urdaibai inguruko Haginak. Jario zamatsu hori, baina, gero eta melodikoagoa da, eta ondorioz, bihurriagoa eta aberatsagoa. Horren erakusle, “Gudu zelaiak” eta “Ni al naiz?” doinuak, zeintzuetan ahots melodikoak eta screamo estilokoak uztartzen diren, erritmo aldaketa ugarirekin josita. LPan zein CDan, lan trinkoa egin dute.

(Berria egunkarian, 2018ko ekainaren 10ean argitaratutako kritika)

Bide Ertzean hibernatzen utzi ostean, duela bi urte, Imanol Ubedak Don Inorrez egitasmoa abiatu zuen Karlos Aranzegi bateria jotzaile bikainaren laguntzaz. Mugiro bila-n jasotako hamar kantu labur hauek, hain justu, bi urte horietan idatzitakoak dira. Imanolek obsesio bakarra izan du sortze-prozesu horretan, Bide Ertzean-en itzaletik ihes egitea. «Estetikoki eta estilistikoki beste zerbait egin nahi genuen», esan zuen diskoaren aurkezpen-ekitaldian. Musikariaren erosotasun-gune horretatik aldentzeko desio hori duina ez ezik, adoretsua ere iruditzen zait, eta hein handi batean, uste dut asmatu egin duela tolosarrak.

Horretarako, musikariak plan zehatz bat diseinatu du, zeinaren zati guztiek bestelako osotasuna eratu duten bere ibilbidean. Hasteko, Karlos Aranzegik Paco Loco ekoizle eta musikaria ezagutzen zuela baliatuta, Cadizera jo zuten diskoa grabatzera. Locok soinu-mahaiaren aginduetan jardun zuen, baina baita gitarra jotzen ere. Eta hara hor disko honek dakarren lehenengo sorpresa. Diskoaren soinuak ez du zerikusirik Ubedaren aurreko ondarearekin. Indie-pop kutsuko lana da, Teenage Fanclub edo Superchunken sonoritateetara gerturatzen dena. Diskoa jarri eta berehala antzematen du entzuleak Pacoren marka, ahotsa eta akorde ezagunak izanagatik ere, bestelako soinu-jantziarekin baitator diskoa. Soineko horretan, tarte lasaiak eta oldarkorrak josi dira. Azken horietan, ekoizleak J Mascisena egiten du gitarra distortsionatua zorrotz eta basati txertatuz, han eta hemen. Horrekin batera, konponketak ere azpimarratu behar dira; esaterako, “Garai postmodernoan” kantuan entzuten diren teklatuak.

Hitzei ere bestelako kutsua gehitu nahi izan die Imanolek. Betidanik lotu zaion literatur seriotasunetik aldendu, eta esparru domestikoagoetan eta era berean bihurriagoetan murgildu da, tarteka, idazleen testuak erabili baditu ere. Horren erakusgarri, “Nekropolian”: «Auzoak hustu ziren mende hasieran; Inditex izurriteak eraginda; turistak dira ugaztun berriak», edo jada aipatutako “Garai postmodernoan”-en jasotakoak: «Komunista eta kontsumista, ateo eta elizkoi; sozialista eta liberal; dena aldi berean». Biak ala biak Imanolek idatzitakoak.

Horrek guztiak energiaz jositako pop dirdira erantsi dio diskoari, azalaren diseinua ahaztu gabe, zurietan oinarritua eta AEBetako aldizkari zaharretako publizitate-irudiekin apaindua. «Disko argia da, badu argitasun bat», Imanolen aburuz. Edo Iban Zalduak idatzitako promozio-orri fikzionatuan jasotzen denez, «(…) berehalakotasunarekin du zer ikusia (pop-ak), eta baita hurbiltasunarekin ere. Kantu bat entzun orduko ahopean abesten hasteko gogoarekin, eta saltoak emateko bulkadarekin». Bada, idazle gasteiztarrak esandako osagai guztiak biltzen ditu diskoak, Imanolek aurretiko arrastoa erabat abandonatu ezin izan duen arren. Haatik, aurtengo lehenengo hiruhilekoan entzun dudan euskarazko disko gozagarriena iruditu zait.

