Bixente Etxegarai + Jamixel Bereau + Xan Errotabehere = Kalakan (Argazkia: Tutti Community)

Bereauk iragarri du giro aldaketa batera begira publikoa «psikologikoki» prestatzeko egin dutela disko hau. Bi kontzertu mota eskainiko baitituzte: alde batetik, disko intimista honen girokoa, eta, bertzetik, heldu den urtean landuko duten rock estilokoa, «txosnetan» emateko gisan, «polarizatzeko» gogoa baitute.

Badu 30 urte oholtzaz oholtza ibilki dela Bereau, mota orotako musika egiten. Argi du, beraz, zeren enbeia duen orain: ahotsari protagonismoa ematea, tresnek ekar lezaketen kontzentrazio eskaera handiegiari muzin eginez: «Plazera zuzenagoa da; eliza batean a cappella kantatuz aritzea mikrorik gabe kontzertu sinpleagoa, biluziagoa, akustikoagoa da». Publikoarengandik hurbil egotea bilatzen du taldeak Ahotsez kantatzeko, eta tartea zehatza da: «Ezin badituzu pertsonaren begiak ikusi, urrunegi zaude».

Badaki zertaz ari den: 60.000 lagunen aitzinean ari izan baita jadanik. Harentzat oholtza egokiena ttipia litzateke, publikoak ongi jaso dezan artistek ematen dutena: «Musika biziki ederra izan daiteke gorputzetik gozatzeko, baina behar duzu zutik izan, taldetik nahiko gertu bere energia hartzeko eta mugitzeko, gorputzari adierazteko parada emateko. Gureak badu meditaziotik, bidaia izpiritualetik».

Eta, gainera, taldea gogoa askatzen ari da, kudeaketa lanez arintzen, datorren diskoa prestatzeko, gitarra elektrikoa sartuz. Musikalki zein xendra hartu argi ukaiteaz gain, artisten rolaz ere hausnartu du Bereauk: «Behar genuke gure lana egin artista gisa, gauza batzuk azpimarratuz, salatuz, jendea lagunduz… Uste dut lan politiko eta filosofiko hori gero eta gehiago desagertzen ari dela, gaur egungo gaiak azalekoak baitira; anitz saldu nahi baduzu, ez duzu nahi nehor haserre dadin; beraz, ez duzu egiarik erraten».

Bederatzi kantu tradizional landu ditu Kalakan hirukoteak: Bereauk, Xan Errotabeherek eta Bixente Etxegaraik. Portugalgo, Irlandako eta Txileko kantuak salbu, denak euskaldunak dira.

Ahotsaren hotsa

Kantuen hautaketan «esentzia» baten bila aritu dela aitortu du Bereauk, «oreka» baten bila, egin ahala gauza gutirekin. Funtsean, oroitarazi du kantu bat zer den: «Pertsona batek bakarrik eraman dezakeen melodia da kantu baten mamia. Gero, nahi duzuna gehi diezaiokezu. Baina, mamia polita bada, beste guziak apainketak dira. Batzuetan apainketak zerbait gehitzen badio ere, beste batzuetan kentzen dio ere». Gorputz pikarraiaren irudia ekarri du adibide gisa, politagoa izan baitaiteke beztitua baino, jantziek estali gabe biluziaren edertasuna.

Lehengaia ederra bada, beraz, apainketarik gabe edo gutirekin hala izaten segitu beharko luke. Foggy Dew kantuan, adibidez, hondar unean kendu zioten teklatua. Kontrara, oraingo pop kantuekin alderantzizkoa da agitzen, tresnetatik partitu bide baita haien sorkuntza: «Kantuari tresnak kenduz gero, ahotsa ez da biziki interesgarria. Kantu zahar horiek maite ditut, instrumenturik gabe konposaturik izan baitziren gehienak». Berreteretxeren kantorea orain arte ahoz aho heldu izanak liluratzen du Bereau.

Kantuen hitzak taldearenak ez badira ere, hautaketa ez da «inozoa» izan. Are, Lili eder bat abestiaren hondarreko kopla, konparazione, ikuspegi feministatik interesgarria egiten zaio Bereauri; izan ere, «usaian ez bezala», emazteak baitu fortuna, eta jakin nahi baitu gizonaren interesa zein den: zinezkoa ala ekonomikoa. Gaiaz gain, musika estetikagatik ere hautatu du kantu hori lantzea: «Erromantikoa, harmonizazio klasikoagokoa landu nahi genuen. Holako kantu bat ukaiteak, enetako, bazuen interesa, giroagatik, musika estetikagatik».

Laida pilota kantuko hitzek, berriz, gehikuntza batzuk bildu dituzte: «Zer litzateke euskal pilota euskaldunik gabe?» eta «Zer litzateke Euskal Herria euskaldunik gabe?». Pilotaria izanez, salatu du irrigarri geratzekoa dela ukaitea euskal pilotaren nazioarteko, Frantziako eta Espainiako federazioak, ez ordea Euskal Herrikoa.

Artetik errateko, kantuan, pilotaren punpak aditzen dira, eta zuzeneko kontzertuan, pilotan ari da Bereau, botaharrian.

Musikariaren arrangurak

Euskaldunik gabeko Euskal Herriak arranguratzen du musikaria: «Euskalduna izan naiteke edo euskal kultura defendi dezaket euskara jakin gabe; hori oso gogor zait. Mundu baten ate aurrean gelditzen dira, euskararen giltza gabe; bestela, gainetik edo kanpotik ikusiko duzu. Hizkuntza bat defenditzeko lehen gauza da hizkuntza hori ikasi eta baliatzea». Gehitu du erdaldunaren presentzia hutsak euskararen eremua txikitzen duela.

Arranguratzen du ere egungo musikari gazteek «gero eta gehiago» kantatzeak espainolez: «Telebistakoak bezala, argiaren eta diruaren bila dabiltza, garrantzirik eman gabe kantatzen denari». Hark, ordea, gaztetan ez zituen gauzak hala ikusten: «Garrantzitsuena zen herri bat eraikitzea, gure kultura elikatzea, zerbait gurea egitea, euskalduna, gure berezitasuna maitatu eta lantzea».

(Argazkilaria: Balatx)

Bobi miauka ari dea?

Lehenengo diskoa bukatu nuen Zer gertatu zaio Bobiri? kantuarekin, zeinak ez baitu adierazten nor den Bobi. Ene inguruan bazen sekulako eztabaida jakiteko nor zen: Bobby Sands, txakur bat… Hortaz, pentsatu dut lehen diskoari segida bat ematea; hala, bigarren honetan itzuli da Bobi. Lorentxa Saraguetak marraztu du azaleko katua; dena den, bitxia da, zeren eta Bobi txakur izena baita gehiago… [kur-kur-kur]

Barne bidaia bat izan dea?

Hamahiru urteko barne bidaia oso luzea izan da diskoa. Bitartean bi alaba ukan ditugu. Hasiera batean, disko bat ateratzean indar asko duzu, zerbait bukatu orduko beste bat hasi nahi duzu… hola sortu zen Nor da Bobi?. Alta, gero, pentsatzen duzu: «Nire zarata hau gehituko diot dagoen zarata guziari?». Dena berdin baitzitzaidan. Denbora pasatu ahala, kantuz segitu dut, diktafono batekin grabatzen, kaier batean hitzak idazten… eta une batean gogoa berriz heldu zait eta aitzina. Orduak izan dira; nire zati bat utzi dut hor.

Inspirazioak hitzordurik eskatu ohi dizua?

4 urteko gure txikia melodia bat kantatzen ari zen autoan: horrekin egin dut Eztiz asea kantua. Ingelesa iduri du, baina zentzurik ez duen hizkuntza bat da. Musikari orok baliatzen dugu melodia bati silabak jartzeko, hola baitirudi kantu bat.

«Odola irakiten dit»: Latzenen plagioa dea?

Zinez irrigarria zait Beatlesek nahitara egindako amodiozko kantu zozoa: Oh! Darling. Nahi nuen nik ere holako bat egin, eta Beltzanek [Obanos] hartu zuen hori erronka gisa: esaldiak edozein ordenatan jarriagatik ere, badute beti zentzua. Amodiozko euskal kantu guzien zatiak daude: Hertzainak, Benito Lertxundi, Akelarre, Latzen…

Ortzi Idoaterena da Ongi etorri Bobi. Badaki nor den, beraz.

