Etxahun Iruri, ‘Goizian argi hastian’

Hegazti herrariak pausatu dira leihoan

Joseba Sarrionandia, Mikel Laboak kantatua

Hegaztia giza jendearen alderik sotil edo izpiritualenaren sinbolo unibertsala da; indar garaiezinak edo eternalak fenix hegaztiaren edo suge hegadunaren (antzinako Mexikoko náhuatlen Quetzalcóatl), grifoen edo dragoien irudi hegadunez osatuak dira. Kristautasunak uso batez irudikatu du Jainkoaren izaera izpirituala, eta bake-nahia, uso zuri batez izan da irudikatua.
“Esperantza zerbait lumaduna da, ariman pausatzen dena” idatzi omen zuen Emily Dickinsonek, eta gure lirika herrikoian –euskal ekialdean batez ere– hegaztiek etengabeko presentzia dute: Xoxo beltza, Xori erresinula, Urzo luma grisa, Basoilarra, Orhiko txoria, Eperrak, Belatza, Arranoa… XX. mendeko bigarren erdian bada kantu bat euskaldun guztiek dakitena, Joxan Artzeren poematxotik Mikel Laboak musikatu eta munduan zabaldu dena, Txoria, txori, alegia: kirol-estadioetatik zeremonia intimoenetara, guztien ereserkia bilakatu da: “…eta nik, txoria nuen maite”.

Baina kantatzen ditugun txori horiek ideia bera adierazten al dute han eta hemen, orduan eta orain? Antzeko jarrerarekin egiten al diegu gorazarre hegaztiei “hegoak ebaki banizkion…” edo “xori erresinula udan da” kantari ari garenean? Ezetz iruditzen zait, eta nire inpresioa da beste hainbat kontutan bezala, gure esparru kulturalean ere zenbait haustura gertatu direnez azken hamarkadetan, hegaztiekin dugun tratatzeko erak haustura horien isla ere badirela. Inpresio horren bueltan, txoriei kantatzeko lau ikuspuntu bereiziko ditut hemen:

1. XX. mende aurreko kantu zaharrena (gehienetan egile ezagunik gabekoena).
2. XX. mendeko bigarren parteko hainbat poeta eta kantarirena.
3. Mende berriarekin (XXI.a) lotu litekeen trataera garaikidea.
4. Hurbilketa mistikoena.

I. TXORIAK EUSKAL KANTU ZAHARRETAN

Nola kantatzen du ürzo luma gris gaxua edo xori erresinula üdan da kanthari melodia ederretan ari denak? Esango nuke kantu horietan erabateko identifikazioa gertatzen dela kantariaren eta hegaztiaren artean. Txoria eta kantaria bat eta gauza bera dira. Halere, ahots ezberdinek hartzen dute hitza bere baitatik, kontraesankorrak askotan haien artean, eta, zenbaitetan, elkarrizketa bat sortzen da sentimendu ezberdin horien artean. Goizian argi hastian da horren adibide bat: lehenbizi, “pozik bizi naiz, ez dut zure kantuaren beharrik” esaten dio kantariak txoriari; ondoren, “tristerik naiz, ezin zu gabe bizi”, eta, azkenik, “dolütan niz othe zaionez nik errana gaitzitü”. Xori erresinula-n, berriz, kantariaren eta xoriaren arteko elkarrizketa dugu: “Neguan ezta ageri; baldinba ezta eri!” lehenak, eta xoriak: “Amak ützi nündizün bedats azkenian; geroztik nabilazü hegalez airian. Gauak jaurtiki nündizün sasiño batetara, han züzün xedera, oi! ene malürra!”. Sentimendu aldakorrak, auhenak, erreguak, promesak…

//www.youtube.com/watch?v=091v_XTuDxc

Bestalde, bizitza arriskuz beteta dagoenez, baita hegaztientzat ere, ez al da hobe segadez eta etsaiez betetako mundu basatian kaiolako bizitza segurua? Hori da Martin Darrupek 1877an osaturiko bertso sortan ondorioztatzen duena: “Gaztea nahi bada egon segurean, ez dadiela eror nik egin hutsean; bainan asmu hoberik harturik buruan, deskantsuan egon bedi kaiola ongi zerratuan”.

II. HEGAZTIAK ETA ASKATASUN-EGARRIA

Darruperen bertsoak ezingo ziren inolaz ere kantatu XX. mendearen bigarren aldean abiatu ziren kantaldi jendetsuetan. Ahobatezko izpiritu batek batzen zuen jendetza kantu berrien magalean. Errealismo onargarri bakarra, txoria txori kantuan laburbiltzen zen “hegoak ebaki banizkio, nirea izango zen… baina horrela ez zen gehiago txoria izango, eta nik txoria nuen maite”. Poematxo hori Donostiako jatetxe bateko ahozapian inprimaturik aurkitu omen zuen Laboak, Joxan Artzek 1969an argitaratutako lehen poema-liburutik hartua(1). Baina, ordura arte modu horretan adierazten ez zen askatasun-nahia aldarrikatzeko modu nabarmen hori ahobatezkoa gerta zedin, distantzia berri bat eraiki behar izan zen, bi operazio semantikotan adierazten dena. Batetik, txoria ez naiz ni, zu baizik, eta, gainera, libre behar zaitut, ez dizkizut hegoak ebakiko. Bestetik, beste era bateko distantzia gertatzen da, abstrakzio mota bat ahalbidetzen duena: “Hegazti herrariak pausatu dira leihoan,/ argia eta itzala bereizten diren lekuan,/ argia eta itzala leihoan pausatu dira,/ hegazti herrariak” dio Laboak(2) berak, Sarrionandiaren poema kantatuz: argia eta itzala hegazti herrariak (lirateke).

//www.youtube.com/watch?v=ReYSQlsXkPk

Kantu zaharretan ez zen halako baieztapen abstrakturik gertatzen. Inpresioa dut mundu zaharreko jendea ez zela horren boteretsu sentitzen, “txoriarekin zer egin beharko litzatekeen” erabakitzeko. Txoriarekin identifikatzen zen. Are eta gutxiago adierazten zuen modu esplizitu batean hegaztiaren sinbologia (leihoa, argia eta itzala…). Zerbait gertatu zen munduarekiko –gauzekiko, gainontzeko bizidunekiko– genuen harremanean, eta gai bihurtu ginen, orduan, gure ustezko ahala erabiliz, haien esanahia eta betebeharra adierazi eta kantuz ere aldarrikatzeko. Gizaki arranditsu bat agertzen da hor, larderiatsua ere badena; eta distantzia arranditsu horretan bere buruari gezur txiki ala handiak esateko gai sentitzen da. Kaiola-kartzelak suposatzen duen segurtasunaren eta askatasunak berekin dituen arriskuen artean zaharrek sentitzen zuten larritasun berbera bizi du, baina erabakimenez jantzita, argi du, ustez, hautua.

III. ERREALISMO BERRI BAT

Badira ordea beste bide batzuk, ez direnak sortzen erabateko identifikaziotik, ezta jarrera arranditsu horretatik ere. Distantzia ezberdinez irudia erabiltzeko gai sentitzen gara eta ez diegu tamaina horretako gezurrik esaten geure buruei: “Txorien zai daramagun arren urtaro osoa, saiak baino ez zaizkigu hurbiltzen lekura… Larritasun minez erraturiko habian erroturiko txoriak gara, egia eta itzala beltzak ditugunak. Hegan atera aurretik…” kantatzen du Anari desesperatu batek Habiak eta Gu kantuetan, gure kantarien artean beste esateko era bat zabalduz(3). Edo horren desesperatua egon gabe, argiaren eta itzalaren arteko muga –egia eta itzala, haren kasuan– beste modu batera interpretatuz: “Harri bat bota lurrera eta txoria altxatu hegan; zuri, bi pasa zaizkizu bizkar gainean: bat zuria, egia; bestea beltza, itzala. Itzalak ukitzen gaitu, eta hitzak, promesak, hegan. Badira ordea, txori beltzak, beleak, egia eta itzala berdin dituztenak, horregatik beti binaka hegan…”(4).

//www.youtube.com/watch?v=ztFPOeV7Tfk

Anariren kasua berezia da, argigarria. Bere kantuetan hegaztiek eta haien inguruko sinboloek izugarrizko presentzia dute: bere lehen bost diskoetan (1997 eta 2013 bitartekoak) hamaika kantutan agertzen dira (lautik batean), azkeneko bietan desagertzeko. 2000koak Habiak du izena, eta hurrengoan, Zebra-n, hamar kantuetatik bostetan agertzen dira hegaztiak. Ia etengabeko presentzia horrek bere aurreko belaunaldiak txorien sinbologiari eman zion zentzua aldatzeko erabaki argi bat bilatu duela pentsarazi dit.

Laboaren azken diskoak, hil baino hiru urte lehenagokoak (2005), Xoriek 17 du izena, eta bertan ere, aurreko guztiari ematen zaion erantzun bat sumatzen da. Txoria txori ikonikoa du azken pieza, baina hitzik gabe, biolontxeloa nagusi duen moldaketan. Aurretik, Xoxo beltza, Ungarettiren Agonia, Negua (François Coppéeren Txorien heriotza, Atxagak errezitatua) eta, azken kantu berri gisa, Sarrionandiaren Xorien ihesa. Anariren hurbilketatik askoz gertuago dago azken Laboa hori, erabateko malenkoniak gailendua: “lurpian sartu nuen xoxuen kantua” gogoratzen digu, edo galeperra bezala, “hegan egiteko gogoa galdu ondoren, itsasoa zeharkatu eta gero, lehen sasien ondoan pausatuz” hiltzen dena. Eta, amaitzeko, “zuen begiak, eta zuen etxeetako leihoak, eta zuen eskuak zabaltzen dizkiezue; xoriak laudatu egiten dituzue, lausengu lirikoak ere dedikatzen dizkiezue…” errepikatuko digu behin eta berriz, “baina xoriak zuengandik beti ihes doaz” argitu baino lehen. Horiek dira Laboak utzi zizkigun azken hitz grabatuak.

IV. HEGAZTI MISTIKOAK

Azkenik, alde batera utziz sentimendu kontraesankorrei lotua zegoen kantu zaharren identifikazio anbibalente hura, edo errealismo garaikidea –zer esanik ez distantzia arranditsu hura–, bada identifikazioa muturrera eramaten saiatzen denik ere. Ekialde eta mendebaldeko tradizio mistikoetan oso presente egon da hegaztien eta izpirituaren nahi gorenak lotzeko joera. XII. mendeko Farid al Din Attar Persiako poetak Txorien elkarrizketa idatzi zuen, eta San Joan Gurutzekoa mintzatu zen Hegazti bakartiaren bertuteez: “Hegazti bakartiaren ezaugarriak bost dira: lehena, gorenera doala; bigarrena, konpainiarik ez duela, ezta bere izaerakoa; hirugarrena, mokoa airera zuzentzen duela; laugarrena, kolore zehatzik ez duela; bosgarrena, leunki kantatzen duela…”(5).

Juan Goytisolok Hegazti bakartiaren ezaugarriak izenburuko nobela, hitzokin amaitzen du: “hegaldia abiarazten du geldirik egoteari utzi gabe, distantzia txikiena ere egin gabe bidaiatzen du, ezer baino hurbilago dago eta ez du inolako espaziorik zeharkatzen, kolore guztiak harengandik datoz baina ez du kolorerik, Ekialdean habia egiten du Mendebaldean bere lekua hutsik utzi gabe, zientziak sorginkeriatik datoz eta musika-tresnarik perfektuenak haren oihartzun eta erresonantzietatik, suz elikatzen da eta luma bat janzten duenak haren eskuinaldean onik irtengo da sugarretatik, berezko brisa haren hatsetik ateratzen da eta horregatik maitaleak bihotzaren misterioak eta pentsamendu intimo eta sekretuenak azaltzen dizkio
baina txioek, kantuek, pioek, modulazioek, urrumek, abiatzeko kontsignak zabaltzen dituzte, zurrumurru itsuek, hegalen mugimenduek haren ahotsa itotzen dute, martxa handiaren hasiera iragartzen dute
bertsoak kopiatzeko denbora besterik ez zuen izan
bakarrean bizi zen
eta bakarrean, du habia egin
bakarrean daroa
bere maiteak soilki,
bakarrean hau ere maite-zauriz min
gainerako hegaztiekin hegan egin baino lehen, eta osatutako liburuaren orriak behin betiko itxi”(6).

//www.youtube.com/watch?v=-lOLgudghtI

Euskal kantuaren tradizioan, Zuberoako Basa ahaideak(7) dira identifikazio mistiko horretatik hurbilen leudekeenak. Belaunaldiz belaunaldi kantatuak eta transmitituak izan dira, eta haietako zenbait, ezagunenetakoak (Arranoa, Belatxa…), bertsio ezberdinetan grabatuak izan dira azken hamarkadetan(8). Ez dute hitzik, eta esan ohi da mendietan kantatzeko direla, muino batetik bestera, oihartzunak eta beste norbaiten erantzunak ere jaso ahal izateko. Hegaztien hegada omen dute inspirazio-iturri nagusi.

Oin-oharrak

1) Isturitzetik Tolosan barru, Artzeren lehen poema-liburua. Garai bertsukoa da Benito Lertxundiren Txori txikia epikoa, 1974ko Oro laño mee batek… diskoan lehenik eta gero beste hainbatetan grabatua.
2) 1994ko Hamalau diskoa zabaltzeko erabiltzen du kantua, hasierako Bat Hiru eta Lau Bost izan zirenetik nahiko urruti. Sarrionandiaren Lili batekin abiatu zuen (1989ko Hamabi diskoan) poematxo hauen seriea.
3) 2000ko Habiak diskoan eta 2005eko Zebra-n.
4)Txori beltzak kantua, Zebra diskoan.
5) Ikus Luce López-Baralten Para la génesis del pájaro solitario.
6)Goytisolok berak erabiltzen duen puntuazioa erabili dut itzulpenean. Jatorrizkoa: “emprende el vuelo sin dejar de estar inmóvil, viaja sin cubrir la menor distancia, se aproxima y no recorre espacio alguno, todos los colores dimanan de él pero carece de color, anida en Oriente sin que su lugar en Occidente quede vacuo, las ciencias proceden de su encantamiento y los instrumentos musicales más perfectos de su eco y sus resonancias, se alimenta de fuego y quienquiera que prenda una pluma de sus alas en su costado derecho saldrá indemne de las llamas, la brisa natural brota de su aliento y por ello el amante le revela los misterios del corazón y sus pensamientos más íntimos y secretos pero trinos, cantos, gorjeos modulaciones, zureos, transmiten consignas de partida, impacientes rumores, movimientos de alas ahogan su voz, anuncia el comienzo de la gran marcha
sólo tuvo tiempo de copiar aprisa sus versos

en soledad vivía

y en soledad hay puesto ya su nido

y en soledad la guía

a solas su querido

también en soledad de amor herido

antes de volar con las demás aves y cerrar definitivamente las páginas del libro ya compuesto”. (“en soledad vivía…” Cántico Espiritual ezagunaren 25. kantuaren zatia da. Horren itzulpenean, Aita Onaindiaren bertsioari jarraitu diot).
7) Ikus Basa Ahaide, Haratago 2023.
8) Beñat Axiarik Arranoa deitu zion bere 1988ko diskoari, eta basa ahaide horrekin abiatzen da. Geroago, Jean Mixel Bedaxagarek Belatxa deitu zion 2015eko lanari. Azkenik, 2023an, Julen Axiarik, Haratago taldearekin eta Maddi Oihenart edo Mathieu Mendizabalen kolaborazioarekin, disko hirukoitza grabatu du, Basa ahaide izenekoa, kantaera honen adibide zabal eta garaikidea dena, era berean.

Joxean Artze eta Mikel Laboaren omenezko grafitia.

Lan horretan badira, halere, bazterrean geraturiko perlak, eta, horien artean, “Besterik ezagutu ez eta” “kantutxoa” dago. Ez dakit Laboak zenbat zuzenekotan kantatuko zuen, baina errepertoriotik kanpo oso azkar geratu zela iruditzen zait. Gerora, egindako antologia eta bertsioen diskoetan ez da inon ageri. Joxean Artzeren hitzen esanahia kriptiko samarra da, eta gu mezu esplizituen eta metafora xumeen aldekoak gara –hegaztiak tarteko–, ez hasi bigarren zentzurik bilatzeko inori eskatzen. Baina hori da hain justu garai apokaliptikoetako gakoa: “apokalipsia”, zentzu etimologikoan, “errebelazioa” baita, ezkutuan zegoena azaleratzea. Errealaren emergentzia da, eta “erreal” hori beti da traumatikoa, eta “kultura” deitzen duguna, besteak beste, azaleratze hori estaltzeko edo kontrolpean mantentzeko egiten dugun guztia litzateke (norbaitek honela definitu zuen kultura: “heriotzarekin egiten dugun hori guztia”).

