Duela hamar urtetik hona, Domekak Hori Bain musika zikloa antolatzen aritu da Gotzon Barandiaran (Larrabetzu, Bizkaia, 1974), hileko hirugarren domeketan, Larrabetzun, Hori Bai gaztetxean. Denera, ehun bat emanaldi antolatu dituzte urte hauetan guztietan, eta hasiberriei zein aspalditik musikan dabiltzanei plaza bat eskaintzea izan dute helburu, euskara erdigunean jarrita betiere. Aurten egingo dute azkenengoz. Ruper Ordorika —etzi—, Esanezin —urriaren 27an—, Anari —azaroaren 17an— eta Eñaut Elorrieta —abenduaren 22an— izango dira azken gonbidatuak.

Gotzon Barandiaran, idazle, kultura dinamizatzaile eta Domekak Hori Bain egitasmoaren antolatzailea.

Urtearekin batera amaituko da Larrabetzuko Domekak Hori Bain egitasmoa. Nolatan?

Ziklo baten amaiera da. Lan handia da kontzertu horiek guztiak antolatzea, borondatezko lana, eta nik neuk beste gauza batzuk egiteko lehentasuna daukat orain. Bizitzako zikloak dira, nik behintzat hala ulertzen dut, eta iritsi da hau ixteko unea.

Urteko hamar hilabetetan aritu zarete kontzertuak antolatzen. Zer-nolako ardura izan da zuentzat?

Badirudi domekak etxean egoteko direla, ezin direla edukiz bete. Guk ez genituen horrela bizi, eta, egun ere, ez ditugu horrela bizi: domekak asteko beste egunen antzekoak direla uste dugu. Horretaz gainera, badaukagu kontzertuak jai giroarekin, parrandarekin, edanarekin… lotzeko joera, eta aldarrikatu nahi izan dugu kontzertu bat ikustera joateko plana. Larrabetzuk 2.000 biztanle ditu, eta, urterik urtera, lortu dugu zale kopuru finko bat etortzea emanaldietara; gero eta harrera hobea izan dute kontzertuek.

Hamar urteko ibilbidean, askotariko musikariak igaro dira Hori Baiko oholtza gainetik. Hasiberriei eta esperientziadunei plaza bat eskaintzea izan da helburua?

Bai, baina bestelako irizpide batzuk ere izan ditugu kontuan: generoa, lurraldetasuna, musika estiloa… Ahalegindu gara musika sortzeko ahalik eta modu desberdinenak ekartzen, musika instrumentaletik hasi eta perkusiorik erabiltzen ez duten taldeenganaino, esaterako. Errepasoa eginda, askotariko emanaldiak egin ditugu urteotan guztietan.

Zer garrantzia du saio horiek guztiak Hori Bai gaztetxean egin izanak?

Hori Bai Larrabetzurako arnasgune bat da, zentzu guztietan. Ez da kulturgune bat soilik; herriari zabalik dago. Guretzat eta inguruko askorentzat erreferente eta iturri agorrezin bat da. 1965etik hona nork ez du jo bertan? Gaztetan ikusi izan ditugu Hertzainak, Kortatu, Zarama… Guretzat heziketa musikal ezinbestekoa izan da Hori Bai; musikalki bertan hezi gara. Hori Baiko asanbladak kontzertuak antolatzen ditu, eta Domekak Hori Bain horren osagarri izan da. Musika zuzenean entzutea ezinbestekoa da pertsona baten garapen integralerako, eta hori zure herrian bertan baldin badaukazu, itzela da.

“Plazak eskainiz gero, musikagile asko dago Euskal Herrian proposamen oso interesgarriak egiten”

Euskaraz abesteko hautua egin dutenak bakarrik gonbidatu dituzue. Nahita?

Gaur egun Euskal Herrian gehiago programatzen da espainieraz, ingelesez edo frantsesez, euskaraz baino. Plaza asko ditugu Euskal Herrian, baina ikerketek diote ez dela euskarazkoa gehien programatzen dena. Nik hasieratik argi izan dut Domekak Hori Bain egitasmoa euskaraz sortzeko hautua egin duten horiei plazak eskaintzeko asmoz sortuko genuela. Instrumentala izan denean ere, proiektua euskaraz pentsatu duten kantariak gonbidatu izan ditugu. Espainieraz, frantsesez edo ingelesez egiten dutenek plaza nahikoa eta sobera dituzte Euskal Herrian eta Euskal Herritik kanpo.

Nola ikusten duzu euskal musikaren eszena gaur egun?

Alde batetik, oso indartsu, inoizko eskaintzarik pluralena daukagulako. Musika inoizko eskuragarrien dugu, baina horrek albo kalteak ere ekarri dizkigu: sakelakoan dena eskura edukita, nagi handiagoa daukagu ezagutzen ez dugun zerbait entzutera joateko. Musika talde batzuek jende asko biltzen dute, jendeak badakielako zer entzutera doan. Ekintza sozial bat da, eta oso ondo dago, baina iruditzen zait polarizazio bat gertatzen ari dela milaka zale dituzten musikarien edo jarraitzaile gutxiago dituztenen artean. Programazioa orekatu beharra dago. Sarritan iruditzen zait programatzaileek ausardia falta dutela: oihartzun handiena duten musika taldeak kontratatzen dituzte, erosoena delako eta badakitelako milaka pertsona joango direla.

Zer egin daiteke hori aldatzeko?

Marko teoriko baten falta izugarria dago. Kontzientzia teorikoa landu behar da, eta heziketa musikala ere asko zaindu behar da. Belaunaldi berriek dena dute eskura, baina euskarazko kantagintzak oso leku txikia hartzen du beste hizkuntza batzuen aldean. Marko teoriko bat lantzen ez bada, korronte handi horrek eramango gaitu. Domekak Hori Bairen markora ekarrita, uste dut plazak eskainiz gero musikagile asko dagoela Euskal Herrian proposamen oso interesgarriak egiten. Bide horretan, egoera antzekoan daude euskara eta euskarazko kantagintza.

