Lehen erantzunak, haurtzarokoak, hildako onak zeruan bizi direla dio, eta gaiztoak, berriz, infernuan. Hobeto esanda, hildako gehienek epe luze bat pasa behar izaten dutela ez zeru ez infernu den atsedenik eta lorik gabeko “purgatorioan”, non sentimendu asaldagarriek etengabe larritzen dituzten. Gogoan dut nire amak egunero errezatzen zuela “purgatorioko anima gaixoen alde” eta zer-nolako inpresioa egiten zidan esaldi horrek. Baina txalupariarekin topo egin nuenerako, joan den mendeko 80ko hamarkadan, banuen beste erantzun eramangarriago bat: “Hildakoak bizirik gaudenon memorian bizi dira, eta bizi ziren garaian egindakoaren arrastoetan”. Hildako horiek artista izanak baldin baziren, beren obrak balio berezia izaten jarraitzen du ondorengoentzat, haien memoria –haien bizitza– luzatuz.

“Gure hildakoen izpirituak ibai honetan bizi dira, eta berehala haragitzen dira jaiotzear daudenengan. Hori lortzen ez dutenak hemen dabiltza haserre eta alderrai, eta haiekin moldatu behar izaten dugu, ez modu goxoan…” bota zidan txalupariak, nik zer esan aukeratu ez nekien bitartean. Begi bistakoa den zerbaiten sendotasunez adierazi zidan, eta nabarmen utzi nire pentsamenduen ahuldadea. Baina konturik harrigarriena hildakoen ahotsari lotuta etorri zen. Beraiek ametsetan entzuten zituzten haien kexu edo erreguak, eta baita oihanetik zetozen hots eta xuxurletan. Sinestezina egiten zitzaion txalupariari nirekin nuen kasete haietakoetan entzuten ziren ahotsak bizienak nahiz hildakoenak gorde zitezkeenik. “Itzela da, gero, zurien magia!” zioen, txundituta.

Esan bezala, Mizel Thereten emankizunak eraman nau hau guztia berritzera, orain arte hamaika aldiz entzundako Laboaren ahotsa oso bizirik den norbaitena egin baitzait oraingoan ere. Baina dantzariaren jarreraren poderioz ahots hura hildakoen artetik zuzentzen ari zitzaidala jabetu nintzen. Laboak arrasto indartsua utzi zigun bizirik zen bitartean; eta modu horretan betikotu da, nire bigarren erantzunaren arabera. Baina –modu horretan trabatu zait txalupariaren egia– ezin berraragituz dabil hildakoen ibaian, bertako fantasma eta izpiritu gaiztoekin deman, baita haserre eta etsituta ere, jabeturik oraino bizirik gaudenok zer ulermen makal eta erabilera fribolo egiten dugun bere ahotsaz eta auhenez. Etsituen dabilenean, suntsitu nahiko lituzke haren arrasto guztiak, eta, aingura horretatik libro, arima arinez etorri ama berri goxo baten sabelera. Baina ezinezkoa du –hain baita latza zurien magiaren ondorioa hildakoen artean–, eta une batzuetarako bada ere, bere burua eskainiko dutenen bila dabil gure artean, bakerik ematen ez dioten bere ahotik atera ziren hots eta arrangura madarikatu haiei bide bat aurkitu diezaiogun.

Une batzuetako bederen, Mizelengan aurkitu du Mikelek bere gorputza utziko dion adiskidea, bitartekaria, baina ez edozein baldintzatan. Contrappasso legearen jakitun, Mikelen ezaugarrien kontrakoak behar ditu haren zama eroaleak: ahotsa zuen hark, isilik behar du honek; gitarraren gibelean ezkutatzen zen figura herabe eta ikaratuaren ordez, gorputz soilez bete beharko du honek egin beharrekoa. Mikelek utzitako zenbait arrasto aukeratu beharko ditu beste behin, eta hildakoaren izpirituaren oraingo behar larriei bidea egiten saiatu. Magia magiaren gainean ipintzen duen erronka beldurgarrian.

LAUKI GORRI BAT ILUNTASUNEAN

Iluntasun tenkatu batek girotzen du hildakoen eta bizirik daudenen arteko tratua. Eta isiltasun batek. Badaki bitartekariak, bestalde horretan sartu orduko, ezin izango duela onik itzuli, hango mandatarien lana behar bezala beterik ezean. Kontzentrazio handiz jarri da gure gizona espazio horri so erpin batetik: soka gorri batez zoruan marraztua den lauki beltza da beste dimentsioa irudikatzen duen espazio magikoa. Isilik eta geldi. Dimentsio horretan barneratzeko une egokiaren zain.

Oraingoan, halere, ez du urrats hori guztiz bakarrik emango. Lauki beltz horri begira, beste amildegi ilun bat betetzen duen jendetza dago, bitartekaria bezain urduri, eta bien artean –laukira sartuko denaren eta begiraleen artean– medium guztiek sentitzen duten bakardadea nabarmenagotu egingo da.

Eman du pausoa dantzariak, baina ezin digu aurpegia erakutsi. Begiraleei bizkarra emanez jarraituko du denbora luzez, espazio hura berea egin bitartez bederen; hildakoaren ahotsarekin bat egin arte luzean. Pauso batzuk eman eta zorua haztatzen du, saihetsetik etzaten da. Zutitzen denean, bi eskuak lurrean eta oin puntetan, korrika ziztuan aterako den atletaren moduan ipiniko da baina, aurrera jo beharrean, buruz lurrera eramango  lukeen mugimendua geldituz. Erorikoa gerta ez dadin, oinak lurrean jarri, makurtu eta etzan egiten da beste behin saihetsean, lerro zuzen luzea marraztuz: beso bat gorputzean atxikia, eta bestea ere luze, burukia eginez. Astiro, gaineko besoak bizkarra bilatzen du, azpikoa bere bila doa, eta, lehen aldiz, hegalak irudikatzen dituzte, baina hegal asimetriko eta dislokatuak, figura etzanari hegazti eroriaren irudia ematen diotenak. Zutitu berriz –bi oin-puntak, bi esku-ahurrak zoruan– eta, oinez berriro, arin oraingoan leku bila, urruneko iluntasunera soa, zutik eta gibelez lekukoengandik. Isiltasun luze hori gitarra ezagun baten notek urratzen duten uneraino.

HEGAL HAUTSIEN EGONARRIA

Laboak utzi zizkigun grabazio guztien artean ez dago “Orreaga” bezain intziri irrintzi asaldagarriagorik. Bortu hertsi batean suertaturiko pasarte odoltsuenera jo zuen horretarako, Erdi Aroko antzinatean euskaldunak ere nor bazirela adierazteko odolez izenpetu zuten batailara. Koblakariek derrotatuak besteak izan zirela azpimarratu zuten, behingoz, beste horiek gerora handi eta boteretsu bilakatu badira ere. Joan den mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran plazaraturiko pieza hura bakana izan zen Laboaren kantutegian, eta muga bat seinalatu zuen. Eta seinalaturiko muga arriskutsu hura nola zeharka zitekeen erakutsi zigun. 

Gerora, Herioren hegal hotzaren ukitua sentitu berritan, damutu egin zen agian gehiegikeria hartaz, eta ezabatu egin nahi izan zuen ausarkeria hura. Lehenik, heriotza bera ohoratuz bizitzaren lege gisa: “Orreaga” haren grabaketaren hurrengo diskoa (Sei, 1985)  horixe izen zen funtsean, heriotzari eskainitako aitorpena eta gurtza apala: “Zahar bezain prestu odola zaut hoztu, bihotza ere laztu, gorputza beraztu. Oraino gazte banintz banuke gostu!” Otxalderen bertsoak baliatuz lehenbizi. Gero, Xabier Leteren lirika etsia: “ni ez nintzake oinazearen menpeko mixerablea; oihu zekenen destinatzaile, etsipenaren semea” edo “nolabaitezko kate geldian, unez uneko lerroan, guztia present bihurtu arte nor izanaren erroan”. 60ko eta 70eko mozkorraldi asaldatuaren ostean eta Herioren ukituaren segidan, harekin bakea egiten saiatu zen kantaria. Ezabatu egin nahi izan zuen, baita memoriatik ere, “Orreaga” salbai lotsagabe hura, eta izen bereko beste bat grabatu zuen hurrengo hamarkadan. Bigarren horri lotu zaio dantzaria keinu haren leialtasunez, gauzatzen ari den exorzismoaren abiapuntu gisa.

Ezpata odoleztatuak lurperatuak izan dira, eta inoizko arrano-hegal handiusteak hegaldatzea ezinezkoa duten hegal hautsiak bilakatu dira. Nekatua da ahots hori, gehiegi luzatu eta itoan airea antsian hartzera behartua da etengabe. Antsia eta hegalen ezina. Oinak iltzatuak dira zoruan, eta ahots murmurioarekin batera, beso-hegalak figura berrosatzen saiatzen dira. Ez luzerako, antsika hartuko baitu airea behin eta berriz bestaldeko izpirituak, eta figura berriz hautsiko da behin bitan hirutan. Handik aurrera, etsia onartuz bezala, bi besoek irudi biluzia osatzen dute, erdi hegal, erdi helduleku –beso-hegalak dira, aurpegiarekin batera, beltzez estali gabe dauden gorputzaren atal bakarrak–. Beso-hegal ezinduak gorputz zut eta geldoarekin hasiko dira deman; esku zabalduak ukabiletan bilduko. Askatuko badira, aurretik zerbait borrokatu behar dute, baina hutsean dabiltza. Borrokak ezin, eta berriro bilatzen ditu hegal hautsiak dantzariak, bigarrena izanda enegarren ahalegina dirudien batean, askeago, bada, oraingoan. Ahotsa nagiak utzita baitabil dagoeneko, gardenago ematen digu auhena, murmurio etsian jausi bitartean, arnas itolarrian. Oihua irrintzi zoroa bihurtzen denerako atxikita geratzen zaizkio hegal hautsiak dantzariari gibelera, eta askatzeko ahala eginagatik ere, ezin du. Ez du berehalakoan lortuko; gorputz osoa astinduko dio beste behin dardarak, ahotsaren murmurioz, askatuko badira.

Heriotzarekin nolabaiteko ituna egin duenaren bigarren “Orreaga” honek alboratu du lehen haren erokeria lotsagabekeria, baina, ahaleginduta ere, ez da errekuperatuko gehiegikeria hartaz. Eta bitartekariaren gorputza abaildu egiten du horrek azkeneko arnasa hautsiekin. Iluntasuna nagusitu da oihu askatzailea izatera ailegatu ez den marmara lo-kanta bihurtzen denerako, azken erruki bila. Amets gozoen esperantzarik gabeko lo-kanta. 

Begien aurrean dugun dantzariak, bitartekariak, ez du lo nahasi horretan erori nahi, bere eginkizuna hasi besterik ez baita egin, eta nekez bada ere, eseri egingo da, jarriko da kokoriko, bilatuko du zutikako jarrera eta hegal hautsiek emango dioten egonarria.

Zutik eta gibelez, zeharka ematen ditu urratsak, eskuinaldetik ezkerraldera, atzeraka gero, beso-hegalak gorputzean limurtuz egokitzen diren arte isilik, seinale baten zain. 

Lauki gorriz hertsitako espazio hori kaiola bat baino zerbait gehiago litekeelakoan; espazio zabalaren norabideak sumatu nahiko lituzke itxituran voyeur ezinduak: eskuinaldetik ezkerraldera doazen urratsak hego-mendebaletik hego-ekialdera doazenak, eta atzeraka emandakoak, iparra bilatu nahi dutenak… Hori, ordea, dantzaria baino kateatuago dagoen begiralearen ameskeria baino ez da, eta kaiolak, kaiola darrai. 

Seinalearen zain, lepoa garondoa igurtziz esku batez biratzen da, lehen aldiz soa eta aurrealdea jendearengana bihurtuz, une labur batez bederen. Jarraitzen du bere ibilian, eta beste behin bizkarrez lepotik eskuak askatu, eta besoak libre arinki hegaldatzen dira. Behin eta berriz hegaldatzen eta lepora bihurtzen, egurraren lehen kolpea entzuten den arte; unearen zama erakutsi digun neurririk gabeko isilunearen ondoren.

TXORIA ZAUDE ISILIK 

“Itsasoa eta Lehorra” izan zen Herioren hegal hotzak Laboa ukitu ondorengo lehen lekeitioa, egurraren hotsez abiatzen zena. Lehorra bezain leuna da hots hori, ataka horretan lasaitasuna eskaintzeko gai dena. Asko luzatu egin baita orain arteko eginahala. Aukera ematen dio dantzariari soa une batez guregana zuzentzeko. Berak ezin badu ere, egurraren hotsa hegaldatzen da, eta horrek ematen dio bitartekariari atsedena hartzeko aukera: figura luze etzana, beso baten gainean burua, bestea saihetsean. Hain gurea bilakatu dugun egur-hotsak ez dio melodiari leihoa zabaltzen, ezta gainontzeko tinbal gehienei larruek eskaintzen dioten epeltasun hurbila ere, baina aski dugu jo lehor horrekin. Kantariaren ahotsa jo soil horretan sostengatzen da, eta gitarraren ukitu aratzean. Aski du horrekin dantzariak loa debekatzen dion ohantze ilunetik altxatzeko. Badaki ezingo duela denbora neurtu lauki ilunean dagoen bitartean.  Denboratik at barneratu baita bera ere, hildakoekin harremanetan jartzeko nolabait, haien kondena bera betetzea baitu baldintza.

