(Gorka Rubio / Foku)

Hiru hamarkadako ibilbidean zazpigarren diskoa du hau, baina ez du ez bideak, ez helmugak aztoratzen: «Ez dut asko pentsatzen horretan. Disko bakoitza bizitzan egiten dituzun urrats batzuk dira, ez gehiago, ez gutxiago». Lan hau, ordea, «kostatu» egin zaio apur bat: «Pandemiak erdian harrapatu gaitu». Horrek zaildu egin dio proiektua martxan jartzea berriro: «Arrankatu baino gehiago, mantso joate bat izan da. Kosta egin zait, batez ere, 2019. urtearen bukaeran baneukalako aurreikusita nola izan beharko zuen lanak pixka bat, eta luzatu egin da».

Helburua, dena den, «betikoa» izan du: «Kanta onak egiten saiatu naiz». Horretarako, azaldu du hitzetatik abiatu dela batzuetan, eta lan horrek bidea eman diola abiapuntu ezberdinak hartzeko: «Batzuetan izan da norbaiti erantzuten hastea, edo zeure buruari erantzuten hastea bestela; zure kezkak ordenan jartzen». Musikalki haren isla da: «Nigan ere mota ezberdinetako aireak daudenez, eraginak batetik zein bestetik hartzen ditut; hori ere bildu dut oraingo honetan».

Hausnarketarako bideak

Itxialdiaren eta osasun krisiaren bitartean egindako kantuak direnez, lan gehiena bakarrik egin du: «Kantuak egin ahala, moldatzen ere aritu naiz. Beste diskoekin, harparekin egiten nituen kantuak, eta harremanetan jartzen nintzen musikariekin; kasu honetan, egoerak ere hala eskatuta, asko aurreratu dut bakarka». Oraingoan, bukatu antzera zeudenean erakutsi dizkie abestiak musikariei, eta haiek «inpresioak eta laguntza» ere eman dizkiote ondoren, aldaketa batzuetarako: «Horregatik hartu dut hainbesteko denbora diskoa osatzeko; buelta asko eman dizkiot, eta zenbait gauza aldatu: denborak azkartuz edo mantsotuz, esaterako».

Giro «goxo» batetik abiatutako hausnarketek irekitzen dute diskoa, Ganbara abestian: «Azaldu nahian nola bakarrik ez gauden. Gure katramila askok laguntzen gaituzte, eta horiek ordenan jartzeko nahikoa lan badago. Lagun asko ditugu geure barruan, eta horiek nondik datozen ulertu behar da, eta ariketa hori egin dut».

Muga gabeko hondartzara kantuak senari jarraitzea aipatzen du. Zugastik esan du bera ere «ahal den heinean» hori egiten saiatzen dela: «Ahal bezala, erabakiak hor daude, eta senari jarraitzea ere gustatzen zait. Nik uste badaukadala sena batez ere gauza batzuentzako, nahiz eta gero beste batzuekin ohartu hanka sartu dudala; senari balio berezi bat ematen diot, urteetan landuz joaten baikara. Gero, informazio asko pilatzen dugunez, joaten gara geruzak eta geruzak botatzen; lokartzen bezala doa sena, eta horren aldarrikapen bat ere bada abestia».

Hainbat sinonimo ditu padura hitzak; horietako bat lohizunea da, eta Zugastiri «asko» gustatu zitzaion: «Kanta nolabait da ibilaldi bat, hemen, Orion [Gipuzkoa] askotan egiten dudana. Bertan ikusten ditudanak, sentitzen ditudanak lehen aldiz ikusiko banitu bezala gertatzen dira, beti ongi etorriak. Pertsonok, adibidez, agur esaten diogu elkarri, bihar, berriz, leku berean, elkar ikusiko garen arren. Egunerokoa da berriz-behin betiko-berriz sentipen hori, eta erabili nahi izan dut eternitatearen sentsazio hori».

Ez du oharkabez harpa jotzen Zugastik. Musika zeltak haren lanetan eragina izan du. Baina familiatik ere jaso du harrespil edo cromlechen afana ere, eta Mairu baratzetan kantuan jaso du: «Aitona Aranokoa [Nafarroa] zen, eta bertan mairu baratze pila bat biltzen dituen holako gune bat dago Goizuetara bidean. Gune oso magikoa da niretzat, eta nahi izan nuen aitonaren oroitzapen hori horrekin lotu».