Ruper Ordorika, Esanezin, Anari eta Eñaut Elorrieta izango dira azken gonbidatuak.

Uste dut musikari horiekin oso ondo borobilduko dugula Domekak Hori Bain izan dena: hasiberrientzako, bide erdia egina dutenentzako zein bidea aspaldi hasi zutenentzako plaza bat izan da. Era berean, geure buruari ere oparitxo bat egin nahi izan diogu emanaldi horiekin. Urtarriletik ekainera bitartean ere askotariko musikariak etorri izan dira. Urte osoko errepasoa egingo nuke hamar urte hauetan eskaini dugunaren lagin moduan.

Eta, aurrera begira, baduzue beste zerbait egiteko asmoa Larrabetzuko kultur eskaintzari dagokionez?

Larrabetzun badago kultur bilgune bat duela hamahiru urtetik hona. Hilean behin elkartzen gara herriko kultur eskaintza bat proposatzeko, eztabaidatzeko eta adosteko. Hori Baik berak ere badauka asanblada bat eta badauka programazio propioa. Beraz, Hori Bai zutunik dagoen bitartean, beti egongo da musika eskaintza Larrabetzun. Domekak Hori Bain bezalako proposamenik egongo den? Auskalo, baina musika eskaintzarik ez da faltako.

Iragan ostiralean aurkeztu zuen Esne Beltza taldeak bere ibilbideko zortzigarren diskoa: Esne Bidea. Eta, horrekin batera, iragarri zuten euren ibilbidea amaituko dutela. Hamazazpi urteko ibilbidean, ehunka kontzertu eman dituzte, hala Euskal Herrian nola nazioartean, eta estilo asko jorratu dituzte. Trikitia eta euskara albo batera utzi gabe, betiere.

Esne Beltza taldeko kideak, gaur goizean, Esne Bidea lan berria aurkezten. ARITZ LOIOLA /

Taldearen izenari keinu eginez aukeratu dute lan berriaren izenburua. “Esnea ez da beltza, eta Esne Bidea ez da esnez osatutako bidea. Izarrez osatutako espiral bat da, kiribila, hasierako eta bukaerako puntarik ez duena», azaldu dute aurkezpenean. Gaineratu dute espiral horren barruan bizi direla taldeko musikariak: “Konstelazio oso bat da musika, pentsamendua astintzen du, bizitza sortzen du”.

Zazpi kantu bildu dituzte denera, eta horietako bakoitzean artista ugarik kolaboratu dute. Tartean, Unlearn the World, PUCCI, Xiberoots, Rocky Dawuni, Chambao, Flor de Toloache, Lagrimas de Sangre eta Louiche Mayorga musikariek. Aurreko diskoetan egin legez, herrialde ugaritako estiloak nahastu dituzte, gainera. Besteak beste, hip-hopa, reggaea, flamenkoa, rapa eta mexikar doinuak.

Granom & Co artista arduratu da disko osoa diseinatzeaz, Xabi Solano Esne Beltza taldeko abeslari eta soinu jotzaileak sortu ditu abestien doinu guztiak, eta Jon Garmendia Txuria idazlearenak dira hitzak.Festa giroko agurra
Duela bi urte inguru hasi ziren lan berriari bueltaka, eta, ordurako, hartuta zeukaten taldea desegiteko erabakia. “Ez genuen besterik gabe utzi nahi; bagenuen gogoa disko bat kaleratzeko. Jarraitzaileei eta geure buruari zor geniola iruditu zitzaigun. Garrantzitsua zen guretzat ziklo hau ixtea”, esan du Solanok. Agurra, baina, ez dute triste egin nahi: “Esne Beltza familia osatzen duten horiekin guztiekin ospatu nahi dugu hau dena. Festa erraldoi bat izango da”.

Jarraitzaileek Durangoko Azokan izango dute taldekideak aurrez aurre agurtzeko aukera, Mikel Lizarribar taldearen koordinazio arduradunak aurreratu duenez: “Gure begirunea eta maitasuna helarazi nahi dizkiegu jarraitzaileei, ibilbide osoan eman diguten goxotasuna eskertzeko”.

Agur deneri birarekin esango dute agur, datorren urtean, ibilbidearen amaiera “behar bezala” ospatzeko. “Zuzeneko bakoitza festa eder bat izango da”, aurreratu du Solanok. Azken kontzertua, berriz, 2025ean izango da: “Guretzat oso berezia den leku batean egingo dugu. Urte hauetan guztietan gurekin kolaboratu duten artistak gonbidatu nahi ditugu, gainera. Lan handia izango da, baina mereziko du”. Laster emango dituzte kontzertu guztien inguruko xehetasun guztiak.

Hamazazpi urte eta zortzi disko
Etzakit, The Solanos eta Joxe Ripiau taldeetatik zetozen hainbat musikarik sortu zuten Esne Beltza taldea, 2008. urtean. Fermin Muguruza-rekin Euskal Herria Jamaika Clash diskoa grabatu ondoren, Talka Tour biran ibilitako hiru musikarik izan zuten Esne Beltza taldea sortzeko ideia: Solanok, Aritz Lonbide Lombi-k eta Jon Elizalde Jontron-ek. Biran elkartutako musikariei, ordea, beste bederatzi gehitu zitzaizkien gero: Pello Gorrotxategi, Jon Mari Beasain, Aitor Zabaleta, Iban Zugarramurdi, Zigor Lampre, Juanbau Larburu, Aitor Saizar, Sergio Ordoñez Patxuko eta Jon Garmendia Txuria.

