Irri, zirto, txantxa eta barre… dantzarako, festarako, olgetarako doinu dotorez osatu dute Egon edo ez egon disko berria Joseba Tapiak eta Koldo Izagirrek. Aurreneko kantak “AHT” izena du, eta tren baten bizkortasunez abiatu da: «Abiadura hutseko trenean/ nora, nora, ziztuan/ Bruselara ziztuan/ abiadura hutseko trenean// Bruselan sartzerik ez/ parlamentua itxirik/ izar denak lotan/ kartel denak flandrieraz/ gure begia kolpatzen». Hara eta hona ibiliko dira: Brusela, Paris, Madril, Girona, Tafalla. Tren bidaia zorabiagarri batzuk irudikatzen dituzte tronpetak, tronboiak, saxoek, baxuak, pianoak, perkusioek, eskusoinuak. Makina lasterraren erritmoak, dardarak eta hotsak sentitzen ditu entzuleak, big band batek joak balira bezala.

Joseba Tapiaren bakarkako bederatzigarren diskoa da “Egon edo ez egon”. (Jagoba Manterola / Foku)

Ondoren datoz beste bederatzi kanta, haiek ere musikari talde handi batek interpretatuak. Ion Celestino, Mixel Ducau, Ibon Irixoa, Amets Aznarez eta Ramontxo Vegak jardun dute haizezko eta metalezko tresnekin; pianoan da Txus Aranburu; baxu elektrikoarekin Iñigo Telletxea eta Xanti Etxeberria; perkusioa Iker Uriarteren kontu; ahotsen harmoniak eta koroak egiten Kristina Aranzabe, Leire Berasaluze eta Olaia Intziarte. Eta soinu handiarekin aritu da Tapia.

«Soinu kromatikoak sortu ditu doinu hauek. Kanta hauek ezingo nituzkeen trikitiarekin sortu», aitortu du Tapiak. Kontatu du 7 urte zituenetik eskusoinu kromatikoa ikasten ibili zela Migel Bikondoarekin, bi osaba trikitilariek hala nahi izanda. «Alegia, trikitiak ez zuela ezertarako balio! Ordurako, jakina, nire begiak trikitiari beha zeuden. Doinu popularretik landa, beraz, doinu klasikoa eta garaikidea deskubritu nituen. Hala ere, 14 urterekin aldapa gogorregia suertatu zitzaidan, eta utzi egin nuen. Harrezkero ez nuen soinu handia begien bistan ikusi ere nahi izan, eta geroztik ez dut jo. Baina disko honetan berriz adiskidetu eta maitemindu naiz kromatikoarekin».

Hamar kantak eskusoinu handiarekin egin dituela azaldu du Tapiak, baita moldaketak ere. «Koldoren eta bion artean sortu ditugu. Bakarrik ezingo nituzkeen egin. Baina, ondoren, kanta horien moldaketetan libertatea eduki dut, eta Koldori asko begiratu gabe neronek erabaki ditut konposizioak». Esate baterako, Et Incarnatus orkestrarekin kantatu ditu hiru abesti; hau da, biolina, biola, txeloa eta kontzertinoa entzuten dira, hamabost musikariko taldearekin. Beste zazpi abestiak ohiko bandarekin osatu ditu, eta Mixel Ducau «aspaldiko laguna» gonbidatu du, laugarren haizezko tresnaren bila.

Orain arteko diskorik konplexuena duen hau erronka handi bat izan da Tapiarentzat: «Moldaketa guztiak neronek egitea erabaki nuen. Esango nuke, bai metaletan, bai orkestran eta bai ahotsetan koatriaden festa bat dela disko hau. Lau hotsez osatzen den harmoniak izugarrizko lanak eman dizkit». Tresnen transkripzioetan eta zuzenketetan Ramontxo Vegak, Ibon Irixoak eta Josean San Migelek lagundu diote.