Egiazkotasuna

Oi Amaiur lehenagotik egina zuen kantuaren «bertsio berria» da: «Nahiago izan dut oraingoan espiritua gure erresumaren eta hori sortu genuen euskaldunon aktualitatera ekarri; eta ez oroitzapen bezala esan ‘Amaiurko gaztelua amildu egin zuten’, baizik eta, oihartzun egiten digunez oraindik, aitortu gaztelua eta erresuma. Erresuma diodanean, estatuaz ari naiz, ez erreinuaz. Beraz, aitortza politikoa da guztiz».

Euskal kulturaren plaza ere hamarkadetan izan da maskulinoa. Zugasti izan zen oholtza gainera igotzen zen andre bakanetako bat, baina aparteko errekonozimendurik ez du nahi orain: «Nahiago dut aurrera begiratu eta motxila hori ez izan gainean. Nahikoa gauza ditut ebazteko bestela ere, nire buruan eta bizitza honetan. Erreferentea baldin banaiz norbaitentzat, izan nadila erreferente ona. Utzi dezakedan hatsa izan dadila egunero jorratzen ari naizen horren egiazkotasunarena, merezi duen zerbaitena. Hori besterik ez. Nire harridurarako emakume asko dago, denbora askoan ez gara hainbeste izan. Orain aukerak ere denontzat gehiago dira, eta oro har, musikari gehiago dago eta emakumeentzat aukerak gehiago dira».

Diskoaren aurkezpen bira udarekin hasiko du. Kontzertu bat emango du uztailaren 13an, Andoainen (Gipuzkoa): «Kanpoan izango da, aire librean, Leitzaran ibarrean. Gainontzeko kontzertuak gero etorriko dira, udazkenean». Azaroaren 10ean, Zarauzko Modelo aretoan (Gipuzkoa) emango du lehena.

Arratsaldeko bostetan ekingo diote, Oier Guillan idazleak emango duen idazketa tailerrarekin. Garrok azaldu ditu nondik norakoak: «Inteligentzia artifizialak testuen bidez argazkiak egiten ditu, eta aplikazio horietan emaitza zorrotzagoak izateko gakoak emango ditu Guillanek. Hitz gakoez eta bidezidor konkretuez mintzatuko da, zer aukera dagoen azaltzeko».

Horrek bide emango dio Myriam RZMri, tailerrean landutako irudiak mugimenduan jartzeko. Performancea egingo baitu 20:30ean. Bere gorputzean detektoreen erakoak jarrita lan egiten duela aipatu du Garrok, abangoardiako musika sortuz.

Kontzertu eta musika jartzaileek itxiko dute gaua. 21:30etatik hasita, Lumi taldeko kide Nahia Zubeldia eta Manu Matthysek Nokodekerako sortu duten ikuskizuna egingo dute, Nagore Legarreta argazkilariaren kolaborazioarekin.

Irudien ilusionismoa, baina, ez da atzoko kontua, eta Borderline Fabrikan ikusi ahalko da «nondik datorren, prekarioa izanagatik», Garrok azaldu duenez. Itziar Garaluze eta Lander Varonaren Motoscopio instalazioa egongo baita ikusgai. Mugimenduaren ilusioa sortzen duen aparatua dela esan du Garrok: «Zinema iritsi zen gero, ordea, eta honen eboluzioak zaharkitua utzi zuen. Eszena oso txikiak ikusteko balio du, zaldi baten jauzia, pertsona baten erorketa edo musu bat». Bueltak eman behar zaizkio martxa har dezan.

Leire Bilbao eta Jabier Muguruza —ezkerretik hasita—, Jean Marie Ekai, Mikel Aspiroz eta Karlos Aranzegi musikariekin, atzo, Donostian. (JON URBE / FOKU)

Kasu horrek zer pentsatua eman diola aitortu du, eta bere umezaroari buruz hausnartzeko beta eman diola. Galdera bat egin zion bere buruari: «Jabier izeneko ume hark zer desiratzen zuen? Askatasuna? Memoria egiten hasi, eta ez, nik ez nuen askatasunik bilatzen. Nik besteen arreta nahi nuen; batez ere, gurasoena». Helduei mezua zabaldu die, interesa piztu dezaten diskoari buruz, eta inguruan dituzten haurrei aukera bat eskain diezaieten lana ezagutzeko.