Made in Euskal Herria izan zen haien lehendabiziko diskoa. Soul, reggae, ska eta beste hainbat doinu nahastu zituzten lan horretan, eta, denbora gutxian, oihartzun handia lortu zuen taldeak. Ordukoa da Bozgorailuetatik taldearen abesti ezaguna, kasurako.

Gerora etorri ziren Noa (2010, Baga Biga), Freedom 3 Kolpetan (2011, Baga Biga), Gora! (2013, 5Gora), Esna (2015, 5Gora), Esna 2 (2016, 5Gora) eta Ni (2018, 5Gora). Horiekin batera, baita ospe handiko kantuak ere. Besteak beste, Gogoak, Nahi dut, Quién manda eta Argitzeraino.

(ENEKO PEREZ ARNAIZ)

Lau kantu bildu dituzte EP berrian: Itzalen hutsunean, Kea eta larruak, Oroigarri bat eta Jarraitzea erabaki nuen. «Maitasuna da, nolabait, diskoko gai nagusietako bat, baina ez funtsezkoena», aurreratu du Bilbaok. Bizkaitarra izan arren, Donostian igaro ditu azken urteak abeslariak, eta horiek hartu ditu, hain zuzen, inspirazio iturri gisa hitzak idazteko orduan: «Donostiari idatzitako agur gutun moduko bat da. Ez hiriari berari, baizik eta bertan bizi izandako esperientzia horiei guztiei».

Azken batean, ziklo bati amaiera emateko modu gisa definitu du lana, eta «hainbat emozio» tartekatu nahi izan ditu. Hala ere, abeslariak nabarmendu du aurreko lanek baino «piroteknia gutxiago» dutela kantuek: «Orain arteko diskorik autentikoena dela esango nuke; zuzenean jo dugu muinera. Abesti bakoitzaren beharrei erreparatu diegu, eta horiek landu ditugu». Lan intimo bat da emaitza: «Biluziago ageri naiz, mina eta beldurra lotsarik gabe azaleratuz».

Diskoko lau abestien bitartez, nolabaiteko istorio bat kontatu nahi izan du Bilbaok. Eta, amaiera aldera, esperantzari ere zabaldu nahi izan dio atea: «Azken finean, dolu bat lantzen da diskoan, etapa baten amaiera, eta Jarraitzea erabaki nuen azken abestiak itxaropen kutsua ematen dio lanari; borobildu egiten du». Izenburuak berak ere bidaia horri egiten dio aipamena: «Beldurrak gainditu, eta beste etapa baten hasiera markatzen du esaldiak. Metafora moduko bat da».

Musika terapia gisa

Zehazki, 2018. urtean sortu zen Arima proiektua. 2019an kaleratu zuten Metamorphosis lehenengo EPa, eta haren ondotik etorri zen Biluztasunez jantzita bigarren lan laburra, 2021ean. Bilbaorekin batera, Josu Gonzalez baxu jotzaileak eta Gontzal Bilbao bateria jotzaileak osatzen zuten Arima. Orain, baina, beste partaide bat gehitu zaie: Josu Palacios gitarrista. «Gitarra testura eta soinu berrien bila jo dut lan berrian, eta, Josuri esker, beste dimentsio bat lortu dugu», azaldu du Bilbaok. Zuzenekoetan ere nabarituko da hori: «Orain arte looper-arekin igotzen nintzen oholtza gainera, baina, orain, Josuri esker, askatasun handiagoa daukat. Asko irabazi dugu».

Terapia gisa ulertzen du proiektua Bilbaok: «Buruan ditudan kezkak eta ezinegonak plazaratzeko modu bat da musika niretzat». Kantuak maiz «oso metaforikoak eta poetikoak» izaten direla gaineratu du, baina entzule bakoitzak bere interpretazioa egiteko gonbita egin du.

Estudioko lanak bukatuta, zuzenekoekin hasteko gogoz dago orain taldea: «Publikoarekin konektatzeko aukera ematen dute kontzertuek. Hor ikusten da zure musikak zer-nolako zirrara eragiten duen. Sinergia moduko bat dira».

Ostiral honetan Mendaron jo ostean, besteak beste, kontzertu hauek iragarri dituzte datozen asteetarako: Ondarroako (Bizkaia) gaztetxean ariko dira apirilaren 28an; Hondarribian (Gipuzkoa) maiatzaren 13an; Azkoitian (Gipuzkoa) maiatzaren 19an; Beran (Nafarroa) maiatzaren 21ean; Gernika-Lumon (Bizkaia) maiatzaren 26an; eta Donostian maiatzaren 27an.

(Iratxe Etxeandia)

Trikitiaren ibilbidea eta iruditeria kolektiboa ikertzen ari zara doktoretza tesian. Nondik datorkizu gai horrekiko interesa?

Betidanik eman izan dit arreta ikerketaren munduak, eta trikitilaria ere banaizenez, biak uztartzea interesgarria iruditu zitzaidan. Instrumentutik harago, kultura bezala ulertzen dut trikitia; euskal nortasunean pisu izugarria du. Zein ikuspuntutatik helduko nion erabakitzea izan da zailena; izan ere, trikitiak ez du ikerketa ekoizpen askorik jaso.

Trikitiaren bilakaera historikoaz gainera, haren pertzepzio orokorra zein den jakin nahi duzu.

Hori da. Jendeak, oro har, trikitia nola hautematen duen ikertzea da asmoa. Hau da, ea oraindik ere gizonen munduarekin, tradizioarekin, baserri giroarekin… lotzen den ala ikuspegia aldatu den. Trikitiaren inguruan dagoen egungo argazkia erakutsi nahi dut.

Gaur egun zein da egoera? Aldatu da ikuspuntu hori?

Oraindik ez naiz ikerketarekin hasi, baina susmo edo hipotesi nagusia hau da: azken urteotan trikitia asko hedatu bada ere, jendeak oraindik ere baserri giroarekin lotzen du.