“Moldaketa guztiak neronek egitea erabaki nuen. Esango nuke, bai metaletan, bai orkestran eta bai ahotsetan koatriaden festa bat dela disko hau”

Urrian grabatu dute diskoa, Kaki Arkarazo soinu ingeniariarekin; eta, ohi bezala, Jonan Ordorikak egin du mastering lana. Hiru Damatxo taldeko Unai Gaztelumendirenak dira irudiak, diseinua eta karikatura.

Lehenbiziko kontzertua bost hilabete barru egingo dute, apirilaren 28an, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian. «Diskoan parte hartu duten guztiak igoko dira oholtzara».

Umorea eta malenkolia

«Zirriborro batzuetatik musika sortzen duen artistarekin bizi arteko zorra sortzen da», esan du kanten hitzak sortu dituen Izagirrek. Idazleak asko apaldu du diskoan egin duen lana: «Idazleak ez dauka zereginik ez estudio batean, ez partitura baten aurrean, ez melodia baten aurrean».

Kanta multzo baten bilduma gisa definitu du diskoa Izagirrek: «Ez da egituratua, bariatu samarra da, baina umorea nagusitzen da: ironia eta gaiztakeria hitzetan, dantzagarria eta erritmo atseginekoa musikaren aldetik». Bereziki harritu du orkestratzeak: «Ez nuen halakorik espero».

Hamar kantuetatik sei umorezkoak dira, gizartean «aparrean dauden hitzak, esaldiak eta kalamitateak» baliatuz egindako abestiak. Beste bat omenaldi modukoa da, Nerbioiko (Bizkaia) emakume zirgariei eskainia. «Malenkoniatsuak dira beste bi kanta: “Gudazkenez” eta “Bizibarea”». Eta bada kantu bat aurkitutakoa: «Poema minimalista bat ikusi nuen Gernika aldizkarian, ezagutzen ez nuena». Gordobil delako batek idatzitakoa da 1949an, Gernika bonbardatuari eskainia: “Hemen dago”. Kantu horrek diskoaren «kohesioa eten» egiten duela onartu du. «Oso ondo dator. Kontraste handia egiten du gainerako guztiarekin». Eta poema irakurriz bukatu du hitzaldia. «Sikiera letra on bat, alegia».

Jon Maiari Elgoibarko gaztetxetik (Gipuzkoa) bertsoak kantatzeko hots egin zioten 1990. urtean. «Jendetza zegoen parke hartan, ondorengo kontzertuetarako zain, bilduta: Pottoka eta M-ak», gogoratzen da. Bertso saioa bukatzear zirela, azken agurrean, «rap esan ezin zitzaion rap bat» egin zuen. Gero, gaztetxe barruan, Fermin Muguruza joan zitzaion, bertsolari bat halakorik egiten sekula ikusi ez zuelako. «Hitz egingo genuela esan zidan, burutazio bat zuela eta egun batean nirekin hitz egin nahi zuela». Halatan, Negu Gorriak taldearen Gure jarrera diskorako zortzi kanta egin zituen Maiak 1991ko lehen hiru hilabeteetan. 18 urte zeuzkan.

Jon Maiak kantuen letragintzan egindako 30 urteko ibilbidea jaso du. (Jon Urbe / Foku)

Harrezkero, denera, 166 kanta egin ditu. Denak zerrendatuta datoz Elkar etxeak plazaratutako Kantu bat gara disko-liburuan. Haietako batzuk aukeratu eta orrialdeetara aldatu ditu hitzak: Negu Gorriak, Zaldibobo, Def Con Dos, Gari, Gozategi, Benito Lertxundi, Anari, Mikel Urdangarin, SA, Ken Zazpi, Mursego, Betagarri eta beste zenbaitentzat egindakoak, eta bai halaber bera kide izandako Karidadeko Benta eta Hezurbeltzak taldeentzat.

Maiak idatzitako kanta guztiak enkarguz egindakoak dira: «Musikaria gustura geratu arte ez da bukatzen nire lana. Nahikoa da esatea: ‘Esaldi hori, Jon…’; kantaria eroso sentitu arte aldatuko dut». Oso eskertuta dago bere hitzak daramatzaten doinuak sortu dituzten musikari guztiekin. «Nire bizitzaren soinu banda kantatu dute».