Leire Bilbao idazleak egin ditu kantuen hitzak. Hamar abesti dira guztira, eta poemak direla azaldu du: «Poemak narratiboak izan daitezke, eta istorio bat konta dezakete, Txitxarroa eta atuna kantuan bezala. Poztasuna dago, eta tragedia ere bai: umeei ere kontatu behar zaizkie gauza horiek, hitz egin behar zaie bizitzaz: maitemintzeaz, bizitzako harrokeriaz eta tuntunkeriaz. Horregatik dira txitxarro harroa, eta atun tuntuna».

Kilkerraren gau kantua abestiak sentimenduak jorratzen ditu, Bilbaoren esanetan: «Denok daukagu bihotzean kilker bat kri-kri egiten duena, sentitzen duena». Marigorringoa eta labezomorroa kanta bi animalia horien arteko «dialogo esperpentiko» bat da. Kuku-erlojua, bestalde, estresaz eta denboraren erabileraz ohartarazteko da: «Nola ibiltzen garen korrika eta presaka».

Haurrari tiraka eraiki du lana Muguruzak. Haurra zela, tristura, beldurra, kokapen falta, amorrua, zeloak eta inbidia sentitzen zituela azaldu du: «Horiek guztiak sentitzen nituen nik ere: haurtzaro zoriontsuaren mitoa gezur handi bat da. Ume hauskorra nintzen, haur guztien antzera, eta helduleku bat bilatzen nuen».

«Luxu handia da»

Musikan eta literaturan, haurrentzako lanak egiten hasi zen profesionalki Muguruza. Esan du ez dela kasualitatea 11 urte geroago, 2005ean, Mara Mara zigilua sortu izana; helburu jakin bat izan zuen: «Haurrei opariak egitea. Ez materialak, horiek ez dute ia ezertarako balio. Musikaz eta hitzez egindako opariez ari naiz». Musikari guztiak egon dira aurkezpenean, eta, hori baliatuz, Muguruzak esan du maila profesional handia duela kaleratu duten lanak: «Hala joan gara urte hauetan lanak publikatuz. Oso kontent nago Leire Bilbao idazlearen hitz jostalari bihurri ederrekin. Oso pozik, musikariek beste behin egindako lan bikainagatik, baita diseinatzaile eta teknikarien lanagatik ere». Mikel Laboa zena parafraseatuz, aipatu du «luxu handia» izan dela lan prozesua talde horrekin batera egin ahal izatea: «Mikel Azpiroz, Jean Marie Ekai, Karlos Aranzegi eta Leire Bilbao ikusten ditut nire inguruan, eta ez naiz guztiz kontziente luxu honetaz».

Bilbaok «ohoretzat» jo du berriz ere Muguruzaren konplize izatea, 2007an egindako lan bati keinua eginda: «Muguruza kapitaina eta halako eskifaia izanda, Txitxarroa eta atuna deritzon ontzi honetan nabigatzea ohorea da. Ni sinistuta nago umeek literaturarekin duten lehen kontaktua poesiarekin egiten dutela. Poesiak lotura du ahozkotasunarekin eta musikarekin».

Azpirozek nabarmendu du taldeak egin duen bigarren lana dela, eta plazer hartu duela musika moldatuz eta grabatuz: «Barneratuta dauzkagu prozesua eta elkarrekin lan egiteko modua».

Lan egiteko modua «lokomotor» batekin konparatu du Muguruzak: «Hitzak hartu, eta, haietatik abiatuta, ni jarri naiz doinu horiek konposatzen. Gero, Azpirozek egin ditu zirriborro batzuk pianoan, denon artean landu ahal izateko, eta osotasuna eraikitzako elkartu gara ondoren». Hala ere, ez da mekanikoa izan: «Ni hunkitu egiten nau lan prozesua aise atera izanak». Azpirozek jolasean aritu diren irudipena izan du diskoa egitean: «Muguruzak aipatu duen kate horren bidez, joko zelaia eraikita utzi dugu lehenik, eta jolasean ibili gara».