Eta, pertsonalki, hautematen duzu hori?

Oxabi erromeria taldeko trikitilaria naiz, eta iruditzen zait erromeriak nahiko errotuta daudela euskal gizartean. Hala ere, sorkuntzaren ikuspegitik ere badu bere lekua trikitiak. Horren adibide dira Esne Beltza, Neomak, Joseba Tapia… Askotan esaten da trikitia gaur egun ez dagoela presente, baina ez da izango trikiti tradizionalak presentzia gutxiago duela edo beste era batera garatuz joan dela? Iruditzen zait trikitiaren errealitatea ez datorrela bat gizarteak irudikatzen duenarekin.

Trikitia asko zabaldu da azken urteotan. Beharrezkoa da tradiziotik aldentzea eta estilo berrietara zabaltzea?

Postmodernismoaren eraginez, zaila da tradizional edo moderno adierak definitzea; baina, zalantzarik gabe, tradizioarekin hautsi behar da. 1980ko eztandan, esaterako, oso berritzailea zen Laja eta Landakandak edo Maixa eta Ixiarrek egiten zutena, baina, gaur egun, doinu tradizional gisa hartzen dira horiek. Etengabe ari da garatzen trikitia, eta hori oso aberasgarria da.

Gazteek entzuten al dute trikitia?

Egon badaude trikiti taldeak, baina mundu globalizatu honetan, klik batera daude munduko musika guztiak. Agian ez da trikitiagatik soilik, euskal kulturarekin gertatzen den zerbait da, oro har.

Txiotesian parte hartu zenuenean, trikitia gaizki saltzen dela esan zenuen. Zergatik?

Komunikabideek rol garrantzitsua dute gizartean, eta iruditzen zait trikitiaren alderdi jakin bat baino ez dela erakusten horietan: baserri munduarekin lotura duen trikitia. Hortaz, gure pentsaera ere horretara bideratzen dute: trikitia berdin baserria. Ertz guztiak ikusarazi behar dira, funtsezkoa da beste errealitate batzuk erakustea, eta, hala, beste iruditeria bat eraikiko da.

Neomak taldearen kontzertu bat, Durangon (Bizkaia). (Raul Bogajo / Foku)

Zehazki, 2016. urtean egin zuen azken kontaketa Euskal Herriko Trikitixa Elkarteak. Bi ondorio nagusi atera zituzten orduan, Andoitz Antzizar elkarteko idazkariak kontatu duenez: «Batetik, guk uste baino ikasle gehiago zeuden trikitia ikasten; eta, bestetik, emakumezkoak nabarmen gehiago ziren: bi heren inguru». 2015-2016ko ikasturteko trikiti eta pandero ikasleak gehituta, 3.845 izan ziren guztira Euskal Herrian; trikitia ikasi zutenak, ordea, pandero ikasleak halako bi baino gehiago izan ziren: 2.608. Ordutik, egoera ez da askorik aldatu, elkarteko kidearen arabera: «Gitarrarekin eta pianoarekin batera, ikasle gehien duen musika tresnetako bat da». Horrez gainera, ikasleen artean «goranzko joera bat» ere antzeman daitekeela iruditzen zaio: «Ez da oso nabarmena, baina, leku askotan, irakasle falta dago».

Ikasle kopuruak erakusten du «presentzia» duela oraindik ere trikitiak euskal gizartean. «Ba al dago plazarik trikitirik gabe, ala?», bota du Antzizarrek: «Bazter guztietan gaude, kalea gurea da, eta horixe da gure indargunea: herriaren mailan gaudela». Kontua da erabilera «oso konkretua» egiten dela, haren arabera: «Kalerako bai, baina oholtzarako ez dute trikitia aintzat hartzen; badirudi taula gainera igotzeko beste prestigio bat behar dela. Hortxe dago hanka sartzea». Izan ere, Antzizarren iritziz, instrumentu soil bat baino gehiago da: «Trikitia entzun eta soinua ikusten dugu, baina haren atzean hori baino askoz ere gehiago dago: dantza, kantua, euskara…».

Etengabeko berrikuntza

Musikalki, 1990eko hamarkada izan zen trikitiaren olatuaren garaia. Tapiak eta Leturiak trikitiaren berrikuntza bultzatu zuten, eta haien arrastoan sortu ziren musika tresna hori boladan jarri zuten taldeak. Tartean, Gozategi, Alaitz eta Maider, Etzakit eta Maixa eta Ixiar. Azken horretako kide zen Maixa Lizarribar trikitilaria, eta ilusioz oroitzen du sasoi hori: «Oso oroitzapen onak ditut, etortzen zen guztiari esaten genion baietz; gazteak ginen, gogo handia genuen, eta dena egin nahi genuen». Guztira, 11 urtez aritu ziren plazarik plaza, eta 1.150 emanaldi egin zituzten.

Goraldi horri esker, trikitia ireki eta zabaldu egin zela uste du Lizarribarrek: «Ordura arte baserri giroan, herri txikietan… bakarrik entzuten zen trikitia, baina, olatu hari esker, hirietara egin genuen salto, irratietan ere hasi zen entzuten…». Era berean, pozten da, Ixiarrekin batera, emakumeei plazarako bide hori «apur bat» irekitzeagatik: «Gizonezkoen musika tresnatzat hartzen zen trikitia, ez zen neskarik ikusten plazetan, eta, ondorioz, ez zegoen erreferenterik».

Triki-pop formularen arrastoari jarraituz lortu zuen 2016an arrakasta Huntza taldeak ere. Esparru digitaletik abiatuta eta sare sozialek hauspotuta heldu zen Aldapan gora kantua. Egun batetik bestera, milaka ikus-entzule bildu zituen taldeak Youtube plataforman, eta bisita kopuru horrek erakarrita eta irrati formulek sustatuta lortu zuen hedapena talde hasiberriak.