Ez! Eta ez da agertzen nor den! [Kur-kur-kur]. Hegoaldean debekatuak dira ongi etorriak, eta horri buruzkoa egin nahi nuen. Dena den, pistak badira Bobiren gainean: «Izar gorritik izar beltzera» eta «Lokatzetan»… Gauza ona bada: itzuli dela Bobi!

Amadu ere Idoaterena da. Zinez jin dea Gineatik?

Bai. Gai librea zuen. Kantu tradizional baten letra eman nion asmatu nuen melodiari, eta lantzeko eman nion gero Idoateri. Xaramelatik hartzen dut melodiari egokiena den bertsoa. Metrikaren eta hitzen soinuaren arabera aldatzen dut melodia, edo bertsoa moldatzen. Errezeta bakarra dute nire kantuek: ni pozik egotea!

Amets Arzallusek ere parte hartu du Gerlatik nator kantuan.

Hau ezberdina izan da: 2018an, Lehen Mundu Gerlaz Amets Arzallusen letra musikatzea eskatu zidaten. Sei minutuko bospasei kopla ziren. Natekin [Cazarre] kantatu nuen Baionako antzokian. Gero, Ametsek kantua eskatu zidan, maitatu zuelako. Deliberatu nuen diskoan ezartzea.

Zuri ere gustatu zitzaizulako.

Benetan pozik gelditu nintzen, asko-asko landu nuelako. Eskatu nion laburtzea. Ahotsa eta gitarra ziren hatsarrean, baina pentsatu nuen lagunen arterako balio zuela, baina ez diskorako. Hala, azken momentuan Frederic Gallarde adiskide min eta musikari handiari eskuak libro utzi nizkion teklatua gehi ziezaion: oso lan polita egin du, banekien.

Hamabi kantuetatik bederatzi dira berriak.

Diskoa irekitzeko eta ixteko, Zer gertatu zaio Bobiri? kantuaren doinua murriztu dut pianoan. Hor ere, Keith Jarrett pianistaren estiloan ezarri dit pieza Frederiquek, biziki maite dut. Eta bukaera-bukaeran, Sigi saga kantuaren interpretazio bat dago.

Badua diskoak Bobiz aparteko hari gorririk?

Bidaiak dira diskoaren ildoa. Gineatik Iparraldera, edo bidaia bat nire baitan, Amets hautsia bezala; edo Sorginen erratzak, bidaia bat da baina denboran… bideo klipa eginen dio honi Odei Barrosok.

Mutil zaharrentzat kantuak hausten du amiñi bat ildoa, ez?

Tom Waits jenioaren fana naiz; bere kantuaren bertsio bat da. Bere munduak gorabehera asko dauzka: gaueko mundutik —tabakoa, eskaleak, neskak, drogak…—modernoagoa den batera pasatu baita. Kabaret jazz gisa hasi zen: orain, berriz, musika biziki moderno eta bortitza egiten du.

Mutil zaharrentzat kantutik kontrastea sortzen du Zaldun hiltzailea kantuak: «Akatu zuen izan zedin betiko berea». Zer bidaiatatik atera duzu hori?

Beltzaneren borroka izan da matxismoaren kontrakoa, etxean bizi izan baitu. Jendaurrean bat oso jatorra ager daiteke, baina gero bikotekidea etxean akabatu. Deabruak daude oso ongi gordeak. Gauzak adierazi behar dira, ezta?

Ahots garbia lehen lerroan du diskoak. Lehen diskoak bezain?

Nahi nuen Paxkal Etxeparerekin lan egin. Aritu izan bainaiz berarekin, Gure Irratiarendako egin genuen diskoan, eta ez du ezer barkatzen: maite dut ikaragarri exijentzia hein hori. Konfiantza itsua dut beregan, eta eroso sentitzen naiz berarekin. Zetak-en egiten duen soinua errotik maite dut. Belarri oso analitikoa dut.

Musika bizibide duzua?

Bai. Kantu tradizionala erakasten dut Hazparnen [Lapurdi], Izturitzen [Nafarroa Beherea]… musika elikatzeko da. Zikiroetan jotzen dut. Dena da bat niretzat. Laket nukea taula gainera igatea bakarrik nire obrak aurkezteko artista huts gisa? Ez. Maite dut jendearekin egotea. Pyrennees kantuz saioa egiten dugu hilabetean behin, jendez mukuru egoten da. Horretarako bizi naiz ni!

Frantses izatetik euskalduna izaterako bidaia nola egin duzu?

Tarben [Okzitania] ikasle nintzela hasi nintzen abesten Pierre, Pierrot eta Watson taldean. Neil Young zen nire idoloa. Franco hil zen urtean kontzertu handi bat antolatu genuen Paco Ibañez, Isabel Parra, Patricio Castillo eta Imanolekin. Ene bi lagun musikari biziki on, Robert Berges eta Jean Michel Saint Crik, Urria taldean ari ziren Beñat Axiari eta anaiarekin… Hori izan zen ene lehen kontaktua euskal musikarekin. Juan Paquitok eskatu zidalarik berarekin aritzea, berehala joan nintzaion, Landak utziz. Hiru urteren buruan euskara ikasten hasi nintzen, Akelarren aritu nintzen…

Watson bakarlari gisa, faltan duzua Euskal Herri osoa kurritzea, Akelarreren garaian bezala?

Pixka bat bai. Nahiz eta, hala ere, ibili naizen.

Bakarlaria baina taldekideez inguratua: Maddalena Luzzi, Pierre Sangla, Raphael Ferreira, Romain Larregain eta Frederic Gaillardet.

Oso bizipen aberatsak ukan ditut haiekin. Musikaria zarelarik, indarra ematen dizu taldekideen musikak atzetik; badirudi altxatzen zaituztela, eta hori sentitzen dut disko honetan.

Txomin Urriza, Camille Dizabo, Annelise Arnaud-Cazamayou eta Alan Billi, Orbel taldeko kideak. (Fanny Maillard)

2016an elkartzen hasi zirelarik, lagunen artean musika jotzea bertzerik ez zuten xede. «Lagun istorio bat da ororen buru». Denen «rock ilun» musika erreferentzietatik partitu ziren hola: Radiohead, Chelsea Wolfe, Low… Alta, laukotea gotortu ahala, gauza batez ohartu ziren: «Lagun handiak ginen, baina ez genuen hain ongi elkar ezagutzen musikari gisa. Beraz, hasieran zailtasun gisa bizi izan dugu». Izan ere, baxurik eta bateriarik gabe abiatu baitzen taldea, doi-doi bi gitarra, teklak eta ahotsak.

Taldeak 2016az geroztik ukan duen musika bilakaera nabaritzen da diskoan: «Allan Billik landu ditu makinak; haren parte hartzeak bilakaera ukan du; nik ere ene teklak… Ikasi dugu elkarrekin jotzen eta entzuten».

Musika bilaketan, «makina» berriak sartzearekin, erreferentzia berriengana biratu dira; Massive Attack, konparazione.

Isiltasuna antolatu

Ilun airea du obrak; kutsu malenkoniatsua, ezin uka, baina, aldi berean, giro pausatua. Halaxe deskribatu du Arnaud-Cazamayouk: «Meditazio gisako bat da. Hasieratik maite dugu isiltasunarekin jotzea, eta horretatik asko bada. Isiltasuna guretzat da pintalariaren koadro zuria, eta nahi genuen horrekin jostatu, isiltasunari plaza utziz, musika baita isiltasunaren antolatzaile bat». Gehitu du laket dutela mistika, sinbologia eta mundu «berezi» baten sortzea, ezagunak diren erlijioetatik urrun, dena den. «Beldurra sortzea maite dugu, giro berezi bat, batzuetan inkietantea, deseroso sentiaraztea».

Deserosotasun hori, adibidez, sare sozialetan pizten dute, usaiaz kanpoko irudiak zabalduz, zeintzuek baitute erotismotik zerbait: «Maite dugu horrekin jostatzea. Irudiak ere baliatu ditugu, klip batzuk egiteko. Maite dugu trabatzea pixka bat, sare sozialetan zerbait bitxia ezarriz: titiak badira, baina sexualitate gutirekin; ohe batean badira gizon batzuk, eta zergatik ez? Nahi ditugu gauza horiek normalizatu».