Pier Paul Berzaitz eta Philippe Ezkurra, Baionan, Uharte bat diskoaren aurkezpenean. (Bob Edme)

Andres Kamio Elkarren musika arduradunak azaldu du Berzaitzek beti izan duela lotura hertsia musikarekin. Izan ere, Guk taldearen sortzaile izan zen, eta badu ibilbide propio luze eta oparoa; hau du zazpigarren bakarkako lana. «Harro» da Berzaitz emaitzarekin: «Diskoagatik, eta baita euskal memorian aztarna uzteagatik ere».

Hiru bide nagusi jorratu ohi dituela aitortu du kantariak. Amodioa, izpiritua, eta herria eta hizkuntza, zeinak «batera doazen». Diskoan bildu dituen kantuen hitzetako batzuk Xabier Lete eta Xabier Amurizarenak dira, eta beste batzuk egileren bati berak itzuli dizkionak. Arimari loturik, adibidez, Joan Gurutzekoa poeta «mistikoaren» bi poesia daude diskoan.

Beste zenbait kantu apaindu egin ditu: «Neurriak kanta pianoan aurkeztu nuen aspaldi; orain, akordeoiarekin, tronpetarekin eta perkusioarekin beste melodia bat erantsi diogu». Mixel Labeguerieren Bakearen urtxoa esaterako, Ukrainako gerraren karietara sartu du.

Elkar estudioan grabatu dute, Victor Sanchezen gidaritzapean. Ezkurraren lanari gorazarre egin nahi izan dio Kamiok: «Hura izan da ekoizlea, eta gustu handiko moldaketak egin ditu musikarien lana eta ahotsak egokitzeko». Musikari «handiek» ere jarri dute alea Kike Arza aritu da kontrabaxuan, eta Marie Helene Gastinel perkusioan.

Ezkurrak berak, «asko» eskertu dio Berzaitzi proposamena egin izana. Esan duenez, batzuetan erraza zaio moldaketak egitea; besteetan, ez horrenbeste. Estiloaren araberakoa dela azaldu du, eta erronka bat izan dela poesia tradizionala kantu bihurtzea: «Desafio gisa hartu dut emozioa transmititzea. Hori izan da kasik nire lanik handiena».

Zuzenean grabatua da

Musika akustikoz eginak dira kanta guztiak, eta dena zuzenean grabatzeko erronka jarri zion Ezkurrak bere buruari: «Disko batzuk emeki-emeki grabatzen dira, bata bestearen gibeletik, baina, batera eginez gero, beste emozio bat hartzen dute». Diskoak bere lekua «hartuko» duela ziurtatu du.

Berzaitzek onartu du «plazer handia» hartu duela diskoa grabatzen. CD formatuaren garrantzia ere azpimarratu du. Aztarna uzten duen material bat denez, fisikoki «irauten» du: «Ez zaio diskoak grabatzeari utzi behar Euskal Herrian».

Atharratzen (Zuberoa) aurkeztuko dute abenduaren 18an, 18:00etan. Emanaldia elizan izango da, Lauburu taldearekin.

Mikel Gorosabel eta Asier Serrano Loreleiko kideak, ‘Ekografiak’ diskoa eskuetan. (Andoni Canellada / Foku)

EH Sukarra taldearen diskoetan hasi ziren Serrano eta Gorosabel kolaboratzen, eta lankidetza horren ondorio izan zen Lorelei taldea. Bi diskoren eta bi urteko zuzeneko ibilbidearen ondoren, duela 22 urte erabaki zuten taldea «lurperatzea». Bakoitzak bere bidea hartu zuen: Serranok bakarkako zenbait disko eta liburu kaleratu ditu —Linbotarrak lanarekin Euskadi saria jaso zuen 2017an—; eta Gorosabelek diskoak grabatzen jarraitu zuen talde ezberdinekin, EH Sukarra, Norton Klub eta Barne basoanekin.

2020an elkartu zen bikotea Antxon Sarasua eta Loiola Maderarekin batera, eta erabaki zuten antzokietara itzultzea. Hiru kontzertu jendetsu eta arrakastatsu eman ondoren, osasun egoera zela eta, bertan behera utzi behar izan zuten.