Horrela dio Artzeren poemak:

Besterik ezagutu ez eta
ase
irrintzi zakar bat
hautsi da zure gelako leihoan;

besterik ezagutu ez eta
ez ote zaude kezkati
eta zuk
ez diozu kasurik egin

besterik ezagutu ez eta
ea eskuen artetik
ez ote zaizkizun
geroztik
txistua dena kexu
hots du
zure muinaren bila

besterik ezagutu ez eta
bizitzaren zenbait gauza
eder
eskapatzen ari
eta zuk ez diozu
kasurik egin

besterik
besterik ezagutu ez eta…
sabelpeko dar-dar ozena
ez zaizu lainotuko
hilkor, hilkor sortu artio.

Azken ahapaldi horretan dago poemaren eztanda. “Zuk ez diozu kasurik egin” nahi, baina arrakala zabaldua da dagoeneko; “irrintzi zakar” hori –“txistua dena kexu”–, “eskuen artetik eskapatzen ari zaizkizun zenbait gauza eder” horietaz jabetu zara, eta “sabelpeko dar-dar ozena ez zaizu lainotuko”. “Hilkor” dio poemak (ez “hilko”, Laboak kantatzen duen moduan). “Hilkor sortu artio”, hau da, hiltzera doala onartuko duen hori sortu gabea da, ukatua, benetan jaio gabea; hortik ihesi goaz Errealaren kolpe gupidagabeak modu traumatikoan muturrean eztanda egiten digun arte. Horren ondoren, bizirik irauten badugu, hura estaltzeko ahaleginean izango da, gehienetan.

Ausartuko al gara, egoerak eskatzen digun moduan, kantu hau gure ereserkien mailara igotzen? Horra nire gonbita, kultura eta denbora pasa nahasten ez duten kantarioi, Errealarekin harremanetan jartzea bere jardun artistikotik baztertzen ez duten horiei, benetako medium edo bitartekari izatera ausartzen direnei: Beñat Axiariri, Akauzazteri, Amoranteri, Anariri, Julen Axiariri, Ibon RGri, Ainara Legardoni, Joseba Irazokiri, Mursegori, Maite Larbururi, Pantxis Bidarti, eta nik ezagutuko ez dudan edozeini (barkatu ezjakintasuna).

Ahots hutsez abiatzen den kantuan, berehala sartzen da Artze anaien txalaparta, saxoarekin batera. Grezieraz ari da Demetrio Stratos, bere ama-hizkuntzan, eta sehaska kanta bat da abesten duena: “Loa, haurrak eramaten dituzun hori,/ eraman hau ere./ Txiki-txikia eskaintzen dizut,/ itzul iezadazu handi./ Mendi baten tamainakoa,/ altzifrea bezain lerden;/ Ekialdetik Mendebalderaino / haren adarrak zabaltzeko gai / izango dena”. Diskoan bertan agertzen da eskuz idatzia:

Stratos, disko hau argitaratu eta hiru urtera zendu zen, 34 urterekin, baina utzi zuen arrastoa ez zen nolanahikoa izan. Area taldearekin ezagun egin bazen ere, taldea utzi eta ikerketa akustikoetan murgildu zen azken urteetan. Aparteko dohainen jabe izanda, ahotsaren potentziala erabat zikiratua eta mugatua geratzen denaz jabetu zen. Jaio berrien ahal akustikoak hizkuntzaren eta kantu “ederren” formetara nola mugatzen diren ohartuz, ahotsaren potentzia askatasun psikologikoaren eta politikoaren ardatz bilakatzen saiatu zen, bulkada hura heriotzak moztu zuen arte.

Txalapartak exotismoaren hobi hutsala betetzeko balio izan badu ere, 70eko hamarkadan azaleratu zen ildoa oso bizirik berragertu da mende berrian euskal musikari esperimentalen artean. Atzo bertan grabatua balego bezala entzuten dugu “Gerontocrazia” piezaren sehaska kantua.

Mikel Laboa, Donostiako Zurriola hondartzan emandako kontzertuan. Bere azkena izan zen.

Pertsona beste dolu mota dago, eta beste horrenbeste harreman, inguruko ala urruneko hildakoekin. Laboarekikoa bilakatuz joan da azken hamarkadan nire baitan, aurretik ulertzeko gai ez nintzen hainbat dimentsio argitu zaizkidan heinean. Laboaren obra ezagutu eta maitatu nuen, artean bizirik zegoenean, baina ez nituen haren gakoak sakonki ulertu bera denboraz kanpo kokatu den arte. Hori baita heriotzaren ondorio behinena: eternal bihurtzen gaituela, baina ez betiko bizitza batean, baizik eta denboraren koordenatuak ezabatu direnean. Beraz, ikusgarri egiten zaigu une berean gaztea nahiz zaharra, jaio berria nahiz hilotza. Eta horrek argizta lezake desagertua den denboraz kanpo lekualdatu den bizitza bat. Denborazko perspektiba horretatik ariko naiz hemen, beraz, oso modu eskematikoan bada ere.

Hiru aro antzematen ditut Laboaren ibilbidean, bakoitzak hamar bat urte iraun zuena: Laboa flamenkoa deitu diot lehenari, 1970eko hamarkada bete zuen hari; Laboa esperimentala bigarrenari, 1985-1995 bitartekoari; eta Laboa etsia azkenari, 2005eko Xoriak 17 diskoarekin itxi zenari.

Laboa flamenkoa berea ez zirudien suhar batez oldartu zitzaigun plaza erdira. Jendeak txunditurik begiratzen zion medium hari. Zirrarak jota uzten gintuen ahots androgino hark, oihu eta garrasi haiek. Ez zegoen hobirik hura kokatzeko, eta mar-mar bat hedatu zen aditu eta arduradunen artean: «Hori ez da kantua, ez gaitezen probokazioan erori». Nire tesia da, esku-hartze sektarioez gain, horrek eragin zuela Ez Dok Amairuren eztanda: traje estuegi baten josturak lehertu egin ziren, eta Artze eta Zabala bezalako ero-ekin jarraitu behar izan zuen Laboak, gainontzekoek zentzu ona berreskuratzen zuten bitartean, atarramendu txarreko gehiegikeria haietatik salbu.

Eta gertatu zen gertatu beharrekoa. 1980. urte ingurutik aitzina, erori egin zen Laboa, amildu Artze… Bere bizitzan errepikatu ziren erialdi larrietarik batean sartu, eta ahotsa galdu zuen Laboak; bizirik iraungo zuen ere beldur ziren ingurukoak.

Itzuli zen, halere, eremu sakratu hilgarritik; baina eraldatuta, ezinbestean. Inor ez da eremu horretatik osorik itzultzen: itsu, batzuk; mutu, besteak; burua han nonbait balute bezala denak. Eta inguru kezkatu bezain miresle batekin egin zuen topo. «Itzuli zaitez, jarrai ezazu gure ondoan», errepikatzen zion. Eta bizirik iraungo bazuen, inguru horren beharra zuenez, baietz erantzun zuen, itzuliko zela, jarraituko zuela eskatzen ziotena ematen, irauteko behar zuen maitasunaren ordainetan. Eta ordainetan, amaitua zen ausardia ero hura, eta abangoardiako artista esperimentalaren jantziarekin aurkeztu zitzaigun ondoren, inguru kutunaren oniritziz eta babesaz.

Zertaz ari naizen ulertzeko, nahikoa genuke Laboa flamenkoa-ren lekeitioak entzutea orduko grabazioetan (“Baga, biga, higa”; “Gernika”; “Orreaga”; “Komunikazio-Inkomunikazio”…), edo lehen kantu zirkular haiek (“Nahiz eta heriotza”, “Zaude lasai”, “Besterik ezagutu ez eta”…), eta konparatu ondorengoekin, bigarren sasoiko lekeitioekin (“Itsasoa eta lehorra”, “Cherokee”, “Mugak”…) edo kantu zirkularrekin (“Lili bat”, “Hegazti errariak”, “Gure oroitzapenak”…). Bigarren aro honetan interesgarria jarraitzen du izaten, baita jeniala ere, baina babesa nabari zaio, etxe ezagun batean dabil, barne-barneko amildegiaren ertzetik zentzuzko distantzia batez.

Laboa etsia izendatu dut azken arokoa: sorkuntza amaitu da ia, baina ikonoa eraikita dago dagoeneko, eta, ingurukoez gain, gizartearen agintari eta ordezkariek ere aho batez laudatzen dute. Aro horretako arrastoak grabazioak bildumak dira, zuzeneko saioak, orkestraz eta koruz jantzitako emanaldiak… Laboa mediumarekin harrapatuta geratu ginenontzat, etsigarriak, tristeak.

Eta gerora? Laboa desagertu zen, eta nolako omenaldiak egin ohi dizkiogun ikusirik, bistan da bilakaerak beste urrats bat egin duela: Denon Laboa bat aldarrikatuz, nabaria zaigu duintasuna elikatzeko ahalegina. Ereserki bihurtu ditugu haren zenbait kantu; hitz eta melodia sakonekoak, denon ustean. Solemneak jarri gara, eta, horrelakoetan, ereserkiak behar izaten ditugu estadioetarako, kanpaina instituzionaletarako, hiletetarako.

Baina indartsuegia izan zen Laboa flamenko hura, eta nago sasoi larri haiek bizi ez zituztenek sumatzen dutela ezkutatzen ari zaiena: telefonoz bestaldean dagoen ahots androginoa, «… badakizu zer gertatzen den hemen» dioena, eta bestaldetik zer datorkion jakin gabe ezezka hasten den Laboa zoratuarena: «Ez, ezetz, EZETZ !!!», gero eta garrasi desesperatuagoan. Eta oihu beldurgarri hori Bachen koruekin nahasten da, bat egiten, hildakoen erreinutik atzera eginez, denbora desagertua baita erreinu horretan, eta txoria, errukigarri hori, denon artean eraiki diogun urrezko kaiola lehertzekotan da.

(Berria egunkarian, 2018ko azaroaren 29an argitaratutako iritzi artikulua)

Ruper Ordorika, Angel Celada, Bixente Martinez, Josu Zabala, Xabier Olloki, Jean Phocas eta Jose Dufourg.

Izena bera hausturaz ari da, baina metafora literarioen gainetik, berehala antzeman zitekeen benetako haustura batez ari zela, aurreko hamarkadetan gertatu zenaren bigarren urrats bat: maila aldaketa bat aldarrikatzen zuen. Azken finean, Ez Dok Amairukoek jarraipen bat gauzatu zuten hein handi batean, gerra eta gerraosteko garaian zapuztu zen “euskal pizkundearen” jarraipena, eta haien lanean –eta, batez ere, izan zuten oihartzun sozialean– atzean galdutakoa berreskuratzeko gogoa gailendu zen. Laboa/Artze/Zabalaren ildo esperimentalaz aparte, kontserbadoreak ziren mugimendu haien joera musikalak, baita hitzei ematen zitzaien lehentasunean ere; poesia idatziaren molde ohikoenak apenas gailendu ziren. Joera haietatik aparte ari ziren Arestiren oinordeko zenbait Bilbo aldean, eta Pott bandaren (1977-1980) helburu eta egitekoak azaleratzeko ere balio izan zuen Ruper Ordorikaren estreinako diskoak. Joseba Sarrionandiaren hitzetan, “kontrakultura ere egiten genuen, korrontearen kontrako ia dena estimatzen genuelako eta, gainera, trantsizio garai hartan kultura espainol nazionalkatolikoa joan orduko euskal kultura ofizial bat zetorrela susmatzen zenez gero, Pott-en horren kritika hasi zelako”.^[2]

Ordura arte, “pop” ideia bera arrotza zen euskal giroetan. Kontu horiek guztiak erdal kulturei zetozen lotuak, gurearen itogarri, eta erromantizismora itzultzea bilatzen zen edo, elite artistiko baten itzalean –Oteiza buru–, edozein modernitateren aurreko ustezko izpiritura. Gainbehera zetorren baserri girotik hirira eman beharreko urratsa mesfidantzaz hartzen zen, larriminez.

Zirimola honen barru gatazkatsutik, “euskal megapolisaren” barnean kokatu gintuen Ordorikak, Juan Carlos Eguillorren azaletik beretik hasi eta Bernardo Atxagak ondutako poesiaren tratamenduraino; jauzi horrek ez baitzuen orduraino poesiaren esparru txikitik ateratzea lortzen eta nabarmentzen. Ruperren trataera musikalak lortu zuen jauzia.

Aurkezpen lana izanda, klasiko-aitzindari izateko osagarri guztiak daude lanean; eta kantari baten lehen kantuak izanda (ez baitzen Ordorika jendaurrean aritua ordura arte), heldutasuna ageri da bertan eta, horrekin bat, ibilbide luze bat izan zitekeenaren lerroburuak argi iradokita.

Lerro horiei erreparatuz, hiru kanta mota ageri dira diskoan, hirurak aitzindari gertatzen direnak. Hartzen baditugu “Hi hintzena”, “Kalatxoriena”, “Esploradorearena” edo “Esparta, Liliput”, poema musikatuen tradizioari lotuko litzateke Ordorikaren lana, baina ordura arte gurean arras modu ezezagunean burutua: nagusi ziren moldeetatik lekora, melodia eta konponketa instrumentaletan ez da borobiltasuna bilatzen, entzulearen belarria aseko dituen kadentzia beteak. Aldiz, frase bakoitzak hurrengoaren zain uzten gaitu, aseezin azkenerako… Melodien egituratik eta trataera musikaletik etorri zen lehenik eta behin pieza hauek sortu zuten harridura –baita arbuioa ere, askorengan–: “beren ekilibrista bihotzek gehien maite zutena, egunen mudapen amaiezina infinitoa” zenez.

Gitarra eta flautak daude, bai, baina ez soilik melodia eta ahotsaren lagungarri. Kantu bakoitzari giro berezi bat ematen zaio, eta zeregin hori, instrumentu eta musikari baten esku utzia da: “Kalatxoriena”-n Jose Dufourg-en baxu elektrikoak lortzen du; “Esploradorearena”-n Zabalaren eskusoinuak eta Celadaren bateriak, eta “Esparta, Liliput”-en Xabier Ollokiren pianoak. Laguntza lanaz gain, berezko atmosfera bat lortzen du instrumentista bakoitzak, baliabide soilenekin. Nahikoa zitekeen ildo horri jarraiki, beste dozena erdi bat poema gehitzea, eta erabat finkatua legoke Ordorika kantu egilearen ibilbidea… Baina hori, eskaini nahi zigunaren herena baino ez zen.

Oso gurea zen tradizio baten jarraitzailea ere bazela erakutsi nahi izan zigun eta, horretarako, antzinako moldeei egindako keinua: bertso eta koplen birsortzearena. Edozein solemnitateri uko eginez, halere, ironiaren eta jolasaren ildotik, eguneroko gristasunaren kontrapuntuan, nolabait. “Bertso berriak” eta “Zenbait bertso xelebre” kantek giro herrikoi ezagunean ipintzen gintuzten, ironia lehenetsiz betiere. Eta material xumeena lehenetsiz, haurrekin erabiltzen ditugun joko onomatopeikoak hain justu, “Sagarrondo bati seaska kanta” ondu zuen, ohikoari ordura arte ezezaguna zitzaigun beste zerbait gehituz. Gerora Hiru Trukurekin guztiz hedatuko zuen ibilbide bat seinalatu zen bertan, bi ahots iheskor horietan –Ducauk ipintzen du bigarrena–, eta Jose Manuel Cachoren arrabita konponketetan.