Lehenik, Beyong There EPa atera zuten, 2018an; ondotik, Hegan diskoa, ondoko urtean. Hirugarren lana dute, beraz, honako hau. Post-rockean oinarritutako zortzi kantu sortu dituzte, beren berezko estiloari leial: euskal kantu tradizionalaren ziliportak musika industrialari uztartuz: «Maite dugu sustraiak ongi errotuak izatea gure lurrean, eta hortik sortzea. Nahasketa hori interesgarria zaigu». Camille Dizabo taldekideak du batez ere kantu tradizionaletik edaten, hori landu baitu, bertzeak bertze, Beñat Axiarirekin.

Taldearen munduak ukan lezake Hans Ruedi Giger artistaren estiloarekin zerikusi urrun bat: erroak ageri baitira frankotan, baina, aldi berean, makinen zorroztasuna azaltzen da; organikoari egiten dio talka metalaren hotzak. Badu deserosotasunetik, eta, aldi berean, erotismoak erakartzen du; irudi batzuk izugarri beteak dira, baina hutsuneekin ere jolasten dira: «Maite dugu nahasketa hori. Mäirü taldean ere ari naiz, eta badu horretatik ere».

Argien dantza

Zuzenekoan, lau lagunak makinaz inguraturik ikusiko dira: Txomin Urriza gitarran eta teklatu txiki batekin, Billi ordenagailuan, Dizabo kantuz eta taula txiki batek lagundurik, eta Arnaud-Cazamayou harmoniuma eta bi teklatu jotzen eta kantuz. Mikel Perezen argi jokoak anitz estimatzen dituzte: «Sorkuntza ederra da. Horri esker, ez gara anitz dantzatu behar, zeren eta pianoa jotzen ari naizelarik eta kantatzen aldi berean, zaila baitzait mugitzea».

Xutik taldeko kideak; lehen lerroan, erdian, Patxi Bidart.

Diskoa xutitu duzue.

Balorea duen zerbait nahi genuen ukan esku artean, musika iheskorra bilakatu baita. Frikismo bat da. Lan baten emaitza da hau azkenean; fruitu bat. CD irakurgailurik ere ez da gehiago! Erokeria da!

Entzuteko erak aldatu baitira…

Singleka ateratzen dira orain kantuak, menturaz bideoklip batek lagundurik. Nehork ez du disko osorik gehiago entzuten. Kantuak ez du gehiago pisurik, egun mugatuak ditu. Kortaturen “Sarri sarri” edo Hertzainak-en kantuak denek ezagutzen ditugu, belaunaldiz belaunaldi pasatu dira. Baina ez dakit gaur egungo kantuak gai izanen direnez horretarako. Rockaren munduko zein kantu gelditzen da Iparraldean? Anje Duhalderenak, Niko Etxartenak… Zer adin dute disko horiek?

Alta, Xutikek badu bere tokia.

Bai, baina zuzenekoan dugu indarra. Garai batean kantu eta talde gutiago zenez, haien indarra askoz handiagoa zen. Gaur egun, ordea, kantu anitzez gehiago dago; azken hilabeteotan esponentzialki askoz ere gehiago daude. Erokeria da. Ontsa da, medio eta aukera gehiago baita musika taldeendako, baina, aldi berean, itsaso batean itotzen dira; zaila da ateratzea.

Norberak bere diskoa osatzen dua nahi dituen kantuekin?

Bai, hori da.

Ikusgarria da diskoaren euskarria: artelana dirudi.

Balatxek kristoren lana egin du diseinuan eta argazkilaritzan. Pott Bandak ere bai serigrafian. Bostehun diskoetan ez da bakar bat ere berdina denik.

Xutik isildu da hamar urtez.

Egin genuen azken diskoaz kontent ginen, eta, zuzeneko taldea garenez, erabaki genuen zuzenekoak luzatzea. 2019aren bukaeran erabaki genuen pausa bat egitea. Hori luzatu da pandemiagatik. Hala ere, disko honentzat nahi baino gutxiago elkartu gara, zazpiok juntatzeko ez baita hain sinple. Prozesu luzea izan da beste diskoei konparatuz, baina horrek ez du erran nahi denbora gehiagorik ukan dugunik lantzeko.

Ion Arruabarrena kolaboratzaile zena taldekide da orain.

Aitzineko diskoan parte hartu zuen, aurkezpen kontzertura jin ere, eta, ongi pasatu zenez, poliki-poliki sartu da. Makina bat!

Zer berri dakar disko honek?

Aitzineko diskoan kanpotik laguntza anitz ukan genuen, Odei [Barroso], Amets [Arzallus], Iñigo Aranbarri, Jon Maia… kantu bakoitza begirada bat izan zen. Aldi honetan, berriz, ez: hiru kolaborazio salbu, beste guziak gure hitzak dira. Ez gara haiek bezain poeta, baina hitzak zuzenagoak dira, holakoak gara!

Zuen arranguren garraiatzaile.

Beti atxikitzen dugu rock zaharraren filosofia aldarrikatzailea.

Kantu berrien azalean dantzagarria da.

Ongi islatzen du gure bilakaera. Isildu bai, baina ez ginen joan. Gure sorkuntza eta aldarrikapenak kantu hauetan bildu ditugu, entzun ditugun beste musiketatik, gure saltsa eginez, ia dena idatzia baita jada.

Badea berezi zaizun kanturik?

Niko Etxartek kolaboratzen du “Kukua kaiolan” kantuan. Esperientzia polita izan da; harekin kantu bat grabatzea bikaina da!

Negu isilari udaberriaren iragarle izan ohi da kukuaren kantua.

Diskoa bera omenaldi ttipi bat da, plazer ttipia. Kolaborazioak, normalean, beti egiten dituzu modan direnekin. Xabi Solanorekin egin genuen bezala, edo Pello Reparazekin… Alta, kantua entzunez berehala Niko jin zitzaigun gogorat: kantua berea zen, ezin zen bestela izan. “Kukua kaiolan” Larhun kaskoan idatzi genuen, artistentzat antolatzen diren erresidentzian. Ordurik gabe, jo eta jo… Bikaina izan zen! Hortik kantu bakar hau atera zen: disko berriaren lehen kantua, 2020ko azaroan. Lekuak Kaiola du izena, hortik atera diogu izenburua.

Nola joko zenuke disko hau zuzenean?

Lehenik lehen kantua ["Gaur gorri bihar beltz"]: energia baitu, baina ez gehiegi. Gero, bosgarrena ["Pitoz gora"]. Erdialdera, “Kantu berrien azalean”, gailur bezala, eta “Zuk dakizu”. Finitzeko, Niko eta Anje, eta “Azterketak euskaraz”. Hala ere, “Kantu berrien azalean” ere izan daiteke bukaeran, azken suziri gisa…. Badu Eltzegor taldeak izan dezakeen sonoritate tradizionala, baina baita ere elektro puntu bat… Funtzionatzen du, ontsa egina da, ontsa lotua; nahiz eta ez dudan uste sartzen garenik Gazteako patroietan! [kur-kur]. Ez dut uste gure helburua denik ere.

Letrak Xutikek sinatzen ditu, baina norena da luma?

Gehienetan, nihaurena, baina, taldeak bere egiten dituenez, libre dira, denenak. Ez dut maite ene izena ezartzea taldearena den zerbaitetan.

Bakardadearen tinta dutea letrek?

“Ikusiko duzu” denek elkarrekin idatzi genuen, nahiz eta luma nik atxiki. Errepika batean izan zen, oso polita; ez genuen sekula egina. Ez da erraza, baina posible da. Besteak, bakardadean. “Lanera noa” Ortzik [Hegoas] idatzi du.

Hitza musika ekarle zaizu, ala ifrentzuz?

Nahiago dut musika zerbait ukanez idaztea. Kantariek, berriz, nahiago dute alderantziz. Normalean hitzak sortzen ditugu lehenik, gero melodia. Bertsogintzako erritmikatik atera nahi badut ere, beti horra erortzen naiz.

Zein da kanturik pertsonalena?

“Luzatu eskua”. 2015ean Grezian izan ginen hiru suhiltzaile, itsasoko giza salbazioan, Chiosen. Horren harira idatzi nuen. Esperientzia gogorra izan zen. Gu joan eta gero hasi zen baretzen. Itsuskeria ikusi genuen, tristezia.

Nahia Zubeldia + Manu Matthys = Lumi (Guillaume Fauveau)

Nola definituko zenukete lana?