Dagoeneko aste batzuk igaro dira taldeak etenaldi mugagabea iragarri zuela, baina musikari lotuta jarraitzeko asmoa dutela aurreratu zuten taldekideek. Josune Arakistain taldeko abeslari eta trikitilariak, kasurako, Sune proiektua abiatu du: «Asko gustatzen zait elektronika, eta hori trikitiarekin probatzeko gogoa nuen. Bide berriak miatzeko asmoz abiatu nuen proiektua». Trikitia «asko» zabaldu dela uste du musikariak, eta hori aberasgarria dela iruditzen zaio: «Trikitia mugak gainditzen ari da, eta, aurrerantzean ere, gehiago zabalduko da. Horixe espero dut behintzat: zabaldu behar da, aniztasuna eman behar zaio. Tradizioan geratzen baldin bagara, trikitiaren heriotza izango da».

Lizarribar ere bat dator Arakistainekin: «Ohiturak aldatu egin dira, eta dagoenera egokitu behar dugu; ezin gara atzera begira geratu». Era berean, bilakaera «naturala» izan dela uste du: «Garaiak aldatu dira, belaunaldiak ere bai, baita musika kontsumitzeko erak ere». Baina, batez ere, trikitiaren trataeran jarri du arreta: «Normaltasun bat hartzen ari da trikitia, edozein musika tresnak duen trataera bera emanez. Hau da, ikusi da posible dela trikitia beste musika tresna zein estilo batzuekin nahastea, eta hori oso aberasgarria da».

Transmisioaz kezkatuta

«Trikitia osasunez beti egon izan da ondo», gaineratu du Lizarribarrek: «Jende pila bat dago ikasten, kaleetan ere oso presente dago… pisu handia izaten jarraitzen du». Era berean, euskal nortasunean ere «leku garrantzitsua» duela gaineratu du Arakistainek: «Euskal folklorearen parte da».

Egun, trikiti irakasleak dira biak ala biak, eta, Lizarribarren arabera, afizioa sortzea izaten da zailena: «Haurrak 7-8 urte ingururekin hasten dira trikitia jotzen ikasten, baina, musikaz gainera, beste hainbat eskolaz kanpoko ekintzetan parte hartzen dute. 16 urte inguru betetzen dituztenean egoten dira baja gehien: trikitia gustuko duen jendeaz inguratzen badira, jarraitzen dute; adin horretan, inguruak asko eragiten du».

Trikitiaren etorkizuna «bermatuta» dagoela uste du Antzizarrek. Hala ere, beste askoren antzean, globalizazioaren eragina bizi du musika tresna honek ere: «Mundu osoko musikarekin ari gara lehian gaur egun, klik batera dugu dena». Elkarlana da konponbidea, haren ustez: «Denok batera egin behar diogu aurre egoerari: irakasleek, komunikabideek, musika eskolek, senideek, administrazioek… bestela, alferrik galduko da».

Alde horretatik, euskal gizarteak «herren» egiten duela iruditzen zaio Antzizarri: «Guztiok gara herrentasun horren errudun. Hasteko, komunikabideak: trikitiaren presentzia eskasa da, oro har. Trikitia duten talde pila bat daude Euskal Herrian, baina kontua da ez zaiela publizitaterik egiten: badirudi irratian entzuten ez bada ez dela existitzen, eta hori ez da horrela. Oihartzun handiagoa eman behar zaie, eta, trikitiaren alde tradizionalaz gainera, haren abaniko osoa erakutsi behar da. Bestalde, irakasleak, elkartea bera… ere badira zubi lan hori egin behar dutenak».

Lan hori egitea, baina, «zaila» dela aitortu du Lizarribarrek: «Ikasle bakoitzak bere interesak ditu; guk geuk ere momentuan zegoenari soilik begiratzen genion ikasle garaian. Geroago piztu zitzaigun interesa, kontzienteago ginenean, eta ez ikasten ari ginen unean. Transmisio lan hori egitea ez da erraza». Aurrera begira, beraz, «transmisioa eta hedapena» dira, besteak beste, Euskal Herriko Trikitixa Elkartearen erronka nagusiak: «Garrantzitsua da nondik gatozen jakitea; beraz, ondarea biltzea gakoa da: ondo biltzea, ondo katalogatzea, eta, gerora, gizarteari ematea».

Ruper Ordorika eta Bernardo Atxaga, atzo goizean, Bilboko kaleetan, Hautsi da anphora zuzenean lana aurkezten. (MARISOL RAMIREZ / FOKU)

Berez, Ordorikak 1980an plazaratu zuen bere estreinako diskoa: Hautsi da anphora. Eta kantuak osatzeko, Atxagaren Etiopia liburuko testuak hartu zituen oinarri gisa, 1978an argitaratuak. 43 urte igaro dira ordutik, eta musikaria ohartu da abestiak «biziberritu» egin direla: «Nahi eta nahi ez, gaurko ikuspuntutik egin dugu diskoa». Funtsean, baina, berdina dela uste du Atxagak: «Diskoak orain dela 43 urte zizt egin bazuen, orain ere zizt egingo du».

Loraldia jaialdiaren eskariz bildu ziren berriro ere bi sortzaileak diskoa gogoratzeko. «Imanol Agirrek [Loraldia jaialdiko zuzendari artistikoak] hainbat aldiz proposatu zidan diskoa berregiteko ideia, baina, egia esan, oso urruti ikusten nuen, halako batean baietz esan nion arte», oroitu du Ordorikak. Baldintza bakarra jarri zion orduan: «Emanaldi batzuk antolatzeko eskatu nien, diskoari merezi zuen oihartzuna emateko». Guztira, sei emanaldiko bira antolatu zuten: Senperen (Lapurdi), Iruñean, Bilbon, Eibarren (Gipuzkoa), Gasteizen eta Errenterian (Gipuzkoa). Eta, hain zuzen, sei ikuskizun horietako hainbat une tartekatu dituzte diskoan. «Bernardorekin berriro aritzea izan da niretzat emanaldi horietako gauzarik handiena, baita Potteko gainerako kideak taula gainean gurekin ikustea ere», gaineratu du.