Musikari dagokionez, lan «oso arina» izan dela adierazi zuen Gorosabelek: «Oso elkarlan polita izan dugu. Ni hasi nintzen lehen aipatutako kanta bat bidaltzen eta poliki-poliki Serrano erakartzen». Serranok idazten dituen letrak «oso ondo barneratzen» dituela aitortu zuen. Letra «ederrek» kantua bera, melodia bera «goraipatzen» dutela esan zuen: «Bietatik behar du abesti batek ona izan dadin, eta hori lortzeko oso erraz egin dugu lan».

Eskertza elkarri

Ekografiak diskoa zuzeneko kontzertuetara itzultzeko aitzakia izan dela zehaztu du Gorosabelek. Proiektu berriak askotariko abestiak biltzen dituela gehitu du ondoren: «Kanta batzuk oso intimoak dira. Gero badaude, lehenagoko Lorelei gogora ekarriz, poperoagoak, potenteagoak direnak». Eskerrak eman zizkion Serranori bere «barruko kutxan» zituen melodiak «kanporatzen» laguntzeagatik: «Disko honek lagundu dit barruko bozetoak osatzen eta garatzen».

Serranok ere egin du aitorpenik: «Duela bi urte eskas ebakuntza bat egin zidaten. Horren ondorioz, minberatuta geratu nintzen, ezertarako gogorik gabe». Minak hartuta zegoela, Gorosabelek luzatu zion diskoa egiteko proposamena, eta orduan idatzi zuen “Ekografiak” kanta. Kultura, artea, sorkuntza oro har, «ukendua» zela konturatu zen: «Badauka botere baltsamiko bat. Abiada bizian planteatu zidan eta oso urrun ikusten nuen». Hala ere, astebeteren buruan, zazpi kanturen letrak idatzi zituela kontatu du: «Edozein medikamentu baino ederragoa izan zen. Oraindik hunkitu egiten naiz pentsatzean. Edozein sendagai baino hobea izan zen Mikelek eskaini zidan eskuzabaltasun hori, berak buruan zituen melodiei hitzak jartzearen proposamen hori».

Ekografoen tarota

Gai «pertsonalak» bildu ditu Serranok, baina uste du letrek badaukatela irakurketa «unibertsala»: «Nire lana izan da gure minetik, gure iraganetik, oihua berreskuratu eta oihartzun bihurtzea. Nolabaiteko terapia ariketa bihurtzea». Orokortua den minari erantzun nahi izan diola esan du.

«Ekografoak dira gaur egungo tarot irakurleak», aipatu du Serranok ironiaz. Tarot irakurle «modernoak» direla kontatu du, eta harritu egin zela ekografia bat egitera joan, eta koloretan ere izan daitezkeela esan ziotenean: «Haiek bakarrik dakite identifikatzen gertatzen zaizuna, barne munduan gertatzen dena».

«Zuri-beltzeko mina» koloreztatzeko lanean ahalegindu direla aipatu du idazleak: «Zebra jantziarekin aritzen den min horretatik, koloredun gamelu bat egitea izan da gure lana. Nostalgia oparitzea». Adibideak jarri ditu: «Iraganera bueltatzea maitale ahaztu bati berriro ere musu ematea da. Eta konturatzea oraindik ere bagarela gai samurtasunarekin gure laztanak eskaintzeko». Diskoa entzun ahala, norberak bere «ekografiaren irakurketa» egitea gustatuko litzaieke egileei. Kiromantzian aditua den pertsona batek egingo lukeen antzera, haien esanetan: «Jabetzeko norbera dela bere barne-mugimenduen eta barne-sentimenduen irakurlerik abilena».

Elkar estudioan grabatu dute Ekografiak, Victor Sanchezen gidaritzapean. Azala Nagore Martinezek egin du, akuarelaz, eta urte amaierarekin batera hasiko dute «epe luzerako bira». Taldeko kantariak erantsi du oparia ere izan litekeela diskoa: «Iraganeko maitaleek elkarri oparitu diezaiokete disko hau, egungo bikotekideak askorik haserretu gabe». Erantsi zuen laztan zein musu bat «inofentsiboa» izan daitekeela; ez, ordea, Ekografiak diskoa: «Mina eta iragana ekartzen dituen lana baita».

Aurten 25 urte dira taldeak lehen lana kaleratu zuenetik, eta, itzuleran, Lorelei «bizirik lurperatu» zutela azpimarratu du Serranok: «Harramazka atera dugunean, konturatu gara barkatu digula».