NAHIA ZUBELDIA: Iruditzen zait gureagoa dela. Gitarra alde batera uzteak lasaitasuna ekarri dit, ahotsarekin gehiago aritu ahal izateko. Hastapenean, Manuren hizkera hori ez nuen ulertzen. Banekien maite nuen ala ez, baina ez zergatik. Orain, aldiz, bai, eta, horri esker, gehiago sar naiteke berean. Gure bi munduak hobeki nahasten dira. Elkarrizketa askoz gehiago dago bion artean, elkarrekin landutakoa da, funtsean.

MANU MATTHYS: Lehen diskoaren berritasuna zen elkarrekin egin genituela kantu guziak. Elkar ezagutzen ari ziren bi munduren arteko topaketa zen. Honetan, berriz, bien arteko sinbiosia da.

Talde lanak bakarkako abiapuntua du: letrak oro Nekatoenean egin zenuen egonaldian idatzi baitzenituen.

ZUBELDIA: Idazketa egonaldian idatzi nituen, bai. Hogeita bost bat olerki. Haietarik bederatzi musikatu ditugu, eta bertze sei sartu ditugu liburuxkan olerki gisa, musikatu gabe.

Nekatoenean eman zenuten lehen aurkezpen kontzertutik urtea pasatu da.

ZUBELDIA: Ez ziren arras bukatuak; geroztik aldatu dira.

MATTHYS: Hortik goiti erregularki jo dugu, eta materiala egokitu.

Zuzenekorako diskoa dea?

ZUBELDIA: Bai, hastapenetik. Hala dugu grabatu ere; ez pistaz pista. Peto bat eginez gero, kantua osoki arragrabatzen genuen. Aitzineko diskoan postekoizpen lan handiagoa izan zen. Etxean grabatu dugu. Nahasketa guk hasi genuen, baina, gero, Tarnosen bukatu dugu [Okzitania], Johannes Buffen estudioan, eta masterizazioa egin dugu AEBetan, Rafael Anton Irisarrirekin.

MATTHYS: Usaian ordenagailuz trafikatu izan dugu. Baina, aldi honetan, kasik salbaiki egin dugu, dena batera. Askoz fiteago aritu gara. Hiru pista dira bakarrik: baxua, ahotsa eta perkusioak. Oso gordina izan da.

Zuzenekoan diskoak ez dauzkan gomitak ukan dituzue.

MATTHYS: Panda Valiumek remix bat egin du “Denborako kosmonautak” kantuan diskoan, baina gero, aurkezpen kontzertuan gomitak izan genituen, bai: Anne-Lise Arnaud-Cazamayouk kantatu du, ttunttuna eta harmoniuma jo; Peio Erramuzpek gitarra bi kantutan; Ximun Fuchs eta Joujou taldekoek letra errezitatu dute.

Ezohiko euskarria du diskoak.

ZUBELDIA: Objektu berezia egin nahi genuen, zeren eta CDa bi garairen artean baita: autoetan bada oraino irakurgailurik, baina etxeetan gero eta gutxiago. Beraz, karpeta batean sartu ditugu diskoa eta papera, olerki guziekin. Biniloa ere atera dugu, gero eta gehiago saltzen baita, eta, nire ustez, hobeki zahartzen. Biniloa edo CDa erosten dutenei kode bat ematen diegu kantuak deskargatzeko.

“Bezperen dirdira” da kantu dirdiratsuena, diskoari izenburua emateraino.

ZUBELDIA: Bere garaian gure maiteenetakoa baitzen, duen zentzuagatik: dena biltzen baitu hobekien. Aski irekia ere badelako, ez baita zuzenean ulertzen zer den.

Eta zer da?

ZUBELDIA: Ariketa estilistiko bat; ez du bortxaz zentzurik, maite baitut tarteka gauzak ausaz egitea. Kantu hau niretzat da gauza eder bat gertatu behar zaizuneko bezpera horren dirdira.

Zuzeneko emanaldietan zenbat tresna ikusten dira?

ZUBELDIA: Nik kutxa batean sartuak ditut. Efektuak egiteko, iPada dut, pedal digitalekin: ahotsa beti horrekin lantzen dut. Beharko banitu iPadean dauden pedal guziak… ufala! Gero, pedal fisikoa ere badut, looper-a.

Kontzertu bakoitza ezberdina dea?

MATTHYS: Parte batzuk berdin egiten ditugu, baina zailena zaigu berdin egitea! Saiatzen gara ez izatea guztiz inprobisazioa. Nik taula gainean dudana sekuentziagailua da. Bi pista ditut: baxuaren melodiarena, eta perkusioena, sampler-ean. Erritmo kutxa bat da. Modularrari igortzen dizkiot soinuak, eta berak efektuak eransten dizkio. Parteak idatziak dira; kantu bat egiteko, parte horiek pasatzen ditut.

DJ batek bezala.

ZUBELDIA: Salbu DJ bat kantu batetik bertzerat doala; Manu, berriz, kantuaren parte batetik bertzerat.

MATTHYS: Parte ezberdinak igortzen ditut, hori da lanaren %5, kontzertuan soinuak biziarazten ditut. Bestela, aspergarria litzateke. Biziarazten ez baduzu, kaka egingarria da. Adibidez, “Sirena saldua”-ren hastapeneko soinua Nahiaren mi txistu soinu apaldua da. Sei zortzidun.

Eta zure partea, Nahia?

ZUBELDIA: Gauza bera dut egiten, baina ahotsarekin. Jostagarria da: efektu horiekin ahotsa tresna bat bilakatzen baita. Ez dakit zenbat bertsio izan ditzakeen: gizon boza, sagu boza… Lehenagotik maite nuen, baina boz soken ebakuntzaren ondotik, are gehiago: efektuek konpentsatu baitidate indar galtzea.

MATTHYS: Nahiak sekulako lana egien du looper-arekin; horri geruzak gehitzen dizkio.

Musikariak edota informatikariak zaretea?

MATTHYS: Informatika denetan dago musikan. Zozokeria litzateke ez baliatzea hain boteretsua den tresna bat. Notak sortzeko baino gehiago, soinua lantzeko dira. Partizioa robot batek jotzen du, eta nik soinuaren tinbrea lantzen dut

ZUBELDIA: Nik, berriz, soinua sortzen dut, eta tratatu ere bai.

«Nahi nuen atera barnekoa, berriz ere beste zerbaitetara pasatzeko. Nire disko gogor horretan kantu gehiago nituenez, ba, bota ditut. Ziklo baten bukaera da, zinez. Amaitzeko da luzaz izan dudan garai elektro-folka». Txomin Larronde Txo-k hirugarren bakarkako diskoa atera du: Eklektrikoak, eta badok.eus atarian dago entzungai eta erosgai. Instrumentalagoa den lan honek ez du giro intimorik eskas, erran baitaiteke musikariaren barrunbeak musikatu dituela, entzulea burbuila akustiko batean harrapatuz. Txakun taldeko izarrak Harrapa airea bakarkako lehen lana karrikaratu zuen 1999an, eta, dozena bat urtez mutu egon ondoren, Bordagaineko dorretik atera zuen, duela bi urte. Eklektrikoak diskoak ziklo baten bukaera markatzen du: berriz ere abiatzekoa baita akustikora eta talde lanera.

Txomin Larronde ‘Txo’. (Guillaume Fauveau / Iparla)

Bordagaineko dorretik II ere dei zezakeen. Disko bakarrean ezin izan baitzuen sartu urte luzeetan isilpean obratzen aritu zen guzia. Bere «garai elektro-folk» deitu duenaren hondar hamabi papurrak jaurtiki ditu, bere burua definitzen duen Eklektrikoak izenburua jarriz: «Izugarri popzalea naiz. Egiten dudanak ez du ez buru ez buztanik batzuetan, pasatzen bainaiz folk arrunt batetik teknora. Ez da rock gogorra enea, eraginak baditut reggae mundutik, afrikar musikatik… Azken batean egiten dut nahi dudana, erritmo batean sekula finkatu gabe. Maite badut zerbait ez diot galdetzen ene buruari egokia den edo ez: egiten dut eta kito».

Hala ere, koherentzia landu du diskoan, kantuak zerrendatzean logika bat aplikatu baitie: nota eta giro aldetik «entzungarriagoa» izan dadin.