Hamar kantuko bilduma bat da emaitza. «Jatorrizko Hautsi da anphora diskoan bezalaxe», zehaztu du musikariak: «Eta kantuak ere hurrenkera berean daude». Horiekin batera, Atxagaren sei irakurraldi ere badaude. Bixente Martinez, Arkaitz Miner, Hasier Oleaga eta Lutxo Neira musikariak izan dituzte alboan, baina baita gonbidatu bereziak ere: tartean, Iñigo Goldarazena, Joseba Irazoki eta Josu Zabala. Diskoaren azalean Juan Carlos Egillor ilustratzailearen tipografia ageri da, Bilboren marrazki batek lagunduta.

Bilbo eta Aresti

Bilbo izan da hein handi batean diskoaren aurkezpeneko gai nagusia. Han ezagutu zuten elkar bi sortzaileek, eta hiri horretan bertan sortu zen Pott Banda literatur taldea, 1970eko hamarkadako azken txanpan, Joseba Sarrionandia, Manu Ertzilla, Joxemari Iturralde eta Jon Juaristirekin batera. Garai hartako giroak azaltzen du Hautsi da anphora diskoa, Atxagaren arabera: «Hiriaren eraginez, kolpetik ulertu nuen nire ordura arteko bizimodua bukatu zela; hau da, lehengo hari horretatik ezin zela ezer funtsezkorik atera. Hortaz, ezin zen gorde anphora: puskatu, eta hutsetik abiatu beharra zegoen».

Bide beretik, Gabriel Aresti ere izan dute gogoan bi sortzaileek. «Izan ere, zer da Bilbo? Bilbo da Gabriel Aresti», bota du Atxagak. Harekin izandako hartu-emana eta hari jasotako oinordetza nabarmendu nahi izan ditu idazleak: «Erreferente izan zen. Harengandik jaso genuen euskara, oso euskara ezberdina erabiltzen zuen, klaroa». Eta, neurri batean, hark irekitako bideari jarraituz heldu zen Etiopia liburua ere: «Bilbo da nire poesiaren eta Ruperren diskoaren oinarria. Matematikaz ari bagina, Hautsi da anphora berdin Bilbo da. Eraiki nahi genuen lengoaia berri bat sortzeko aukera eman zigun Bizkaiko hiriburuak». Aurkezpenean, gogoan izan dituzte Pott Bandako kideek Arriaga antzokian egiten zituzten bilkurak, baita JK tabernako gin-tonicak ere, besteak beste.

La Furia, iazko abuztuan, Donostiako Aste Nagusian. (Jagoba Manterola / Foku)

2016. urtean abiatu zuen proiektua La Furia musikariak, baina urte batzuk igaro ondoren ezagutarazi zuen: «Uste dut emakumeok, sarritan, inpostorearen sindromea izaten dugula: gauza asko egiten ditugu, baina ez ditugu lantzat hartzen». Musikariak bi hilabeteko bira bat antolatu zion Rebeca Lane musikariari, eta hari esker hasi zen buruari bueltaka: «Egiten nuena lana zela esan zidan; hari zor diot proiektu hau abiatu izana».

Zehazki, 2019an sortu zen Mimosa Bulegoa. «Unibertsitatean nirekin ikasitako Katarekin elkartu nintzen musika jaialdi batean, eta ohartu ginen produkzioaren alorrean begirada feminista baten falta zegoela», kontatu du La Furiak. Hala hasi ziren lanean, asmo argi batekin: «Diskurtso feminista presente dago egun, eta pozik nago taula gainean emakume asko daudelako, baina haien ibilbideak gizonezkoen eskuetan daude nagusiki; hau da, ohiko eredu patriarkalaren menpe». Egoera hori aldatzeko asmoz abiatu da Mimosa Bulegoa: «Uste dut beharrezkoa dela diskurtso feminista eta, bereziki, lan egiteko modu feministak egotea kudeaketan eta erabakiak hartzeko eremuetan».

Musika arloarekin lotura duten proiektu feministak sustatzen dituzte bereziki, baina bestelako helburu batzuk ere badituzte: «Arte eta kultura feminista bultzatzen du Mimosa Bulegoak: sormen prozesuak laguntzen eta balioesten ditu, eta gizarte eraldaketa sustatzen du, LGTBIQ ikuspegiarekin eta ikuspegi feministarekin».

Izenak berak ere proiektuaren izaerari egiten dio erreferentzia: «Pertsona zaurgarrietan jarri dugu arreta, eta haiek zaindu eta babestu nahi ditugu, eroso egon daitezen». Baina bestelako esanahi batzuk ere baditu: «Landare basati bat ere bada mimosa, koktel baten izena ere bai… gauza askori egiten dio erreferentzia».

Proiektu ugari

Gaur iluntzean izango da aurkezpen jaia, Bilboko Bira kulturgunean. «Denbora da proiektua abiatu genuela, baina ospatzeko garaia iritsi zaigu», kontatu du La Furiak. Musika, koktelak, jatekoa eta «sorpresaren bat edo beste» egongo direla aurreratu du musikariak, eta herritar orori egin dio bertaratzeko deia: «Ondo pasatuko dugu».

Haren ondotik, beste hainbat ekitaldi dituzte esku artean dagoeneko. Besteak beste, Irantzu Varelaren Señoricidio bakarrizketa estreinatuko dute martxoaren 10ean, Iruñeko Zentral aretoan; Irene Colladok eta Elisa Callek talk show bat egingo dute; eta La Sinsorga Bilboko espazio kultural feministarekin elkarlanean arituko dira. «Ikuspuntu feminista izango duen jaialdi bat ere ari gara prestatzen, baina aurrerago emango dugu horren berri», aurreratu du musikariak.