Abesti horiei buruzko zertzeladak eta oroitzapenak idatzi ditu Maiak, baita kantuaren generoari buruzko gogoetak ere. Maite Mutuberriaren hamalau ilustrazio dakartza, zuri, gorri, urdin eta beltz kolorez. Xabier Amurizak idatzi du hitzaurrea: «Nahiz eta hil diren herri guztiak kantatzen hil ziren, kantatzen duen herria ez dela hilko sinetsaraziko dizu».

Liburuaren atzealdean dator diskoa. Sampling Squad bikoteak egindako sarrera bat du hasmentan; ondoren, hamahiru kanturen bertsioak; azkenean, epilogo gisa, Donostiako belodromoan 2016an errezitatu zuen Kantu bat gara. Pello Ramirezenak dira bost bertsio, Gorka Hermosarenak beste bost, eta Nacho Sotorenak lau. Ramirezek biolontxeloa jo du; Hermosak, akordeoia eta bandoneona; eta Sotok, pianoa eta teklatuak. Perkusioaz Ander Zulaika arduratu da. Parte hartze bereziak ere izan dira pieza batzuetan, hala nola Aire ahizpak, Anton Latxa, Aiora Zulaika, Asier Etxeandia edo Eire Maia Manterola. Diskoa abuztuan grabatu zuten Elkar estudioan, Victor Sanchez soinu ingeniariarekin.

Belaunaldiz belaunaldi

Kantagintzari egindako gorazarre egiteko modu bat da disko-liburu hau. «Niretzat forma artistiko liluragarri bat da kanta», adierazi du Maiak. «Forma asko dauzkagu: margolaritza, zinema, literatura. Baina, niretzat, kantua da formarik ederrena. Oso berezia da. Gizakiaren espresio intimoa eta indibiduala da, baina kolektiboa aldi berean. Milaka urtetatik dator». Noiz egin ote zen lehenengo kantua, galdetzen dio bere buruari. «Duela 40.000 urte? Isturitzeko kobazuloan [Nafarroa Beherea] animalia baten hezurrarekin egindako txirula horrekin haizea kantu bihurtu zuen?».

Maiaren aburuz, kantuak jaso egiten du hitza, beste estadio batera eramaten du. «Hitzari gehitzen dizkio sonoritatearen bidea, giroa, intentzioa, indarra, norabidea, kanala, kodea». Liburuan idatzi du ez dakiela zer gizatalde klase den Euskal Herrikoa: «Erresuma bat gara?, autonomia erkidego batzuk?, estatu bat?, errepublika bat? Forma juridiko eta administratibo horiek iragankorrak dira. Batzuetan izango gara gauza bat, besteetan beste bat. Baina beti izan garena eta beti izango garena da kantu bat». Milaka urtetan irauten du kantuak eta, Maiaren arabera, etenik gabeko eraldaketan dihardu. «Eskerrak eraldaketari! Bestela, fosil bat izango ginateke, fosil bat izango litzateke gure hizkuntza. Euskal kantua milaka urtetan bizi da, eta horren katebegi oso txiki bat sentitzen naiz ni».

Kantaren forma asko interesatzen zaiola aitortu du Maiak, ahoz aho eta belaunaldiz belaunaldi transmititu daitekeelako, eta harrigarriki baita menderik mende ere. «Belarrira xuxurlatzen dugu. Ehunka pertsona sutan jartzeko balio du. Herri mugimenduak pizten ditu. Nazioak ordezkatzeko erabiltzen da ereserkia. Negar egiten dugu kantuarekin. Edozein momentutan jartzen gaitu dantzan. Kantuak, berez, ez du euskarririk ere behar: geure gogoan doa. Ezin da lotu, ezin da birrindu, ezin da txikitu, ezin da erre. Gure barruan dago».

Kontzertuak iragarri ditu dagoeneko: abenduaren 29an, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian arituko da; urtarrilaren 6an, berriz, Bilboko Arriaga antzokian; eta urtarrilaren 7an, Zumaiako (Gipuzkoa) Zumaiena aretoan.