Musika brikolatzailea

Berritasunik ez bere buruarendako: kantu guziak aspalditik egindakoak baitira. Konparazione, bigarrena, Esan Ozenki diskoetxeak atera zuen Basque Electronic Diaspora-ren bigarren konpilazioaren barne zen; «bakarra euskaraz». “Xtasio” kantua ere bai, hala-hala. “MontrealDownTown” kantuaren erritmo zalu eta biziak mugitzera akuilatzen du, musikariaren Quebeceko iraganari begi kliska eginez. “Satan” kantua ere ez da egun goizekoa, Harrapa airea diskoan baitu genesia. Diskoek kantuak egonkortzen badituzte ere, Txo teknologia berriez ongi baliatzen da, unean uneko nahien obratzeko.

Horregatik, musikari brikolatzailetzat dauka bere burua: etxeko estudioak nahi bertze moldaketa egiteko parada ematen baitu: «Kantuak eraikitzen ditut artisau batek bezala: notaka, klabierik gabe, eta maite dut. Jo eta ke ari naiz xitxuketan! Normalki, home studio batean baduzu klabiera, eskuz egiteko, baina nik ez dut sekulan ikasi». Hola ditu nahasten instrumentu birtualak eta akustikoak. Argi du: etxeko patchwork hau ez dela zuzenean erakusteko egina. Alta, orain, badu taula gainean aritzeko enbeiarik. Horregatik berrikusiko ditu kantu elektroniko batzuk, akustikoki jendaurrean eman ahal izateko: “Zer nahi izan” abestia da haietako bat.

“Kantuak eraikitzen ditut artisau batek bezala: notaka, klabierik gabe, eta maite dut. Jo eta ke ari naiz xitxuketan!”

Aldi honetan, etxetik jalgi da: Xano Haltzuetengana jo baitu, Urruñara (Lapurdi). Arras bertze lan egiteko manerarat itzuli da: arrunt akustikoa izanen den diskoa lantzen ari baita. Ez dio ezetzik erran, hala ere, ondotik moldaketa elektroniko batzuk egiteari. Lanaren zioa argitu du: «Ene buruari frogatu nahi diot ez naizela guziz iruzur egilea: erraza baitzait musika egitea ordenagailuaren bidez. Etxeko estudioan jainkosaren pare baitzara, edozein tresna eskura duzu. Kasu honetan, berriz, dakidana zuzenean eginen dut. Ahal bezain Txo izaten saiatuko naiz: biluztuko naiz. Etxean zure defotekin akomeatzen zara; kasu honetan, aldiz, behartua naiz zinez lantzera. Ez denean aski landua, Xanok etxerat igortzen bainau!». Etxeko bakardadetik talde lanera itzuli nahiko luke, ahalaz hirukotean, estudioko lanak finitu eta.

Teknologiaren bertuteez profitatzen bada ere, txanponaren ifrentzua gogoeta piztaile zaio: oraingo kontsumitzeko manerek arranguratzen baitute sortzailea. «Klikatzen duzu lehen kantuan; maitatu baduzu, segitzen duzu. Mirakulua da azken kanturaino heltzea». Berriki parte hartu duen mahai inguruaren berri eman du, zeinean diziplina ezberdinetako euskal sortzaileak juntatu baitira, EKEk antolaturik. Konklusioa: badutela denek arrangura bertsua: «Gazteek non dute musika aditzen? Sakelakoan; Youtubera doaz. Hor agertu ezean, ez zara existitzen. Horren biktima zara, agertzen baita zenbatek duten ikusi eta maitatu. Hiper zorrotza eta krudela da. Ohartu gara egoera berean garela».

Biltzar proposamena

Preseski, aspaldi da Txok musikarien biltzarra sortu nahi duela Itsasun (Lapurdi), musikarien ikusgarritasuna bultzatzeko, baina baita gogoetarako ere, halako musikarien sindikatu bat bezala. Bere garaian ZTK egin zuten bezala. Ipar Euskal Herriko sortzaileen babes gisako bat izanen litzateke: «Biltzar bat egiteak erran nahi du hitz egitea elkarren artean, jakinez oraingo belaunaldiak animaleko egoa duela, beraz lan amankomun bat egiteko ideia litzateke: euskal musikaren sor-marka bat. Izugarri zaila baita zure musikaren berri ematea. Behar da joko komertzial batean sartu. Informazioak itota gaude».

Izan ere, sentitzen baitu garaiotan badela «uhin» berri bat: Xofaldikoak, Murgi, Frikun, Xano, Txomin Catalogne, Paxkal Irigoien, Aguxtin Alkhat… Halaxe definitu du tendentzia berria: «Musika mota anitz irentsi dutenez, destrukzio moldakuntza batean ari dira, grafismo oso landuarekin nahasiz». Proiektua du berrikuntza horien halako konpilazio bat egitea USB gako batean bilduko lukeena, jendearen arras eskuragarri, nonahi salgai ezarriz: «Hemengo oraingo taldeen promoziorako litzateke, geure buruari ezagutarazteko, baina baita kanpokoei ere».

«Musika bakarrik euskaldunen artean eta euskaldunentzat egin ordez, erdaldunei begira ere egin nahi genuen. Euskal kantu zaharrak birmoldatzen genituen, erdaldunei bereziki banatuz. Zortzi diaspora bezalakoa da, hemengo atzerritarrak lirateke zortzigarren probintzia hori. Euskal kultura ateratzeko eta zabaltzeko munduari», laburtu du Bixente Junca Zortzi taldeko kideak. Hazparneko (Lapurdi) taldeak Deia lehen disko luzea aurkeztuko du gaur, Baionako Luna Negra aretoan, 20:30ean, lehentze jende aitzinean.

Bixente Junca —ezkerrean—, Xanti Legarto —eskuinean—, Thomas Saez baxuan eta Pierre Sangla baterian. (Bob Edme)

Junca eta Xanti Legartok badute hamar urteko ibilbidea eginik. Berez, garai batean, astelehen guziez juntatzen ziren musikari zenbait Baionako elkarte batean. Hola zuten elkar ezagutu bi gitarristek. Euskaldun bakarrak ziren, eta elkar lotu, naturalki.

Hor zebiltzala, ohartu ziren gainerako musikariek ez zutela euskal kultura ezagutzen, konparazione, Ez Dok Amairu mugimendua edota Mikel Laboa. Orduan, gaia aztertu zuten, eta ondorioztatu euskal kantu tradizionalak «biziki ederrak» direla euskaldunendako; erdaldunei, ordea, ezezagunak zaizkiela, eta euskara ezagutu gabe, «aski monotonoak» izan daitezkeela, «aspergarriak» berdin, bizpahiru koplatik harat.

Hala, kantu zaharrak arra-hartzen hasi ziren, haien melodia atxikiz, baina instrumentala aldatuz eta gehituz sarreraren bat, errepikak… Egitura musikala aldatuz, hots. «Ber izpirituan, baina gure musikaltasuna ematen genien», laburtu du Juncak.

Ororen buru, haien helburua honako hau zen: «Erdaldunei ate berri bat irekitzea musikaren aldetik, eta kulturarteko loturak atzematea, kulturak gaindituz. Hemen bizi diren erdaldun horiekiko, zer da euskalduna izatea? Nola egin dezakegu denok bat egiteko eta kultur ekintzan sartzeko? Hori garatzea da ideia».

Hortik sortu zen Zortzi taldea. Duela lau urte, bortz kantuko disko laburra atera zuten, «demostrazio» gisa. Hartan, ordea, egiten zituzten kantu zaharren birmoldaketak erakutsi zituzten. Gitarraz eta ahotsaz gain, bi musikariek badute partekatzen duten bertze zerbait: Landetan sortuak diren euskaldunak baitira. Horrek eragin die beren artista ibilbidean: «Badugu euskal identitatea, baina beti irekidura batekin».

Nota bat gorago
Gaitegian suma daiteke eragin hori: kantuak arra-hartzetik, «logikari jarraituz», beraienak sortzera iragan baita bikotea. Eta preseski, Jojo Bordagaraik idatzi duen “Iturri anitzetarik” kantuak islatzen du haien filosofia: kulturek badutela bertze kulturetatik edan beharra bizitzeko.Horregatik, rock-folk estiloko diskoa, hala definitzen du Juncak: «Euskaldun sentsibilitatea nahasi dugu nazioarteko musikarekin. Adibidez, latino edo afrikar erritmoak entzun daitezke, ez direnak hemen entzuten tradizionalki. Badugu gure originaltasuna».