Azkenik, “kantu berriak” daude, ordura arte gurean apenas lekurik izan ez zuten horietakoak, hurrengo urteetan euskal musika herrikoiaren baitan gune zentrala hartuko zutenak. 1960an Mixel Labegerierekin gertatu bezala, Ipar-Ekialdetik zetorren bultzaka joera berri hura 70. hondarrean, Niko Etxart eta Errobiren eskutik. Rock’n rollaren gureganatzea geldiezina zen, eta Ruperrek garbi bereganatua zuen ordurako, bide luzeena izango zuten disko honetako hiru kantuk erakusten zuten moduan. “Herdoilarena”, “Begira egiezu” eta “Fas fatum” dira kantu horiek, eta esaten ari naizena azpimarratuz bezala, etorri ziren gerora hauen zuzeneko interpretazioak, rock bandaren moldera gehien egokitu zen urteetan: 1992ko Mugalarisekin grabaturiko “Begira egiezu”-ren bertsioa, 2000ko Gaur zuzeneko diskoa zabaltzen duen “Fas fatum”, eta 2008ko Hamar t’erdietan diskoko “Herdoilarena” (Mixel Ducauren eta Jean Phocasen parte hartze zuzenak Hautsi da anphora-n, zerbait esaten du joera honen gainean).

Klasiko-aitzindari izateko osagarri guztiak daude lanean, eta kantari baten lehen kantuak izanda, heldutasuna ageri da, ibilbide luze bat izan zitekeenaren lerroburuak argi iradokita

Egin digu bi minutu eta erdiko aurkezpen deklarazioa Ruperrek: berak dakarkiguna “anphora hautsia” da, “mila ispilutan multiplikatua; gure oin birjinak zauritzen dituena labirintoaren harri txintxarretan”. Mezu garden eta bortitza, baina sotilki esana, instrumentazio akustikoz, insistentziarik gabe, isilka errepikatzeko moduko zerbait eskainiz, barne paisaia bat. Ondoren, barne paisaia horri kanpo kokapen batez osatzeko, “ziutate lanbrotsua, sukalde proletarioak, eskaleak, zubi zaharrak, trenak, boxeolari hilak, mozkorrak, kale garbitzaileak, prostitutak… herdoilaren tristeziaz gainezka, hitz ezezagunen hiztegi bati begira bezala”. Diskoaren B aldean bigarren lekua hartuko duen “Begira egiezu”-rekin batera, “Herdoilarena” da euskal rock kantuen artean goia jo duenetako bat, estrofa/leloa egiturarik gabe, crescendo batean dago egituratua, bi minutuko lehen zati batean akustikotik elektrikora; bigarren zatia, minutu batekoa, azken hitzarekin amaitzen da, prostitutak!, iltze bat kolpe bakarrez hondoratuz bezala; eta kantaren gorakako ibilia burutu beharrean, gitarra elektrikoa nagusitzen da, baxuarekin eta bateriarekin, hitzik gabe, rock banda soilaren ehundura gardenean. Nahikoa da 2008ko zuzeneko grabaketa entzutea, kantu honen bizi-iraupen luze osasuntsua antzemateko, eta ia hogeita hamar urte aurrekoak behar zuen guztia bertan zeukala entzuteko.

Esan bezala, “Begira egiezu” da, aurrekoaren leku simetriko berdinean kokatua, “Herdoilarena”-ren osagarri ezin hobea. Goraka doa hau ere, antzeko ehunduraz hornitua eta, poema legez, lelorik gabea; amaitzeko hiru aldiz errepikatzen den esaldiaz ordezkatzen da hori, eta amaierako hiruko instrumentalen azpimarratze argian.

Badirudi ordurako diskoak emana duela eman beharrekoa, baina “Esparta, Liliput”-ekin eta “Fas fatum”-ekin, Etiopia-ko azken zirkulu batean bezala, ordura arte baino zabalago edo sakonago irekitzen dizkigu Ruperrek maite dituen barne paisaiak. Nola jarraitu aitzina marraztu paisaia horretan; nola maitatzen segitu? “Ez al duzu aski gure oinetako lehertuekin, hire ateko burdinetan gelditu diren haragi hondakinekin? maitea, arreba, maitea”… dio “Esparta, Liliput”-ek, Ordorikaren inoizko kanturik hermetikoenak. Baina ahotsak hainbat du hemen esatekoa Xabier Ollokiren pianoak, hitzei eta melodiei kontrapuntua emanez bere konpas galdetsu eta errepikakorretan. Kantu honen konponketa instrumental guztiz lortuan, pianoari gitarra akustikoak emango dio erantzuna, ahotsak baino gehiago, eta hirurek egingo dute bat amaierarako, bakoitzak bere bideari jarraitu diotenez. Desolazioa erabatekoa dirudi azken kantu rockeroan: “lurrak orain ere infinituak ditun haur oin tipientzat; imajina ezina dun beste Lope Agirre bat”, urrats nekatuez doaz hitzak melodiaren barnetik, “Herdoilarena”-ren moldeari jarraituz baina apalago, bere baitakoago bezala, haren antzera bukatzeko, azkenik, bihozmin hori gitarra-baxu elektriko-bateriari utziz ia bi minutuz, baina askoz luzeagoa izan zitekeen zerbaiten inpresioa eskainiz.

Ez zuen Ruperrek ezer utzi airean; eta intentzio deklarazioa behar zuen estreinako lanean, nola hasi eta nola buka, orduko biniloen A eta B aldeak nola egituratu, garbi erabaki zuen: hondamendiaren paisaian gara, baina izan dira hauek baino une askoz larriagoak eta, gainera, musika daukagu, banda oso bat, eta umorea: “Apaizei sotanak dizkiet kenduko / itsasontzi piraten banderak egiteko… / musika joko dugu alde guztietan / batek bonboan eta besteak tronpetan / bilutsirik bainatu ilargi argitan /maitia bilatuko dugu ur azpitan”, azken “Inozoen koplatxoek” (“Zenbait bertso xelebre”) dioten bezala. Itxura horiek egingo ditugu, behar baldin bada, zergatik ez, “borreruak badittu milaka aurpegi”.

• [1] Hauen eta diskoan parte hartu zuten musikarien ibilbideari erreparatzea besterik ez dago ikuspuntu hau egiaztatzeko: Angel Celada eta José Dufourg, ordurako Fausto taldea osatzen zutenak, Orquesta Mondragónen urte arrakastatsuenen eragile izan ziren gerora, gaur arteko beste hainbat lanen artean. Bixente Martinezek Oskorriren bizkarrezurrean jarraitu zuen (1976-2016), baina baita beste hainbat proiektutan ere, Hiru Trukutik Igelaren Bandara eta beste. Josu Zabalarik gabe ezin Hertzainak taldea irudikatu, ezta Xabier Ollokirik gabe Potato ere. Mixel Ducauk, orduko Errobiko musikariak jarraitu zuen Zaldibobo eta Bidaia proiektuetan…
• [2] Bost idazle Hasier Etxeberriarekin berbetan (Hasier Etxeberria, Alberdania, 2002)

Lehen erantzunak, haurtzarokoak, hildako onak zeruan bizi direla dio, eta gaiztoak, berriz, infernuan. Hobeto esanda, hildako gehienek epe luze bat pasa behar izaten dutela ez zeru ez infernu den atsedenik eta lorik gabeko “purgatorioan”, non sentimendu asaldagarriek etengabe larritzen dituzten. Gogoan dut nire amak egunero errezatzen zuela “purgatorioko anima gaixoen alde” eta zer-nolako inpresioa egiten zidan esaldi horrek. Baina txalupariarekin topo egin nuenerako, joan den mendeko 80ko hamarkadan, banuen beste erantzun eramangarriago bat: “Hildakoak bizirik gaudenon memorian bizi dira, eta bizi ziren garaian egindakoaren arrastoetan”. Hildako horiek artista izanak baldin baziren, beren obrak balio berezia izaten jarraitzen du ondorengoentzat, haien memoria –haien bizitza– luzatuz.

“Gure hildakoen izpirituak ibai honetan bizi dira, eta berehala haragitzen dira jaiotzear daudenengan. Hori lortzen ez dutenak hemen dabiltza haserre eta alderrai, eta haiekin moldatu behar izaten dugu, ez modu goxoan…” bota zidan txalupariak, nik zer esan aukeratu ez nekien bitartean. Begi bistakoa den zerbaiten sendotasunez adierazi zidan, eta nabarmen utzi nire pentsamenduen ahuldadea. Baina konturik harrigarriena hildakoen ahotsari lotuta etorri zen. Beraiek ametsetan entzuten zituzten haien kexu edo erreguak, eta baita oihanetik zetozen hots eta xuxurletan. Sinestezina egiten zitzaion txalupariari nirekin nuen kasete haietakoetan entzuten ziren ahotsak bizienak nahiz hildakoenak gorde zitezkeenik. “Itzela da, gero, zurien magia!” zioen, txundituta.

Esan bezala, Mizel Thereten emankizunak eraman nau hau guztia berritzera, orain arte hamaika aldiz entzundako Laboaren ahotsa oso bizirik den norbaitena egin baitzait oraingoan ere. Baina dantzariaren jarreraren poderioz ahots hura hildakoen artetik zuzentzen ari zitzaidala jabetu nintzen. Laboak arrasto indartsua utzi zigun bizirik zen bitartean; eta modu horretan betikotu da, nire bigarren erantzunaren arabera. Baina –modu horretan trabatu zait txalupariaren egia– ezin berraragituz dabil hildakoen ibaian, bertako fantasma eta izpiritu gaiztoekin deman, baita haserre eta etsituta ere, jabeturik oraino bizirik gaudenok zer ulermen makal eta erabilera fribolo egiten dugun bere ahotsaz eta auhenez. Etsituen dabilenean, suntsitu nahiko lituzke haren arrasto guztiak, eta, aingura horretatik libro, arima arinez etorri ama berri goxo baten sabelera. Baina ezinezkoa du –hain baita latza zurien magiaren ondorioa hildakoen artean–, eta une batzuetarako bada ere, bere burua eskainiko dutenen bila dabil gure artean, bakerik ematen ez dioten bere ahotik atera ziren hots eta arrangura madarikatu haiei bide bat aurkitu diezaiogun.

Une batzuetako bederen, Mizelengan aurkitu du Mikelek bere gorputza utziko dion adiskidea, bitartekaria, baina ez edozein baldintzatan. Contrappasso legearen jakitun, Mikelen ezaugarrien kontrakoak behar ditu haren zama eroaleak: ahotsa zuen hark, isilik behar du honek; gitarraren gibelean ezkutatzen zen figura herabe eta ikaratuaren ordez, gorputz soilez bete beharko du honek egin beharrekoa. Mikelek utzitako zenbait arrasto aukeratu beharko ditu beste behin, eta hildakoaren izpirituaren oraingo behar larriei bidea egiten saiatu. Magia magiaren gainean ipintzen duen erronka beldurgarrian.

LAUKI GORRI BAT ILUNTASUNEAN

Iluntasun tenkatu batek girotzen du hildakoen eta bizirik daudenen arteko tratua. Eta isiltasun batek. Badaki bitartekariak, bestalde horretan sartu orduko, ezin izango duela onik itzuli, hango mandatarien lana behar bezala beterik ezean. Kontzentrazio handiz jarri da gure gizona espazio horri so erpin batetik: soka gorri batez zoruan marraztua den lauki beltza da beste dimentsioa irudikatzen duen espazio magikoa. Isilik eta geldi. Dimentsio horretan barneratzeko une egokiaren zain.

Oraingoan, halere, ez du urrats hori guztiz bakarrik emango. Lauki beltz horri begira, beste amildegi ilun bat betetzen duen jendetza dago, bitartekaria bezain urduri, eta bien artean –laukira sartuko denaren eta begiraleen artean– medium guztiek sentitzen duten bakardadea nabarmenagotu egingo da.

Eman du pausoa dantzariak, baina ezin digu aurpegia erakutsi. Begiraleei bizkarra emanez jarraituko du denbora luzez, espazio hura berea egin bitartez bederen; hildakoaren ahotsarekin bat egin arte luzean. Pauso batzuk eman eta zorua haztatzen du, saihetsetik etzaten da. Zutitzen denean, bi eskuak lurrean eta oin puntetan, korrika ziztuan aterako den atletaren moduan ipiniko da baina, aurrera jo beharrean, buruz lurrera eramango  lukeen mugimendua geldituz. Erorikoa gerta ez dadin, oinak lurrean jarri, makurtu eta etzan egiten da beste behin saihetsean, lerro zuzen luzea marraztuz: beso bat gorputzean atxikia, eta bestea ere luze, burukia eginez. Astiro, gaineko besoak bizkarra bilatzen du, azpikoa bere bila doa, eta, lehen aldiz, hegalak irudikatzen dituzte, baina hegal asimetriko eta dislokatuak, figura etzanari hegazti eroriaren irudia ematen diotenak. Zutitu berriz –bi oin-puntak, bi esku-ahurrak zoruan– eta, oinez berriro, arin oraingoan leku bila, urruneko iluntasunera soa, zutik eta gibelez lekukoengandik. Isiltasun luze hori gitarra ezagun baten notek urratzen duten uneraino.

HEGAL HAUTSIEN EGONARRIA

Laboak utzi zizkigun grabazio guztien artean ez dago “Orreaga” bezain intziri irrintzi asaldagarriagorik. Bortu hertsi batean suertaturiko pasarte odoltsuenera jo zuen horretarako, Erdi Aroko antzinatean euskaldunak ere nor bazirela adierazteko odolez izenpetu zuten batailara. Koblakariek derrotatuak besteak izan zirela azpimarratu zuten, behingoz, beste horiek gerora handi eta boteretsu bilakatu badira ere. Joan den mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran plazaraturiko pieza hura bakana izan zen Laboaren kantutegian, eta muga bat seinalatu zuen. Eta seinalaturiko muga arriskutsu hura nola zeharka zitekeen erakutsi zigun. 

Gerora, Herioren hegal hotzaren ukitua sentitu berritan, damutu egin zen agian gehiegikeria hartaz, eta ezabatu egin nahi izan zuen ausarkeria hura. Lehenik, heriotza bera ohoratuz bizitzaren lege gisa: “Orreaga” haren grabaketaren hurrengo diskoa (Sei, 1985)  horixe izen zen funtsean, heriotzari eskainitako aitorpena eta gurtza apala: “Zahar bezain prestu odola zaut hoztu, bihotza ere laztu, gorputza beraztu. Oraino gazte banintz banuke gostu!” Otxalderen bertsoak baliatuz lehenbizi. Gero, Xabier Leteren lirika etsia: “ni ez nintzake oinazearen menpeko mixerablea; oihu zekenen destinatzaile, etsipenaren semea” edo “nolabaitezko kate geldian, unez uneko lerroan, guztia present bihurtu arte nor izanaren erroan”. 60ko eta 70eko mozkorraldi asaldatuaren ostean eta Herioren ukituaren segidan, harekin bakea egiten saiatu zen kantaria. Ezabatu egin nahi izan zuen, baita memoriatik ere, “Orreaga” salbai lotsagabe hura, eta izen bereko beste bat grabatu zuen hurrengo hamarkadan. Bigarren horri lotu zaio dantzaria keinu haren leialtasunez, gauzatzen ari den exorzismoaren abiapuntu gisa.

Ezpata odoleztatuak lurperatuak izan dira, eta inoizko arrano-hegal handiusteak hegaldatzea ezinezkoa duten hegal hautsiak bilakatu dira. Nekatua da ahots hori, gehiegi luzatu eta itoan airea antsian hartzera behartua da etengabe. Antsia eta hegalen ezina. Oinak iltzatuak dira zoruan, eta ahots murmurioarekin batera, beso-hegalak figura berrosatzen saiatzen dira. Ez luzerako, antsika hartuko baitu airea behin eta berriz bestaldeko izpirituak, eta figura berriz hautsiko da behin bitan hirutan. Handik aurrera, etsia onartuz bezala, bi besoek irudi biluzia osatzen dute, erdi hegal, erdi helduleku –beso-hegalak dira, aurpegiarekin batera, beltzez estali gabe dauden gorputzaren atal bakarrak–. Beso-hegal ezinduak gorputz zut eta geldoarekin hasiko dira deman; esku zabalduak ukabiletan bilduko. Askatuko badira, aurretik zerbait borrokatu behar dute, baina hutsean dabiltza. Borrokak ezin, eta berriro bilatzen ditu hegal hautsiak dantzariak, bigarrena izanda enegarren ahalegina dirudien batean, askeago, bada, oraingoan. Ahotsa nagiak utzita baitabil dagoeneko, gardenago ematen digu auhena, murmurio etsian jausi bitartean, arnas itolarrian. Oihua irrintzi zoroa bihurtzen denerako atxikita geratzen zaizkio hegal hautsiak dantzariari gibelera, eta askatzeko ahala eginagatik ere, ezin du. Ez du berehalakoan lortuko; gorputz osoa astinduko dio beste behin dardarak, ahotsaren murmurioz, askatuko badira.