Nekeza zaio zutik jarraitzea ere; ezinezko ia, berean irautea. Esku batez eta oin-puntez eutsi behar dio oreka zailari, zerbaitek behin eta berriz eragozten dion bertikaltasunaren duintasunari. Dantzariaren mandatariak ez duelako dagoeneko zutitu nahi, agian. Hegan egin nahi du berak, txori izan. “Txoria zaude isilik, ez egin nigarrik” dio melodiara ailegatzen ez den ahotsarekin. Baina ez hegazti ez gizon honek ezin du hegaldiak berezko duen harmonia eta grazia eskuratu. Flauta gozo batek gogoraraziko digu grazia horren zera, gero eta azkarrago doan egurraren eta gitarraren gainetik, giza ahotsaren gainetik, eta baita jaso ezin den mediumaren gainetik ere. “Nik eramanen zütüt xedera laxaturik Orhiko bortutik, ororen gainetik” entzuten badu ere, honezkero ongi daki lotzen duten xederez ezingo duela kantuak libratu.

Hautsia du mugimendua pausoa jarrera bera. Eta egur-hotsaren jarraian gizaki ezin hegaldatu horren gainetik jarraitu eta jarraitu egiten duen zerbait ere ageri da. Ez baitago gure zain Unibertsoa bizitza bera,Laboaren hitz hautsiek nahiko luketen eran. Askatu da Laboaren kantua, hiru mailatan eskaintzen zaigun musikan –egurra gitarra ahotsa–, eta gehitzen doa mugimenduaren arintasuna, hegaldatzeko ezintasunetik libratzeko gai ez bada ere. Mizelen gorputzak egurraren trostari jarraitzen dio, erritmoari loturik naufragoak bereari legez. Azkenerako, egur soil eta geldoa zena, egur soil baina azkartua, bizkortua, ihesean doana geratuko da: gizona zutituko da, beso bat guztiz zabalduko du, baina berehala zoruan iraulka amaituko, berriz altxatzeko, berriz etzateko; zutik ezin duena etzanda saiatu ahal izateko. Isiltasunera, iraulka sortu den gelditasun sorgorrera bultzatua, beste behin.

URRUNETIK HELDUTAKO ABAILDURA

Bilatu zuen irtenbide bat Laboak 80ko hamarkada luzean, eta egurraren arrimuan egindako ahaleginari urrutirako bidaia batek jarraitu zion. Ipar Ameriketara jo zuen oihartzunen aztarnen bila, eta aspaldian estimatzen zuen eskuez (B. Brecht, “Gaberako aterbea”) eta jazz-soinu maiteez (“Round Midnight”, Thelonius Monk), Atxagaren laguntzaz baliatuz (“Galderak”, “Antzinako bihotz”) indio harro eta derrotatu haiengana bidaiatu zuen, Cherokeengana, bizitzaren taupada haztatzeko. 

Bidaia horretan harrapatuko du gizona hurrengo giroak: akorde frankoek eta kantu baikorrek. Kontsonante bigunek eta bokal luzeek; espazio osoa beteko duten taberna giroko ahots abegitsuen bakeak. Ahots-ehundura horrek kulunkatu egiten gaitu; zutik irautea eramangarri egiten. Eta kulunka horren barrutik ailegatzen zaigu makil-hotsez borroka galduaren oihartzuna. Dantzaria, hildakoaren bitartekaria, jendeari begira dago horretarako, eta bere mugimenduek ez dute gure nahiko genituzkeenak bortxatzen. Gibeleko ahotsen bigungarria berehala desagertzen bada ere, kantuaren goxoak jarraitzen du gu kulunkatzen; iraun genezake oraingoan. Berehala, halere, hotsak aldatu gabe, kulunkaria zena aldarrikatzaile bilakatzen da; ondo ezagutzen ez dugun zer edo zer burutzera estutzen gaituen burrunba ozena. Eta hegalak mugitzen badira ere, haien ondoren gorputz osoa lekualdatzen badoa ere –oin-puntatik orpora eta orpotik oin-puntara–, ez dute oraingoan ere bere helburua beteko. 

Apaltzen doa kantua, eta mugimenduak –espasmo jarraituak, larritasunera hain erraz eramaten gaituenak– urrundik datozen hotsen iragarpenari jarraituko dio. Cherokeen “Oinatz tinkoen dantza”-k ustekabean harrapatuko gaitu, eta sabelpetik gora sartuko zaizkio dantzariari zintzarri eta oihu dantzagarri horiek: bi oinak zoruari atxikita, dardara betean jarriko dute, beso-hegalak abaildurik, barne-indar horrek astinduta baina inora eramateko gai ez dela. Hots horien zartada jaso ostean itzuliko gara aurreko ahots-ehundura ezagunen epelera, baina ezberdin bilakatu da honezkero. Besoen abaildura gorputz osora pasako da, eta goitik behera etorriko da gizona kokoriko makurturik indarge, azken hotsak, beste behin, murmurio apal eta isiltasuna bihurtzen diren arte. 

Ez daki zer eta nolakoa izango den hurrengo mezua; antzinatera edo aitzinera bultzatuko duen, honezkero eramangarri egingo zaion… Bestaldeko hots eta ahots-uholde bakoitzak uzten baitu horrela, interludio bakoitza hutsetik abiatzeko enegarren ahalegina bilakatzen zaiolarik. Zatikatua, dudakor suertatzen da oraingoan, baina lehen aldiz eta segundo batez bada ere, besoak askatu egin zaizkio. Airean marraztutako keinuak berak eramaten du errepikatzera; indarra berriro bildu eta beste nonbait hainbat aldiz hegaldatzera. 

ZERUTIKO MENDEKUA

Oso gainetik datorren ezustea gertatzen den arte. Esku-zartada urratuak eta ahots desesperatuak: “Gernika”. Egin berri duena lege zurrun baten urraketa barkaezina dela gogoraraziko dion jainko mendekatiaren sententzia.

Aurpegira jotzen dute, orain indar larregiz, lehenago gorputzean ezartzen ziren eskuek, hura desitxuratu beharrez. Larritasuna berriz, hegaldatze-ahalegin debekatuaren ordaina, bere baitatik sortzen ez diren bisaia imintzio beldurgarriak beteaz. Giza fonema zabalenak laburbiltzen du auhenik unibertsalena: Aaaaaaa!  Ezin hobeto adierazi aurreko mende hasieratik sorturiko gerra hilgarrienen entsegu orokorraren espantua. Auhena aldarria bihurtzen denerako ezingo dio dantzariak zutik eutsi, eta inoiz baino nabarmenago kaiola bihurtu zaion espazio bakar horren baitan lasterka abiatuko da, ezin gelditurik. Erorikoak lasterka desesperatu horren ponpa dira, eta laukiaren ertzak zango-zapaltzearekin markatuz beste norabide bat bilatze premia. Gero eta itogarriagoa zaio hasiera batean beste dimentsio bateko –hildakoen espazio mugagabeko– espazio infinitua zena, eta zenbat eta arinago egin laster, orduan eta irtenbide itsuagoz aurkitzen da, alferreko ahaleginean etsi arte, burumakur ibili baita hasieratik, besoak ere zangoetatik ezin askatuz.

Denboraren neurria aspaldian galdu duenez, ez daki zenbat iraungo duen proba honek, eta ezin du jarraitu, jarraitzea ez bada laukiaren erdian etzanda geratzea, amarik gabeko pietà bakartia. Arnasak eragindako mugimendua besterik ez zaio antzematen, haika mutil-en xuxurla –erdi lo-kanta, erdi iratzargailu gozoa– bere bila datorren arte.

HARRO DABIL GAUR EGUN ZUZENGABEKERIA

Etzanik dagoen gorputz erori hori biraka hasten da zoruaren planoan, erlojuen orratzen antzera, neurrigabeko neke batek eragindako zama gailendu ezinean. Eseriko da halere beste behin, jarriko da kokoriko, eta besoek gogoraraziko diote ez direla beso, hegal baizik; hildakoen kondenak ez baitu hori eragozten. Ahaleginen ahaleginez berriro jaio nahi duten hegalek gorputz abaildua jasotzea lortzen duten arte.

Geuk, begiraleok, badakigu honek ezin duela askoz gehiago iraun. Baina hildakoen eremukoei lapurtu egin zaie denboraren iragaitearen kontsolamendua. Eta bizirik zirenean esandako hitz bakoitza, egindako keinu bakoitza indar neurrigabez itzultzen zaie. Eta tormentu horretatik eskatzen digute erruki amiñi bat, jabetzen ez bagara ere uste baino laburrago izango baikara geu ere haien erreinukoak. Hegalak sortzeko azken ahalegin mingarriak dira oraingoak, hitz esanek min ematen baitute: “…indarkeriak zin egiten duela: berdin iraungo du denak!”. Eta horrela izaten jarraituko dute deklamazio gordinak jarraitzen duen bitartean. Espasmoak bailiran edo, noiz edo noiz, hegaldatze oso eta azkar bat gertatuko da. Oinez abiatu liteke gero, Seixeeee! oihua, aldarria baino gehiago, agindua baita: “Abiatu zaitez, ez geratu hor, bizirik zauden bitartean. Zuk ez baitakizu zer den hilik egotea; ez dakizu zer den bizitutakoaren zamapean iraun eta ahots hura, garrasi hura gainetik kendu ezinik betikotasun lanbrotsu honetan iraun behar izatea!”.

Gizonak dantzariak bitartekariak, orduan, bestaldeko ahotsa bere gorputza zeharkatzen, bere arimaz jabetzen utzi duenak, trantze hura amaitu dela sumatu du. Apal-apal makurtzen da orduan, eta laukia osatu duen sokaren muturra hartu eta hasten da biltzen, laukiari astiro jarraiki haren forma hautsi gabe, ubera itsasoan urtzen den moduan, amaiera eta hasiera elkartzen ziren puntu berean uzten du zoruan harilkoa.

Amaitu da xarmadura eta espazioa gurea bilakatzen da beste behin, eta bazter batetik geratzen zaio begira bitartekaria. Eta hasten da zoruan abiapuntuko figura etzanak marrazten gorputzarekin eta mugak ezabatu zaizkion zoru horretan iraulka, lehen baino mantsoago orain, azkarrago gero, dena berriz abiapuntutik beharko balu bezala abiatuta. Zoru hori gorputzaren zoko atal guztiek haztatua behar du izan, beste behin. Eta musika apaltzen amaitzen doalarik, orduan esertzen da gizona, zutitzen ikasi behar du, oinak lurrean nola bermatzen asmatu, besoen laguntzaz eta haien lekua berriro bilatuz. Zutik jada, inguru osoa begiekin lehen aldiz begirada txundituaz dago begira.

Diskoa grabatzeko eta prestatzen eman ditugun orduen eta esfortzuen fruitua ikusten hasiak gara iada eta indarrez geundela nahasketa batzuk egiteari ekin diogu. Diskoaren amaiera hurbil ikusi dezakegula esan daiteke baina ez taldearen amaiera. Hori dela eta, diskoaren izenburua _Amaierarik ez… dela iragarri dezakegu!

Esandakoa, esan beharrik ez dagoen zerbait da musikari gehienen ibilbidean, ez ordea musikaren industria deitzen den horretan. Eta distortsio handia sor lezake alde horrek, industriak mugitzen baititu ahotsak, marketin adituak, medioen eta festibalen programazioa eta horren inguruko kanpaina nahasgarriak. Horrek guztiak musikarien bizi baldintzekin du zerikusirik, baina ezer gutxi musikarekin berarekin.

Julen Axiari, Beñat Axiari eta Joseba Irazoki. (Ramon Zabalegi)

Bas(h)oan egitasmorako elkartu diren musikariek aurrekoa garbi dutela iruditzen zait, eta aurkeztuak izan dira dagoeneko: “Noraino hel daiteke Beñat Axiariren ahotsa? [...] Noraino Joseba Irazokik gitarra bati atera diezaiokeen soinu ugaritasuna? [...] Noraino Julen Axiariren perkusio batzuetan tribal erritmiko indartsu eta besteetan zoro esperimental jazzera emana? Noraino haren ahots ñabarduraz eta erregistro anitzez betea?”. Galdera erretoriko hauekin abiatzen ziren Gorka Erostarbek lehen zuzenekoari eskaini zion kronikaren aurreneko hiru paragrafoak. Orain arte esandakoarekin badute galderok zerikusirik, halere. Oraino harritu egiten baikaitu musikari batzuek elkar entzuten eta bestearen dohain onenak goratuko dituen ekinean jarduten ikusten ditugunean. Hiru musikariok zuzeneko artistak dira; medium bilakatzen dira jendaurrean, eraldaketa bortitz baten menpe. Artistaren funtzioa hori dela uste dugunok ere txundituta geratzen gara une batez denbora arruntetik at eramanak sentitzen garenean, komunio harrigarri baten kide. Baina beste asko ikaratu egiten dira halako fenomeno sakroen intimitatean —eta ez hainbeste, agian, zenbait giza olde erraldoitan nolabaiteko fusio-bizipena gauzatzen zaienean—.