Telesforo Monzon, 1935eko mitin batean, oholtzatik hizketan. (Ricardo Martin / Car-Kutxa Fototeka)

Oholtza gaineko musika ikuskizun baterako moduko egitura zeukan liburuak. Kantu formak zituzten olerkiek, leloak eta guzti. Hauxe da errepikatuena: «Dantza ta guda mendi goietan…/ Aupa mutilak! Aurrera!/ Bakea baitugu bihotzetan,/ ez dugu hiltzeko beldurra!/ Euskal Herriko mutil gazteak,/ aingeru nahiz ta gudari,/ gorroto gabe jausiak dira/ mendi goietan kantari!».

Faxistek 1936an piztu zuten gerra hari buruzko 29 abesti dira; esate baterako: “Tontorrean hil ziren kantari” edo “Nola nafarrak geure aurka?”. Kantatzen die Saseta gudarien buruari edo Aitzol apaiz fusilatuari. Kontatzen du euskal armadako arrantzontzien ahalegina berrehun metroko Canarias erraldoiaren aurka. Eta guda lekuak agertzen ditu Gipuzkoan eta Bizkaian: Intxorta, Gernika, Sollube, Artxanda eta abar.

Gazteen eskuetan

Agirre lehendakaria hil zenean, 1960an, Monzonek honela idatzi zuen artikulu baten sarreran: «Euskaldun jaun-andre batzuek har zezaketen ohorerik handiena gertatu zaigu guri: Agirre zenaren gorputza beren etxean hartzea! Eskerrik asko, bihotzetik, haren alargun eta seme-alabei. Euzkadiko agintariei ere bai. Ez zaigu bizi artean ahaztuko Agirre lehendakariak, hilik, gure etxean igarotako azken gaua».

Eta artikuluari beste era honetan eman zion bukaera: «Gau hura ez zen gau ilun eta goibela izan. Gaubeila izanagatik, bizi-gaua zen hura. Geure oinazearen gainetik itxaropena baitzebilen hegazka. Gure Herria esnatu zaigu bat-batean. Eta bere indarra ikusiz alaitu da. Atzo ere, bere hilobiaren inguruan, lau gazte zituen Lehendakariak otoitzean. Iduri zitzaidan, hilobi barnetik erraiten ziela: ‘Zuen eskuetan utzia dut, gazteak, nire Herriaren etorkizuna’».

Zortzi urte geroago, 1968an, Uztaritzen (Lapurdi) mintzaldi bat egin zuen Monzonek, Amaia kultur taldeak antolatutako ikastaldi batean. Eta arratsean kantuan egin zuten Benito Lertxundik, Julen Lekuonak eta bestek. «Guk ere kantuan eman genituen genekizkienak», gogoratzen dira Pantxoa Carrere eta Peio Ospital. «Monzoni gustaturik, berak eskaini zigun bere lehendabiziko kantua: “Itziarren semea”. Gure lehen kantaldia 1969ko maiatzean egin genuen Uztaritzen. Ondotik hartu-eman franko ukan genuen Monzonekin. Igande franko elkarrekin pasatu ondoan, bertze kantu batzuk eman zizkigun».

Pantxoak eta Peiok grabatu zituzten aurreneko bederatzi abestietatik hiru Monzonenak dira, eta Manex Pagolarenak sei.

Estreinako diskoa 1969an grabatu zuten, Okzitaniako Tolosan, Antares estudioan, Jacques Hodent soinu teknikariarekin. Lau pieza zekartzan: “Itziarren semea”, Monzonen doinuz eta hitzez, eta beste hiru Pagolaren doinuz eta hitzez: “Eñaut Bidegorri”, “Ttakulin” eta “Jo bezate ezkilek”.

Bigarren diskoa 1970ean grabatu zuten, Donibane Lohizunen, Angel Arregiren etxean. Diskoko bi kantuak Monzonenak ziren: “Ez dut saldu arima”, Guk taldeko Beñat Sarasolak eta Joanes Bordak abestua; eta “Lepoan hartu ta segi aurrera”, Pantxoak eta Peiok abestua.