Heriotzarekin nolabaiteko ituna egin duenaren bigarren “Orreaga” honek alboratu du lehen haren erokeria lotsagabekeria, baina, ahaleginduta ere, ez da errekuperatuko gehiegikeria hartaz. Eta bitartekariaren gorputza abaildu egiten du horrek azkeneko arnasa hautsiekin. Iluntasuna nagusitu da oihu askatzailea izatera ailegatu ez den marmara lo-kanta bihurtzen denerako, azken erruki bila. Amets gozoen esperantzarik gabeko lo-kanta. 

Begien aurrean dugun dantzariak, bitartekariak, ez du lo nahasi horretan erori nahi, bere eginkizuna hasi besterik ez baita egin, eta nekez bada ere, eseri egingo da, jarriko da kokoriko, bilatuko du zutikako jarrera eta hegal hautsiek emango dioten egonarria.

Zutik eta gibelez, zeharka ematen ditu urratsak, eskuinaldetik ezkerraldera, atzeraka gero, beso-hegalak gorputzean limurtuz egokitzen diren arte isilik, seinale baten zain. 

Lauki gorriz hertsitako espazio hori kaiola bat baino zerbait gehiago litekeelakoan; espazio zabalaren norabideak sumatu nahiko lituzke itxituran voyeur ezinduak: eskuinaldetik ezkerraldera doazen urratsak hego-mendebaletik hego-ekialdera doazenak, eta atzeraka emandakoak, iparra bilatu nahi dutenak… Hori, ordea, dantzaria baino kateatuago dagoen begiralearen ameskeria baino ez da, eta kaiolak, kaiola darrai. 

Seinalearen zain, lepoa garondoa igurtziz esku batez biratzen da, lehen aldiz soa eta aurrealdea jendearengana bihurtuz, une labur batez bederen. Jarraitzen du bere ibilian, eta beste behin bizkarrez lepotik eskuak askatu, eta besoak libre arinki hegaldatzen dira. Behin eta berriz hegaldatzen eta lepora bihurtzen, egurraren lehen kolpea entzuten den arte; unearen zama erakutsi digun neurririk gabeko isilunearen ondoren.

TXORIA ZAUDE ISILIK 

“Itsasoa eta Lehorra” izan zen Herioren hegal hotzak Laboa ukitu ondorengo lehen lekeitioa, egurraren hotsez abiatzen zena. Lehorra bezain leuna da hots hori, ataka horretan lasaitasuna eskaintzeko gai dena. Asko luzatu egin baita orain arteko eginahala. Aukera ematen dio dantzariari soa une batez guregana zuzentzeko. Berak ezin badu ere, egurraren hotsa hegaldatzen da, eta horrek ematen dio bitartekariari atsedena hartzeko aukera: figura luze etzana, beso baten gainean burua, bestea saihetsean. Hain gurea bilakatu dugun egur-hotsak ez dio melodiari leihoa zabaltzen, ezta gainontzeko tinbal gehienei larruek eskaintzen dioten epeltasun hurbila ere, baina aski dugu jo lehor horrekin. Kantariaren ahotsa jo soil horretan sostengatzen da, eta gitarraren ukitu aratzean. Aski du horrekin dantzariak loa debekatzen dion ohantze ilunetik altxatzeko. Badaki ezingo duela denbora neurtu lauki ilunean dagoen bitartean.  Denboratik at barneratu baita bera ere, hildakoekin harremanetan jartzeko nolabait, haien kondena bera betetzea baitu baldintza.

Nekeza zaio zutik jarraitzea ere; ezinezko ia, berean irautea. Esku batez eta oin-puntez eutsi behar dio oreka zailari, zerbaitek behin eta berriz eragozten dion bertikaltasunaren duintasunari. Dantzariaren mandatariak ez duelako dagoeneko zutitu nahi, agian. Hegan egin nahi du berak, txori izan. “Txoria zaude isilik, ez egin nigarrik” dio melodiara ailegatzen ez den ahotsarekin. Baina ez hegazti ez gizon honek ezin du hegaldiak berezko duen harmonia eta grazia eskuratu. Flauta gozo batek gogoraraziko digu grazia horren zera, gero eta azkarrago doan egurraren eta gitarraren gainetik, giza ahotsaren gainetik, eta baita jaso ezin den mediumaren gainetik ere. “Nik eramanen zütüt xedera laxaturik Orhiko bortutik, ororen gainetik” entzuten badu ere, honezkero ongi daki lotzen duten xederez ezingo duela kantuak libratu.

Hautsia du mugimendua pausoa jarrera bera. Eta egur-hotsaren jarraian gizaki ezin hegaldatu horren gainetik jarraitu eta jarraitu egiten duen zerbait ere ageri da. Ez baitago gure zain Unibertsoa bizitza bera,Laboaren hitz hautsiek nahiko luketen eran. Askatu da Laboaren kantua, hiru mailatan eskaintzen zaigun musikan –egurra gitarra ahotsa–, eta gehitzen doa mugimenduaren arintasuna, hegaldatzeko ezintasunetik libratzeko gai ez bada ere. Mizelen gorputzak egurraren trostari jarraitzen dio, erritmoari loturik naufragoak bereari legez. Azkenerako, egur soil eta geldoa zena, egur soil baina azkartua, bizkortua, ihesean doana geratuko da: gizona zutituko da, beso bat guztiz zabalduko du, baina berehala zoruan iraulka amaituko, berriz altxatzeko, berriz etzateko; zutik ezin duena etzanda saiatu ahal izateko. Isiltasunera, iraulka sortu den gelditasun sorgorrera bultzatua, beste behin.

URRUNETIK HELDUTAKO ABAILDURA

Bilatu zuen irtenbide bat Laboak 80ko hamarkada luzean, eta egurraren arrimuan egindako ahaleginari urrutirako bidaia batek jarraitu zion. Ipar Ameriketara jo zuen oihartzunen aztarnen bila, eta aspaldian estimatzen zuen eskuez (B. Brecht, “Gaberako aterbea”) eta jazz-soinu maiteez (“Round Midnight”, Thelonius Monk), Atxagaren laguntzaz baliatuz (“Galderak”, “Antzinako bihotz”) indio harro eta derrotatu haiengana bidaiatu zuen, Cherokeengana, bizitzaren taupada haztatzeko. 

Bidaia horretan harrapatuko du gizona hurrengo giroak: akorde frankoek eta kantu baikorrek. Kontsonante bigunek eta bokal luzeek; espazio osoa beteko duten taberna giroko ahots abegitsuen bakeak. Ahots-ehundura horrek kulunkatu egiten gaitu; zutik irautea eramangarri egiten. Eta kulunka horren barrutik ailegatzen zaigu makil-hotsez borroka galduaren oihartzuna. Dantzaria, hildakoaren bitartekaria, jendeari begira dago horretarako, eta bere mugimenduek ez dute gure nahiko genituzkeenak bortxatzen. Gibeleko ahotsen bigungarria berehala desagertzen bada ere, kantuaren goxoak jarraitzen du gu kulunkatzen; iraun genezake oraingoan. Berehala, halere, hotsak aldatu gabe, kulunkaria zena aldarrikatzaile bilakatzen da; ondo ezagutzen ez dugun zer edo zer burutzera estutzen gaituen burrunba ozena. Eta hegalak mugitzen badira ere, haien ondoren gorputz osoa lekualdatzen badoa ere –oin-puntatik orpora eta orpotik oin-puntara–, ez dute oraingoan ere bere helburua beteko. 

Apaltzen doa kantua, eta mugimenduak –espasmo jarraituak, larritasunera hain erraz eramaten gaituenak– urrundik datozen hotsen iragarpenari jarraituko dio. Cherokeen “Oinatz tinkoen dantza”-k ustekabean harrapatuko gaitu, eta sabelpetik gora sartuko zaizkio dantzariari zintzarri eta oihu dantzagarri horiek: bi oinak zoruari atxikita, dardara betean jarriko dute, beso-hegalak abaildurik, barne-indar horrek astinduta baina inora eramateko gai ez dela. Hots horien zartada jaso ostean itzuliko gara aurreko ahots-ehundura ezagunen epelera, baina ezberdin bilakatu da honezkero. Besoen abaildura gorputz osora pasako da, eta goitik behera etorriko da gizona kokoriko makurturik indarge, azken hotsak, beste behin, murmurio apal eta isiltasuna bihurtzen diren arte. 

Ez daki zer eta nolakoa izango den hurrengo mezua; antzinatera edo aitzinera bultzatuko duen, honezkero eramangarri egingo zaion… Bestaldeko hots eta ahots-uholde bakoitzak uzten baitu horrela, interludio bakoitza hutsetik abiatzeko enegarren ahalegina bilakatzen zaiolarik. Zatikatua, dudakor suertatzen da oraingoan, baina lehen aldiz eta segundo batez bada ere, besoak askatu egin zaizkio. Airean marraztutako keinuak berak eramaten du errepikatzera; indarra berriro bildu eta beste nonbait hainbat aldiz hegaldatzera. 

ZERUTIKO MENDEKUA

Oso gainetik datorren ezustea gertatzen den arte. Esku-zartada urratuak eta ahots desesperatuak: “Gernika”. Egin berri duena lege zurrun baten urraketa barkaezina dela gogoraraziko dion jainko mendekatiaren sententzia.

Aurpegira jotzen dute, orain indar larregiz, lehenago gorputzean ezartzen ziren eskuek, hura desitxuratu beharrez. Larritasuna berriz, hegaldatze-ahalegin debekatuaren ordaina, bere baitatik sortzen ez diren bisaia imintzio beldurgarriak beteaz. Giza fonema zabalenak laburbiltzen du auhenik unibertsalena: Aaaaaaa!  Ezin hobeto adierazi aurreko mende hasieratik sorturiko gerra hilgarrienen entsegu orokorraren espantua. Auhena aldarria bihurtzen denerako ezingo dio dantzariak zutik eutsi, eta inoiz baino nabarmenago kaiola bihurtu zaion espazio bakar horren baitan lasterka abiatuko da, ezin gelditurik. Erorikoak lasterka desesperatu horren ponpa dira, eta laukiaren ertzak zango-zapaltzearekin markatuz beste norabide bat bilatze premia. Gero eta itogarriagoa zaio hasiera batean beste dimentsio bateko –hildakoen espazio mugagabeko– espazio infinitua zena, eta zenbat eta arinago egin laster, orduan eta irtenbide itsuagoz aurkitzen da, alferreko ahaleginean etsi arte, burumakur ibili baita hasieratik, besoak ere zangoetatik ezin askatuz.

Denboraren neurria aspaldian galdu duenez, ez daki zenbat iraungo duen proba honek, eta ezin du jarraitu, jarraitzea ez bada laukiaren erdian etzanda geratzea, amarik gabeko pietà bakartia. Arnasak eragindako mugimendua besterik ez zaio antzematen, haika mutil-en xuxurla –erdi lo-kanta, erdi iratzargailu gozoa– bere bila datorren arte.

HARRO DABIL GAUR EGUN ZUZENGABEKERIA

Etzanik dagoen gorputz erori hori biraka hasten da zoruaren planoan, erlojuen orratzen antzera, neurrigabeko neke batek eragindako zama gailendu ezinean. Eseriko da halere beste behin, jarriko da kokoriko, eta besoek gogoraraziko diote ez direla beso, hegal baizik; hildakoen kondenak ez baitu hori eragozten. Ahaleginen ahaleginez berriro jaio nahi duten hegalek gorputz abaildua jasotzea lortzen duten arte.

Geuk, begiraleok, badakigu honek ezin duela askoz gehiago iraun. Baina hildakoen eremukoei lapurtu egin zaie denboraren iragaitearen kontsolamendua. Eta bizirik zirenean esandako hitz bakoitza, egindako keinu bakoitza indar neurrigabez itzultzen zaie. Eta tormentu horretatik eskatzen digute erruki amiñi bat, jabetzen ez bagara ere uste baino laburrago izango baikara geu ere haien erreinukoak. Hegalak sortzeko azken ahalegin mingarriak dira oraingoak, hitz esanek min ematen baitute: “…indarkeriak zin egiten duela: berdin iraungo du denak!”. Eta horrela izaten jarraituko dute deklamazio gordinak jarraitzen duen bitartean. Espasmoak bailiran edo, noiz edo noiz, hegaldatze oso eta azkar bat gertatuko da. Oinez abiatu liteke gero, Seixeeee! oihua, aldarria baino gehiago, agindua baita: “Abiatu zaitez, ez geratu hor, bizirik zauden bitartean. Zuk ez baitakizu zer den hilik egotea; ez dakizu zer den bizitutakoaren zamapean iraun eta ahots hura, garrasi hura gainetik kendu ezinik betikotasun lanbrotsu honetan iraun behar izatea!”.

Gizonak dantzariak bitartekariak, orduan, bestaldeko ahotsa bere gorputza zeharkatzen, bere arimaz jabetzen utzi duenak, trantze hura amaitu dela sumatu du. Apal-apal makurtzen da orduan, eta laukia osatu duen sokaren muturra hartu eta hasten da biltzen, laukiari astiro jarraiki haren forma hautsi gabe, ubera itsasoan urtzen den moduan, amaiera eta hasiera elkartzen ziren puntu berean uzten du zoruan harilkoa.

Amaitu da xarmadura eta espazioa gurea bilakatzen da beste behin, eta bazter batetik geratzen zaio begira bitartekaria. Eta hasten da zoruan abiapuntuko figura etzanak marrazten gorputzarekin eta mugak ezabatu zaizkion zoru horretan iraulka, lehen baino mantsoago orain, azkarrago gero, dena berriz abiapuntutik beharko balu bezala abiatuta. Zoru hori gorputzaren zoko atal guztiek haztatua behar du izan, beste behin. Eta musika apaltzen amaitzen doalarik, orduan esertzen da gizona, zutitzen ikasi behar du, oinak lurrean nola bermatzen asmatu, besoen laguntzaz eta haien lekua berriro bilatuz. Zutik jada, inguru osoa begiekin lehen aldiz begirada txundituaz dago begira.

Orixe, 1971. Jainkoaren billa.

BESTALDEKO IZAKI AHALGUZTIDUNAREKIN HARREMANETAN
(IGNAZIO LOIOLAKOA ETA KRISTO ELQUIKOA)
Historiatzat ditugun azken hiru mila urteotan, belaunaldi bakoitzak sortu ditu heroiak eta apostoluak. Agermen baten izenean aritzen dira; tratu zuzena dute Bestaldeko Izaki Ahalguztidunekin. Esan gabe doa, atarramendu gaiztoko jendea izaten da gehienetan: historiaren estoldek irentsitako eroak; jendearen eskarmenturako erreak, kartzelaratuak, birrinduak. Baina beti gertatzen dira salbuespenak, eta salbuespen horiekin betetzen dira, gerora, “Bizitza Eredugarrien Liburuak”.

Jo dezagun orain bostehun urte atzera. Inguruotan, Gaztelako tropak Nafarroako erresuma bereganatzeko gerran dabiltza. Loiolako (Azpeitia) Oinazeko leinukoak haiekin lerraturik dira. 1521eko Iruñeko borroketan larriki zauritzen dute 30 urteko Iñigo, Loiolatarren gazteena. Ondorengo historia aski ezaguna da: karrera militarrerako ezindua, Jainkoaren eta Eliza Katolikoaren zerbitzura jarriko da gizon sutsua. Oinez, mandoz edo ontziz, erabateko erabakimenez, Oñati, Manresa, Erroma, Venezia, Jerusalem, Bartzelona, Salamanca, Paris…, arriskuz beteriko bideetan barna, gerora katolikoen abangoardia ideologiko eta espirituala izango zen konpainia osatuz doa. Iruñeko bataila hartatik 35 urtera hilko da Erroman, baina ordurako mundu osoko ehun etxetan barreiaturiko mila bat gizonek osaturiko armada zaildua buruturik du. Euskal Herriak historia modernoan izan duen gizonik eraginkorrenaren Gogo jardunak ardatz dira subjektibotasun modernoaren eraikuntzan. Hark utzitako Autobiografia edo Egunkari Espirituala irakurtzea nahikoa luke egungo edozein psikiatrak gizona burutik zeharo jota zegoela ondorioztatzeko. Esan bezala, etengabeak zituen harreman zuzenak Bestaldeko Izaki Ahalguztidunarekin, haien esku jartzen baitzituen bere bizitzaren inguruko erabaki guztiak:

“Viernes, 8 de febrero de 1544. Después de notable devoción, en oración y lágrimas, desdel preparar de la misa, y en ella mucha abundancia de devoción y lágrimas asímismo y con retener la palabra, quando podía, estando con intención de no nada; luego después de la misa con devoción y no sin lágrimas, pasando por las electiones por hora y media o más, y presentando lo que más me parecía por razones, y por mayor moción de voluntad, es a saver: no tener renta alguna, queriendo esto presentar al Padre por medio y ruegos de la Madre y del Hijo, y primero haziendo oración a ella por que me ayudase con su Hijo y Padre, y después orando al Hijo me ayudase con el Padre en compañía de la Madre, sentí en mí un yr o llevarme delante del Padre, y en este andar un lebantárseme los cabellos, y moción como ardor notabilíssimo en todo el cuerpo, y consequente a esto lágrimas y devoción intensíssima”^[1].