(Kristonak)

Eskean Kristo taldeak duela hamar urte plazaratu zuen aurreneko maketa, eta, pandemia iritsi zen arte, buru-belarri ibili ziren proiektuan murgilduta. Pandemia, baina, «nolabaiteko mugarria» izan zen, Artaberen hitzetan: «Garai hartan, nahiko burumakur ibili ginen, lur jota. Ia hiru urte igaro genituen kontzerturik eman gabe, eta taldea bertan behera uztea ere pentsatu genuen». Azkenean, baina, aurrera jarraitzeko erabakia hartu zuten, identitate berri batekin: «Metamorfosi bat izan da guretzat, beste jaiotza bat, hutsetik hastea bezalakoa: geure buruari motibazio estra bat eman nahi genion erabaki horrekin».

Izena da, berez, taldeak izan duen aldaketa bakarra: «Inoiz egin behar ez dena egin dugu: izena aldatu. Itxura aldetik, estilistikoki… berberak gara». Bost taldekideak ere berberak dira: Pello Artabe (ahotsa), Alex Harillo eta Aritz Ontalvilla (gitarrak), Perico Flaco (baxua) eta Manu Forte (bateria).

Jostalaria da taldearen jarrera zuzenean, eta espiritu horrekin aritu dira estudioko lanean ere: «Etsita geundelako sartu ginen estudiora, eta han gertatutakoak indarberritu egin gaitu». Diskoa «apurka-apurka» osatu dute, Donostiako Elkar estudioan, eta Victor Sanchez aritu da teknikari, nahasketa, masterizazio eta ekoizle lanetan. «Bi hilabetetik behin ibili gara asteburuetan Arratiatik Donostiara joaten, eta konforme egon garen arte itxaron dugu diskoa plazaratzeko».

Ahobetehortz da horren emaitza. «Fonetikoki indartsua da: ahoa betetzen duen hitz bat da; baina, gainera, inguratzen gaituen munduari ere egin nahi izan diogu erreferentzia». Zehazki, azkenaldian bolo-bolo ibili diren gertaerak hartu dituzte abiapuntu gisa. Besteak beste, pandemia, itxialdia, gerrak eta Irulegiko Eskua. «Hollywoodeko zientzia fikziozko pelikula bat dirudi errealitateak. Horixe hartu dugu oinarri moduan. Betiere, umore puntu batetik begiratuta», esan du barre artean Artabek.

1970eko hamarkadako rock klasikoa da Kristonak taldearen oinarri nagusia, baina rockaren ezpal guztiak ukitzen ditu diskoak: «Jolastea gustatzen zaigu. Betiere, rocka ardatz gisa hartuta». Bizirik gaude abestiarekin zabaldu dute lan berria, eta talde gisa bizi izan duten egoerari egin nahi izan diote erreferentzia: «Gerra oihu bat da, bueltatu garela ohartarazteko».

Diskoko zortzi kantuetako bostetan, zenbait musikarirekin kolaboratu dute, «kapritxo» modura. Gora Euzkadi ataskatuta! abestian, esaterako, Jose Mari Bizardunek kolaboratu du; Hauxe da mementua kantuan, Roberto Moso Zarama taldeko abeslariak, zeina «erreferente bat» baita Artaberentzat; Olana Lissekin ere aritu dira Akarrusin kantu berezian; Aiora Renteriak kolaboratu du Ontziak sutan abestian; eta, azkenik, Niko Etxartekin osatu dute Moogie Boogie kantua. Taldearen aurreneko diskoan ere grabatu zuen kolaborazio bat Altzürüküko musikariak, eta, oraingoan ere aritu da haiekin: «Remember moduko bat izan da: berriro jaiotze honetan, ezinbestean egon behar zuen Nikok».

Abesti guztien zirriborroak eginda zeuzkaten kolaboratzaileei proposamenak egin aurretik, baina, baiezkoak eman eta gero, musikari bakoitza eroso egoteko moduan moldatu dituzte. «Iruditzen zait bete-betean asmatu dugula egindako egokitzapenekin, eta kolaboratzaileak ere eroso egon direla».

Zuzenekoetarako gogoz

Estudioko lanak bukatuta, zuzenekoekin hasteko prest dago orain Arratiako taldea. «Zuzenekoetan egoten gara gure saltsan», kontatu du abeslariak. Taldeko kidea ohartu da euskal musikaren eszena «nabarmen» aldatu dela pandemiatik hona, baina uste du zorionez rock-and-rollak bere horretan dirauela: «Guretzat pandemia kaltegarria izan bada ere, beste batzuek aukera baliatu dute, eta on egin die. Euskal musikaren panorama dezente aldatu da arlo guztietan. Rockak, baina, beti eutsi izan dio ertzetan, eszena paralelo batean».

Zuzeneko emanaldiekin hasteko «gogotsu» daudela adierazi du Artabek, eta larunbata heltzeko atzerako kontaketa egiten ari dira jada: «Ondarroan emango dugu ibilbide berri honetako lehenengo kontzertua». Doe taldearekin batera igoko dira Portuko Ranpi aretoko oholtza gainera, 22:00etan.

Berez azken hau «disko laburra» bada ere, zuzeneko emanaldietan Eskean Kristoren kantuak ere abestuko dituzte, taldeko abeslariak aurreratu duenez: «Gure zaleek abesti zaharrak ere entzun gura dituzte, zalantzarik gabe». Ondarroako kontzertuaren ondotik hasiko dira, pixkanaka, beste kontzertuak iragartzen: «Hastea da kontua».