Euskal kantagintzak izan duen bikoterik ezagunena da Pantxoa eta Peio. 1970eko hamarkadan, artean Franco diktadorea agintean zela, Hegoaldean ere abesten hasi zirenean, jende askorentzat ereserki bihurtu zituzten Monzonen kantak, hala nola “Batasuna”, “Aita kartzelan duzu”, “Txikia”, “Plazara” edo “Bai euskarari”.

Lore gorriz beterik kolkoa

“Lepoan hartu ta segi aurrera” kantuaren doinua osatze aldera, ingelesezko abesti baten ahaireko esaldi batez baliatu zen Monzon. “It’s a Long Way to Tipperary” abestian, Paddy delako irlandar batek Mollyri kantatzen dio Londrestik: «Oso luzea da Tipperaryrainoko bidea, baina hantxe dago nire bihotza». Maitearen oroiminez idatzitakoa da.

Berez, Jack Judge eta Harry Williamsek 1912an egindako music hall abestia da, kale martxa erritmoa duena. Gerla Handia hasi zenean, Britainia Handiko armadako batailoi batek bere ereserkitzat hartu zuen, soldadu irlandarrez osatuta baitzegoen. Ondoren, John McCormack tenor irlandarrak grabatu egin zuen, eta sona handia izan zuen mundu osoan.

Zortzi kantuko diskoa eta “Gona gorria” bideo klipa aurkeztu ditu Amak taldeak. Lau trikitilari eta pandero jotzailek osatutako taldea da: Alaitz Telletxea Tolosa, Maixa Lizarribar Saizar, Amaia Oreja Unanue eta Kris Solano Maiza. Oso ezagunak egin ziren 1990eko hamarkadan, triki-poparen loraldia izan zen garaian. Hamabost urteko ibilbidea egindako Alaitz eta Maider bikoteko kidea izan zen Telletxea. 1.100 emanaldi baino gehiago eskaini zituen Maixa eta Ixiar bikotekoa zen Lizarribar. Kristina eta Amaia bikotea ziren Solano eta Oreja, baita ere ondoren M-en Ezten taldea.

Alaitz Telletxea + Maixa Lizarribar + Kristina Solano + Amaia Oreja = Amak. (Gorka Rubio / Foku)

Oholtzetatik aparte egon diren sasoian ere musika munduari lotuta segitu dute beti, irakasle lanetan edo musika dendan. Eta 2018ko Oñatiko (Gipuzkoa) trikiti jaialdiko emanaldi batean lau pieza jotzeko batu zituztenez gero, elkarrekin gustura sentiturik, 2019an talde berria egin zuten. «Gu lauron izenen aurreneko hizkiez eratutako izena da Amak: Alaitz, Maixa, Amaia, Kris», argitu du Telletxeak, «eta amak ere bagarenez, iruditu zitzaigun oso egokia dela. Gure hasierako helburua ondo pasatzea da. Elkartzeko eta entseguetarako batzuetan ez zaigu erraza egiten; lanordu ezberdinak ditugunez, asteburuak bakarrik geratzen zaizkigu. Baina moldatzen gara».

Iaz hogei kontzertu egin zituzten beraien kantuez nahiz besteren abestien bertsioez, harik eta Baga Biga etxeak diskoa egitea proposatu dien arte. «Gure kanta propioak ontzeko aukera sortu da, eta hau da gure alaba. Oso melodikoa da doinuz: kalejira, balsa, arin-arina, trikitia, zortzikoa, baladak… Eta, gaien aldetik, emakumea du ardatz».

Lau pandero, lau trikiti eta lau ahots batera; hori da, funtsean, Amak taldea oholtzan. «Xabi Solanoren estudioan grabaketa lanetan murgildu garenean, ordea, asko jantzi da soinua». Aurtengo martxoan eta apirilean grabatu dute Hernanin (Gipuzkoa), lau musikariren parte hartzearekin: Arkaitz Miner (harizko tresnak), Txus Aranburu (teklatuak), Zigor Dz (samplerra) eta Arkaitz Bastarrika (baxua). «Zorte handikoak gara, jende zoragarria batu baitzaigu lanerako. Eta etxean bezala sentitu gara Xabirekin grabatzen, Anttoni Records estudioan».