Ignazio Loiolakoa, Elias Salaberriaren margoan.

Urte nahasiak ziren XVI. mendeko haiek, baina ez gutxiago XX. mende hasierakoak. Ordurako, askoz ere bateratuagoa zegoen mundua, eta Europan gertatzen zena askoz azkarrago ailegatzen zen bazter guztietara. Loiolako gizonak mundu zahar baten akaberan hartu zuen parte, eta orduko konkistekin abiaturiko mundu berriak Iraultza Industrialarekin jotzen du bere gailurretako bat. Nekazari lurgabetuen matxinadak zirenak errebolta proletario bilakatu dira, eta, ohi legez, agintarien armez plegatzen dira desesperatuen eztandak. Europaren luzakin bat kontsidera zitekeen Hego Amerikako Txilen agertu ziren orduan ere pertsona argiztatuak, eta, haien artean, Domingo Zarate Vega, El Cristo de Elqui izengoitiz ezaguna egin zena. Haren bizitza ez da gure patroi handiarena bezain ezaguna, ezta eragilea ere. Familia oso pobre batekoa izaki, eskolarik gabea bezain izpiritu suharrekoa. Iñigok Iruñeko istripua izan zuen adin bertsuan gertatu zitzaion Domingori ere beste maila bateko ezbeharra: barrua hautsi zitzaion ama galdu zuenean, eta Iñigoren antzeko promesa bat egin zuen berak ere: ohiko arropak baztertu eta oihal zatarreneko zaiela jantziko zuen; bizarrak eta kalparrak ez zituen hogei urtez moztuko, ezta atzazalak ere. Bestaldeko Izaki Ahalguztidunarekin tratutan jardungo zuen ondorengo urte eta egunak. Nicanor Parra poetak jaso zituen haren predikuak eta bere modu antipoetikoan esplikatu zizkigun. Esan gabe doa Elquiko Kristorentzat ere kontu larriak zirela Bestaldeko Izakiekiko harremanak:

“La actualidad no tiene remedio / cuántos son los que invocan a la Virgen María / con palabras destinadas al Padre:/ Padre nuestro que estás en el cielo…/ ignorancia o descuido digo yo / o se dirigen erróneamente al Hijo / como si se tratara de la Madre: / Dios te salve María –llena eres de gracia / despropósito grande ciertamente / por no decir otra cosa peor: / la Torre de Babel queda pálida / ¡cómo se reirá el Espíritu Santo”^[2].

Kristo Elquikoa bi kide artean, Santiagoko eroetxean.

Zaielaz eta kalparrez jantzita, predikatzen ibili zen, arrakasta handiz predikatu ere, Amerikan barrena, eta jende andana zuen zain trena hartu eta Santiagora joatea erabaki zuenean, 1931n. Halere, agintari sanitarioen zentzua gailendu zen, eta hiriburuko eroetxean sartu zuten denbora batez, “eldarnio mistiko kronikoa” diagnostikopean. Eta, zirkulua itxiz bezala, Jose Antonio Laburu Olaskoaga euskal jesuita adeitsua –teologo izateaz gain, psikiatra eta biologo ere bazena– Santiagon zebilen zenbait ikerketa egiten hango eroetxeetan, aztergai baitzituen herri-sendagintzan bizirauten zuten errito magikoak, eta hango zoologikoetan ere aritu zen, oso interesatuta baitzegoen animalien pertzepzioan. Zinean ere aitzindaria izan zen, eta berak grabatu zituen Elquiko Kristoren irudiak Santiagoko eroetxean^[3].

IKUSMENA ETA ENTZUMENA: AGERMENAK ETA ‘LOCUELA’-K
Ikusmena da pertzepzio kontzientean nagusitzen zaigun zentzumena. Zer esanik ez egungo aro digitalean. Azken mendeetan komunikaziorako bide nagusi gisa kontsideratua izan den hitza, berriz, gero eta baztertuago geratzen ari da irudien oldarrari aurre egin ezinean. Bistan denez, gure saindu eta eroen artean ere, agerpenek izan dute nagusitasuna, etorkizuneko munduaren aitzindari, baina badira beste zentzumen oinarrizkoagoak, kontzientziaren azpian bere lana etengabe egiten dutenak. Usaimenak, dastamenak eta ukimenak gainontzeko abereenganako kidetasunean bermatzen gaituzte, baina gizatasunera eramaten gaituztenak pentsamendua, ikusmena eta entzumena dira, eta haietatik sortzen zaizkigun hitzak, irudiak eta soinuak^[4]. Lehen hirurak pasiboki bizi ditugu gehienbat; beste hirurekin, aldiz, aktiboki garatzen ditugu sormena eta komunikazio garatuena.

Esan beharrik ez dago musikariak entzumenaren unibertsoan mugitzen direla, eta unibertso hori musikatzat dugun horretatik askoz harago zabaltzen da, soinua eta zarata kontsideratzen den oro barne hartzen baitu. Ikusmenaren arloan bezala, aldaketa izugarriak gertatu dira azken hamarkadetan soinu-musikaren arloan. Gure soinu-unibertso gero eta saturatuagoan, makinak nagusitu dira haien produkzioan. Musikak berak, unibertso horren emaitza noble gisa kontsideratua izan denak, gero eta galduagoak ditu bere ezaugarriak.

Baina, zer ikusi du honek Ignazio Loiolakoarekin eta Elquiko Kristorekin? Oier Etxeberriaren azken lanak josi ditu balizko harreman horiek, eta, izenbururako, Ignaziok bere Egunkari Espirituala-n erabili zuen hitz misteriotsua hautatu du: Locuela.

“Domingo, 4 de mayo de 1544. Antes de la missa con lágrimas, y en ella con mucha abundancia dellas, y continuadas, y con loquela interna de la misa con parecerme más divinitus dada, habiendo demandado el mismo día porque en toda la semana quando hallava la loquela externa, quando no hallava, y la interna menos, aunque el Sábado pasado hallava un poco más apurado. Asímismo en todas las misas de la semana, aunque no tan visitado de lágrimas, con maior quietud o contentamiento en toda la misa por el gusto de las loquelas con interna devoción que sentía que otras algunas vezes que en parte de la misa tenía lágrimas. Las de este día me parecían mucho, mucho diversas de todas otras pasadas, por venir tanto lentas, internas, suaves, sin estrépito o mociones grandes, que pare que venían tanto de dentro, sin saver explicar, y en la loquela interna y externa, todo moviéndome a amor divino y al don de la loquela divinitus conceso, con tanta armonía interior cerca la loquela interna, sin poderlo exprimir”^[5].

‘LOCUELA’: NAHIKOA AL DUGU ENTZUTEAREKIN?
Zalantzak izan ditut artikulu honi izenburua jartzerakoan. Zer da zehazki Oier Etxeberriaren azken lanak proposatzen diguna? “Soinu-homeopatia”? “Trantze baterako proposamenak”? “Glosolaliarako neurrizko ariketa laburrak”? Horietatik asko duela iruditzen zait; zerbait erakusten digula eta gehiena ezkutatzen, Ignazioren hitzak berak bezala.

Pieza oso laburrak dira guztiak, hiru minutuko kantuen muga horretara ere ailegatzen ez direnak normalean (bost minutu pasatxo irauten du bigarrenak, eta bi zatitan dago banatuta), eta tamaina kontu hori nahita egina dela iruditu zait. Leiho moduan funtzionatzen dute piezek, baina leiho zirrikituak ireki eta berehala ixten dira beti. Trantze batetik edo trantze batera zuzentzeko sortuak, baina trantze horiek denbora arruntetik aterako bagintuzkete, zenbat minutu beharko lituzkete orduan piezek?

Gidaritza nahi duenarentzat, horra Elquiko Kristoren hitzak Niño de Elche-ren ahotsean kantatuak:

“A mí me parece evidente / que religión y lógica a la larga / vienen a ser prácticamente lo mismo / se debiera sumar / como quien reza un ave maría / se debiera rezar / como quien efectúa una operación matemática…”.

Eta:

“Resumiendo la cosa / al tomar una hoja por una hoja / al tomar una rama por una rama / al confundir un bosque con un bosque / nos estamos comportando frívolamente / esta es la quinta-esencia de mi doctrina / felizmente ya comienzan a vislumbrarse / los contornos exactos de las cosas / y las nubes se ve que no son nubes / y los ríos se ve que no son ríos / y las rocas se ven que no son rocas…”^[6].

Harrigarria da zenbaterainoko antza duen azken testu honek hainbat irakaspen budistarekin: “Esnatze-bidearen hasieran mendi dira mendiak; gero, mendi izateari uzten diote; baina mendi bihurtzen dira, berriz, azkenerako”. Ez dakit Elquikoa hirugarren urratsera ailegatu zen, Parraren bertsioan jarraitzen baitu:

“…y las rocas se ve que no son rocas / son altares / ¡son cúpulas! / ¡son columnas! / y nosostros debemos decir misa”. Agian, bai, ezen bere bizitzaren azken urteak erretiratuta eman omen zituen, prediku guztiak alde batera utzita.

Etxeberriaren lanaren une bakoitzak zerbait iradokitzen eta eskaintzen digu: Tolosako karmeldarren elizan grabaturiko David Azurzaren kontratenor ahots zerutiarra, esaterako, baina beti makina hotsen kontrapuntuz osatua, edo aireportuetan eta autobideetan jasotzen ditugun ahots mekanikoez (“Hartu zure tiketa, mesedez”). Mamuz osaturiko koroez edo elizetako organoen aztarnez; soinu organikoak edo kosmikoak, nonahi… Bertikaltasuna iradokitzen zaigu bi piezatan (Alfabeto vertical I eta II): ahots eta soka soinu hautsiak, totelka ari diren borborrak, urrunetik entzuten diren makinak, eskala zerutiarrak… HE-MEN-NA-GO mantra tibetarra bilakatua E-E-A-O bokaletan putzuratuz, H-M-N-G kontsonanteen kolpez… Diskoaren izena duen pieza jostalaria da, haur ahotsak gizonezkoenekin nahasten dira, urrutiko zaunkekin, oihartzun aztoragarriekin, arrastiriko ordu sakratuetan… –nabaria Xabier Erkiziaren ekarpena.

Aztarnak ditugu, zuzenean osatu beharreko proposamen baterako ideiak. Baina proposamen horiek Orixek aipatu Hirugarren Belarrira zuzenduak daudenez, alferrik ibiliko gara “ageri den belarriarekin” edo “irudimenarenarekin” haietaz jabetzen saiatuta. Ez zaigu “musika zoragarrian” geratzeko aukerarik eskaintzen, ezta “oroimena edo gogoramena piztuko duen” horretan ere. Beste ariketa mota bat iradokitzen digu, zentzumen guztiak “geldiro-geldiro, motelduz motelduz” joango diren eremu horretara gidatuko gaituena. Orixeren hitzak beste behin gogoratuz, “adimena bakarrik geltizen dala, entzundako arri-bizi edo oiartzun edo erantzun erdi-ixil batekin- Ola dijoa ixilduz, osotara itzali dedin arte, soñu, sorgin-soñu ta nolanaiko ots bixiko edo diferenteak. Hirugarren belarri antxen asten da”^[7].

^[1] “Diario Espiritual, primera parte”. Obras Completas de San Ignacio de Loyola. BAC.
^[2] Nicanor Parra, 1977. Sermones & Prédicas del Cristo de Elqui. Galería Época.
^[3] Euskal Filmotekak gordetzen ditu Labururen grabazio aitzindariak.
^[4] Gure artean bost zentzumenez aritzen ohituak bagara ere, sei zentzumenez aritzen da psikologia budista, esaterako, pentsamendua seigarrena delarik.
^[5] “Diario Espiritual, segunda parte”. Obras Completas de San Ignacio de Loyola. BAC. Loquela hitza hogeita bost aldiz agertzen da egutegian, 1544ko maiatzaren 11tik 25erako sarreretan, ez beste inon; eta haren esanahia misterio bat da adituentzat.
^[6] Nicanor Parra, 1977. Sermones & Prédicas del Cristo de Elqui. Galería Época. Diskoan, bigarren eta seigarren piezak, hurrenez hurren, Canción del Cristo de Elqui I eta II.
^[7] Hirugarren belarria da Oier Etxeberriaren egitasmo orokorrago baten izena. Xabier Erkiziarekin eta beste hainbat aditurekin 2011-2013 bitartean ospatu ziren jardunaldiak ere izen horren pean egin ziren. Etxeberriaren ibilbide musikalaren entzumen eta adierazpen orokor bat nahi duenak, ordubeteko saioan eskaini zioten RTVko Ars Sonora saioan.

Esandakoa, esan beharrik ez dagoen zerbait da musikari gehienen ibilbidean, ez ordea musikaren industria deitzen den horretan. Eta distortsio handia sor lezake alde horrek, industriak mugitzen baititu ahotsak, marketin adituak, medioen eta festibalen programazioa eta horren inguruko kanpaina nahasgarriak. Horrek guztiak musikarien bizi baldintzekin du zerikusirik, baina ezer gutxi musikarekin berarekin.

Julen Axiari, Beñat Axiari eta Joseba Irazoki. (Ramon Zabalegi)

Bas(h)oan egitasmorako elkartu diren musikariek aurrekoa garbi dutela iruditzen zait, eta aurkeztuak izan dira dagoeneko: “Noraino hel daiteke Beñat Axiariren ahotsa? [...] Noraino Joseba Irazokik gitarra bati atera diezaiokeen soinu ugaritasuna? [...] Noraino Julen Axiariren perkusio batzuetan tribal erritmiko indartsu eta besteetan zoro esperimental jazzera emana? Noraino haren ahots ñabarduraz eta erregistro anitzez betea?”. Galdera erretoriko hauekin abiatzen ziren Gorka Erostarbek lehen zuzenekoari eskaini zion kronikaren aurreneko hiru paragrafoak. Orain arte esandakoarekin badute galderok zerikusirik, halere. Oraino harritu egiten baikaitu musikari batzuek elkar entzuten eta bestearen dohain onenak goratuko dituen ekinean jarduten ikusten ditugunean. Hiru musikariok zuzeneko artistak dira; medium bilakatzen dira jendaurrean, eraldaketa bortitz baten menpe. Artistaren funtzioa hori dela uste dugunok ere txundituta geratzen gara une batez denbora arruntetik at eramanak sentitzen garenean, komunio harrigarri baten kide. Baina beste asko ikaratu egiten dira halako fenomeno sakroen intimitatean —eta ez hainbeste, agian, zenbait giza olde erraldoitan nolabaiteko fusio-bizipena gauzatzen zaienean—.

Hiru musikariok eskaini digutena kantuaren eta musikaren betebeharrari dagokio, baina sor dezaketen unean uneko hunkiduraz haratago —musikak, egun, zarata-girotik duen horretatik libratzerik bagenu— gutxi batzuentzat egiten den errebelamendu moduko bat dugu. Oraingo honetan, beste inoren sorkuntzetan bermatzeko premia sentitu dute: haraindiko paisaia artistiko berezia ikuskatzerik eta eskaintzerik izan zuen orain mende erdiko aparteko musikari batengana jo dute, Robbie Bashorengana. Eta harenak zukeen bitxitasunetik eta aire exotikotik libratzeko, eguneratu egin dute sonoritatea, eta baita euskara erabili ere —ingelesarekin lehen aldiz modu honetan nahasiz— Itxaro Bordak hitz guztiei eman dien jite hurbilaz eta bateratuaz baliatuz. Operazioa arrisku handikoa da, erraldoi baten arrimuan saiatzeak norberaren urritasunak agerian utz bailezake, eta, omenaldiaren aitzakiarekin, agermena zena arrunkeria bilakatu.