Hiru musikariok eskaini digutena kantuaren eta musikaren betebeharrari dagokio, baina sor dezaketen unean uneko hunkiduraz haratago —musikak, egun, zarata-girotik duen horretatik libratzerik bagenu— gutxi batzuentzat egiten den errebelamendu moduko bat dugu. Oraingo honetan, beste inoren sorkuntzetan bermatzeko premia sentitu dute: haraindiko paisaia artistiko berezia ikuskatzerik eta eskaintzerik izan zuen orain mende erdiko aparteko musikari batengana jo dute, Robbie Bashorengana. Eta harenak zukeen bitxitasunetik eta aire exotikotik libratzeko, eguneratu egin dute sonoritatea, eta baita euskara erabili ere —ingelesarekin lehen aldiz modu honetan nahasiz— Itxaro Bordak hitz guztiei eman dien jite hurbilaz eta bateratuaz baliatuz. Operazioa arrisku handikoa da, erraldoi baten arrimuan saiatzeak norberaren urritasunak agerian utz bailezake, eta, omenaldiaren aitzakiarekin, agermena zena arrunkeria bilakatu.

Alde batetik, Robbie Basho estatubatuarra oso urruti gelditzen da gure erreferentzia musikaletatik, geografikotik eta historikotik —existitu zenik ere inor gutxik daki—. Zerbait entzun dugu 60ko eta 70eko hamarkadetan gazte batzuek “Mundu Berri” batez erditzeko egin zituzten ahaleginez, baina, orain aitona-amonen adinean gaudenon zapore mikatzeko plateren oroitzapenetara garamatza gehienetan sasoi haietaz aritzeak, edota, beste giro eta esparruetara begira jartzen garenean, aberaskume batzuen —Amerika eta Europa iparraldekoen— amets xaloetara, non Indiarako bidaiak eta Ameriketako indio natiboen erritoak intsentsuz eta barne-bidaia narkotiko susmagarriez lurruntzen ziren. Konnotazio horietatik eta musikari eta kantari handi baten itzalean, bada, nola sortu gaurkotasun osoa dukeen lan berri bat euskal esparruan?

Aipatu ditut ahaleginaren bi ildo bateratzaileak: Bashoren lana eta Bordaren hitzak. Baina lanaren aurrekoak edo kanpoaldekoak lirateke horiek, nolabait esatearren. Barrukoek Axiaritarrengan eta Irazokirengan dute oinarria eta funtsa. Kanpo- eta barru-oinarri horietan sostengatuz, hiru giza adierazpide nagusi garatu dituzte lan honetan: ereserkiak, otoitzak eta exaltaziozko maitasun aitortzak.

KANTUZ KANTU
Hiru zatitan dago formalki antolatuta diskoa: hiru kantu eta interludio bat lehenean; gero, lau kantu eta bigarren interludioa, eta, bukatzeko, beste hiru kantu. Antolaketa hori ez da kontu formal soila, zati bakoitzean eskaintzen baita osotasun bat. Era berean, paisaia ezberdinak zabaltzen zaizkigu zati bakoitzean, baina disko osoaren batasuna galdu gabe. Lehen zatiko hiru kantuak nolabait sailkatu behar banitu, esango nuke lehena maitasunari eskainiriko aurkezpen delikatua dela, ereserkia dela bigarrena, eta otoitza hirugarrena. Eta sailkapen mota horrekin jarraitzeko aukera dugu disko osoan zehar: bi otoitz bigarren zatian eta maitasun eta ereserki bana; bi maitasun kantu eta ereserkia, amaitzeko.

Robbie Basho joan den mendeko 60ko eta 80ko hamarkaden artean nabarmendu zen gitarrista eta kantari estatubatuarra izan zen. Gitarra amerikarraren ikertzaile eta garatzaile birtuosoa —kontzertu klasikoetarako instrumentu bihurtu nahi zuen— eta kantari aparta —lirikoa batez ere, baina bere herrialdeko sustrai natiboak eta beltzak arakatu eta garatu zituen—, ahots bakanekoa eta inprobisatzailea. Gitarrista eta kantari gisa, Joseba Irazokik miresten duela esan beharrik ez dago, baina munduko bazter eta denbora honetatik egin nahi izan dion omenaldirako “berraragiztatze” operazio bat behar zuen, behar zuten gure hiru musikariok. Basho hirukoiztu egin da, beraz, Beñaten, Josebaren eta Julenen gorputzak hartuz; hiru belaunaldiko musikari —berrogei urteko aldea haien artean—, esperientzia musikalera hurbiltzeko hiru modu propiodunak.

Gorputz edo batasun horretatik haratago, lana oso irekia dela esan genezake; kantu bakoitzean leihoak etengabe zabaltzen ditu. “Omaha tribal prayer”, “Omaha berri” eta “Wounded knee oihua” deiturikoak ditut “ereserkitzat”: aldarri ozen bat, gorputzak taldean eta dantzan jartzeko ahalegina. Lehena Bashoren 1972ko The Voice of the Eagle diskotik hartua da. Omahak sioux taldeko natiboak dira, eta kantuak erabiltzen dituen lehen hitzak (“Wakantanka, Wakantanka dé Doo Aton-Hé”) haien hizkuntzetatik hartuak dira, Ama Lurrari eta Izpirituari zuzendurikoak, gerora boy scouts bezalako taldeen sutondoetan sarri kantatuak eta dantzatuak izan direnak. Gure hirukoaren bertsioa Bashorenarekin alderatzea aski litzateke antzemateko haien asmoak zertan gauzatu diren: perkusioak jartzen du oinarri sendoa, eta gitarrek betetzen dute halako kantu batek beharko lukeen orkestrazio lana. Aski da une batez gitarrak itzali eta tinbalen gaineko hiru ahotsak entzutea hauek disko osoan izango duten zentzuaz eta indarraz jabetzeko. Beñat ezagutzen dugunok badakigu bere-berezko lurraldean barneratzen dela “dantza tribala” aipatzen dugunean. Bakarrik dabilenean oinarri hori aukeratzen baitu bere kantu indartsuenentzat: bere eskuz egindako danborra eta harriaren kontra jotzen dituen kanaberak. Gure kantarien artean hamarretik bederatzik konposiziorako eta interpretaziorako hautatzen duten gitarra eta pianoa alboratuz, kontrakarrean, Beñaten kantu eta kantaera “salbaia” da, eta propio aldarrikatzen du –basa eta salbaia hitzak, behin eta berriz agertzen dira bere kantutegian–. Iparrameriketako natiboekin duen lotura haren ibilbide osoan antzeman liteke. 1991ko Lili purprea diskoko “Indien” piezan kasu, Navajo tribuaren two steps herrikoi baten inguruko ia zortzi minutuko inprobisazio gogoangarria.

Hiru ahots aipatu ditut, eta horri dagokio lan honen bereizgarririk nabarmengarrienetako bat: Beñatenak hartzen du erdigunea, baina besteak sartzen direnean ez dute ohiko konpartsak edo apaingarriak izateko egiten. Gure belarriak ohituegiak daude abesbatzen harmonia klasikoetara —hiru tonuko bitarte gozoak, eta abar—. Ez joan hara horren bila: hiru bakarlari ditugu, eta bakoitzak bereari jarraitzen dio, ez tesituran soilik, baita melodia ulertzeko eran ere; eta hori, jazz maisuek lez, ondokoa tenkatuz. Diskoan antzematen dena, nabarmenago geratzen da oraindik zuzenekoetan.

Beste bi ereserkiek ere, aurrekoaren izpirituari jarraituz, dantzara bultzatzen gaituzte, eta ahotsen, gitarren eta perkusioen indarrez daude eramanak. “Omaha berri”, zaldi gaineko kabalkadetan oinarrituriko erritmo ohikoa dugu —bikoitza oinarrian, baina hirukoitza bere barruan, Hego Ameriketako milongen kasuan gertatu bezala—, kolpe bakoitzean azpimarratu nahi dituen hitz-ideiak aldarrika: Aldaketa (“aldatu ditzagun gogoa, aditza, bidea, bihotza”), Bakea, Damua, Barkamena, Adiskidetasuna… irrintzi batean lehertu arte. “Wounden knee oihua”, berriz, diskoa ixteko aukeratua izan da, azken aldarrikapen baikor eta borobil baten moduan: “Mendetan hautsi gaituzte, lehertu eta errautsi” baina eusten diogu “Iraupena bihotzean, lehen goizeraino”. Bashoren “Wounded Knee Soliloquy” kantuaren izenburuari eta izpirituari eutsi diote, baina bakarrizketa aldarrikapen bilakatuz. Hiru ahotsak beste behin, eta errekastoaren ur-soinu goxoa amaieran.

“Otoitzak” ere hiru dira, Bashorengandik hartu eta bere horretan birsortuak ala guztiz beste esparru batera eramanak: “Orphan’s lament”, “Salangadou” eta “Isabatik Mauleraino”, azken hau Bordaren bertsoetan Axiariren konposizio berria. “Orphan’s lament” da disko osoan kantuaren egiturari hobekien atxikitzen zaion piezetako bat. Leloaren inguruan egituratua eta crescendo instrumentalak bidaia gozoan eramana: “My face was brown and my hair was long. / Cut my hair, hushed my song. / Will you wait, will you wait for me” (“Aurpegi beltza eta ile luzea / ilea moztu eta kantua isildu zidaten / Itxoingo al didazu?”). Garrasiari uko egiten ez dion erregu apala.

“Salangadou” kasu berezia da, eta berezia ere gure musikariek eman dioten tratamendua. Ereserki kreoleari Bashok egin zion bertsioak ezagunagoa bilakatu zuen: haurra galdu duen ama larritu baten auhena. Bordak gehitu dizkion koplek auhen hori (“Ttipi Ttipi, zu, ihintz lorea…”) askatzeko balio dute, are gehiago xamurtasun larria fandango alai batez kantatua denean: “Ñiñako bubak darama. / Bruma ederren atean./ Itzuliren baita ama / egun euritsu batean”.

Eta hiru kantuz osaturiko diskoaren lehen zatia burutzeko “Isabatik Mauleraino” pieza dugu: XX. mende hasieran, Isabako emakumeak, arreoa osatzeko edo behar zituzten sosen bila, udazkenero, enaren bidea kontrara eginez, Mauleko espartinen fabriketara joaten ziren, eta oinez egin behar izaten zuten bidea gogoratuz osaturiko pieza hunkigarria dugu hau. Azpimarragarria da zein elegiazko giroa lortu den kantu honetan. Beñatek, nafar jotaren airez, hain berea duen kantaera ozenez —mendian edo plazaren erdian kantatzen zen era ia galduan—, Irazokiren gitarra arkuz igurtziaz eta txistuari ateratzen dion notez nola goratzen duten giro hori. Perkusioaren moldeek garai bateko “rock sinfonikoa” deituriko hura gogorazten didate hemen.

Norbait harrituko du hiru kantuok “otoitza” moduan kalifikatu izanak, baina halako kutsua hartzen diet, sailkatzeko joerari nolabait jarraitu beharrez: ozen zuzenduak dira beste norbaiti, beste horrek “otoitzean” ari dena salbatzeko ahala balu bezala —hori bera gertatzen da “Omaha tribal prayer” “ereserkian” ere, izenetik hasita, baina otoitzek badute barrura zuzentzen den zerbaiten jitea edo…

“Maitasun kantuak” deskribatzerakoan, zalantza gehiago pizten zaizkit. Ez al dira aurreko guztiak, bada, maitasun kantuak? Arbitrarioa da, beraz, sailkatze hau, baina bada exaltazio berezi bat orain arte komentatu gabekoen artean: diskoa zabaltzen duen “Wine song”-etik hasi, eta azken aurreko “Ba-nin adixkide bat”, Jon Miranderen poemarekin Beñatek aspaldian egin zuen kantu horretara arte. Tartean, “Blue crystal fire” eta Zuberoako “Maitiak bilhua holli” daude. Distantzia handiko erreferenteak, beraz; hegaldatze handiak. “Wine song” da diskoaren lehen kantua, laztan bat bezala sartzen zaiguna –Mikel Azpirozen organo akordez lagunduta, Beñaten bertsiorik lirikoena–. Ondorengo perkusio- eta gitarra-fraseek ez diote enbarazurik egiten lirikotasun horri. Aitzitik, ondorengo sonoritatearen iragarpen modura funtzionatzen dute, berehala etorriko denaren indarra eta eztia batuz: “Come in, I hear a Voice from inside / drink- wine; Love- divine:/ be blind; to yourself-” (“Ahaztu behingoz zeure buruaz, eta zatoz, barru-barrutik entzuten dudan ahotsari jarraiki” modu librean esanda). “Blue crystal fire” da, ziurrenik, Josebak eta Beñatek elkarrekin jendaurrean gehien kantatu duten pieza. Hainbat bertsio indartsu dago sarean zuzeneko hauekin, baina diskokoa da agian delikatuena. Duen erritmo dantzagarria baliatuz barruraino sartzen den kantu horietako bat da; hitz goxoenak gorputzaren kulunkan eramateko modukoak dituena: “Wrap your blanket around me, my love […] Wash my tears away mi love […] Sweet smiling moonbeams: be my rhapsody, be my rhap-so-deep” (“Bildu zure tapakia nire inguruan, maitea; xurgatu nire malkoak, izan nire hondoko rapsoda, maite-maitea…”).