Gorka Gaztanbide + Paul San Martin + Lidia Insausti + Mikel Makala = Arima Soul

2020an elkartu ziren Makala eta Insausti Arima Soulen eta bost kantu atera zituzten. Aurrerago batu ziren Gaztanbide eta San Martin, xede jakin batekin, Makalak aitortu duenez: «Soularen antzeko giroak euskaraz lantzea».

Taldearen osotasunak lortutako emaitzarekin kontent dago Makala, eta aipatu du denen bertuteei esker izan dela: «Lidiak duen ahots potenteari esker, Paulek bluesean duen esperientziarekin eta Gorkak jazzarekin duen loturak ahalbidetu du emaitza horren ona». Binilo eta CD formatuetan eman dute argitara, eta lehenengoa «xarmagarri eta garrantzitsua» zaiola esan du Makalak.

Hiru gairen inguruan biraka

Insaustik jarri dizkio hitzak melodiari, eta hiru atal bereizi ditu: elementu naturalak, maitasuna eta gizartearen hausnarketak. Natura aipatuta, Ilunabarra kanta jarri du adibide gisa; egunaren momentu hori kontatzen du, ipuin bat izango balitz legez. Zerbait abestiak, berriz, «puntu erromantikoa» du, eta esan dute kideentzat «berezia eta pertsonala» dela.

Aldarrikapena da Insaustik landu duen azken mintzagaia. “Gu andereak” kantuan dator, eta emakumearen «ahalduntzea» azpimarratu nahi izan dutela adierazi du: «Mezu indartsua dauka». Bideoklip batean aurkeztu dute, askotariko emakumeak ageri dira. Hori da kontatu nahi izan dutenaren «gakoetako» bat: «Kulturalki asko hitz eginagatik, hutsuneak bete egin behar ditugu».

Azalak «borobildu» egin du

«Ohorea» da Makalarentzat Lalo Lopez gitarristarekin izan duten elkarlana: «Ilunabarra eta Zerbait kantuek haren gitarra potentea behar zuten». Ez da albumeko bakarra izan. Broken Brothers Brass Bandeko Ion Celestino eta Adrian Martinez ere aritu dira tronpetan eta tronboian. «”Arima du” eta “Gu andereak” haizatu dituzte».

Azalari mamia Carles Closa Bartzelonako diseinatzaileak jarri dio. Borobil bat da zuria beltzez eta beltza zuriz dauzkana. «Artelana» egin du, Makalaren ustez, eta bi interpretazio ematen dizkio: «Batetik, gu izan gaitezke, zuriak musika beltza egiten; bestetik, nola gu garai ilunetan sortu ginen, apurka-apurka argirantz egindako jirabira ere irudikatzen du. Borobildu egiten du diskoa». Victor Sanchezek egin duen lanari ere aipamen berezia egin diote, hura ibili baita estudioko lana gidatzen.

Insaustirentzat, bestalde, koru lanak egiten aritu zaizkionak kolaboratzaile «oso bereziak» izan dira. Noa Egiguren eta Lide Hernando. Abeslariak biak; Noa and the Hell Drinkers taldeko ahotsa lehena, Liher taldekoa bigarrena. Hirurek konpartitzen dute Ispirit Gospel proiektua, eta, Insaustiren esanetan, nortasun handia eman diote lanari haien kolaborazioek. «”Gu andereak” eta “Lokatzan dantzan” kantuetan soul ukitu hori asko nabaritzen da. Mezua ondo islatzen du». Izan ere, “Gu andereak” abestiak badu aldarrikapenetik: «Iritsi da unea urrezko kaiola husteko, batuko gara ahizpa guztiak aske hegan egiteko». Aurrerapauso asko ematen ari badira ere sozialki, arlo askotan oraindik «ahalduntzea» falta dela gehitu du Insaustik.

Zortzi kantu dira denera, eta adin eta pertsona ororentzat egina dela aipatu dute musikariek. Gaztanbideren esanetan, soinu «alaia eta freskoa» dakar obrak: «Garapena nabari da hasieratik hona, eta definitua dago, pertsonalagoa da». Urriaren 14an, Imanol Larzabal kultur aretoan egongo dira, Donostian.

→ Arima Soulen kontzertu agenda