Diskoari “Deia” kantuak eman dio izenburua, zeina diasporari begirako omenaldia baita, «barneko dei bat». Kontatzen du argentinar gazte baten gurasoak Euskal Herritik abiatu zirela, eta hark haien sorterria ezagutzeko beharra sentitzen duela. «Dei hori sartu dugu kantuan. Gure filosofiarekin bat gehien egiten duen kantua da, hunkigarriena enetzat», azpimarratu du Juncak. Berak ditu kantu guziak idatzi, pare bat salbu. Aita berri denez, gaiaz ere izkiriatu du. “Asmakeria” kantuak, berriz, gai filosofikoa lantzen du: «Bizitza ez ote den enigma bat, gauza anodinoek zentzurik ba ote duten, haurrek duten kuriositatetik ikusiz…». “Joslea” abestiaren bidez, ama guziak omendu nahi dituzte, «itzaletik lan egiten duten guziak».

Legartok idatzi duen kantu bakarra izan da bizi izan duen familia arazo «larri» batez, «arras poetikoki».

Xano Halzueten estudioan grabatu dute diskoa, Urruñan (Lapurdi). Juncak ohartarazi du errealizazioan «kristoren» lana egin duela Halzuetek.

Diskoa Juncak eta Legartok grabatu badute ere, taula gainean zuzenean laukotean aritzeko pentsatuz egina dute, Thomas Saez baxu jolearekin eta Pierre Sangla bateria jolearekin batera: «Gure musika biziki erritmikoa da, horregatik hartu ditugu bateria eta baxua zuzenean jotzeko. Binaka aritzean, asmatzen genuen erritmo hori, baina publikoak ez, eta frustragarria zen». “Iturri anitzetatik” kantua eman du adibide gisa; biziki laket du, rap poxi bat baitu; New Yorketik datorren erritmo ttipi bat, haiek bizi dutena kantuan. Dena den, bikote gisa ere segituko dute lanean.

Hautu garbia egin du taldeak, kode musikal eraginkorren alde: «Plazer hartzeko balio dezatela kantuek». “Pistan ez dago”, rock-blues abestia ere arin eta eraginkor gisa aipatu du. Funtsean, bi hitzetan laburbildu du haiena zertan datzan: «Gure musika eguzkitsua da, beroa. Ez dugu kantu tristerik. Bizia da. Atlantikoaz haragoko amerikar estilokoa, Anje Duhaldek eta Mixel Ducauk anitz egin duten bezala».

Gaurko aurkezpenaz gain, ekainaren 21ean ikusgai izanen dira Baionan, musikaren bestan.

Mairuen, harrien harrotzaileen izena hartu dute arimen artatzaileek. Mäirü taldeak gomitatzen baitu entzulea halako estasi trantzean sartzera, mozkortu arte. Eramaten du edonor airatzerat zirimoletan barrena jostatuz, edota lurpean barrena sakontzera, erroen muturreraino. Hainbat kontzertu eman ondoren, diskoa atera berri du taldeak: Mäirü. Bertan bildutako hamaika kantuek erritmo aleatorioak ezartzen dituzte dantzan, emozioen urratsei organikoki jarraituz, edo ifrentzuz. Borobilean sortu musika da, notak bezain bertze lagun mota barne hartzeko, zeinean orok bere tokia ediren baitezake.

Mäirü taldekoek giro tribala sortzen dute beren musikaren bitartez. (Mathieu Prat)

Arina bezain sakona da beraien musika, denboran eta surrealismoan bidaiatzeko gakoa eskaintzen duena. Bidaia «galaktikoa, bukolikoa eta mistikoa» da, hain justu ere, «amets egin eta dantzatzeko», zehaztu du Anne-lise Arnaud-Cazamayou kideak.

Ipuin batera barneratzeko deia egiten dute taldea osatzen duten bederatzi musikariek: Perrine Feriol (zeharkako flauta, boza), Txomin Dhers (txalaparta, perkusioak), Charlie Hollocou (perkusioak), Benjamin Colin (perkusioak), Nagore Etxabe (txalaparta, perkusioak, boza), Peio Erramuzpe (sintetizadore apala), Txomin Ugartemendia (konposizioak, sintetizadoreak), Clement Laval (gitarra) eta Arnaud-Cazamayou bera (harmonium indiarra, ttunttuna, boza). Hamargarren kidea Paxkal Garmendia produktore eta soinu teknikaria da, eta Arnaud-Cazamayouk bereziki estimatzen du bere lana, «kanpoko belarriarena» egiten baitu: «Bederatzi garenez, soinu eta nahaspila anitz bada; beraz, laguntzen gaitu musika ongi antolatzen. Zinez inportantea da, eta xantza dugu». Zaila bide baita segimendu osoa egiten duen nehor atzematea.

«Iniziazio bidaia itxurako odisea» horretako protagonistak hamar taldekideak dira, eta, sortzen duten giro tribalaren bidez, izaki mitiko bat xerkatzea dute xede: Mäirü. Pixkanaka, ohartzen dira elkarren artean «fusionatu» behar dutela Mäirü atzemateko: «Gure kontzertuetan, ideia da Mäirü esnatzea, komunio bat edo trantze bat sortzea publikoarekin batera. Gure istorio poetikoa datza ea esnatuko den ala ez; pertsonifikatzean momentu hori, zerbait magikoa sortzeko», zehaztu du Arnaud-Cazamayouk. Mitologia izan dute inspirazio iturri, bai instrumentuei dagokienez, bai istorioari lotuta. «Sustraiei biziki lotuak gatzaizkie, baina ez dugu haietan bakarrik gelditu nahi; haietatik partitu eta berrikusi nahi baititugu».

Horregatik nahasten dituzte tresna organikoak zein elektronikoak, hemengoak eta antzinakoak: «Harmoniuma organikoa da, antzinakoa eta Indiakoa; ttunttuna, berriz, euskalduna da, baina baita biarnesa ere, ene gisakoa». Izan ere, Arnaud-Cazamayou euskaldun berria da. Aitortu du frankotan pentsatu duela ez zuela «eskubiderik» ez «pasaporterik» ttunttuna jotzeko, lagunek oparitu baitzioten, eta, hala-hala, «kontent», hasi baitzen ikerka, «behar bezala» ikasi gabe. «Ahal bezala jotzen dut ttunttuna, bere jokamoldeak errespetatu gabe, baina, halere, egiten dut: hor da, eta saiatzen gara zerbait egiten».

Inprobisazioari espazioa

Diskoa atera arte, Mäirük bazuen lan egiteko bere moldea, inprobisazioari bide emanez. Donibane Lohizunen (Lapurdi) eman zuten kontzertuaz oroit da Arnaud-Cazamayou, zeinean publikoa hurbildu eta perkusio tresnak hartuz hasi baitzen zuzenean parte hartzen. Irriñoa ezpainetan, gogoan du Mauleko hura ere. Armeniarren eta turkiarren emanalditik landa aritu ziren, eta, lehen kontzertuetakoekin batera, ordu laurden bateko kantua sortu zuten: «Inprobisazioa Mäirüren funtzionamenduaren parte da. Zinez eder da ikusteko. Oraingo musiketan, rock munduan-eta, oso espazio guti du inprobisazioak. Musikari gisa, zinez gustagarria da, eta uste dut publikorentzat ere badela».

“Gure kontzertuetan, ideia da Mäirü esnatzea, komunio bat edo trantze bat sortzea publikoarekin batera”

Preseski, diskoak egonkortasuna ekarri dio orkestrari: tai gabeko inprobisazio horrek, Txomin Ugartemendia taldearen sortzaile eta orkestra zuzendariarekiko menpekotasun zerbait zekarrelako: «Diskoari esker, kantuak eta sorkuntzak finkatu ditugu, beti aldatzen ari baikinen. Horri esker, musikari bakoitza independenteagoa da. Gure proiektua bilakatu da».

Izan ere, Mäirük badu iraganik. Ugartemendiaren sorkuntzak baitziren hastapenekoak, berak idatzitako musika eta melodiak, Fusible, Polygorn eta Panda Valium taldeetan aritua baita. Lloba performancea ere abiatu zuen, dantza eta komikia txertatuz. Ondotik iritsi zen Mäirü, duela lau urte: «Sintetizadore eta ordenagailu bidezko sorkuntzei nahasiz organikoa; adibidez, txalaparta. Hortik abiatuz, gehitu ditu tresna eta lagun batzuk, bederatzi izateraino!», xehatu du Arnaud-Cazamayouk. Benjamin Colin Benji-ren ekarpena ere azpimarratu du, zirkuaren mundu «ireki eta esperimentaletik» baitator. Adibidez, zaldi matrailari mikro ttipi bat kokatu dio albo batean, eta, gainean joz, «sekulako soinu potentea» ateratzen du, hortzak mugituz. «Biziki ederra da». Edo, orri batean ufatuz, bale soinua kausitzen du Igo kantuan. «Ikusgarria da zuzenean».