Aipamen berezia merezi dute, azkenik, diskoaren hirugarren partean ageri diren “Maitiak nilhua holli”-k eta “Ba-nin adixkide bat”-ek. Junes Chübürüri eskainia da lehena, Beñatek berarengandik jasoa, nolabait; maisu zuberotarraren aitorpen gisa hor ipinia, ziurrenik. 1988ko Arranoa diskoan sartu zuen bertsioarekin alderatuz –a capella kantatzen zuen han–, haren ahotsak irabazi duen kromatismoa eta aberastasun melodikoa aipatu behar. Oraingoan, gainera, Josebaren gitarra dobroak eta Julenen perkusio metalikoen kontrapuntu finek kantuak berezko duen xarma handitzea lortzen dute. “Ba-nin adixkide bat” 1991ko Lili purprea-ko bertsioan ezagutzen genuen. Ordukoan Dominique Regefen erdi aroko rabelak osatzen zuen giroa. Oraingoan, hiru musikarien arteko elkarrizketa guztiz iradokitzaileak handitzen du kantua. Poemaren hiru estrofak intentsitatean gora doan aldarri dira, misterioz beteriko oroitzapena zauri ireki bat odoletan: “Bala bat horra zeikü: / ene ala hire? / laguna du ebaki / zertako enai hunki / harekin ni ere!”. Esan behar da Miranderen hitzetan aurkitu duela Beñatek bere kantuak konposatzeko oinarri sendoenetakoa, eta horren erakusle da honakoa. Diskoan zehar interpretatzen diren Bashoren melodiak errazago sartzen dira, dudarik ez, baina zortziko alaienaren amaierako aldarriaren aurretik, bi kantuon sakonerak gure paisaia minenen lekuko bihurtzen dira.

Aipatu dut hasieran zer funtzio betetzen duten gitarra-solo laburrek diskoaren egituran. Inpresioa dut Irazokik nahi izan duela azpimarratu Gitarra onomatopeikoa bezalako lanean garatzen ari den ikerketa, eta erakutsi, bidenabar, norainoko helmena izan dezakeen lan horrek Axiaritarrekin aurrera daraman uztarketan.

Beste behin esanez, hiru musikariok zuzenekoak dira lehenik eta behin, eta disko honetarako piztu den elkarlanak izango du ondoriorik. Haien lehen zuzeneko kontzertuan, Donostian, izan ziren jada aldaketak: “Basoan I” interludioak beste dimentsio bat hartu zuen Julenen kantu turkiarrarekin, eta “Wounden knee oihua” pieza, diskoari eta kontzertuari amaiera eman ziona, kantu pigmeo batez borobildua izan zen.

1989TIK 2017RA, POSDATA MODUAN
Beñat Axiarik Elkar diskoetxean grabaturiko disko honek badu aurrekari bat haren diskografian: 1989ko Ene kantu ferde ta urdinak. Disko hori berezia da niretzat, haren bitartez izan nuelako Beñaten berri. Ia hogeita hamar urteko bitarte honetan, hamaika dira grabaturiko proiektuak: 33 disko guztira, BADOKeko zerrendan ageri direnak –beste horrenbeste edo gehiago izango dira grabatu gabekoak–. Horietatik, beste bi baino ez dira Hegoaldean grabatuak, eta biak autoekoizpenak kontsidera genitzake, 2000. urtean Jazzlek argitaratuak. 1989ko disko hura deskatalogatua geratu zen biniloak CD formatura pasatu zirenean (Silex frantziarrak berrargitaratu zuen 1991n formatu berrian).

Berrogei urteko nazioarteko ibilbide profesional oparoa izan duen gure kantari esanguratsuena desagerturik egon da Hegoaldeko diskografian, eta baita plazetan ere (2013a arte ez zen Donostiako jazzaldira gonbidatua izan eta oso baldintza kaskarretan kantatu behar izan zuen). Bere izena ez da ageri 2012an Etxepare Institutuak argitaratutako liburuxkan. Lau kantari idatzi nuenean, hori izan zen gehien entzun behar izan nuen galdera: “Eta Achiary hori, nor da?”. 1989ko disko hartan bere estiloa finkatua duen kantari bat ageri zaigu, heldutasunean. Orduko musikari lagunak hauexek ziren: Philippe Deschepper (gitarra elektrikoa), Xabier Legasa (kontrabaxua, ahotsa), Michel Doneda (saxofoi sopranoa, pianoa), Frederic Gaillardet (akordeoia) eta Beñat Amorena (bateria), eta a capella kantatzen ez duenean (“Maitia non zira” eta “Ürzo bat jin izan da”) biko edo hiruko formatuan ageri da beti. Gauza bera gertatu da haren grabazio gehienetan, oso kide ezberdinekin. Zioa agerikoa da: Beñat ez da “kantaria”, popak eta rockak ohikoa duten ereduan; kantuz ari denean, ahotsa –gorputz osoa– instrumentu bizi bat da, bere baitako esplorazio etengabean. Haren musika- kideek ezin dute apaingarri funtzioa bete, harekin etengabeko elkarrizketan aritzea dute baldintza, maila berean, bakoitza bere sor-lekutik. “Achiary mozkortu egiten da kantuan” arrapostu zidan behin euskal kantarien kontzertuen promotore lanetan gehientsuen ibiltzen den batek, laidorik gogorrena aurpegiratzen ziolakoan…

Xaloegia nintzateke pentsatuko banu kontu hauen arrazoiak estetikoak edo artistikoak direla soilik; gustu kontuz ariko bagina bezala. Ez, “Herri Baten” kultura ulertzeko modua dago tartean, eta modu horrek zentzu patrimoniala nagusi duenez, jeloskor jotzen du kontzepzio horietatik at dabilen ororen kontra: beti negoziatu liteke “kuota bat”, ondarearen zati bat… baina eskema horietan sartu nahi ez duenarentzat, egurra.

Gauzak aldatzen ari direla pentsatu nahiko nuke, eta Bas(h)oan egitasmoa horren adierazle txiki bat izan liteke. Bertan parte hartu duten musikari gazteek ez dituzte gure hamarkada gogorrenak —sektarioenak, zikiratzaileenak— ezagutu, eta euskal kantari-musikarien hirugarren baga (60ko eta 80ko hamarkadakoak izan ziren bi aurrekoak), mende berriarekin bere heldutasuna erakusten ari dena, beste irizpide batzuekin mugitzen da.

Mikel Laboa ikono nagusia da euskal kantagintza garaikidean. Ez soilik musikarako zuen talentu bitxiagatik. Berak hainbat korronte sakoneko bitartekari izateko gaitasuna erakutsi zuen; zuntz bereziki sentiberak ukitu eta azaleratzeko gai izan zen. Haren ahots-tinbre androginoaz “kantu zaharrak” —iragan laburrekoak, gehienak; hamarkada gutxi batzuk baino ez— are zaharragoak bilakatzen ziren, betikotzen ia. Eta antzeko zerbait gertatzen zen musikatzeko aukeratu zituen poeten hitzekin (Brecht, Artze, Lete, Atxaga, Sarrionandia): kantu bilakaturik jende askoren sentiberatasun poetikoa baieztatua eta indartua geratu zen. Zer esan bere gainontzeko “bitxikeriez”, lan esperimentalez, lekeitioez? Gehienentzat, artista kuttun bati barkatzen zitzaizkion xelebrekeriak ziren haiek, jenioaren itzala borobiltzeko balio zezaketenak.

Edozein artistari gertatzen zaio, baina are gehiago ikonoari: gure aurreiritzi, muga eta ametsen proiekzio-gune bilakaturik, haren obra gela huts bat bihurtzen da, non bakoitzak bere neurrira eraikitzen duen zernahi: tenplua ala trastelekua. Joko inozo nahiz perbertsoetarako leku pribatu edo konpartitua. Ezinbestean, horixe gertatu da Laboaren ondarearekin. Horren muturreko adibidea da “Txoria-txori” kantua: Aviron Bayonnais errugbi taldearen ereserkia, milaka lagunek orro batean estadioaren sukarrean oihukatzekoa, ala intimitate hauskorrenean xuxurlatzeko kantua^[1]. Eta hori bera gertatzen da “Baga, biga, higa” harrigarriarekin: itxuragabekeriaren apaingarri bihurtu du Alex de la Iglesiak Zugarramurdiko sorginak film esperpentikoan. Denbora aurrera doala, galdera areagotu baino ez da egiten: “Zer egin Laboaren ondarearekin?”.

Galdera horri erantzuten saiatzen da haren obrara hurbildu eta berrinterpretatzera ausartzen dena, eta ez dira gutxi izan oraino horretan saiatu direnak: arte plastikoetan, dantzan, antzerkian nahiz musikan; musikan gehienbat. Emaitza eskasekin, oro har, espero zitekeen moduan. Laboa imitatzea ezinezkoa baita, eta haren lanean oinarritzen garenean, haren emaitzaren oso azpitik geratzeko arrisku handiegia dugulako.

DELOREANEN ZERUMUGA
Delorean taldeak atera berri duen Mikel Laboa diskoak bi gauza pentsarazi dizkit. Lehena, belaunaldien arteko distantziatik egindako hurbilketa dela. Orain arte ia inork ez bezala, haiek jaio aurreko fenomenoaz ari dira, horrek ematen duen perspektibarekin. “Euskaldun bezala, ia erlazio folkloriko bat izan dugu Laboaren lanarekin”, diote elkarrizketa batean. Eta aldi berean, “hurbilketa honekin bere alderdi esperimentala berriz ezagutzeko aukera eman digu”. Ulertu liteke “erlazio folkloriko” horrek ezkutuan uzten zuela, haientzat ere, alde esperimentala, baina estali gabe: “sormenerako askatasunarekin hain konpromiso handia duten artista gutxi ezagutu ditugu”.

Bigarren inpresioa da lan hori erabat Deloreanena dela, baina hori behar bezala ulertzeko amaieran aipatuko ditugun gogoetak hartu beharko ditugu kontuan; XX. mendean musika herrikoiak izan duen bilakaeraren ondoren, orain sortzen den musika ez baita leku beretik, bitartekari berekin edo antzeko eraginekin egiten, eta Deloreanek egiten duena horren lekuko eta adierazle argia da.

Diskoaren piezak aukeratzerakoan, deigarria da zazpitik bost Laboaren Lau-Bost diskotik (1980) hartuak direla (beste biak 1985eko Sei diskokoak dira), lanaren bizkarrezur. Lau-Bost-en lagin bat baino ez, eta, halere, “Laboa osoa” erakusten duena. Osotasun hori hiru lekeitioetara bildu liteke: “Dialektikaren laudorioa”, “Komunikazioa-inkomunikazioa” eta “Orreaga”. Hirurok artistaren gailurra dira, eta, aurreko “Baga, biga, higa” eta “Gernika”-rekin batera, haren emaitzarik azpimarragarrienak. Laboaren disko bakoitza lekeitio baten (ala biren edo hiruren, lehen bikoitz haietan bezala) osagarri dela iruditu zait beti. Lekeitio horien bizkarrezurrik gabe, garaiko beste edozein kantariren lan arrunt batzuen aurrean ginateke ia. Gainontzeko kantuak ez ziren betelan, baina lekeitioaren atmosferan beste zentzu bat jasotzen zuten. Hori adierazteko modu bat izan liteke Deloreanekoek diotena: “Laboaren artea ez da inolaz ere argia, nolabaiteko iluntasun bat dauka. Batzuetan, beharbada, ilunegia da sen onarentzat. Ironikoa ere bada, umorea konfusio horren kontrako azala balitz bezala. Era berean, ez da ulergaitza, ez da arbitrarioa”. Beraz, hartu dute hiru lekeitio horiek eta izpiritu hari eusten dion pieza bana osatu dute.

“Dialektikaren laudorioa”-ri eman dioten tratamendua bakarra da, diskoaren gainontzekoekin alderatuz: Laboaren errezitazioa eta kantua osorik jaso dute eta jatorrizkoaren iraupen bereko pieza osatu, girotze instrumentala errotik aldatuz. Ordukoan gitarrak zirenak (Laboaren klasikoa eta Zabalaren elektrikoa), oraingoan koru, teklatu eta ehundura elektronikoak dira, dantzara eramateko pentsatuak balira bezala. Bigarren parteko ahots laboarrak erabat fundituta gelditzen dira gainontzeko efektuekin bat, agerian jarriz lan osoaren ezaugarri nabarmenetako bat: lehen konpasetik amaieraraino, Deloreanekoek desagerrarazi egin dute Laboarekin ia bereizezina zen giro malenkoniatsu hura.

Beste muturrekoa da “Komunikazioa-inkomunikazioa”-ren tratamendua: Laboak eszenatokian ematen zituen urratsen soinuekin abiatu, eta “esan zidaten…” esaldiarekin hasten zen monologo telefonikoa ekartzen dute: sei minutu luze irauten duen EZ! bat era hipnotikoan errepikatuz osatu dute pieza, non Laboaren hotsa beste askoz ere lodiago batekin uztartzen den.