Olaia Inziarte musikaria, Lehengo lepotikan burua diskoa iragartzeko argazki batean. (Olaia Inziarte)

Aspalditik izan du bakarka zerbait kaleratzeko gogoa Inziartek: «Kontzientzia nuenetik izan dut buruan bakarkako lan bat egitea, baina, orain arte, ez naiz inoiz ausartu edo, besterik gabe, ez da momentua izan». Terapiako gomendio gisa hasi zen kantuak sortzen, eta «bat-batean» suertatu zitzaion ametsa betetzeko aukera: «Neure burua ongi inguratuta ikusi nuen, eta, batez ere, prest». Joan den apirilean ekin zion lanari, eta abenduan aurkeztu zuen emaitza, Durangoko Azokan.

Prozesu osoan zehar «burbuila batean» egotearen sentsazioa izan duela kontatu du musikariak: «Arraroa izan da, benetan ari zen gertatzen aspalditik bueltak ematen ibili naizen hori, eta gai sentitu naiz kantuei zein forma eman nahi diedan irudikatzeko». Sormen prozesua «katarsi bat»balitz bezala oroitzen du: «Oso inspiratuta nengoen, ordu pila bat sartzen nuen estudioan eta asko gozatzen nuen, gogotsu nengoen». Hala ere, prozesua ez da beti erraza izan.

Mimoz landutako diskoa da, eta, horretarako, bidelagun izan ditu Josu Erbiti, Ander Unzaga, Eric Deza eta Joseba San Sebastian musikariak. «Oso besarkatua eta arras lagundua sentitu naiz, konfiantza handia eman didate», gaineratu du. Abesti guztiek izan dute bilakaera bat hasieratik amaierara. Jatorrian gitarra eta ahotsa soilik erabiltzen bazituen ere, pixkanaka joan da diskoa janzten. Eta horrexek eragin die, hain zuzen ere, buruhauste gehien: «Kostatu zaigu sonoritate konkretu batzuk bilatzea edo kanturen bati forma estruktural jakin batzuk ematea».

Bizipenen bilduma

Abesti bakoitzean istorio edo egoera bat kontatzen da, baina badago horiek guztiak lotzen dituen hari bat: «Bizitzak kutsatu gabeko Olaia txikian bilatu dut diskoa osatzeko inspirazioa eta indarra». Bidaia bat da diskoa, eta, ibilbide horretan, hainbat emozio islatu nahi izan ditu. Besteak beste, miresmena, kritika, haserrea edo mina. «Emozio guztiak onartu eta beraien baitan egotean dago gakoa», adierazi du.

Nagusiki, pop iluneko melodiek dute protagonismo handiena disko osoan, baina, errekurtso ugari ere nahastu ditu tartean: «Beldurra ematen dit nire estiloa deskribatzeak: ez dut nahi jendeak nitaz zerbait konkretua espero izatea, eta, aldi berean, ez dut nire burua mugatu nahi».

Bide horretan, hainbat musikarirekin kolaboratu du. Amona Maria Jesusi eskainitako M.J. abestian, kasurako, Joseba Tapia, Leire Berasaluze eta Kristina Aranzabe aritu dira; Zerua gorriz kantuan Pettik parte hartu du, berarentzako «erreferente» bat izaki; Hoferekin ere aritu da Berak badaki abestian; Ion Celestinok jo du tronpeta Zure mina abestian; eta, azkenik, Olatz Salvadorrekin osatu du diskoko singlea: Behe klasekoa. «Egia esan, ez nuen espero kantu hori singlea izango zenik, eta ezustekoa hartu dut izan duen oihartzunarekin. Oso erraza izan da Olatzekin lan egitea, musikari gisa ez ezik, pertsona gisa ere arras berezia da», kontatu du. Diskoaren azala Garaxi Inziarte bere lehengusinak osatu du: «Tradizioa adierazten du».

Abestietako batzuk aspaldi idatzitakoak badira ere, beste batzuk denbora laburrean idatzi ditu. Bereziki, Zure mina grabatzeko nahia zuen diskoa kaleratu aurretik: «Galera handi eta zail bat lantzeko abesti sendagarria izan da. Egin beharra nuela sentitu nuen».

Halaber, Gereziak abestia ere bada berezia musikariarentzat. Txikitako bideo batetik abiatu zen kantua idazteko unean: «Buelta-bueltaka agertzen naiz bideoan, dantzan, eta bat-batean aitona entzuten da hau esanez: ‘Xoratuko zara, maitia’». Abestian zehar askotan errepikatzen den esaldia da hori, eta «nolabaiteko ohartarazpen bat» egin nahi izan du: «Guretzat xoratu hitzak zorabiatu esan nahi du; beste askorentzat, erotu. Maitasun kantu bat da, eta ohartarazpen moduko bat egiten da. Aldi berean, aitonari keinu bat egiteko ere baliatu nahi nuen aukera».

Txikitatik izan du musikarekin harremana Inziartek, eta orain arte ere hainbat musika taldetan aritu izan da. Pleura taldeko abeslaria izan da duela gutxira arte, eta, Joseba Tapiarekin, Chica Sobresaltorekin eta Iker Laurobarekin kolaboratu izan du, besteak beste. Datozen hilabeteetarako hainbat kontzertu ditu programatuta, baina, ahal duenero, kolaboratzen jarraitzeko asmoa du: «Libre baldin banago, joango naiz».

Oraingoz, baina, buru-belarri ari da bere diskoa jendaurrean aurkezten. «Espero nuen baino askoz harrera hobea izan du diskoak; oso pozik nago, baina, aldi berean, autoexijentzia puntu bat ere badut», aitortu du. Igandean Ondarroako Beikozinin izango da, eta, haren ondotik, hainbat kontzertu iragarri ditu: Gasteizko Jimmy Jazzen, otsailaren 9an; eta Elizondon (Nafarroa), otsailaren 12an, besteak beste.