Zuzenean ikusteko parada izanen du ekainaren 25ean Donibane-Ziburuko gaztetxera doanak. Eta, agorrila hondarrean Frantzia erdigunean egitekoa dute bira.

El Dominiko eta ehun puten orkestra diskoaren bizkarrezurra Txomin Catalogne bada ere, izenburuak ongi salatzen duen gisan, parte hartze zabala da protagonista. «Ehun puten diskoa da hau! Ezin da hobeki deskribatu diskoa! Hala pentsatzen dut, eta eskertzen ditut parte hartu duten konplizeak. Hamabost bat», laburtu du Catalognek. Xehatu du «ehun puten» zerbait izateak «izugarri ona» adierazi nahi duela Garazi-Oztibarre eskualdean (Nafarroa Beherea). Autorearen satisfazio maila gorak, beraz, ezarri dio titulua diskoari.

Txomin Catalogne, Oztibarreko hondakindegian; paisaia bukolikoari kontrastea egin nahi izan dio. (Guillaume Fauveau)

Musikak prestatu, eta lagun parrasta bati igorri zizkien, ez baitezpada profesionalei, nahi zutena kanta zezaten gainetik. Bozak berreskuratu, eta haiei egokitu behar izan da, haien giroan sartu. «Goxoa» izan dela azpimarratu du, nahiz eta “Cosmos” kantuan, adibidez, musika hutsetik berriz egin behar izan duen, Catalognek igorri ez zien musika bat baitzuten gogoan kantariek: «Kantu biziki ona atera nuen ondotik; diskoko hoberena da kasik».

Hamabost bat lagunek eman dute beren boza, bertzeak bertze, Elorri Lambert, Joanes eta Pette Etxebarria, Beñadin Lohiaga, Yannick Trevois, Gilen Bousquet, Titika Rekalt, Amaia Arbeletxe eta Itziar Torresek. Aspalditik idatziak zituen konposizioen gainean abestu dute, beraz: «Disko hori abentura biziki ederra izan da. Lagunei ez diet ezer inposatu, salbu idatzi eta kantatu behar zutela. Eta haien bozekin jostatzea. Gero libertate osoz aritu dira. Desafio erakargarria da, ene ustez. Joko bat bezalakoa izan da disko hau».

Zenbat buru, hainbat aburu: Catalogneren galaxian orotariko izarrak daudenez, El Dominiko eta ehun puten orkestra diskoak ere hainbat estilo ditu. Hip-hop edo rap estilotik sobera urrundu gabe, Catalognek ez du haietan kategorizatzen lan hau, baizik eta «estilo oso desberdinak» daudela azpimarratu du: «Nik idatzi banitu hitz guziak, estilo berdintsuan izanen ziratekeen, rap gehiago entzunen zatekeen. Kasu hau, berriz, estilo anitzekoa da, erritmo ezberdinak badira».

“Frantses estatuko hainbat baserritan grabatu nuen soinu konpilazioa banuen. Horiekin jostatu naiz, integratuz testuinguru arras bitxietan..”

Alta, onartu du «rap mundutik» edan duela kontzeptu hau gauzatzeko: «Gero eta naturalagoa da musika produzitzen duten jendeek diskoak ateratzea. Rapean beti izan da rap kantaria protagonista, baina bada musika ere. Horrek dakar kantari franko izatea disko berberean, konpilazio zerbait bezala, hau hala ez bada ere. Izpiritu horretan egin dut diskoa: musikak egin ditut, jakinez beste batzuek kantatuko zutela gainetik». Polifoniaren kolore tonua berdindu duena eskertu du: Allande, masterizazio lanagatik.

Hala ere, Catalognek atzeman du hamaika kantuak zein kategoria zakutan bil: «Baserriko» musika da. Salatu du gero eta gehiago entzuten dela musika urbanoa goraipatzen; alta, pena ematen dio, beraiek baserritarrak baitira eta ez baitute zertan «inposatzen» dieten «urbanismoaren legea» errespetatu, edo begi onez ikusi. Hastapenetik zuen argi diskoak islatzen duen «baserriko» musika hori nahi zuela: «Sampler-etan ikusten da: rapak bultzatu duen teknika bat da, poker bat sartzea, adibidez. Dena sampleatzen ahal da. Frantses estatuko hainbat baserritan grabatu nuen soinu konpilazioa banuen. Horiekin jostatu naiz, integratuz testuinguru arras bitxietan… Musika urbanoan entzuten bada sampler bat, izanen da sirena bat, soinu industrialak… Nik, berriz, baserriko soinuak baliatzen ditut».

Diskoaren lanketa digitalak ekarri du zuzenekoa bigarren maila batean ezartzea: «Ez da zuzenekorako pentsatua». Dena den, ez du bortarik zerratu, geroak erranen: «Zuzenean egin beharko bagenu, instrumenturik gabe eginen genukeen, salbu gitarra, Ekhi Lamberten kantuan, eta txalaparta, beste batean».

Catalognek ediren du ere diskoan parte hartu dutenak definitzen: Pingfloy gisa aurkezten baitu beren burua lehen kantuan: «Gure karikatura bat da: denok hala gara, baina usaian guri deitzen gaituzte bazterrekoak. Antisozialak gara; kitzikagarria da». Oztibarre psikiatriko handi bat dela ere badio kantu batek: «Lagunak eta ni harro gara bereziak izateaz, pertsona normal eta aseptikoak izan gabe».

Gehienek baiezkoa hitzeman bazioten ere, denek ez. Horrek eragina izan du proiektuaren kontzepzioan: diskoarekin batera, parte hartu nahi izan ez zuen baten aitatxiren prepuzioaren errautsak ere banatu baititu Catalognek: «Errebantxa bat bezala izan da; gaitzitu naiz batzuek ez baitute erantzun gomitari, eta ene ohorea salbatzeko nahi nuen zerbait egin. Hori bururatu zitzaidan», erran du irriz. Prepuzio horren egiaztagiria nahiko balu nehork, badaukala erantsi du.

Disko batzuk, «bakarrak»

Egia da diskoaren formatua arrunt ezohikoa dela, erabat deigarria: airerik gabe bildua baita, plastika gardenaren pean, txorizoa balitz bezala. Irekiz gero, diskoari baratzen zaion euskarri bakarra eskuz moztutako kartoi puska da, zeinari grapatu baitzaio diskoaren letren zati bat daraman kaiera lotzen duen hari zuria. «Ezin duzu jakin sorpresa izanen den edo ez: haur batzuen marrazkiak, politikari ezagun baten telefono zenbakia… Disko batzuk bakarrak dira», salatu du. Eskuz eginagorik, nekez. Pette Etxebarria diseinu kidea eskertu du. Liburuxka, diskoa eta euskarriarekin batera, hiru postal ere sartu ditu: prest-prestak igortzeko.

«Vasconia ala vasectomia», dio tigre batek so mehatxagarriz, batean. «El Dominikoren abenturak» leitu daitekeen bigarren batean, bertzeak bertze, Etxahun Topet ageri da, eta gibelean, «erran lizunki!»; Esan Ozenki diskoetxearen oihartzun urruna. Umorerik ez du eskas, ageri denez. “Xauri hunat hip popatik hartzera” kantuan bezala.

Hitzekin jostatzea laket baitu Catalognek, baina euskaraz. Diskoan idatzi dituen bi kantuetan ezagun da: «Nik letrak idazten ditudalarik, hitzekin jostatzen naiz. Penagarria zait euskal kantuetan, orokorrean, hitz jokoak erdaratik euskararat egiten ditugula, alta euskaratik egin beharko genuke. Naturaltasunez egin dut, baina hautu bat da. Bestela errazegia litzateke: milaka hitz joko bainuke frantsesetik, baina orduan, Hegoaldean ez lukete ulertuko. Esfortzua egin behar dugu denek ulertzeko gisan». «Non gogoa, han pogoa», hitz jokoa asmatu du “Xiberutegian” kantuan: «Existitzen ez den mundu batetarat joan nahi dute gazte batzuek. Mundu hau kaka puta bat baita».