“Orreaga” da, nolanahi ere, lekurik garaiena hartzen duena disko honetan —amaieran ipinia, Laboak zuen ohituraz bat—, ia Deloreanen “deklaraziotzat” har genezakeena. Bi minutu eta erdiko intro autonomo batez datorkigu pieza, sarrera horrek adierazten digularik zein bide erakutsiko diguten gero: txalapartaz jotako konpas bat, behin eta berriz errepikatua —txalaparta piezen bilakaerari muzin eginez, nahita—, akorde sostenuto-ak eta koruak… “Orreaga” bera Laboaren gitarrarekin abiatzen da, une bakarrez disko osoan, eta hasierako lehen bi fraseak hartzen ditu oinarri, bi aldiz errepikatuz. Horri gehitzen zaizkio perkusio propioak —introko txalaparta barne— eta oihartzunak, baina aurkezpen hori eginda, introan erakutsi zaigun bidea eskaintzen zaigu, intentsitate handiagoz orain, erritmo azkarragoz. Berriro goaz hasierako bi fraseetara, txalaparta kenduta oraingoan, biluzirik, “Orreaga”-ren bigarren fraseora zuzenean iraganez. Laboaren ekarpen harrigarrienetako baten aurrean gaude: lehen frase bakoitza amaitzeko, garrasia eztarritik kanpora doan oihua beharrean, arnas-espirazioan egina, inspirazioan eta barrurantz doan eraso moduko batekin txunditzen gaituen horrekin nahikoa ez, eta irrintziaren bertsio ero-desesperatuarekin amaitzen zuen hura, alegia. Irrintzia alegiazko garaipen mozkorraldi batekin lotzen dugu, une euforiko batekin bederen, baina Laboak horri buelta eman eta mozkorraldi horren patetikotasuna jarri zigun aurrean. Gero, 1980an grabatu zuen pieza hura desagertu egin zen bere diskografia antologikotik: 1988ko eta 2007ko lekeitio hutsez prestaturiko grabazioetatik “Orreaga” hura beste mantsoago eta eramangarriago batez ordezkatua izan zen. “Lehen grabaketa 1980koa da, ‘zoramen’ moduko bat tempo guztiz bizkorra eta aparteko indarra dituena. 1984tik aurrera, Mikelek maiz kantatzen du zuzenean, astiroago, eta 1988an berriro grabatzen du”. Hori da 2007ko edizio kanonikoan ematen den esplikazioa, lehen bertsioaren desagerpenaren inplikazioa nabarmenduz^[2]. Baina Deloreanekoentzat, niretzat bezala, lehen hura da “benetakoa” eta ondorengo desagerpenak hori azpimarratu baino ez digu egiten —eta, bide batez, 1984ko Laboaren berragerpenean gertatu mutazioa agerian uzten—. Halere, interpretazio hauek gora-behera, Deloreanek irtenbide bat bilatzen dio Laboak kale itsutzat jo zuen ‘zoramen’ hari: ez haren gordintasuna apalduz, baizik eta introan erakutsi dutena amaieran ere eskainiz. Orreagako odol-mozkorraldi hartan eta haren ondorengo guztietan ez da gure historia amaitu.

Zer esan gainontzeko piezei buruz? Apustu argi bat egin dela hautaketan nahiz interpretazioan. Laboak a capella ematen zituen “Kantuz”-eko koplek beste dimentsio bat hartzen dute hemen, kantuaren hiru akordeak koru batek emanda hasteko, eta perkusio azkar eta alai bati lehentasuna emanez, gero, Laboaren ahotsaren osagarri. Modu horretan, haren tempoa azkartu egin dela dirudi, modu minorra alaituz eta dantzarako gogoa piztuz. Baina azkarregi joan ez gaitezen, eten bat egiten da “Komunikazioa-inkomunikazioa”-ko jario glosolalikoa azpitik ipiniz eta haren gainean organo elektrikoa, perkusioa eta koruak, akorde berdinak mantenduz baina diskoak bere osotasunean seinalatuko digun bidea lehen kortetik agerian utziz.

Antzeko zerbait gertatuko da “Bentara noa”-rekin: akorde-sekuentzia minor oso antzekoa —eta oso Laboarena— mantenduz eta bere kantaera nabarmenduz, pieza alai eta dantzagarria bilakatu du Deloreanek. Baina eskaintzen zaigun desplazamendua “Denbora galduaren bila” piezan agertzen zaigu agian argien. Originalean oinarrizko gitarra-estudio xume zena techno musika elektronikoa bilakatzen da, baina akorde-sekuentzia berdina mantenduz betiere, adi entzuten ez duena despistatzeko lain. “Nola egingo luke egun Laboak bere lana musika elektronikoa baliatuz?”. Galdera horri erantzuteko ahalegin gisa aurkeztu du Deloreanek bere lana. Baina ematen dion erantzunean hasieran aipatzen nuen belaunaldien arteko lotura-haustura antzematen dut nik. Laboak ezin aurkituko zituen soluzioak eman dizkio haren fantasmetatik libre den musikari-talde batek. Leku-aldaketa bat dago hemen, maila teknikotik askoz urrunago doan desplazamendua. Belaunaldi bakoitzak duen aurrekoarekiko betebeharra onartuz: “Jasoko dut zuen arnasa, baina nik erabakiko dut —hori erabakitzerik den heinean, gutxienik— eraman zenuten pisua nire bizkarrean jaso ala ez”. Delorean oso urruti dago joan den mendeko 60etan eta 70etan plazaratu ziren Laboa bezalako kantariengandik, baina ez diote haien ondareari uko egiten; ez dituzte piezak momifikatu, ustez ohoratu gisa tratatzen; beste bideetan barrena dabiltza, bestelakoa da begitantzen duten zerumuga.

ADDENDA: ZER DAGO JOKOAN MUSIKAREN ZELAIGUNEAN. EKHI LOPETEGIREN HIRU GOGOETA
“Musika egitea, pentsatzea bezala, kontzeptu batekin lan egitea da. Material batzuekin lan egiten dugu topagune bat izateko sendotasuna eta gaitasuna duen zerbait sorrarazteko; bizitza bera jokoan jarriko duen ahala izango duena”.

Gutxitan gertatzen da musikari herrikoiengan —oraino balio baldin badu adjektibazio honek— gaitasuna aurkitzea beren hautu artistikoak gogoeta zabalago baten barruan kokatzeko, musikak haien denboran duen bilakaeraren kontzientzia argi baten ondorioz. Baina onartu behar da azken belaunaldikoengan gero eta nabarmenago agertzen dela gogoetarako gaitasuna, eta, areago, esan liteke hori dela haien ezaugarririk adierazgarrienetako bat. Hor kokatu behar dira Deloreanekoen lana eta gogoeta, eta komentatzen ari garen Laboarenganako hurbilketa argi berriz entzun eta uler liteke gogoeta horren baitan. Kasu honetan gogoeta ez baita musikari soilik lotua, musika zentzu hertsi batean hartzen duena. Belaunaldien artean gertatzen den identitate eta tentsio politikoak ezin aparte utzi jokaleku horretan.

Bartzelonan finkatuta —distantzia fisiko horrek izan dezakeen ondorioekin—, azken urteetan Ekhi Lopetegik, Deloreaneko kideak, gogoeta aipagarriak^[3] egin ditu Euskal Herriari buruz, baina, orain eta hemen, musikariaren eginkizunari lotutako “Musika zerbait jokoan jartzen digun topaketa baten aukera bera da” izenburu duen 2011ko elkarrizketa aipatuko dut^[4]. Ez dut osorik irakurtzea merezi duen testua ordezkatuko, baina bai aurreko gogoeta kokatzeko balioko duten hiru ardatz, modu librean euskaratuak, laburbilduko: herri-kultura musikalean gertaturiko paradigma-aldaketaren ingurukoak, musikaren izaera menderaezinaren gainekoak, eta horrek guztiak sortzaileei dakarzkien paradoxen aldekoak:

1. Paradigma-aldaketa herri-kultura musikalean

“Musika-sorkuntzan aldaketa nabarmena gertatu da produkzio musikalerako edukiak nahiz lanabesak modu zuzen eta librean edozeinen eskura jarri diren unetik. Lekualdatze bat gertatu da hemen, desplazamendu akritikoa baina oso positiboa eta benetan politikoa —zentzu horretan kritikoa dena, baina modu berri eta indartsuago batean—: kultura musikalaren zentzuen unibertsoa modu unilateralean desokupatua izan da, eta haren ordena eta estatusa hustua. Paradigma-aldaketa hori alde bakarrekoa eta espontaneoa izan da. Ez du transgresioarekin zerikusirik izan, baina, aldi berean, lege eta aurre-uste asko urratu ditu, mugimendu zabal bezain “arduragabe” batez gertatu dena, arduragabekeria guztiz iraingarri eta arbuiagarri bat edozein kontzientzia politikorentzat”.

2. Musikaren izaera menderaezina

“Musikak gero eta abiadura handiagoz zirkulatzen du, bere izaera arinaz baliaturik, eta horrek behartzen gaitu beste modu batera entzutera eta sortzera. Honek badu zerikusirik kapitalismoak ezartzen duen gauza guztien arteko trukagarritasunarekin, dena aldagarria baita haren ordena zirkulatorioan. Baina ez da interesantea musikan gertatzen ari dena korrelazio soil horretara mugatzea, ezta isiltasunari edo gelditasunari kontrajartzea ere. Musika ez baita “hizkuntza” bat, eduki batzuk komunikatzeko tresna, ezta unibertsala ere. Afekzio-gune bat da, hori bai. Horrekin zer adierazi nahi den argitzen den bitartean, esan genezake ezin dela esplikatu objektu manipulagarri soil gisa, edo ernarazten duen irudiei edo emozioei erreparatze hutsarekin. Ezta alde objektiboaren eta alde subjektiboaren arteko dialektika soilez ere. Kantu bat, aldiz, topagune bat da. Amaitu beharko litzateke kantuen eta musikaren ikuspuntu introspektiboarekin, barnekotasun pribatuari baino egokitzen ez zaion zera horrekin, alegia. Topaguneez ari bagara, horrek esan nahi du erasanak izateko aukera dugula, barnekotasun mugimendua eta astindua elkarrekin datozela, dukegun ardatza mugitzeko horrek eduki dezakeen gaitasunarekin. Musikaren jite dinamikoak berezkoa du nahigabea, bere baitatik ihes doan zerbaiten izaera”.

3. Musika sortzailearen paradoxak

“Musika-sortzailearentzat, disc-jockeya bihurtu da eredu, eta dj batentzat kantuek ez dute jada halako habitat natural bat. Horren ordez, irizpide musikalekin konbinatu edo kateatu litezkeen aleak bihurtu dira kantuak. Informazio dira, eta informazio gisa prozesatu litezke lurralde berrien hegiak markatuz. Kantuaren unitatea desagertu egin da, eta, horrekin batera, egiletzaren kontzeptua bera arrakalatu. Samplerra izan da kontzeptu hori hausten lagundu duen lanabesa; kantuak egilearen eta haren obraren artean sortzen den inguru lauso horretan geratzen dira ondoren, egile kontsakratuen atsekaberako. Musika informazio hutsa bihurtzeak aukera asko zabaldu ditu, baina galdu ere galdu du horrekin. Musikaren espresiorako gune independenteek gorputza lehenesten zuten; musika bera bere grabitatean nahasten zuten, masa eta bolumena ematen zion zera batean. Eta informazioaren jite etereoak trinkotasuna ematen zion gorpuzkera hori galtzera bultzatzen du.

Halere, sortzeak informazioa prozesatzeak baino zerbait gehiago behar du izan. Egileak munduaren aurreko posizio bat hartzen du; horri irmo eusteko borondatez. Musika, denboraren artea, espazio bilakatzen da horrela, geldotuz, kondentsatuz. Indar bat hedatu ordez bere baitara biltzen da, muin dentso bat sortuz”.

• ^[1] Laboaren ikonizazioa 80ko hamarkadarako guztiz gauzatua zegoen, eta orduantxe hasi ziren bera eta bere ingurukoak ondarea kudeatzen eta, nire iritziz, horrek baldintzatu zuen neurri handi batean ordutik aurrerako sorkuntza bera. Horrela ulertu liteke lehen sasoiko aroaren (Lau Bost diskoan jasotakoarekin amaitzen dena) eta ondorengo guztiaren artean dagoen alde nabarmena.
• ^[2] Orreaga-renarekin ez gara salbuespen batez ari. Harrigarria izan zen azken edizio horretan nola izan ziren lehenetsiak lekeitioen bertsio sinfonikoak —guztiz indargabetuak eta zikiratuak originalekin alderatuz—, Laboaren azken aroko joera —1985ean hasiko zena— muturrera eramanez.
• ^[3] Aipagarriak dira Para una crítica del conflicto vasco (2010) eta Ni ez naiz hemengoa. Una reflexión acerca de la lengua, el territorio y la procedencia (2013) lanak.
• ^[4] “La música es la posibilidad misma de un encuentro en el que nos jugamos algo”, jatorrizkoan.

Balea liburuan ageri diren berrogei poemetatik zazpi aukeratu ditu Bidartek musikatu eta kantatzeko, Alexis Therain gitarrista bikainarekin batera. Poema errezitaldi baterako prestatuak dirudite, poemen indarra eta nahia ageriago uzten dituen zubi-lana eginez sortua baita kantua. Baina, “kantuak” al dira? Bati baino gehiagori piztuko zaio galdera hau pieza horiek entzundakoan. Zer da, bada, kantu bat? Modu zabalenean hartuz gero, hitz esanaren eta oihuaren artean dagoen guztia izan liteke hori, baina kantuari dagokion leku gehiena oso modu estereotipatuan indartu den formula batek betetzen du: hitz errimatuak, lelo-errepikak eta mezu zuzen eta sinpleak biltzen dituen formulak. Azken elementu horri erreparatuz, oso urruti geratzen da Metamorfosia lanaren eredua, poema librea baita nagusitzen dena eta musikak ez baitu erraztasun handiegirik ematen hitzak nahiz melodiak gogoan atxikita gera daitezen. Zehatzago esanda, hurbilago dago jazzaren konposizio-metodologiatik, melodia zati bat lelo gisa baliatu, eta horren haritik zati inprobisatuak tartekatzen baitira.