Alde batetik, Robbie Basho estatubatuarra oso urruti gelditzen da gure erreferentzia musikaletatik, geografikotik eta historikotik —existitu zenik ere inor gutxik daki—. Zerbait entzun dugu 60ko eta 70eko hamarkadetan gazte batzuek “Mundu Berri” batez erditzeko egin zituzten ahaleginez, baina, orain aitona-amonen adinean gaudenon zapore mikatzeko plateren oroitzapenetara garamatza gehienetan sasoi haietaz aritzeak, edota, beste giro eta esparruetara begira jartzen garenean, aberaskume batzuen —Amerika eta Europa iparraldekoen— amets xaloetara, non Indiarako bidaiak eta Ameriketako indio natiboen erritoak intsentsuz eta barne-bidaia narkotiko susmagarriez lurruntzen ziren. Konnotazio horietatik eta musikari eta kantari handi baten itzalean, bada, nola sortu gaurkotasun osoa dukeen lan berri bat euskal esparruan?

Aipatu ditut ahaleginaren bi ildo bateratzaileak: Bashoren lana eta Bordaren hitzak. Baina lanaren aurrekoak edo kanpoaldekoak lirateke horiek, nolabait esatearren. Barrukoek Axiaritarrengan eta Irazokirengan dute oinarria eta funtsa. Kanpo- eta barru-oinarri horietan sostengatuz, hiru giza adierazpide nagusi garatu dituzte lan honetan: ereserkiak, otoitzak eta exaltaziozko maitasun aitortzak.

KANTUZ KANTU
Hiru zatitan dago formalki antolatuta diskoa: hiru kantu eta interludio bat lehenean; gero, lau kantu eta bigarren interludioa, eta, bukatzeko, beste hiru kantu. Antolaketa hori ez da kontu formal soila, zati bakoitzean eskaintzen baita osotasun bat. Era berean, paisaia ezberdinak zabaltzen zaizkigu zati bakoitzean, baina disko osoaren batasuna galdu gabe. Lehen zatiko hiru kantuak nolabait sailkatu behar banitu, esango nuke lehena maitasunari eskainiriko aurkezpen delikatua dela, ereserkia dela bigarrena, eta otoitza hirugarrena. Eta sailkapen mota horrekin jarraitzeko aukera dugu disko osoan zehar: bi otoitz bigarren zatian eta maitasun eta ereserki bana; bi maitasun kantu eta ereserkia, amaitzeko.

Robbie Basho joan den mendeko 60ko eta 80ko hamarkaden artean nabarmendu zen gitarrista eta kantari estatubatuarra izan zen. Gitarra amerikarraren ikertzaile eta garatzaile birtuosoa —kontzertu klasikoetarako instrumentu bihurtu nahi zuen— eta kantari aparta —lirikoa batez ere, baina bere herrialdeko sustrai natiboak eta beltzak arakatu eta garatu zituen—, ahots bakanekoa eta inprobisatzailea. Gitarrista eta kantari gisa, Joseba Irazokik miresten duela esan beharrik ez dago, baina munduko bazter eta denbora honetatik egin nahi izan dion omenaldirako “berraragiztatze” operazio bat behar zuen, behar zuten gure hiru musikariok. Basho hirukoiztu egin da, beraz, Beñaten, Josebaren eta Julenen gorputzak hartuz; hiru belaunaldiko musikari —berrogei urteko aldea haien artean—, esperientzia musikalera hurbiltzeko hiru modu propiodunak.

Gorputz edo batasun horretatik haratago, lana oso irekia dela esan genezake; kantu bakoitzean leihoak etengabe zabaltzen ditu. “Omaha tribal prayer”, “Omaha berri” eta “Wounded knee oihua” deiturikoak ditut “ereserkitzat”: aldarri ozen bat, gorputzak taldean eta dantzan jartzeko ahalegina. Lehena Bashoren 1972ko The Voice of the Eagle diskotik hartua da. Omahak sioux taldeko natiboak dira, eta kantuak erabiltzen dituen lehen hitzak (“Wakantanka, Wakantanka dé Doo Aton-Hé”) haien hizkuntzetatik hartuak dira, Ama Lurrari eta Izpirituari zuzendurikoak, gerora boy scouts bezalako taldeen sutondoetan sarri kantatuak eta dantzatuak izan direnak. Gure hirukoaren bertsioa Bashorenarekin alderatzea aski litzateke antzemateko haien asmoak zertan gauzatu diren: perkusioak jartzen du oinarri sendoa, eta gitarrek betetzen dute halako kantu batek beharko lukeen orkestrazio lana. Aski da une batez gitarrak itzali eta tinbalen gaineko hiru ahotsak entzutea hauek disko osoan izango duten zentzuaz eta indarraz jabetzeko. Beñat ezagutzen dugunok badakigu bere-berezko lurraldean barneratzen dela “dantza tribala” aipatzen dugunean. Bakarrik dabilenean oinarri hori aukeratzen baitu bere kantu indartsuenentzat: bere eskuz egindako danborra eta harriaren kontra jotzen dituen kanaberak. Gure kantarien artean hamarretik bederatzik konposiziorako eta interpretaziorako hautatzen duten gitarra eta pianoa alboratuz, kontrakarrean, Beñaten kantu eta kantaera “salbaia” da, eta propio aldarrikatzen du –basa eta salbaia hitzak, behin eta berriz agertzen dira bere kantutegian–. Iparrameriketako natiboekin duen lotura haren ibilbide osoan antzeman liteke. 1991ko Lili purprea diskoko “Indien” piezan kasu, Navajo tribuaren two steps herrikoi baten inguruko ia zortzi minutuko inprobisazio gogoangarria.

Hiru ahots aipatu ditut, eta horri dagokio lan honen bereizgarririk nabarmengarrienetako bat: Beñatenak hartzen du erdigunea, baina besteak sartzen direnean ez dute ohiko konpartsak edo apaingarriak izateko egiten. Gure belarriak ohituegiak daude abesbatzen harmonia klasikoetara —hiru tonuko bitarte gozoak, eta abar—. Ez joan hara horren bila: hiru bakarlari ditugu, eta bakoitzak bereari jarraitzen dio, ez tesituran soilik, baita melodia ulertzeko eran ere; eta hori, jazz maisuek lez, ondokoa tenkatuz. Diskoan antzematen dena, nabarmenago geratzen da oraindik zuzenekoetan.

Beste bi ereserkiek ere, aurrekoaren izpirituari jarraituz, dantzara bultzatzen gaituzte, eta ahotsen, gitarren eta perkusioen indarrez daude eramanak. “Omaha berri”, zaldi gaineko kabalkadetan oinarrituriko erritmo ohikoa dugu —bikoitza oinarrian, baina hirukoitza bere barruan, Hego Ameriketako milongen kasuan gertatu bezala—, kolpe bakoitzean azpimarratu nahi dituen hitz-ideiak aldarrika: Aldaketa (“aldatu ditzagun gogoa, aditza, bidea, bihotza”), Bakea, Damua, Barkamena, Adiskidetasuna… irrintzi batean lehertu arte. “Wounden knee oihua”, berriz, diskoa ixteko aukeratua izan da, azken aldarrikapen baikor eta borobil baten moduan: “Mendetan hautsi gaituzte, lehertu eta errautsi” baina eusten diogu “Iraupena bihotzean, lehen goizeraino”. Bashoren “Wounded Knee Soliloquy” kantuaren izenburuari eta izpirituari eutsi diote, baina bakarrizketa aldarrikapen bilakatuz. Hiru ahotsak beste behin, eta errekastoaren ur-soinu goxoa amaieran.

“Otoitzak” ere hiru dira, Bashorengandik hartu eta bere horretan birsortuak ala guztiz beste esparru batera eramanak: “Orphan’s lament”, “Salangadou” eta “Isabatik Mauleraino”, azken hau Bordaren bertsoetan Axiariren konposizio berria. “Orphan’s lament” da disko osoan kantuaren egiturari hobekien atxikitzen zaion piezetako bat. Leloaren inguruan egituratua eta crescendo instrumentalak bidaia gozoan eramana: “My face was brown and my hair was long. / Cut my hair, hushed my song. / Will you wait, will you wait for me” (“Aurpegi beltza eta ile luzea / ilea moztu eta kantua isildu zidaten / Itxoingo al didazu?”). Garrasiari uko egiten ez dion erregu apala.

“Salangadou” kasu berezia da, eta berezia ere gure musikariek eman dioten tratamendua. Ereserki kreoleari Bashok egin zion bertsioak ezagunagoa bilakatu zuen: haurra galdu duen ama larritu baten auhena. Bordak gehitu dizkion koplek auhen hori (“Ttipi Ttipi, zu, ihintz lorea…”) askatzeko balio dute, are gehiago xamurtasun larria fandango alai batez kantatua denean: “Ñiñako bubak darama. / Bruma ederren atean./ Itzuliren baita ama / egun euritsu batean”.

Eta hiru kantuz osaturiko diskoaren lehen zatia burutzeko “Isabatik Mauleraino” pieza dugu: XX. mende hasieran, Isabako emakumeak, arreoa osatzeko edo behar zituzten sosen bila, udazkenero, enaren bidea kontrara eginez, Mauleko espartinen fabriketara joaten ziren, eta oinez egin behar izaten zuten bidea gogoratuz osaturiko pieza hunkigarria dugu hau. Azpimarragarria da zein elegiazko giroa lortu den kantu honetan. Beñatek, nafar jotaren airez, hain berea duen kantaera ozenez —mendian edo plazaren erdian kantatzen zen era ia galduan—, Irazokiren gitarra arkuz igurtziaz eta txistuari ateratzen dion notez nola goratzen duten giro hori. Perkusioaren moldeek garai bateko “rock sinfonikoa” deituriko hura gogorazten didate hemen.

Norbait harrituko du hiru kantuok “otoitza” moduan kalifikatu izanak, baina halako kutsua hartzen diet, sailkatzeko joerari nolabait jarraitu beharrez: ozen zuzenduak dira beste norbaiti, beste horrek “otoitzean” ari dena salbatzeko ahala balu bezala —hori bera gertatzen da “Omaha tribal prayer” “ereserkian” ere, izenetik hasita, baina otoitzek badute barrura zuzentzen den zerbaiten jitea edo…

“Maitasun kantuak” deskribatzerakoan, zalantza gehiago pizten zaizkit. Ez al dira aurreko guztiak, bada, maitasun kantuak? Arbitrarioa da, beraz, sailkatze hau, baina bada exaltazio berezi bat orain arte komentatu gabekoen artean: diskoa zabaltzen duen “Wine song”-etik hasi, eta azken aurreko “Ba-nin adixkide bat”, Jon Miranderen poemarekin Beñatek aspaldian egin zuen kantu horretara arte. Tartean, “Blue crystal fire” eta Zuberoako “Maitiak bilhua holli” daude. Distantzia handiko erreferenteak, beraz; hegaldatze handiak. “Wine song” da diskoaren lehen kantua, laztan bat bezala sartzen zaiguna –Mikel Azpirozen organo akordez lagunduta, Beñaten bertsiorik lirikoena–. Ondorengo perkusio- eta gitarra-fraseek ez diote enbarazurik egiten lirikotasun horri. Aitzitik, ondorengo sonoritatearen iragarpen modura funtzionatzen dute, berehala etorriko denaren indarra eta eztia batuz: “Come in, I hear a Voice from inside / drink- wine; Love- divine:/ be blind; to yourself-” (“Ahaztu behingoz zeure buruaz, eta zatoz, barru-barrutik entzuten dudan ahotsari jarraiki” modu librean esanda). “Blue crystal fire” da, ziurrenik, Josebak eta Beñatek elkarrekin jendaurrean gehien kantatu duten pieza. Hainbat bertsio indartsu dago sarean zuzeneko hauekin, baina diskokoa da agian delikatuena. Duen erritmo dantzagarria baliatuz barruraino sartzen den kantu horietako bat da; hitz goxoenak gorputzaren kulunkan eramateko modukoak dituena: “Wrap your blanket around me, my love […] Wash my tears away mi love […] Sweet smiling moonbeams: be my rhapsody, be my rhap-so-deep” (“Bildu zure tapakia nire inguruan, maitea; xurgatu nire malkoak, izan nire hondoko rapsoda, maite-maitea…”).

Aipamen berezia merezi dute, azkenik, diskoaren hirugarren partean ageri diren “Maitiak nilhua holli”-k eta “Ba-nin adixkide bat”-ek. Junes Chübürüri eskainia da lehena, Beñatek berarengandik jasoa, nolabait; maisu zuberotarraren aitorpen gisa hor ipinia, ziurrenik. 1988ko Arranoa diskoan sartu zuen bertsioarekin alderatuz –a capella kantatzen zuen han–, haren ahotsak irabazi duen kromatismoa eta aberastasun melodikoa aipatu behar. Oraingoan, gainera, Josebaren gitarra dobroak eta Julenen perkusio metalikoen kontrapuntu finek kantuak berezko duen xarma handitzea lortzen dute. “Ba-nin adixkide bat” 1991ko Lili purprea-ko bertsioan ezagutzen genuen. Ordukoan Dominique Regefen erdi aroko rabelak osatzen zuen giroa. Oraingoan, hiru musikarien arteko elkarrizketa guztiz iradokitzaileak handitzen du kantua. Poemaren hiru estrofak intentsitatean gora doan aldarri dira, misterioz beteriko oroitzapena zauri ireki bat odoletan: “Bala bat horra zeikü: / ene ala hire? / laguna du ebaki / zertako enai hunki / harekin ni ere!”. Esan behar da Miranderen hitzetan aurkitu duela Beñatek bere kantuak konposatzeko oinarri sendoenetakoa, eta horren erakusle da honakoa. Diskoan zehar interpretatzen diren Bashoren melodiak errazago sartzen dira, dudarik ez, baina zortziko alaienaren amaierako aldarriaren aurretik, bi kantuon sakonerak gure paisaia minenen lekuko bihurtzen dira.

Aipatu dut hasieran zer funtzio betetzen duten gitarra-solo laburrek diskoaren egituran. Inpresioa dut Irazokik nahi izan duela azpimarratu Gitarra onomatopeikoa bezalako lanean garatzen ari den ikerketa, eta erakutsi, bidenabar, norainoko helmena izan dezakeen lan horrek Axiaritarrekin aurrera daraman uztarketan.

Beste behin esanez, hiru musikariok zuzenekoak dira lehenik eta behin, eta disko honetarako piztu den elkarlanak izango du ondoriorik. Haien lehen zuzeneko kontzertuan, Donostian, izan ziren jada aldaketak: “Basoan I” interludioak beste dimentsio bat hartu zuen Julenen kantu turkiarrarekin, eta “Wounden knee oihua” pieza, diskoari eta kontzertuari amaiera eman ziona, kantu pigmeo batez borobildua izan zen.

1989TIK 2017RA, POSDATA MODUAN
Beñat Axiarik Elkar diskoetxean grabaturiko disko honek badu aurrekari bat haren diskografian: 1989ko Ene kantu ferde ta urdinak. Disko hori berezia da niretzat, haren bitartez izan nuelako Beñaten berri. Ia hogeita hamar urteko bitarte honetan, hamaika dira grabaturiko proiektuak: 33 disko guztira, BADOKeko zerrendan ageri direnak –beste horrenbeste edo gehiago izango dira grabatu gabekoak–. Horietatik, beste bi baino ez dira Hegoaldean grabatuak, eta biak autoekoizpenak kontsidera genitzake, 2000. urtean Jazzlek argitaratuak. 1989ko disko hura deskatalogatua geratu zen biniloak CD formatura pasatu zirenean (Silex frantziarrak berrargitaratu zuen 1991n formatu berrian).