Zortzi abestietatik zazpi eurek sortutakoak dira, eta bat da jatorri ezezagunekoa (Egiaren arnasa). Hitzez den bezainbatean, hiru idatzi dituzte beraiek, Olaran elkarteak bat, Karmele Jaiok bi, eta Onintza Enbeitak beste bi.

Kantuak banan-banan

“Atsolorra” izena du diskoko lehen kantuak. «Ereñotzu auzunean festa zahar bat errekuperatu dute duela gutxi. Erditu berriari egiten zaion bisita da atsolorra. Honen berri jakindakoan egin dugu doinua, kalejira erritmoarekin, gure melodia itsaskor bati tiraka». Enbeitarenak dira hitzak: «Ume negarrek esnatu dute samalda/ Jaio berria eusteko zain dago aldra».

“Luzaroan” da bigarren pieza, bals bat. Amodiozko kantua da, aitorpen bat.

“Gona gorri” da hirugarrena. Gona janzteagatik Bilbon mutiko batek jasandakoen ondoren, hari babesa ematearren, Oñatin gonak jantzi zituzten mutilek. «Hortik sortua da abestia, eta ‘gona gorria/ sexu guztiek jantzia’ kantatzen dugu». Bideo klipa ere egin dute abesti honekin. Izaro Telletxeak eta Oier Labordek dantza egiten dute, eta Goretti Aranburuk koadro bat margotzen du esku hutsez. Arkaitz Sukuntzak, Mikel Fernandezek eta Ane Pescadorrek filmatu eta muntatu dute.

Arin-arin bat da laugarrena: “Erabil nazazu”. Euskarari eskainitakoa da. Bosgarrenak Jaioren hitzak ditu: “Bai, ama”. «Balada bat da, gure ama guztiei buruzkoa. Kantu goxoa eta sentibera».

“Amorra zaitez” izena du seigarrenak, eta trikitia da erritmoz. «Enbeitari eskatu genizkion hitzak. Dena ez baita poza eta irribarrea, horrela amaitzen da: ‘Amorruzkoa denean/ barruaren zirrara/ zertarako ezkutatu/ gugandik sortzen bada?’».

Zazpigarrena da “Zure izena”: zortziko bat, baserriko emakumeari eskainia. «Urteetan lanean aritu den emakumeaz ari gara, baztertua batzuetan, ahaztua bestetan». Hitzak Jaiorenak dira.

1936ko gerrari buruzko kantu batekin bukatzen da diskoa: “Egiaren arnasa”. Olaran elkarteak idatzitako hitzek halaxe diote pasarte batean: «Fusilatuok biok Bujanda eta Lasa/ eta berpiztu nahi deu hemen zuen arnasa». Balada bat da. «Lauki formako pandero mota bat da peñaparda. Horren erritmoan kantatzen dugu. Instrumentazio gutxien duen pieza da».

Baga Biga diskoetxeko Ritxi Aizpururen arabera, «euskal folkaren eta ahots polifonikoen melodietarako zaletasuna du grabitate zentroa disko honek».

Datozen kontzertuak

Bergarako Seminarixoan egin zuten diskoaren lehen aurkezpen kantaldia, joan den maiatzaren 15ean. Eta jadanik iragarri dituzte hurrengoak: sei emanaldi ekainean Gipuzkoan; Aiako probalekuan hilaren 5ean, Urnietako Sarobe aretoan 12an, Errezilen 13an, Zumarragan 19an, Arrasaten 20an eta Orion 22an.

Uztail hasieratik aurrerako emanaldiak pixkanaka hitzematen ari dira: Usurbil, Andoain, Ermua, Larrabetzu, Aduna, Berrobi, Elizondo, Irurtzun edo Bilbo. Egutegia zehatz eguneratuta egongo da, asteak joan ahala, amaktaldea.eus webgunean.