Bide bihurriak dira hitzez eta doinuz ematen zaizkigunak lan horretan, iradokitzaileak bezain iheskorrak, poemetan dagoen giro urduriaz gure entzumena blaituz: “Ulertazue ongi larrialdi bat dela zeren / heriotzak bere buruan sinetsi du gure doblea dela &/ baleak itotzen direla &/ munduek –ene seme maite–/ elgarri tripak egiten dituztela denboraz & herraz…”, dio bi aldiz diskoan musikatua den poemak. Ez dago kontzesio melodikorik, ezta instrumentazioan ere. Therainen gitarrak hitzek bezainbat kolpatzen du entzumena, eta gozotzat hartuko ez dugun zerbait apurka irensteko gonbitea egiten digu.

Gure etxen badira… lana, berriz, kopla eta bertso sorta zaharrez dago osatua erabat, XIX. mendean edo XX.aren hasieran bildutakoak; irratiaren eta diskoen grabazioen eztanda gertatu aurrekoak, “oso aspaldikoak” alegia. Agerikoa da gurean ezohiko arrakasta izan dutela “kantu zaharrez” osaturiko lanek, joan den mendeko 60ko hamarkadatik aurrera diskoa formatu arrunta bihurtu zenetik, musika zabaldu eta entzuteko. Abangoardian saiatzen ziren eta direnen artean ere, askok gordailu zaharretara jotzen dute maiz, Laboaren belaunaldikoak kantu haiekin liluratuta geratu zirenetik. Asko zabaldu dira, bai, kantu eta kopla zaharrak, baina zer dute horiek garaikidetasunetik, behin eta berriz haiengana jotzeko eta joera hori justifikatzeko neurrian? Marie Bidartek, Mirentxu Agerrek eta Pantxix Bidartek egin duten saiakeran galdera hauen erantzuteko intentzio argia agertzen da, eta horregatik gaiari bere orokortasunean heltzeko aukera eskaintzen digutela uste dut. «Modernoentzat, tradizionalegiak izanen gara, eta tradiziozaleentzat, modernoegiak» zioten, besteak beste, BERRIAko elkarrizketan. Tradizionalak dira molde zaharrei jarraitzen dietelako hitzetan, errimetan edo melodietan; baina egungo batek bere erara interpretatzeko hartuko lituzkeen moldeak beldurrik gabe erabiliz –eta batez ere 70eko hamarkadako rock musikak kantagintzan ekarri zuen iraultza onarturik–. Bistakoa da hori tratamendu erritmikoetan eta instrumentazioan, eta baita une batez Deep Purple bezalako talde bati egiten zaion keinuan ere, “Child in Time” kantuaren txertaketa aproposean, “Gure etxen badira” bertso saioan. Kantu horrek “familia drama bat kontatzen du, sexu engainatzeak oinarri. Batek «gizatzar zunbaiteki pilaz gainkatürik» izatea leporatzen diola besteari. Besteak: «Oilo bat jan duñala jaun errejentareki». Eta zer dio “Child in Time”-k? “Sweet child in time / you’ll see the line / the line that’s drawn between / good and bad / see the blind man / shooting at the world / bullets flying / oh taking toll / if you’ve been bad” (“Garaiko haur gozoa, begira ezazu ongia eta gaitza bereizten duen lerroa. Begiratu gizon itsua tiroka munduan, balak airean, ordaina pagatzera behartuz gaiztoa izan bazara”). Keinuaz gain, askatasunak ahalbidetzen duen uztartze emankor batez ari gara: ez dago benetako mugarik “tradizioaren” eta “berrikuntzaren” artean. Ingelesezko estandar bat bertso sorta horretan txertatzerakoan, bi iturri horiek gurean duten egiazkotasuna aldarrikatzen da, baina baita uste baino hurbilago dauden bide ezkutuen gurutzaketa ere.

Geuretzat zahar diren kantu horien anbiguotasuna azpimarratzen da beti, denborak berarekin ekarri dituen aldaketen aldaerak neurtezinak bihurtzen zaizkigularik. Maiz, garaiko eduki misoginoak laudatzen dira, eta horrek zalantzak sorraraz ditzake: zein neurritan mantendu “originalen” gordintasuna? Baina hortxe egon liteke hain justu hautua: “kanta ditzagun kopla horiek, baina egin dezagun geure erara, kantuak sorrarazten dituen oihartzunak pizteko ahaleginean”. Eta horretarako, oso gutxik kontuan hartu duten beste gai bat begiratu beharra dago aurrera segi aitzin: «Nola noten bihurguneak hartzen zituzten gainetik, azpitik, eskuinetik edo ezkerretik…», Marie Bidarten hitzetan, kantu komertzialean –berdin izan “herrikoi” ala “kultu”– suertatu den era «arrunt formateatua» alboratuz. Zorioneko gara afera honek gaurkotasuna duelako gure musikari interesgarrienengan [1].

Mirentxu Agerre, Marie Bidart eta Pantxix Bidart, Behi Bideko Andere Xuriak.

Baina non geratzen da mundu horren berrinterpretazioaren eta Metamorfosia lanaren artean egon litekeen zubi-bidea? Kantatzen diren gaietara jo behar dugu lehenik hori erantzuteko, eta gai horiek tratatzeko izan duten bilakaerari begiratu behar. Baina, azaletik haratago, musikan nahiz kantaeran antzeman liteke askatasun aldarri bera, arestian aipatu formateatze komertzial hegemonikoa gainditzeko ahalegin nabaria. Gaiei dagokienez, bi aukeratuko nituzke lanok tratatzen dituztenen artean nagusi: amodioari loturikoak eta identitatearekin zerikusi zuzena dutenak. Amodioa da mundu zaharrean ia beste ezer ez duen horri geratzen zaion bizipen gizatiar bakarra, eta, maitasuna kantatzen duenean, bertan adierazten ditu bere sentipen sakonenak: “Ahal balitz ene begia zerraturik,/ Ene maite gaztearena argiturik,/ ezar niro ene odola ixuririk” (“Zelüko izarren bidea”). Eta Metamorfosia-n ere, maitasuna jarraitzen du ardatz izaten, belearen irudia metafora nagusi gisa hartuta haren ezina ala nostalgia irudikatzeko: “Amodio hi/tzez kan/poan bizi nahi /ginuke ene /maitale lurrak jun/tatu baina kanpoa iragan…” (“Amodio hi”) edo “Ferekatzen dut gure / larruak hunkitu gabe –balea beste nonbait da–/ noka mintzo natzaio baina ez da mugitzen –urrunegi–/ izpiritu & kantuzko lehengo mendi edo lanbro batuketaz bermoldatua” (“Ur bitxiak”).

Bigarren gaiari dagokionez, identitatea —“nor naiz” edo “zer nahi dut” galderei erantzun nahiz sortzen denarena, maitasunari estuki lotua, bestalde—, ageri da elkarrizketa moduan kantu zahar askotan, bizimodu berri baten bila Ameriketara joan nahi duenak geratu nahi duenarekin ezin ulertuan (“Juan gogo naiz…”) kasu, edo “Itsua eta sastrea”-k duten liskarretan. Ez al da auzi bera Metamorfosia-n agertzen zaigun gai nagusia? Aipatu dudan “Ulertazu ongi larrialdi bat dela” errepikatua ez da salbuespena: “Dentsitate ideala jarraitzen / des-dilindatuz zubiak & elemenia / jauzian aztaz azta / itsasoa zeharkatzen” (“Dentsitate ideala”). Halere, ezin azpimarratu gabe utzi kantu zahar haien eta egungo moldeetan adierazten direnen arteko distantzia eskerga. Lanbro artean edo gutxi batzuen arazoa zirudiena ez horren aspaldian –gehiengoari egokitu zitzaion patuari jarraitzea baino ez baitzitzaion bururatzen denbora zaharretan–, egun gehiengoari eta neurri handi batean norbanako isolatuari ezinbestean aurpegiratzen zaion galdera da. Esan genezake denboran oso urrunetik datorren kontua gurean azken berrehun urteko bilakaeran orokortu dela, eta, zentzu horretan, herri-kantuen adierazbideak izan duen bilakaerak balio digu aldaketa hori konfirmatzeko eta haren arrastoei jarraitzeko. Hari horri lotu behar euskara gaitzat hartuz XIX. mendetik egun arte zabaldu den joera. Mugimendu erromantikoak lagunduta, garai haietan piztu zen hizkuntza galtzeko arriskuaren kontzientzia, bere ondorio guztiekin. Gure etxen badira… lanean bada hasiera haietako adierazle nabarmena, Joxe Mari Iparragirreren Ez bedi galdu euskera sorta: “Beti euskeraz itz egin bada / oso zahar ta gazteak,/ esan ez dedin denok garela / euskaldun bihotz gabeak”. Metamorfosia-n, aldiz, askoz garaikideagoa eta unibertsalagoa egiten zaigun ikusmolde batetik heltzen zaio hizkuntzaren gaiari: “Ene jatorrizko mintzaira ez mintzatua / ez ulertua baina jatorrizkoa ene / halere zerumuga mintzaira / jabetuaren kontrapuntu birjina […] zer egin besterik lehen / kantuaz amoros delarik?”.

Metamorfosia-ren adierazpen poetiko eta musikalean ez da geratzen kantu zaharragoek erabiltzen zituzten makuluen arrastotik. Poema horiek ozen esan eta kantatu, eta, aldi berean, bertso eta kantu zaharrek duten indarra beretzat nahi duenak ezingo du “betikoak bailitzan” bezala tratatu, ondare arkeologiko huts gisa. Tentsio horren adierazle egin zait Gure etxen badira… eta Metamorfosia bata bestearen ondoan entzutea.

[1] Iparraldean batez ere, Zuberoan bizirik dirauen kantatzeko eraren eraginez (Marie Bidarten lanez gain, ikus Agustin Mendizabalen Iparraldeko herri-kantaera tradizionala. Intonazioa anbiguoa).

Durangoko Plateruena antzokiak urteak daramatza Kantuaren kantoia izeneko musika jardunaldiak antolatzen. Horietan Euskal Herriko musikariek beraien kantuak, konposatzeko moduak, kontzertuak edota bestelakoak izan ohi dituzte hizketa gai; artista bakoitzaren burutapenen eta eldarnioen arabera. Musika tresnak ere soinean izaten dituzte eta, tarteka-marteka, kontakizun horiek kantu batzuekin apaintzen animatzen dira.

2009ko neguan Pettik eskaini zuen emanaldia dut bereziki gogoan. Kantari beratarrak “kultuko” zenbait filmen inguruan jardun zuen, berari “kitzika berezia” egiten diotenak. Film horiek maisulanak direla azpimarratu zuen, eta modu berean, guztien musikak oso esanguratsuak direla: “Musikari bikainek egindako musika-lan paregabeak”. Soinu banda bakoitzaren azalpena eman ostean, horien interpretazio propioa egin zuen, gitarra akustikoa lagun, bere ohiko estiloan. Zazpi urte igaro dira ordutik eta nekeza da iluntze hartako guztia gogoratzea. Baina gauza batzuk buruan iltzatuta gelditu zitzaizkidan.

Gogoan dut Francis Ford Coppolaren The Godfather filmaz solastu zela, eta Nino Rotak filmerako konposatu zuen melodia famatuaz. “Melodia fina, tragikoa… oso sicilianoa”. Eta kantu horren harira, anekdota bat kontatu zuen: “Behin Italian etxe okupatu batean izan nintzen, jai bat antolatu zuten eta kontzertutxo bat eman nuen. Ideia ona iruditu zitzaidan Nino Rotaren kantua jotzea, barregarria, eta jendeak ondo hartuko zuela… Italian geundenez eta melodia aski ezaguna zelako. Baina kantua jotzen hasi bezain laster konturatu nintzen han zeudenei grazia gutxi egiten ziela kanta hark”. Hots, ez zuten begi onez ikusi Pettiren “broma”. “Antza, Mafiarena gai serioa da Italian!”, aitortu zuen, erne, kantariak.

Gogoan dut Quentin Tarantinoren Pulp Fiction filmaz solastu zela, eta han agertzen den gitarra punteo basatiaz. Jo ere egin zuen. Baina Petti ez zen akordatzen gitarra jotzailearen izenaz eta ea norbaitek dakien galdetu zuen. Nik neuk erantzun nion: “Dick Dale!”. Eta berak berehala: “Horixe, dale dale!”. Ingelesez “Dick Deil” ahoskatzen dela iradoki zuen gero. Eta ni, lotsatuta. Horrela bada, haren gitarra jotzeko moduaz hitz egin zuen, eta Pulp Fiction filmak, oro har, duen soinu banda “gihartsuaz”.

Gogoan dut Jim Jarmuschen Dead Man filmaz solastu zela: “Western moderno bat zuri beltzean”; eta Neil Youngek filmari egin zion soinu banda ilunaz. Azpimarratu zuenez, Youngek guztiz inprobisatu omen zituen musika guztiak: grabazio estudio batean filma proiektatu zioten, eta hura ikusteaz batera, gitarra eskuan, zazpi kantu instrumental sortu zituen, momentuan, hantxe bertan. Hura imitatuz, Pettik ere soinu bandaren zati batzuk trebetasunez jo zituen: kantari nafarra beti izan da erdi bluesman beltz, erdi cowboy zuri.