(Berria egunkarian, 2018ko apirilaren 1ean argitaratutako kritika)

Deigarria eta eskertzekoa da Rafa Ruedak eta Xabier Montoiak lan berrietan egin duten ahalegina haien ohiko soinu edo maneretatik aldentzen diren kantuak eta grabazioak sortzeko, horretarako ausardia izan behar baita, bai eta konbentzimendua ere. Sortze-prozesuan loratzen diren zalantzei heltzea eta aurretik zehaztutako plana gauzatzea ez da batere erraza sortzaile batentzat, eta biek ala biek lortu dutelakoan nago, une zalantzatiok gorabehera. Hala, Ibon RG musikariaren laguntzaz, Montoia hari-laukotetik abiatu bada bere ohiko pop doinuak orkestra kutsuarekin janzteko, Pi L.T. taldeko abeslariak, berriz, 1980ko hamarkadako pop elektronikora jo du, hiri kontzeptuaren inguruan ardazten diren hamar pop doinu gozo, sotil eta tarteka dantzagarri eraikitzeko.

Hartara, sei urte igaro dira Rafa Ruedak bere izenarekin sinatutako azken diskoa argitaratu zuenetik. Tarte horretan atzera begirako gogoeta eta lan eskerga egin ditu, bere ibilbidea aztertzeko asmoz, baina, era berean, aurrerapauso bat emateko premia ere sentitu du, eta aurrera egiteko beharrizan horren emaitza da hiri dirdiratsu hau.

Mungiarrak berak iragarri duenez, kantuok bere gazte garaiko giroan bustita datoz. Mungiako Morris izeneko pub batean diskoak jartzen zituenean, eta sasoi hartako usainak nabaritzen dira diskoan: «The Cure, Depeche Mode… 1980ko hamarkada amaierako eta 1990eko hamarkada hasierako zantzuak». Horrekin batera, abestiok teklatuetatik sortu ditu, eta hori ere igartzen da kantuen elektro-pop kutsuko atmosfera melodikoetan. Horri guztiari Jon Agirrezabalaga (WAS) ekoizlearen eskua gehitu behar zaio. Ekoizlearen esanetara jarri da Rueda, eta elkarlan horretatik etorritako fruitua sinbiosi egokia suertatu da. Lankidetza hori nabarmentzekoa da, musikaria estreinakoz aritu baita ekoizle batekin.

Eta diskoak giro ezkorra haizatu izanagatik ere, hainbat euskal idazlek idatzitako hitzak tarteko, eztia da, eta melodiak eta Rafaren ahots berritua erraz harilkatzen dira, ekoizpenaren detaile ederretan bilduak. Hala, Gotzon Barandiaranen testuekin osatutako “Nahikari” kantuak 1980ko hamarkadako pop elektroniko dantzagarritik edaten du; Harkaitz Canoren testuekin eraikitako Angel kantuak Ruedaren ohiko erregistroak erakusten ditu, baina konponketa elektroniko xumeekin eta emakumezko ahotsekin apaindua; “Little Cowboy”, bestalde, teklatu eta bateria erritmo sinple bezain sendoekin hasten da, eta aurrera egin ahala horditu egiten da, narkotizatu egiten du entzulea, eta bat-batean Jone Ibarretxeren ahotsak kantua hausten du, balentriaz, pasarte oniriko txikia txertatzeko, eta “Maryana”-n entzuten den funk kutsuko baxu ahaltsua barruan iltzatzen zaizu.

Finean, nire aurtengo euskal disko onen zerrendara doa zuzenean, Kaskezurren Azpisugeak eta Montoiaren Gorraizea-rekin batera. 2017a urte ikusgarria eta askotarikoa izan da gurean egindako musikarentzat. Zoriontsuak gu. Eguberri on.