Niko Perretek (Iholdi-Martxuta, Nafarroa Beherea, 1987) dantzan ezartzen ditu hitz sakonak, gitarra apalaz eta ahotsez sortu musika arinez, Frikun taldean. Xanti Legarto, Xabi Leon eta Jon Erbitirekin batera. Ezerezko herria bigarren diskoa karrikaratu dute, eta maiatzaren 2an ariko dira Pujoun (Okzitania), eta uztailaren 2an Arrosan (Nafarroa Beherea).

Frikun taldeko lau kideak. Eskuinetik bigarrena da Niko Perret. (Alain Cazenave)

Frikun…

Hitz zaharra da euskaraz, errateko jende baztertua garela.

Lehen diskoa titulu gabea zen.

Ez, ez du. Hura biguine estilokoa zen, irletako musika. Bigarren hau, berriz, afro-rock eta tuareg musikaren eraginez atera dugu, eta guhaurek sortuak dira kantu guziak. Norberak baitu bere gustua: Xabik [Leon] maite ditu Afrikako musika elektronikoak, nik funka, Xantik rock-tuareg musika, baina jazza ere bai… hortik jalgi da diskoa.

Irrintzika ari izateko emaitza kausitu duzuea Ezerezko herria diskoarekin?

Lehen aldia zait hain kontent izatea. Usaian, diskoa entzutearekin baztertzen dut. Lehen diskoa, adibidez, ahantzi nahi dut, beste garai bat baitzen, eta ez dut gehiago asumitzen. Lan hau, aldiz, gure gaurko ispilua da; gure inspirazioa, gure musika. Lehenean, euskaratzen genituen bertsioak ziren. Emaitzarekin harrituak gara; biziki harrera ona izaten ari da.

Martxoaren 10ean aurkeztu zenuten diskoa Angelun (Lapurdi). Nola pasatu da?

Biziki ontsa, aretoa bete zen. Interesgarria izan da: baionar eta angeluar frantsesak baitziren lehen lerroetan, sorpresa izan da; haiendako azken mohikanoak gara. Harrituak ziren, baina urrezko liburuan ohar baikorrak utzi zituzten. Bikaina zen. Gibelekoak adiskideak eta gure kulturakoak ziren: kantuz eta dantzan ari ziren. Angelun aritu naiz lanean, eta niretzat ez da Euskal Herria; beraz, kontent naiz hain ongi atera baitzen.

“Mundu faltsu huntan” kantuarekin atera zenuten singlea 2017. urtean. Kantu beraren bertsio ezberdin bat dakar disko berriak. Badirudi zeuen burua aurkezten duzuela…

Bai… aspaldi idatzi nuen. Helduak beti ari zitzaizkigun: «Har hori, egin hori, hori ez…» Gomendio emaile horiez trufa egiteko manera bat da.

“Gure almadia” abestiak berezia du introa. Nolaz?

Giro berezia sortzeko; garrantzitsua baitzitzaigun.

“Ezerezko herria” kantuak izendatzen du disko bera. Immigrazioa salatzen duzuea?

Bai, baina baita herri hutsa ere. Tuaregek, euskaldunek bezala, ez dute deus ofizialik: ez herririk, ez hizkuntza ofizialik… Herri zanpatua dira haiek ere. Bigarrenik, Xabi mugan bizi denez, etorkinak ikusten ditu usu, hitzak haiei datxezkie, baina poetikoak dira; beraz, interpretatzea libre.

Gainerako kantuak zureak dira.

Lehenik musika konposizioak egiten ditugu entsegu lokalean, eta ondotik letra idazten dut. Bestela ere, batek doinu edo erritmo bat proposatzen badu, denon artean muntatzen segitzen dugu.

Melodia inspirazio iturri zaizu?

Bai. Beti doinuekin konposatzen ditut kantuen melodiak eta hitzak. Ontsalaz, ideiak jada baditut buruan.

Badirudi “Denboratik at” kantuak dioela zuretzat musika «libratzailea» eta «askatzailea» dela: «Izatetik berriz ateratzea».

Badira etniak munduan denborarik gabe bizi direnak, gu ez bezala. Hori nahi nuen atera: badela beste modu bat bizitzeko. Peuls herrietan, adibidez. Dantza konpainia batekin Afrikan egon nintzelarik, bertako batek erran zigun: «Zuek, europarrek, baduzue ordularia; guk, berriz, badugu denbora». Interesgarria zait.

«Denboraren esklaboak» dira europarrak, eta haizeak eramanen ditu, kantuak dioen gisan?

Esklaboak gara sistema kapitalista honetan: lan bat behar baitugu, dirua behar dugulako… Badugu autoa, etxea… baina denak haizeak eramanen ditu, ez dute inporta; egiazko harremanek, ordea, bai. Babestuak sentitzen gara objektuen bidez, baina faltsua da hori. Hogei urtez egunero sentitu dudana da; bai baratzezaintzan, bai argi teknikari gisa ere.

Laket dut holako hitz seriosei besta giroko musika arina lotzea, kontraste hori, desfase hori.

“Botere afera” kantuak ere immigrazioa du solas.

Bai, eta bigarren koplan gerlaz eta industriaz ari da. Hor ere funk musika eman diegu gai gogorrei.

Nor da “Bulum balam” abestiko «abere ilun» hori?

Buruan da, beltza, batzuetan ez baikaude ongi. Esperientzia on gisa hartu beharko genituzke egun txarrak, hutsunera eramaten bazaituzte ere.

Egun ilunak sortzaileak direa?

Bai. Esperientziaz, honezkero, badakit noiz heldu zaizkidan! Orain, adibidez, ezin dut deus idatzi, zinez kontent baikara disko honekin! Kur-kur. Bulum balam onomatopeia poetiko asmatua da: zalantzan, dilindan…

“Abisuak eman arren”: «Urruti joaten zira oreka galtzen duzunean». Droga solas?

Ez, batere. Bizitzako segurtasunaz mintzo gara berriz ere: baduzu egoera ekonomiko ona, baina oroit gazte denboran nahi zenuen askatasunaz. Gure lagun taldeak apurtzen du barnealdeko eskema klasikoa: lana, ezkontza… Erosotasuna baztertu beharra da aske izateko, kurtsore bat bezalakoa da: lan egoera onak askatasunetik urruntzen baitzaitu. Horretan datza gure bizitzako bataila. Erosotasun horretatik jalgitzen ari naiz: egona bainaiz Angelun hiru urtez teknikari gisa, egoera oso onean, baina askatasunik ez lagunekin egoteko eta beste. Filosofia hori ene buruari naturalki aplikatzen diot.

“Ez eten ez opilo”: «Hondakinez gaindituak gara, mozkin gizartea tiranoak denetan».

Duela bi urte idatzi nuen. Klima aldaketaz jabetu gara, baina kasu eman behar da; erraten baitugu gure falta dela, baina ez dezagun ahantz industriak joritzen duela egoera, modari segituz. Ez ditut plastikodun gauzak erosten; alta, industriak berdin dirau haien fabrikatzen. Modako beganismo muturrekoak bezala, laborari ttipiak lanjerrean ezartzen ditu.

“Gure almadia”: «Zerumuga, bizitza belztua, itsasalde lohituta horra gure almadia». Itsasoa ez duzu urdin ikusten.

Ahotsezko alerta piztu nahi dugu.

Grekoak ere badu bere ahotsa.

Bai: «Ez zaitut entzun nahi, beti baituzu sosa solas», dio. Greziara oporretara joan eta maitemindu nintzen. Geroztik ikasi egin dut lengoaia, eta Atenasen bizi izan naiz. Bouzukia jotzen ikasi nuen.

Maite dut haien mentalitate herrikoia, belaunaldien arteko nahasketa… hemen askoz ere zatikatuagoa da dena: gazteak, zaharrak, pobreak…

“Siga siga” frantsesez da.

Besterik gabe. Gogoa bai, baina frantsesez idazteko inspiraziorik ez dut! Musika estiloez mintzo da. Manguez da frikun-en baliokidea grezieraz.

Diskoaren euskarria berezia da.

Ez denez gehiago diskorik erosten, zerbait artistikoa atera nahi genuen. Paper birziklatuarekin egin du Nikola Armendaritzek.