Guk geuk, Eskean Kristök, Dead Man filmean oinarritutako kanta bat egin genuen. Debut maketan dago. Saiatu ginen, halamoduz, labur labur, William Blake filmeko protagonistaren ajeak kontatzen. Guk ere zerbait apartekoa sumatu genion film hari: giro berezia dauka, bitxia. Irudiek, pertsonaiek eta baita istorioak ere ezohiko indarra daukate. Kutsu makabroa dario alde guztietatik zintari. Umore beltza ere ez du falta. Eta sinbologia xamaniko mistikoa. Aktore taldeari dagokionez: Johnny Depp narratzaile, poeta eta protagonista gisa. Robert Mitchum, John Hurt, Billy Bob Thornton… eta, besteak beste, Iggy Pop ere agertzen da kameo txiki bat egiten.

Eta orain, Ardoa eta odola! Izenburu hori dauka Gaizka Amondarainek eta Manex Agirrek estreinatu berri duten ikuskizunak. Eta gauzak zer diren!, ikuskizun horrek Jarmuschen Dead Man pelikula du oinarri. Amondarainek eta Agirrek Celosamente gordea saioa egiten dute Hala Bedi irratian. Eta saio horietako batean filmari buruzko irratisail poetikoa egin zuten behinola. Irratisail hura ez zen bere hartan geratu ordea, eta zerbait mardulagoa sortu dute: poesia errezitaldi musikatua eta irudiduna. Luxuzko bidaideak topatu dituzte zeregin horretarako: Joseba B. Lenoir, Miren Narbaiza eta Ander Mujika (Napoka Iria) musikariak.

“Ez dago zuribeltzezko pelikula bateko odol beltza baino gauza beltzagorik…. Ardo gorriari ardo beltza esaten zaio euskaraz, beste hizkuntza batzuetan ez bezala. Zergatik ote? Zenbat ordu irakin behar du odolak ardo bihurtzeko?”. Horra hor ikuskizunaren haria jarraitzeko —eta izenburua interpretatzeko— emango dituzten koordenada artegagarriak. Beltza da ikuskizuna bera ere, bai hitzak eta baita musika ere: atmosfera laiotzak eta hotzikara deserosoak.

Hortaz… gaizki eginak atzetik jarraika ditugunean, eta itsu eta biluzik sentitzen garenean… animalia baino animaliago bihurtzen garenean, eta ehiztari beharrean ehizaki… horrelakoetan, eta horrelakoetan bereziki, poesiak arima sendatzeko balio du. Eta bai Dead Man filmeko protagonistak eta baita Ardoa eta odola ikuskizuneko mamuek ere esaldi bera behin eta berriz xuxurlatuko digute, buruan iltzatzeraino eta zoratzeraino: “Ni naiz William Blake, gizon zuria hil zuena. Ezagutzen duzue nire poesia?”.

Bertako kantu zerrendari erreparatuz, iraganeko tradizioari loturiko sei pieza jartzen zaizkigu, nahita, lehen planoan: bilduma bakoitza haietako batekin abiatzea –“Maitia nun zira”eta “Apirilean”– ezin izan ausazko hautua. Ondoren, entzulea paisaia urrunagoetan barrena dabilelarik, itzuli egiten dira guretzat erabateko antzinatasunean kokaturiko maitasun kantuak: “Iruten ari nuzu” eta “Goizian argi hastian” Avril-en eta “Gaztetasunak bainerabila” eta “Adios, izar ederra” Acércate más-en. Sei kantuok jaso duten interpretazioa nahikoa litzateke nire abiapuntua azpimarratzeko. Kantu zahar zirenak garaikidetasunaren kategoria hartzen eta jendartean hedatzen hasi zirenetik –gurean 60ko hamarkadatik– birsortuak izan dira behin eta berriz. Ez ordea hemengo sakoneraz.

Kantu bakarra balira bezala dira tratatuak “Apirilean”, “Maitia nun zira” eta “Iruten ari nuzu”, ezin tempo apalagoan, entzulea mugarik gabeko nostalgiaren putzuan barneratzera leunki bultzatuz. Ahotsa gailentzen da, baina abandonaturiko etxe zahar baten ateak eta leihoak zabalduko ditu eskusoinuaren hauspoak; urraturiko gortinak astinduko, oinazpiko ohol zaharren karranka erakarriko… kantu hauen giro ezin goibelagoan. Eta azpimarra hori areagotuz, perkusio harrigarri bat. Ez baikaude ohituak perkusioari funtzio erritmikotik aparte askoz gehiago eskatzera, eta hemen, erritmoa berez sostengatzen da, eta perkusioa soinu ehundurak sortzeko dago, eta horretan dihardu, soinuarekin eta ahotsarekin nahasiz zenbaitetan, haietatik ihesi bestetan… Avril diskoari “Goizian argi hastian” kantuak ematen dio amaiera: aipatuen giro berdina Beñat Axiariren eta Philippe de Ezkurraren duoan gauzatzen da, bi ahotsak espazio amultsu beretik sortuz. “Gaztetasunak bainerabila” da ahots hutsez ematen den ale bakarra. Eta honen kontrapuntuan, ondoren datorren “Adios, izar ederra”: Philippek soinuaren eta hitz errezitatuen gainetik Beñaten hitzik gabeko melodiaren hegaldia sortuz, bien artean amodioaren urruntzeari lirismoaren monumentu etereoena eraikiz. Aurrekoetan bezala, perkusioak gehiago du laztanetik, horren igurtzi eta danbada goxoak dena leundu nahiz bezala, gainontzeko soinuaren malenkoniaren pisua latzegia egingo balitzaigu bezala. Gailur bat ukitzen da kantu honen bukaerako konpasetan.

Ezkurra, López eta Axiari ‘Acércate más’ diskoaren grabazioaren ostean.

Ezin uka euskal arimaren paisaiaren osotasuna giro malenkoniatsu honekin betetzeko arriskuan erori dela gure musikari asko –hainbat poetaren ezinbesteko konplizitatez–, entzule mota baten artean euskal adierak horretara murriztera behartuko balu bezala. Axiari-Ezkurra-Lopez hirukotearen kasuan, aldiz, lirikotasuna bere muturrera eramanez, ase geratzen gara beste paisaia batzuetan barneratzeko, baina ezin uka maila honetako fineziak nostalgia bera leku kezkagarri eta galdekatzaile batera eramaten duenik.

Lirikatik basatasunera ematen duen jauzia izan liteke Axiarik sortzen duen egonezinaren iturrietako bat. Zuzenekoetan, presentzia fisikoak eta gorputzaren adierazkortasunak duen indarrarekin tenkatze eta goxatze dinamika bat orekatu liteke, eta askotan lortzen du hori kantariak. Grabazioetan, aldiz, etxe osoa inarrosten duen eskatu gabeko aire ufada bortitz bat bezala jaso liteke haren oldartze bortitza. Halere, entzutera ausartuz gero, txunditzen gaituzte haren fandango basek eta gainontzeko doinu dantzagarrien interpretazioak. Haien goreneko bi adierazle ditugu Avril-en: “Banako-Bamako” eta “Fandango basa”. Hor nabarmentzen dira gehien Axiariren ahal tinbrikoak, agudo finenetatik orroraino ailegatzen diren grabe asaldagarriak. Pieza jazzistikoetan ohikoa den formatua erabiltzen du hauetan hirukoteak: instrumentu bakoitzak besteari arrapostu ematen dio, eta melodia errekonozigarrietatik abiatuz, bariazio inprobisatuenera igorri, eta abiapuntuko melodiara itzultzen dira ur nahasiak baretuz, piezari amaiera emateko. Acércate más-en bata bestearen ondoan eskaintzen dira halakoak, “Gerezi” –beste fandango bat– eta “Zortziko”, Phil Moore-ren “She was as tender as a rose” bien artean tartekatu dutelarik. Ezin ustekabean hartu keinu hori: pieza bakar gisa entzun litezkeen bi euskal doinu basa –Ipar Amerikako natiboen izpirituz blaituak– jazz unibertsoko klasiko bat bateria eta ahots hutsez ematearena, alegia. Lan hauen beste euskal paisaietako bat kontsideratua izan behar baita, XX. mende hasierako jazz kantari afro-amerikarrekin hornitua den hori, jatorrizko ingelesez kantatua. Avril-en Elaine Brown-en “The meeting” –Pantera Beltzen ereserkia bilakatu zena– eta Nina Simonek ezagutarazi zuen James A. Shelton-en “Lilac wine”-ren bertsio harrigarriak eskaintzen zaizkigu, ahaztu gabe John Lewis-en “Django”, Axiariren kutunetako bat (1987rako grabatua zuen jada lehen bertsioa).

Bada beste zubirik euskal arimaren paisaietatik mundu zabalera eraikita eta, disko hauetan, iragate horiek gure garaikidetasunera ekarri duten blaiduraz ari zaizkigu. Horren adierazleak dira Atxagaren Etiopia-ko “Orduan”-ekin eta Henriette Aireren “Egiaren egarriz”-ekin sortutako bertsioak. Asko dute jazzetik, baina baita ganbara-musika garaikidea eta inprobisazioa lantzen dituzten musikariek poesia tratatzeko dituzten eretatik ere, soinu-uholde komertzialek gure belarriak eta entzun-ahala moldatzeko garatu duten ohiko eskemetatik urruti.

Aipatu behar, azkenik, han eta hemen tartekatuak diren beste tanta bitxi batzuk ere: Ezkurraren “Idolei” soloa eta “Regards d’enfant” hitzik gabekoa, esaterako; edo Joxan Artzeri eskainitako keinua, bi diskoetara ahapaldi bera ekarriz: “Gauero itzaltzen da gizakumea / goizero bizten… / eta bien bitartean / amets bat du bizitzen”. “Ohore” deitu zaio lehenean, Axiarik horren maite dituen kanaberek harri gainean txalapartaren giroa birsortuz emanak; “Gauero” bigarrenean, non Ezkurraren eskusoinuaren giltza joek hauspoak eragingo duen soinua deitzen duten, euri zaparrada gisa, gailenduko den badaezpadako hondo musikal hauskorra betez, berehala.

Ez dakit zer dela eta aukeratu diren izenburuak bata frantsesez eta bestea gazteleraz, euskaraz kantatua dena –aipatu ingelesezko hiru horiek eta gaztelaniazko Acércate más bakarra kenduta– eta euskal musikarekiko berebiziko sentiberatasunez osatu bilduma hauentzat. Izango du zerikusirik Pariseko Buda Records zigiluak eta Daqui okzitandarrak ekoiztuak izanak. Paradoxikoa baino zerbait gehiago iruditzen zait gurean zabaldu gabe eta ustekabean igaroak gertatzea. Pentsa genezake arrazoiak planteamendu komertzialei daudela lotuak, baina gure ekosistema musikalak duen mailarekin zerikusi handiagoa duela sumatzen diot nik. “Ameriketako Estatu Batuak eta Mexiko artean, bada muga zaputz eta krudel bat, itsasoan barrena ere jarraitzen duena, elkar maitatzen direnak bereizten dituena”, dio Ramón López-ek sorturiko kantua aurkezteko libretoan: Nat King Cole-ren bolero famatua muga zehatz horren giroan ipiniz, “hurbildu zaitez, denboraren laguntzarekin jakingo duzu zuregandik sentitzen dudana” gaztelaniaz kantatzen du bolero samur berria. Muga bakoitza mota guztietako mugez ari zaigunez…

Mexiko eta AEBen arteko muga Tijuanan.

Hau jakinda hurbildu nintzen joan den udaberrian Metrokoadroka Sormen Laborategikoek (Oier Guillan eta Asier Sarasola) eta Bide Ertzean taldekoek (Ubeda anaiak eta Karlos Aranzegi) Usurbilen eskaintzen zuten emanaldira, orain gutxi zuzenean grabaturik Elkar etxeak DVD formatuan salgai ipini duen horretara. Aprentsio apur batekin, beraz; baina lasaituz joan nintzen emanaldiak aurrera egin ahala. Asko irabazten baitzuten hitzek Oier eta Asierren deklamazioarekin, eta baita poemok kantu xume bihurtzerakoan ere. Irudiak erabat perfilatuak geratzen ziren, errepikapenak prosodiaren zerbitzura zeuden, eta jokoa ez zen inoiz aspergarria bihurtzen. Bi ahotsen arteko kontrapuntua ere horren zerbitzura zegoen: Oierrenak, sarkor eta solemneak, Asierrena, xumea –beste testuinguru batean barregarri ere suerta zitekeena–, zuen beti parean, eta ideia/irudien talka lortua zenean –airean bere oihartzuna astunegi bilakatzeko zorian– sartzen ziren gitarrak, kantua, akorde eta erritmo guztiz eramangarrian. Modu horretan egin zuen aurrera emanaldiak, eta bikaina iruditu zitzaidan aukeraturiko testuen tratamendua.

Egunotan aldiz, grabazioa eta liburuak batera berrikusten nituelarik, galderak piztu zaizkit. Eta bakarrean laburbiltzekotan: eusten al dio emanaldiak liburuen mamiari? Tonu maiorrean idazten baitu Joxanek, eta tonu minorrera eraman dute interpreteek. Solemnitatez jositako lana da Artzerena, transzendentala esaten duen oro, baita intimitateko sentimenduez ari denean ere, tenplu batean irakurtzeko modukoa. Eta tabernara atera dute ia Guillanek, Sarasolak eta Ubedatarrek –ez, egia esanda, antzoki isil eta arretatsu bat ez da taberna; esateko modu bat da–. Irabazi ala galdu egin dugu operazio horretan? Eta jatorrizko obrari berari, zer gertatu zaio? Ez al da haren eduki trinkoena ahulduta geratu, haren “benetako” mezua desitxuratua? Liburuak ez baitu tarte handirik uzten bere planteamendu eta gauzatzean.