Berrogei urteko nazioarteko ibilbide profesional oparoa izan duen gure kantari esanguratsuena desagerturik egon da Hegoaldeko diskografian, eta baita plazetan ere (2013a arte ez zen Donostiako jazzaldira gonbidatua izan eta oso baldintza kaskarretan kantatu behar izan zuen). Bere izena ez da ageri 2012an Etxepare Institutuak argitaratutako liburuxkan. Lau kantari idatzi nuenean, hori izan zen gehien entzun behar izan nuen galdera: “Eta Achiary hori, nor da?”. 1989ko disko hartan bere estiloa finkatua duen kantari bat ageri zaigu, heldutasunean. Orduko musikari lagunak hauexek ziren: Philippe Deschepper (gitarra elektrikoa), Xabier Legasa (kontrabaxua, ahotsa), Michel Doneda (saxofoi sopranoa, pianoa), Frederic Gaillardet (akordeoia) eta Beñat Amorena (bateria), eta a capella kantatzen ez duenean (“Maitia non zira” eta “Ürzo bat jin izan da”) biko edo hiruko formatuan ageri da beti. Gauza bera gertatu da haren grabazio gehienetan, oso kide ezberdinekin. Zioa agerikoa da: Beñat ez da “kantaria”, popak eta rockak ohikoa duten ereduan; kantuz ari denean, ahotsa –gorputz osoa– instrumentu bizi bat da, bere baitako esplorazio etengabean. Haren musika- kideek ezin dute apaingarri funtzioa bete, harekin etengabeko elkarrizketan aritzea dute baldintza, maila berean, bakoitza bere sor-lekutik. “Achiary mozkortu egiten da kantuan” arrapostu zidan behin euskal kantarien kontzertuen promotore lanetan gehientsuen ibiltzen den batek, laidorik gogorrena aurpegiratzen ziolakoan…

Xaloegia nintzateke pentsatuko banu kontu hauen arrazoiak estetikoak edo artistikoak direla soilik; gustu kontuz ariko bagina bezala. Ez, “Herri Baten” kultura ulertzeko modua dago tartean, eta modu horrek zentzu patrimoniala nagusi duenez, jeloskor jotzen du kontzepzio horietatik at dabilen ororen kontra: beti negoziatu liteke “kuota bat”, ondarearen zati bat… baina eskema horietan sartu nahi ez duenarentzat, egurra.

Gauzak aldatzen ari direla pentsatu nahiko nuke, eta Bas(h)oan egitasmoa horren adierazle txiki bat izan liteke. Bertan parte hartu duten musikari gazteek ez dituzte gure hamarkada gogorrenak —sektarioenak, zikiratzaileenak— ezagutu, eta euskal kantari-musikarien hirugarren baga (60ko eta 80ko hamarkadakoak izan ziren bi aurrekoak), mende berriarekin bere heldutasuna erakusten ari dena, beste irizpide batzuekin mugitzen da.

Mikel Laboa ikono nagusia da euskal kantagintza garaikidean. Ez soilik musikarako zuen talentu bitxiagatik. Berak hainbat korronte sakoneko bitartekari izateko gaitasuna erakutsi zuen; zuntz bereziki sentiberak ukitu eta azaleratzeko gai izan zen. Haren ahots-tinbre androginoaz “kantu zaharrak” —iragan laburrekoak, gehienak; hamarkada gutxi batzuk baino ez— are zaharragoak bilakatzen ziren, betikotzen ia. Eta antzeko zerbait gertatzen zen musikatzeko aukeratu zituen poeten hitzekin (Brecht, Artze, Lete, Atxaga, Sarrionandia): kantu bilakaturik jende askoren sentiberatasun poetikoa baieztatua eta indartua geratu zen. Zer esan bere gainontzeko “bitxikeriez”, lan esperimentalez, lekeitioez? Gehienentzat, artista kuttun bati barkatzen zitzaizkion xelebrekeriak ziren haiek, jenioaren itzala borobiltzeko balio zezaketenak.

Edozein artistari gertatzen zaio, baina are gehiago ikonoari: gure aurreiritzi, muga eta ametsen proiekzio-gune bilakaturik, haren obra gela huts bat bihurtzen da, non bakoitzak bere neurrira eraikitzen duen zernahi: tenplua ala trastelekua. Joko inozo nahiz perbertsoetarako leku pribatu edo konpartitua. Ezinbestean, horixe gertatu da Laboaren ondarearekin. Horren muturreko adibidea da “Txoria-txori” kantua: Aviron Bayonnais errugbi taldearen ereserkia, milaka lagunek orro batean estadioaren sukarrean oihukatzekoa, ala intimitate hauskorrenean xuxurlatzeko kantua^[1]. Eta hori bera gertatzen da “Baga, biga, higa” harrigarriarekin: itxuragabekeriaren apaingarri bihurtu du Alex de la Iglesiak Zugarramurdiko sorginak film esperpentikoan. Denbora aurrera doala, galdera areagotu baino ez da egiten: “Zer egin Laboaren ondarearekin?”.

Galdera horri erantzuten saiatzen da haren obrara hurbildu eta berrinterpretatzera ausartzen dena, eta ez dira gutxi izan oraino horretan saiatu direnak: arte plastikoetan, dantzan, antzerkian nahiz musikan; musikan gehienbat. Emaitza eskasekin, oro har, espero zitekeen moduan. Laboa imitatzea ezinezkoa baita, eta haren lanean oinarritzen garenean, haren emaitzaren oso azpitik geratzeko arrisku handiegia dugulako.

DELOREANEN ZERUMUGA
Delorean taldeak atera berri duen Mikel Laboa diskoak bi gauza pentsarazi dizkit. Lehena, belaunaldien arteko distantziatik egindako hurbilketa dela. Orain arte ia inork ez bezala, haiek jaio aurreko fenomenoaz ari dira, horrek ematen duen perspektibarekin. “Euskaldun bezala, ia erlazio folkloriko bat izan dugu Laboaren lanarekin”, diote elkarrizketa batean. Eta aldi berean, “hurbilketa honekin bere alderdi esperimentala berriz ezagutzeko aukera eman digu”. Ulertu liteke “erlazio folkloriko” horrek ezkutuan uzten zuela, haientzat ere, alde esperimentala, baina estali gabe: “sormenerako askatasunarekin hain konpromiso handia duten artista gutxi ezagutu ditugu”.

Bigarren inpresioa da lan hori erabat Deloreanena dela, baina hori behar bezala ulertzeko amaieran aipatuko ditugun gogoetak hartu beharko ditugu kontuan; XX. mendean musika herrikoiak izan duen bilakaeraren ondoren, orain sortzen den musika ez baita leku beretik, bitartekari berekin edo antzeko eraginekin egiten, eta Deloreanek egiten duena horren lekuko eta adierazle argia da.

Diskoaren piezak aukeratzerakoan, deigarria da zazpitik bost Laboaren Lau-Bost diskotik (1980) hartuak direla (beste biak 1985eko Sei diskokoak dira), lanaren bizkarrezur. Lau-Bost-en lagin bat baino ez, eta, halere, “Laboa osoa” erakusten duena. Osotasun hori hiru lekeitioetara bildu liteke: “Dialektikaren laudorioa”, “Komunikazioa-inkomunikazioa” eta “Orreaga”. Hirurok artistaren gailurra dira, eta, aurreko “Baga, biga, higa” eta “Gernika”-rekin batera, haren emaitzarik azpimarragarrienak. Laboaren disko bakoitza lekeitio baten (ala biren edo hiruren, lehen bikoitz haietan bezala) osagarri dela iruditu zait beti. Lekeitio horien bizkarrezurrik gabe, garaiko beste edozein kantariren lan arrunt batzuen aurrean ginateke ia. Gainontzeko kantuak ez ziren betelan, baina lekeitioaren atmosferan beste zentzu bat jasotzen zuten. Hori adierazteko modu bat izan liteke Deloreanekoek diotena: “Laboaren artea ez da inolaz ere argia, nolabaiteko iluntasun bat dauka. Batzuetan, beharbada, ilunegia da sen onarentzat. Ironikoa ere bada, umorea konfusio horren kontrako azala balitz bezala. Era berean, ez da ulergaitza, ez da arbitrarioa”. Beraz, hartu dute hiru lekeitio horiek eta izpiritu hari eusten dion pieza bana osatu dute.

“Dialektikaren laudorioa”-ri eman dioten tratamendua bakarra da, diskoaren gainontzekoekin alderatuz: Laboaren errezitazioa eta kantua osorik jaso dute eta jatorrizkoaren iraupen bereko pieza osatu, girotze instrumentala errotik aldatuz. Ordukoan gitarrak zirenak (Laboaren klasikoa eta Zabalaren elektrikoa), oraingoan koru, teklatu eta ehundura elektronikoak dira, dantzara eramateko pentsatuak balira bezala. Bigarren parteko ahots laboarrak erabat fundituta gelditzen dira gainontzeko efektuekin bat, agerian jarriz lan osoaren ezaugarri nabarmenetako bat: lehen konpasetik amaieraraino, Deloreanekoek desagerrarazi egin dute Laboarekin ia bereizezina zen giro malenkoniatsu hura.

Beste muturrekoa da “Komunikazioa-inkomunikazioa”-ren tratamendua: Laboak eszenatokian ematen zituen urratsen soinuekin abiatu, eta “esan zidaten…” esaldiarekin hasten zen monologo telefonikoa ekartzen dute: sei minutu luze irauten duen EZ! bat era hipnotikoan errepikatuz osatu dute pieza, non Laboaren hotsa beste askoz ere lodiago batekin uztartzen den.

“Orreaga” da, nolanahi ere, lekurik garaiena hartzen duena disko honetan —amaieran ipinia, Laboak zuen ohituraz bat—, ia Deloreanen “deklaraziotzat” har genezakeena. Bi minutu eta erdiko intro autonomo batez datorkigu pieza, sarrera horrek adierazten digularik zein bide erakutsiko diguten gero: txalapartaz jotako konpas bat, behin eta berriz errepikatua —txalaparta piezen bilakaerari muzin eginez, nahita—, akorde sostenuto-ak eta koruak… “Orreaga” bera Laboaren gitarrarekin abiatzen da, une bakarrez disko osoan, eta hasierako lehen bi fraseak hartzen ditu oinarri, bi aldiz errepikatuz. Horri gehitzen zaizkio perkusio propioak —introko txalaparta barne— eta oihartzunak, baina aurkezpen hori eginda, introan erakutsi zaigun bidea eskaintzen zaigu, intentsitate handiagoz orain, erritmo azkarragoz. Berriro goaz hasierako bi fraseetara, txalaparta kenduta oraingoan, biluzirik, “Orreaga”-ren bigarren fraseora zuzenean iraganez. Laboaren ekarpen harrigarrienetako baten aurrean gaude: lehen frase bakoitza amaitzeko, garrasia eztarritik kanpora doan oihua beharrean, arnas-espirazioan egina, inspirazioan eta barrurantz doan eraso moduko batekin txunditzen gaituen horrekin nahikoa ez, eta irrintziaren bertsio ero-desesperatuarekin amaitzen zuen hura, alegia. Irrintzia alegiazko garaipen mozkorraldi batekin lotzen dugu, une euforiko batekin bederen, baina Laboak horri buelta eman eta mozkorraldi horren patetikotasuna jarri zigun aurrean. Gero, 1980an grabatu zuen pieza hura desagertu egin zen bere diskografia antologikotik: 1988ko eta 2007ko lekeitio hutsez prestaturiko grabazioetatik “Orreaga” hura beste mantsoago eta eramangarriago batez ordezkatua izan zen. “Lehen grabaketa 1980koa da, ‘zoramen’ moduko bat tempo guztiz bizkorra eta aparteko indarra dituena. 1984tik aurrera, Mikelek maiz kantatzen du zuzenean, astiroago, eta 1988an berriro grabatzen du”. Hori da 2007ko edizio kanonikoan ematen den esplikazioa, lehen bertsioaren desagerpenaren inplikazioa nabarmenduz^[2]. Baina Deloreanekoentzat, niretzat bezala, lehen hura da “benetakoa” eta ondorengo desagerpenak hori azpimarratu baino ez digu egiten —eta, bide batez, 1984ko Laboaren berragerpenean gertatu mutazioa agerian uzten—. Halere, interpretazio hauek gora-behera, Deloreanek irtenbide bat bilatzen dio Laboak kale itsutzat jo zuen ‘zoramen’ hari: ez haren gordintasuna apalduz, baizik eta introan erakutsi dutena amaieran ere eskainiz. Orreagako odol-mozkorraldi hartan eta haren ondorengo guztietan ez da gure historia amaitu.

Zer esan gainontzeko piezei buruz? Apustu argi bat egin dela hautaketan nahiz interpretazioan. Laboak a capella ematen zituen “Kantuz”-eko koplek beste dimentsio bat hartzen dute hemen, kantuaren hiru akordeak koru batek emanda hasteko, eta perkusio azkar eta alai bati lehentasuna emanez, gero, Laboaren ahotsaren osagarri. Modu horretan, haren tempoa azkartu egin dela dirudi, modu minorra alaituz eta dantzarako gogoa piztuz. Baina azkarregi joan ez gaitezen, eten bat egiten da “Komunikazioa-inkomunikazioa”-ko jario glosolalikoa azpitik ipiniz eta haren gainean organo elektrikoa, perkusioa eta koruak, akorde berdinak mantenduz baina diskoak bere osotasunean seinalatuko digun bidea lehen kortetik agerian utziz.

Antzeko zerbait gertatuko da “Bentara noa”-rekin: akorde-sekuentzia minor oso antzekoa —eta oso Laboarena— mantenduz eta bere kantaera nabarmenduz, pieza alai eta dantzagarria bilakatu du Deloreanek. Baina eskaintzen zaigun desplazamendua “Denbora galduaren bila” piezan agertzen zaigu agian argien. Originalean oinarrizko gitarra-estudio xume zena techno musika elektronikoa bilakatzen da, baina akorde-sekuentzia berdina mantenduz betiere, adi entzuten ez duena despistatzeko lain. “Nola egingo luke egun Laboak bere lana musika elektronikoa baliatuz?”. Galdera horri erantzuteko ahalegin gisa aurkeztu du Deloreanek bere lana. Baina ematen dion erantzunean hasieran aipatzen nuen belaunaldien arteko lotura-haustura antzematen dut nik. Laboak ezin aurkituko zituen soluzioak eman dizkio haren fantasmetatik libre den musikari-talde batek. Leku-aldaketa bat dago hemen, maila teknikotik askoz urrunago doan desplazamendua. Belaunaldi bakoitzak duen aurrekoarekiko betebeharra onartuz: “Jasoko dut zuen arnasa, baina nik erabakiko dut —hori erabakitzerik den heinean, gutxienik— eraman zenuten pisua nire bizkarrean jaso ala ez”. Delorean oso urruti dago joan den mendeko 60etan eta 70etan plazaratu ziren Laboa bezalako kantariengandik, baina ez diote haien ondareari uko egiten; ez dituzte piezak momifikatu, ustez ohoratu gisa tratatzen; beste bideetan barrena dabiltza, bestelakoa da begitantzen duten zerumuga.

ADDENDA: ZER DAGO JOKOAN MUSIKAREN ZELAIGUNEAN. EKHI LOPETEGIREN HIRU GOGOETA
“Musika egitea, pentsatzea bezala, kontzeptu batekin lan egitea da. Material batzuekin lan egiten dugu topagune bat izateko sendotasuna eta gaitasuna duen zerbait sorrarazteko; bizitza bera jokoan jarriko duen ahala izango duena”.

Gutxitan gertatzen da musikari herrikoiengan —oraino balio baldin badu adjektibazio honek— gaitasuna aurkitzea beren hautu artistikoak gogoeta zabalago baten barruan kokatzeko, musikak haien denboran duen bilakaeraren kontzientzia argi baten ondorioz. Baina onartu behar da azken belaunaldikoengan gero eta nabarmenago agertzen dela gogoetarako gaitasuna, eta, areago, esan liteke hori dela haien ezaugarririk adierazgarrienetako bat. Hor kokatu behar dira Deloreanekoen lana eta gogoeta, eta komentatzen ari garen Laboarenganako hurbilketa argi berriz entzun eta uler liteke gogoeta horren baitan. Kasu honetan gogoeta ez baita musikari soilik lotua, musika zentzu hertsi batean hartzen duena. Belaunaldien artean gertatzen den identitate eta tentsio politikoak ezin aparte utzi jokaleku horretan.