(Berria egunkarian, 2017ko abenduaren 24an argitaratutako kritika)

Gernikarrek Kuban grabatu dute haien lan berria, Kaki Arkarazoren aholkuari jarraikiz —disko hau ere Arkarazoren gidaritzapean egin dute—, eta aspalditik herrialde hartan bizi den Matxitxa manager ohi ezagunaren laguntzaz. Audienceko abeslari eta gitarra jotzaile Gaizka Insunzaren hitzak dira: «Matxitxa gure gizona izan da La Habanan». Hala, Jai Alai Blues dokumentalean musika latinora egindako lehendabiziko hurbilketaren ostean, bizkaitarrek haien disko latinoa behar zuten egin Karibeko irlatik igaro ondoren. Horrela gertatuko zela zirudien, areago taldeak zabaldu zuen estreinako singlea entzun eta gero, “El tres, el quinto, y el tumbao”. Audiencek, baina, ez du halakorik egin, Kubako musikarien eta musiken eraginekin busti arren, Audienceren disko bat egin du: hamaika eraginekin jantzitako askotariko rock diskoa, askok Calexicok sinatutako lan baten antzeko zerbait ekarriko zutela uste bagenuen ere.

Insunzaren arabera, disko erabat latinoa egin ez izanaren arrazoietako bat Matxitxak botatako maxima izan zen: «Ez ezazue turisten disko bat egin». Izan ere, Karibeko erritmoekin horditzeko arriskua zuten taldekideek, eta, ondorioz, bandari arrotza izango zitzaion disko bat plazaratu. Hartara, gernikarrek bete-betean asmatu dute haien nortasuna mantentzen, zipriztin latinoak agerikoak izaganagatik ere, aipatutako “El tres…” eta “Egun da Bamayo” country-rock manbo zalean, besteak beste.

Hala, diskoak aipatutako eragin tropikalak, ohiko country kutsuko doinuak eta instrumentalen bat biltzen ditu, baina baita niretzat sorpresa atsegina izan diren rock kantu klasikoagoak ere. Nire aburuz, abesti horietan dago disko honen mamia, gainerako estiloetako kantuak ahaztu gabe, guztien artean lan koloretsu bezain bateratua burutu baitute —diskoari zenbait entzunaldi eskaintzea baino ez duzue horretaz jabetzeko—. Bada, “Seeds Will Grow” kantuan REM eta The Dream Syndicateren zantzuak antzematen dira; “Household Entropya”-ri Velvet Undergrounden kutsua nabari zaio; “Rescue Boat”-ek Pixiesen surf espaziala haizatzen du; eta “This Wild Town” Bowieren epikan bilduta dator, eta soul baladen indarra ere gordetzen du.

Isla honetan, halaber, hizkuntza asko entzuten dira; ohiko ingelesa, gaztelania eta inoiz baino euskara gehiago. Abesti batzuek, gainera, ingelesez hasi eta amaieran euskarara jotzen dute, naturaltasunez; estudioan bertan hartutako erabakia dirudi, diskoa zuzenean grabatu baitute.

Konplexutasun hori guztia diskoaren azalean ere jakin dute islatzen, azalean ez baitute Kuban grabatutako disko bati espero zaion irudi argitsua paratu: palmerak, koktelak, malekoia eta 1950eko hamarkadako AEBetako auto zaharrak. Iluntasunera jo dute, eta taldekideen irudi lausotu batekin jantzi, uretan islatutakoa. Insunzaren arabera, bidaia baten antzera ulertu eta eraiki dute diskoa: Audienceren kutsuko kantuekin hasten da, erdian Kubako soinuak nagusitzen dira, eta hirugarren eta azken partean gernikarren ohiko diskurtsora bueltatzen da. Bada, orain arte egin duten hegaldi onena dela esatera ausartzen naiz.

(Berria egunkarian, 2017ko azaroaren 26an argitaratutako kritika)