Minuskulaz idazten du beti Artzek, baita esaldiaren hasieran ere –tipografia handiagoz eta hizki lodiz, baina minuskulaz–, erabaki ongi neurtu batean. Maiuskulak Jainkoari baino ez dagozkio, zuzenean izen horrekin aipatua denean edo haren ezaugarriaz aritzen zaigunean (Dakiena, Ixila, Maitatzeko gai dena…). Jainkoaren aipamena progresiboa da, hamar bat aldiz lehen liburukian, ia etengabe bigarrenean; eta besteen aipu gehienak eliza katolikoaren maisuenak dira (Bibliatik hartuak, San Agustinenak, eta abar). Ulertu al liteke obra hau maiuskula horiek bazter utzita?

Oier Guillan, Asier Sarasola eta Bide Ertzean taldeko musikariak.

Gaiei erreparatzen badiegu, interpreteek asmatu egin dutela esan genezake, poesiaren eta poetaren lekua eta funtzioa zalantzan jartzetik abiatzen baita Artzeren obra. Eta galdera eta hausnarketaren ondoren, itaun zorrotza: “Poesia ez dago hilda, / egotekotan, / hilda dagoena poeta izenekoa da; / esanezina esateari uko egin diona, / entzunezina entzuteari utzi eta gero…”. (I, 49). Horra poeta Artzerentzat: ez dakienaz hitz egitera bere burua behartzen duena. Bere azken obra osoa ideia honen gainean osatua dela esan genezake: ez da nahikoa dakigunaz aritzea. Hori denbora alferrik galtzea litzateke eta nahasmendua gehitzeko baino ez du balio. Nahasmendu horrek bizi gaitu, gainera. Beraz, nahasmenduaren aurkako ekintza litzateke poetaren zeregina, zilegitzat har litekeen bakarra, alegia; bestela, hobe luke isilik geratzea. Zein baldintzak ipini behar dizkio bere buruari poetak zeregin horretan zuzen ibiltzeko? “Orriaren zuriz idatzirik duena jadanik / lehenik artoski irakurri gabe, ez genuke inork / zuria belztera ausartu behar” […] “Hitza ez dago inoiz ixilik…” […] “Orri zuriaren aurrean / egoten ikasi behar da, zain, orduak eta orduak, / egunak eta egunak, …” (II, 20). Modu ezin kategorikoagoan ari zaigu poeta gai hau edo besteak tratatzerakoan: bizitzaren eta heriotzaren zentzuaren inguruko kezkak, edo maitasunaren graziazko ulermen bat eskaintzerakoan. Bereziki hunkigarriak dira anaia Jexuxen gaixotasunaren eta heriotzaren inguruan onduak, eta emanaldian aukeratuen artekoak: “…maite dudalako dakit, / beste inola ez bezala, / bizi naizela egiaz / egiazko biziaz, / heriotzak ere hil ezingo didanaz…”.

Artzeren obra ezagunenetakoa da euskal poeten artean, orain bost hamarkada gertatu fenomenoaren barne eragile nagusietako bat izan zenetik. Berak azpimarraturiko motiboak denon baitan ditugu, eta hiru esparrutan bildu litezke. Batean, naturaren irudiak daude, haren indar sinbolikoaz garatuak: txoriak, zuhaitzak, izarrak… zerua eta lurra. Bestean, hitzaren eta hizkuntzaren inguruko kezkak, iraganari lotutako irudi sendoak eta aurrerabidearen txorimalo funsgabeak seinalatzeko erabiliak, maiz. Azkenik, familiaren barruko tentsioak: ama eta haurra lehenik, maitasunaren eta gorrotoaren arragoa dugun gune nagusi gisa; bizitzaren eta heriotzaren kokagunea… Iruditegi bat eraiki zen osagai hauekin 60. eta 70. hamarkadetan, eta ondoren gertaturiko krisian –krisia ekonomikoa izan zen, baina baita soziala, politikoa eta kulturala ere, orduko protagonistetako asko krisi pertsonal larrietara eraman zuena–, ondorengo belaunaldien errebelamendu bat gertatu zen, irudi eta zutabe horiek euskal kontserbadurismoaren oinarrian zeudelakoan. Modu paradoxikoan, Laboa eta Artze izan ziren musika herrikoiaren arloan modu abangoardistak erabiltzeko gai izan ziren bakanetakoak, arrakastaz gainera, eta biek bizi izan zuten barne krisi sakona 80ko hamarkadaren hastapenetan. Ondoren bakoitzari zer gertatu zitzaion, hagiografiez eta ikonizazioez gain –nola egin zion aurre bakoitzak krisi hari, eta zein modutan jarraitu zuten bere zeregin publikoan– ez du inork publikoki ganoraz aztertu edo adierazi…

‘Nola belztu behar zuria’ Usurbilen estreinatu zuten 2014ko maiatzean.

Nola belztu behar zuria lanak zeharkatu ditu eta azpimarratu betiko irudi eta kezka artzetarrak, bere azken lanean inoiz baino argiago eta erradikaltasun handiagoz tratatuak: poetaren betebeharrarena, zentzumenen nahasmendu eta osagarritasunarena, anaia hildakoaren doluan piztutako maitasunari buruzko eresiak, ama, bizitza galduaren eta heriotza irabaziaren –hilezkortasunaren– inguruko galdera eta erantzunak… naturatik jasotako irudi indartsuz emanak. Baina badut inpresioa ez dela mamira heldu, eta hori nahita egindako hautu baten ondorioa izan dela. Ez baitago maiuskula bakar bat ere aukeratutako poemetan, eta arestian aipaturiko maiuskulek ematen baitiote, ez indarra eta agintea soilik, baita zentzua eta arrazoia, tonua bera Artzeren azken urteetako obrari.

Emanaldi honetan gailentzen dena da, hain justu, Artzeren alderdi formala, berak hasieratik hainbeste landu zuena, ildo bat eta estilo zehatz bat markatzeraino: jolas fonetikoak eta hauek sortzen dituzten soinu-irudi erritmikoen ikerketa eta garapena. Hitzak hain daude ongi aukeratuak eta kokatuak, haien materia zentzumen guztiekin haztatzeko aukera sumatzen dugu. Eta hizkuntzaren sonoritatea eta erritmoa, txalapartaren oihartzuna inoiz ez isiltzeko asmoz garatua izan balitz bezala: esaldien arteko elkarrizketa, erori-zutitu etengabeko trostan. Nago etorkizunean Joxan musikari gisa izango dela gogoratua, poeta gisa hainbeste edo gehiago garatu duen esparru formalagatik, hain justu. Baina zalantzak ditut berak hori lehenestea hartu duen lan eskergaren ondoren. Berak kristautasun mistiko baten zutabe sendoak aditzera eman nahi baitizkigu, ene ustean: gizatasunaren berezko noraeza, paradisu galduaren aipamen esplizituarekin; Jainkoaren interbentzio zuzena eta arauemailearen ezinbestekotasuna, aurrekoen fedearen eta jarreren goratzarrean eta graziaren funtzio salbatzailean; mundu garaikidearen aurreko etsipena, non harrokeria nagusi den, zarata, axalkeria… Zuri eta beltzen arteko dikotomiara garamatza behin eta berriz; itsu, gor, harropuztu eta ezjakintasunaren aurrean zerutik eta benetako gizatasunetik datorkigun argi, bake, apaltasun eta maitasunera.

Artzek agerian uzten duen mezua, ez gogorregia soilik, problematikoa ere bada modernitatearen zutabeak zalantzan jartzen baititu, ustez gaindituak ditugun hainbat eredu eta dogma aterabide bakartzat seinalatuz. Oker gabiltzala esaten digu etengabe, galbidean aurrekoen jakituria gardena bezain isila mespretxatuz. Guk bere irudi eta joko fonetiko gozagarriak estimatzen ditugu, eta horiekin geratzea erabaki dugu, gainontzekoa ondoan zeharka igaroz. Nor ausartuko da ur horietan, destainez gaindituak irudikatzen ditugunez edo, bestela, jarrera kontrajarri eta bateraezin saminen aurrean ipiniko gaituela aurreikusirik.

Jarraituko dugu Hegoak Ebaki Banizkio… gure maiuskulak Artzeren minuskulak direla ohartu ez denarena egiten, hurrengo omenaldia prestatu bitartean.

‘Ikimilikiliklik, JA Artzeren Unibertsoa’

Alberto Lizarraldek eta Carlos Rodriguezek osatu dute Donostiako San Telmo museoan lehenik (2015eko abendutik 2016ko otsailera), eta Biarritzeko Mediatekan gero (heldu den martxoa osoan) emango den ikuskizuna. Oso zaila da ordu erdi batean bizitza oso baten emaitza artistikoa islatzea, eta lortu egin dute hori, nolabait, etengabe eusten den atmosfera biltzaile batez.

Ez naiz hemen lanaren osagarriez edo egituraz arituko, eta bai aurreko izkribuan seinalaturiko horrekin zerikusi zuzena duen zerbaitekin: arazorik ikusten badiot proposamenari hegan ibiltzea da, urraturik gabeko estetika batekin ikuslea limurtuz, eta ibilbide pertsonal eta artistiko horrek berezko dituen talkak eta arrakalak, hausturak eta ihesbideak ezkutuan utziz. Zein helbururekin?

Ez dut erantzun ziurrik galderarentzat, eta ez dakit egileek eta omenduek (ez baita Artze soilik, Laboaren presentzia ere nabarmena da bertan) zuzenean planteatu duten ere. Azken hori gertatu izan balitz, horixe seinalerik kezkagarriena, lan artistiko sakon batek behar duen legamia funtzioa indargabetu egin bailiteke modu horretan, eta “historiarako” geldituko litzatekeena, inor akuilatuko ez duen laino arteko estetika borobil eta xahua bilakatzen da.

Kontzertuaren eta ordu txikien eraginez izango da hasi naizela zeremonien kontu honekin. Distantzia bat hartzen dut horrelakoetan. Esperientzia ederra da: guztiz nago barruan –soinuaren dentsitateak berak ez du besterako aukera handirik ematen–, eta kanpotik ari naiz, aldi berean, neure buruari eta ingurukoei beha. Eta hor daude zeremonia gidatzen dutenak, eta baliatzen dituzten osagarriak, eta guztien artean lortzen den edo ez den komunioa erdiesteko osagarri hauen eraginkortasuna. Anarik gaur lortutakoa erabatekoa izan da. Kontzerturako kantuak amaituta, beste saio batekin abiatu da, inor ez baitzegoen handik mugitzeko moduan, beste horrenbesteko iraupenekoa, eta gehiago nahi genuen, gehiago nahi zuten askok behinik behin.

Ez da edozein gauza Anarik lortu duena: aukeratu gai bat, aukeratu erritmo bat, aukeratu soinu mota bat eta kantatzeko era bat –aukeren artean bat eta bakarra esan nahi dut–, eta bi-hiru orduz eman eta eman, eta sekulako intentsitateko komunioa erdietsi: gai bakarrarekin, erritmo-kadentzia bakarrarekin… Ezen askotan sentitu dut kantu bakarra ari zela kantatzen, irudi eta hitz berberak –sakonak, ederrak, iradokitzaileak– mantra indartsu bihurtuak. Irudi berdin horiek kantu batetik bestera egiten dute salto –ohe hutsak edo nekez konpartituak, gaua, ametsen eraispena, ahuleziaren indarra, arrainak, harriak, aurrekari penalak…– irudiak berak eta entzulearen errekonozimendua indartuz, eta trantze hipnotikoraino hel litekeen bizipena hauspotuz.

Ez naiz gauza esateko noiz heldu den bere une betera Anariren apustu indartsu eta ausart hau, urte batzuk bai, ia bi hamarkada pasa direnez bere lehen diskotik, eta hamarkada bat Karlos Osinagarekin produzitzen ari dela. Eta urte hauen poderioz lortu du bere esan eta egiteko moduekin guztiz identifikatuak sentitzen den entzule talde sendo eta emana. Distantzia batetik begiratzen diot horri: adinaren distantziatik eta generoarenetik, aldi berean: bera baino 10-15 urte gazteagoak ziren kontzertuan sartuen sentitzen nituenak, andrazkoak gehientsuak. Gizonezko naiz ni, eta Anari baino hamalau urte zaharragoa. Izugarrizko aldea dela iruditzen zait ordu hauetan. Zenbat ibili da gurean, Anariren figura indartsua taularen erdian ikusteko, bere esanetara zeuden 6-8 gizonez lagundua baina, aldi berean, musikarekin babesten zuten emazte horrekin zerikusi handirik ez balute bezala berearekin jarraitzeko? Zein motatako gertakizuna da taula gainean gauzatzen dena; eta taula inguruan?

Aritu gaitezke hitzez –”niretzat, oraintxe, kantuaren %80a hitzetan dago”–, erritmoaz, sonoritateaz, kantatzeko moduaz… baina elementu horiek batasun berezi bat dutenean gauzatzen da Anarik lortzen duena, ez bestela. Ez da portzentaje kontu bat. Zerbait esatekotan, hauxe: berak oihuka dioena intimoa da, eta intimitate horretatik baino ez egitea erabaki du: “Mundu mailako gerra intimo eta latz batean” ari dela hasten zaigu bere azken lana.

Aitzindaria da, aspalditik datorren indar batez ari bada ere, eta bere indarrez eta muturreko hautuen arriskuez ezinbesteko dugun erauste neurtuak ez ahal du beste 50 urteko ziklorik beharko.