Bartzelonan finkatuta —distantzia fisiko horrek izan dezakeen ondorioekin—, azken urteetan Ekhi Lopetegik, Deloreaneko kideak, gogoeta aipagarriak^[3] egin ditu Euskal Herriari buruz, baina, orain eta hemen, musikariaren eginkizunari lotutako “Musika zerbait jokoan jartzen digun topaketa baten aukera bera da” izenburu duen 2011ko elkarrizketa aipatuko dut^[4]. Ez dut osorik irakurtzea merezi duen testua ordezkatuko, baina bai aurreko gogoeta kokatzeko balioko duten hiru ardatz, modu librean euskaratuak, laburbilduko: herri-kultura musikalean gertaturiko paradigma-aldaketaren ingurukoak, musikaren izaera menderaezinaren gainekoak, eta horrek guztiak sortzaileei dakarzkien paradoxen aldekoak:

1. Paradigma-aldaketa herri-kultura musikalean

“Musika-sorkuntzan aldaketa nabarmena gertatu da produkzio musikalerako edukiak nahiz lanabesak modu zuzen eta librean edozeinen eskura jarri diren unetik. Lekualdatze bat gertatu da hemen, desplazamendu akritikoa baina oso positiboa eta benetan politikoa —zentzu horretan kritikoa dena, baina modu berri eta indartsuago batean—: kultura musikalaren zentzuen unibertsoa modu unilateralean desokupatua izan da, eta haren ordena eta estatusa hustua. Paradigma-aldaketa hori alde bakarrekoa eta espontaneoa izan da. Ez du transgresioarekin zerikusirik izan, baina, aldi berean, lege eta aurre-uste asko urratu ditu, mugimendu zabal bezain “arduragabe” batez gertatu dena, arduragabekeria guztiz iraingarri eta arbuiagarri bat edozein kontzientzia politikorentzat”.

2. Musikaren izaera menderaezina

“Musikak gero eta abiadura handiagoz zirkulatzen du, bere izaera arinaz baliaturik, eta horrek behartzen gaitu beste modu batera entzutera eta sortzera. Honek badu zerikusirik kapitalismoak ezartzen duen gauza guztien arteko trukagarritasunarekin, dena aldagarria baita haren ordena zirkulatorioan. Baina ez da interesantea musikan gertatzen ari dena korrelazio soil horretara mugatzea, ezta isiltasunari edo gelditasunari kontrajartzea ere. Musika ez baita “hizkuntza” bat, eduki batzuk komunikatzeko tresna, ezta unibertsala ere. Afekzio-gune bat da, hori bai. Horrekin zer adierazi nahi den argitzen den bitartean, esan genezake ezin dela esplikatu objektu manipulagarri soil gisa, edo ernarazten duen irudiei edo emozioei erreparatze hutsarekin. Ezta alde objektiboaren eta alde subjektiboaren arteko dialektika soilez ere. Kantu bat, aldiz, topagune bat da. Amaitu beharko litzateke kantuen eta musikaren ikuspuntu introspektiboarekin, barnekotasun pribatuari baino egokitzen ez zaion zera horrekin, alegia. Topaguneez ari bagara, horrek esan nahi du erasanak izateko aukera dugula, barnekotasun mugimendua eta astindua elkarrekin datozela, dukegun ardatza mugitzeko horrek eduki dezakeen gaitasunarekin. Musikaren jite dinamikoak berezkoa du nahigabea, bere baitatik ihes doan zerbaiten izaera”.

3. Musika sortzailearen paradoxak

“Musika-sortzailearentzat, disc-jockeya bihurtu da eredu, eta dj batentzat kantuek ez dute jada halako habitat natural bat. Horren ordez, irizpide musikalekin konbinatu edo kateatu litezkeen aleak bihurtu dira kantuak. Informazio dira, eta informazio gisa prozesatu litezke lurralde berrien hegiak markatuz. Kantuaren unitatea desagertu egin da, eta, horrekin batera, egiletzaren kontzeptua bera arrakalatu. Samplerra izan da kontzeptu hori hausten lagundu duen lanabesa; kantuak egilearen eta haren obraren artean sortzen den inguru lauso horretan geratzen dira ondoren, egile kontsakratuen atsekaberako. Musika informazio hutsa bihurtzeak aukera asko zabaldu ditu, baina galdu ere galdu du horrekin. Musikaren espresiorako gune independenteek gorputza lehenesten zuten; musika bera bere grabitatean nahasten zuten, masa eta bolumena ematen zion zera batean. Eta informazioaren jite etereoak trinkotasuna ematen zion gorpuzkera hori galtzera bultzatzen du.

Halere, sortzeak informazioa prozesatzeak baino zerbait gehiago behar du izan. Egileak munduaren aurreko posizio bat hartzen du; horri irmo eusteko borondatez. Musika, denboraren artea, espazio bilakatzen da horrela, geldotuz, kondentsatuz. Indar bat hedatu ordez bere baitara biltzen da, muin dentso bat sortuz”.

• ^[1] Laboaren ikonizazioa 80ko hamarkadarako guztiz gauzatua zegoen, eta orduantxe hasi ziren bera eta bere ingurukoak ondarea kudeatzen eta, nire iritziz, horrek baldintzatu zuen neurri handi batean ordutik aurrerako sorkuntza bera. Horrela ulertu liteke lehen sasoiko aroaren (Lau Bost diskoan jasotakoarekin amaitzen dena) eta ondorengo guztiaren artean dagoen alde nabarmena.
• ^[2] Orreaga-renarekin ez gara salbuespen batez ari. Harrigarria izan zen azken edizio horretan nola izan ziren lehenetsiak lekeitioen bertsio sinfonikoak —guztiz indargabetuak eta zikiratuak originalekin alderatuz—, Laboaren azken aroko joera —1985ean hasiko zena— muturrera eramanez.
• ^[3] Aipagarriak dira Para una crítica del conflicto vasco (2010) eta Ni ez naiz hemengoa. Una reflexión acerca de la lengua, el territorio y la procedencia (2013) lanak.
• ^[4] “La música es la posibilidad misma de un encuentro en el que nos jugamos algo”, jatorrizkoan.

Balea liburuan ageri diren berrogei poemetatik zazpi aukeratu ditu Bidartek musikatu eta kantatzeko, Alexis Therain gitarrista bikainarekin batera. Poema errezitaldi baterako prestatuak dirudite, poemen indarra eta nahia ageriago uzten dituen zubi-lana eginez sortua baita kantua. Baina, “kantuak” al dira? Bati baino gehiagori piztuko zaio galdera hau pieza horiek entzundakoan. Zer da, bada, kantu bat? Modu zabalenean hartuz gero, hitz esanaren eta oihuaren artean dagoen guztia izan liteke hori, baina kantuari dagokion leku gehiena oso modu estereotipatuan indartu den formula batek betetzen du: hitz errimatuak, lelo-errepikak eta mezu zuzen eta sinpleak biltzen dituen formulak. Azken elementu horri erreparatuz, oso urruti geratzen da Metamorfosia lanaren eredua, poema librea baita nagusitzen dena eta musikak ez baitu erraztasun handiegirik ematen hitzak nahiz melodiak gogoan atxikita gera daitezen. Zehatzago esanda, hurbilago dago jazzaren konposizio-metodologiatik, melodia zati bat lelo gisa baliatu, eta horren haritik zati inprobisatuak tartekatzen baitira.

Bide bihurriak dira hitzez eta doinuz ematen zaizkigunak lan horretan, iradokitzaileak bezain iheskorrak, poemetan dagoen giro urduriaz gure entzumena blaituz: “Ulertazue ongi larrialdi bat dela zeren / heriotzak bere buruan sinetsi du gure doblea dela &/ baleak itotzen direla &/ munduek –ene seme maite–/ elgarri tripak egiten dituztela denboraz & herraz…”, dio bi aldiz diskoan musikatua den poemak. Ez dago kontzesio melodikorik, ezta instrumentazioan ere. Therainen gitarrak hitzek bezainbat kolpatzen du entzumena, eta gozotzat hartuko ez dugun zerbait apurka irensteko gonbitea egiten digu.

Gure etxen badira… lana, berriz, kopla eta bertso sorta zaharrez dago osatua erabat, XIX. mendean edo XX.aren hasieran bildutakoak; irratiaren eta diskoen grabazioen eztanda gertatu aurrekoak, “oso aspaldikoak” alegia. Agerikoa da gurean ezohiko arrakasta izan dutela “kantu zaharrez” osaturiko lanek, joan den mendeko 60ko hamarkadatik aurrera diskoa formatu arrunta bihurtu zenetik, musika zabaldu eta entzuteko. Abangoardian saiatzen ziren eta direnen artean ere, askok gordailu zaharretara jotzen dute maiz, Laboaren belaunaldikoak kantu haiekin liluratuta geratu zirenetik. Asko zabaldu dira, bai, kantu eta kopla zaharrak, baina zer dute horiek garaikidetasunetik, behin eta berriz haiengana jotzeko eta joera hori justifikatzeko neurrian? Marie Bidartek, Mirentxu Agerrek eta Pantxix Bidartek egin duten saiakeran galdera hauen erantzuteko intentzio argia agertzen da, eta horregatik gaiari bere orokortasunean heltzeko aukera eskaintzen digutela uste dut. «Modernoentzat, tradizionalegiak izanen gara, eta tradiziozaleentzat, modernoegiak» zioten, besteak beste, BERRIAko elkarrizketan. Tradizionalak dira molde zaharrei jarraitzen dietelako hitzetan, errimetan edo melodietan; baina egungo batek bere erara interpretatzeko hartuko lituzkeen moldeak beldurrik gabe erabiliz –eta batez ere 70eko hamarkadako rock musikak kantagintzan ekarri zuen iraultza onarturik–. Bistakoa da hori tratamendu erritmikoetan eta instrumentazioan, eta baita une batez Deep Purple bezalako talde bati egiten zaion keinuan ere, “Child in Time” kantuaren txertaketa aproposean, “Gure etxen badira” bertso saioan. Kantu horrek “familia drama bat kontatzen du, sexu engainatzeak oinarri. Batek «gizatzar zunbaiteki pilaz gainkatürik» izatea leporatzen diola besteari. Besteak: «Oilo bat jan duñala jaun errejentareki». Eta zer dio “Child in Time”-k? “Sweet child in time / you’ll see the line / the line that’s drawn between / good and bad / see the blind man / shooting at the world / bullets flying / oh taking toll / if you’ve been bad” (“Garaiko haur gozoa, begira ezazu ongia eta gaitza bereizten duen lerroa. Begiratu gizon itsua tiroka munduan, balak airean, ordaina pagatzera behartuz gaiztoa izan bazara”). Keinuaz gain, askatasunak ahalbidetzen duen uztartze emankor batez ari gara: ez dago benetako mugarik “tradizioaren” eta “berrikuntzaren” artean. Ingelesezko estandar bat bertso sorta horretan txertatzerakoan, bi iturri horiek gurean duten egiazkotasuna aldarrikatzen da, baina baita uste baino hurbilago dauden bide ezkutuen gurutzaketa ere.

Geuretzat zahar diren kantu horien anbiguotasuna azpimarratzen da beti, denborak berarekin ekarri dituen aldaketen aldaerak neurtezinak bihurtzen zaizkigularik. Maiz, garaiko eduki misoginoak laudatzen dira, eta horrek zalantzak sorraraz ditzake: zein neurritan mantendu “originalen” gordintasuna? Baina hortxe egon liteke hain justu hautua: “kanta ditzagun kopla horiek, baina egin dezagun geure erara, kantuak sorrarazten dituen oihartzunak pizteko ahaleginean”. Eta horretarako, oso gutxik kontuan hartu duten beste gai bat begiratu beharra dago aurrera segi aitzin: «Nola noten bihurguneak hartzen zituzten gainetik, azpitik, eskuinetik edo ezkerretik…», Marie Bidarten hitzetan, kantu komertzialean –berdin izan “herrikoi” ala “kultu”– suertatu den era «arrunt formateatua» alboratuz. Zorioneko gara afera honek gaurkotasuna duelako gure musikari interesgarrienengan [1].

Mirentxu Agerre, Marie Bidart eta Pantxix Bidart, Behi Bideko Andere Xuriak.

Baina non geratzen da mundu horren berrinterpretazioaren eta Metamorfosia lanaren artean egon litekeen zubi-bidea? Kantatzen diren gaietara jo behar dugu lehenik hori erantzuteko, eta gai horiek tratatzeko izan duten bilakaerari begiratu behar. Baina, azaletik haratago, musikan nahiz kantaeran antzeman liteke askatasun aldarri bera, arestian aipatu formateatze komertzial hegemonikoa gainditzeko ahalegin nabaria. Gaiei dagokienez, bi aukeratuko nituzke lanok tratatzen dituztenen artean nagusi: amodioari loturikoak eta identitatearekin zerikusi zuzena dutenak. Amodioa da mundu zaharrean ia beste ezer ez duen horri geratzen zaion bizipen gizatiar bakarra, eta, maitasuna kantatzen duenean, bertan adierazten ditu bere sentipen sakonenak: “Ahal balitz ene begia zerraturik,/ Ene maite gaztearena argiturik,/ ezar niro ene odola ixuririk” (“Zelüko izarren bidea”). Eta Metamorfosia-n ere, maitasuna jarraitzen du ardatz izaten, belearen irudia metafora nagusi gisa hartuta haren ezina ala nostalgia irudikatzeko: “Amodio hi/tzez kan/poan bizi nahi /ginuke ene /maitale lurrak jun/tatu baina kanpoa iragan…” (“Amodio hi”) edo “Ferekatzen dut gure / larruak hunkitu gabe –balea beste nonbait da–/ noka mintzo natzaio baina ez da mugitzen –urrunegi–/ izpiritu & kantuzko lehengo mendi edo lanbro batuketaz bermoldatua” (“Ur bitxiak”).

Bigarren gaiari dagokionez, identitatea —“nor naiz” edo “zer nahi dut” galderei erantzun nahiz sortzen denarena, maitasunari estuki lotua, bestalde—, ageri da elkarrizketa moduan kantu zahar askotan, bizimodu berri baten bila Ameriketara joan nahi duenak geratu nahi duenarekin ezin ulertuan (“Juan gogo naiz…”) kasu, edo “Itsua eta sastrea”-k duten liskarretan. Ez al da auzi bera Metamorfosia-n agertzen zaigun gai nagusia? Aipatu dudan “Ulertazu ongi larrialdi bat dela” errepikatua ez da salbuespena: “Dentsitate ideala jarraitzen / des-dilindatuz zubiak & elemenia / jauzian aztaz azta / itsasoa zeharkatzen” (“Dentsitate ideala”). Halere, ezin azpimarratu gabe utzi kantu zahar haien eta egungo moldeetan adierazten direnen arteko distantzia eskerga. Lanbro artean edo gutxi batzuen arazoa zirudiena ez horren aspaldian –gehiengoari egokitu zitzaion patuari jarraitzea baino ez baitzitzaion bururatzen denbora zaharretan–, egun gehiengoari eta neurri handi batean norbanako isolatuari ezinbestean aurpegiratzen zaion galdera da. Esan genezake denboran oso urrunetik datorren kontua gurean azken berrehun urteko bilakaeran orokortu dela, eta, zentzu horretan, herri-kantuen adierazbideak izan duen bilakaerak balio digu aldaketa hori konfirmatzeko eta haren arrastoei jarraitzeko. Hari horri lotu behar euskara gaitzat hartuz XIX. mendetik egun arte zabaldu den joera. Mugimendu erromantikoak lagunduta, garai haietan piztu zen hizkuntza galtzeko arriskuaren kontzientzia, bere ondorio guztiekin. Gure etxen badira… lanean bada hasiera haietako adierazle nabarmena, Joxe Mari Iparragirreren Ez bedi galdu euskera sorta: “Beti euskeraz itz egin bada / oso zahar ta gazteak,/ esan ez dedin denok garela / euskaldun bihotz gabeak”. Metamorfosia-n, aldiz, askoz garaikideagoa eta unibertsalagoa egiten zaigun ikusmolde batetik heltzen zaio hizkuntzaren gaiari: “Ene jatorrizko mintzaira ez mintzatua / ez ulertua baina jatorrizkoa ene / halere zerumuga mintzaira / jabetuaren kontrapuntu birjina […] zer egin besterik lehen / kantuaz amoros delarik?”.

Metamorfosia-ren adierazpen poetiko eta musikalean ez da geratzen kantu zaharragoek erabiltzen zituzten makuluen arrastotik. Poema horiek ozen esan eta kantatu, eta, aldi berean, bertso eta kantu zaharrek duten indarra beretzat nahi duenak ezingo du “betikoak bailitzan” bezala tratatu, ondare arkeologiko huts gisa. Tentsio horren adierazle egin zait Gure etxen badira… eta Metamorfosia bata bestearen ondoan entzutea.

[1] Iparraldean batez ere, Zuberoan bizirik dirauen kantatzeko eraren eraginez (Marie Bidarten lanez gain, ikus Agustin Mendizabalen Iparraldeko herri-kantaera tradizionala. Intonazioa anbiguoa).