Josu Zabala: “Ez naiz sekula musikari profesionala izan, ezta izan nahi ere”. (Monika del Valle / Foku)

Hilaren 25eko emanaldia iragarri eta gutxira amaitu ziren sarrerak; beste bat egitea erabaki, eta horiek ere denbora gutxian desagertu ziren. Nola hartu duzue harrera hori?
Gure ego txikiak poztasuna hartzen du, baina harrituta ere bagaude. Egia esan, sekulako marroia bihurtu zaigu hau dena [Irriak]. Sarrerarik gabe geratu den jendearen matraka izugarria da, eta ezin izango dugu nahi beste sarrera banatu ingurukoen artean. Lehen emanaldia iragartzeko prentsaurrekoa egin genuenean hogei gordetzea lortu nuen: familia eta lagunen konpromiso minimoei erantzuteko. Pozik atera nintzen lortutakoarekin, baina lehen saioaren sarrerak agortu zirela jakin, eta bigarren emanaldirako zenbat gorde behar nituen pentsatu orduko amaitu ziren ia sarrera guztiak. Beraz, halakoetan geratzen dena zera da: ezin ebatzizko arazo bat. Nahasketa horrekin gaude: pozez, horrenbeste denbora igaro ondoren ez genuelako horrenbeste maitasun geratuko zenik espero; eta, aldi berean, nahastuta, egoerari neurria hartu nahian.

Talde guztia elkartzea zen zuen hasierako asmoa.
Garik eta biok Bilboko Arriaga antzokian otsailean egindako emanaldiaren ondoren erabaki genuen taldea elkartu eta bira egitea [Gariren taldea disko berria aurkeztekoa zen, eta Zabalari haiekin batera taularatzeko gonbita egin zion taldekide ohiak]. Hertzainak taldearen lehen diskoa argitaratu zela 35 urte igaro zirela-eta, banda berriz batu eta Euskal Herriko hiriburuetan emanaldiak egitea zen gure hasierako asmoa, baina ez da posible izan. Hitzorduak ere jarrita genituen, baina bertan behera utzi genituen den-denak, baita Bilbokoa ere. Euskaldunako antolatzaileak tematu direlako egingo dugu Bilbokoa. Edonola ere, esan egin behar dut: niri Gasteizko kontzertuak egiten zidan ilusio gehien. Bereziki Gasteizi zor diogulako Hertzainak-en izana, konbentzituta bainago taldea Tolosan [Gipuzkoa] hasi izan balitz ez ginela inora iritsiko. Gasteizek egin zuen posible.

Askotan azpimarratu duzu sorlekuaren ideia, eta euskararekin ere lotu izan duzu.
Hasieran zaila izan zen jendeari ulertaraztea zergatik egiten genuen egiten genuena euskaraz, euskaraz egiten ez zen hiri batean. Baina bertakoen babesari esker iraun genuen lau urtez desertu miserable batean. Gasteizen genuen lagun sareak bultzatu gintuen. Asko zor diogu hango jende askori, eta, horregatik, niretzat garrantzitsuena Gasteizko emanaldia egitea zen, eta azkenean hori da egingo ez duguna.

“Konbentzituta bainago taldea Tolosan hasi izan balitz ez ginela inora iritsiko. Gasteizek egin zuen posible”

Guztiz baztertzen duzue Arabako hiriburuan saioa errepikatzea? 
Zaila da. Gauden adinean egonda, eta horrenbeste gauza ikusi ondoren, ezin dugu ezer baztertu. Mila aldiz jan dugu gure berba eta, hala ere, uste dut saiatu beharko genukeela gure hitzei balioa ematen. Ez dakit zer gertatuko den aurrerantzean, baina gu behintzat ez gara emanaldiaren bila joango. Gainera, suposatzen da gauza berezia zela hau, lehen diskoaren urteurrena ospatzekoa. Ez dugu musikara bueltatzeko inolako asmorik. Aspaldi nago ni musikalki erretiroa hartuta; Garik erreskatatu ninduen, baina argi utzi nahi dut: ni ez naiz sekula musikari profesionala izan, ezta izan nahi ere. Egitasmoak aurrera eramateko tresna gisa ulertu izan dut musika beti. Baliabide bat izan da niretzat, eta saiatu naiz egitasmo bakanak eta esklusiboak sortzen. Hertzainak lehena izan zen, eta gero 7 Eskale eta Gu eta Gutarrak etorri ziren. Musikara itzultzeko, beste egitasmo bat beharko nuke, musikatik harago egingo lukeena.

Hausturaren ideian behin baino gehiagotan egin duzu indar. 
Bestelako egoera bat erakutsi nahi genuen. Euskaltasun ofizialaren parametroetatik kanpo bestelako molde batzuk zetozen, eta horretan egin nahi genuen indar: gure munduari egin nahi genion kritika. Ordura arte euskal musikak kanpora begira egiten zituen kritikak: hau da, «gu, euskaldunak, onak gara eta espainiarrak txarrak, eta abertzale izanez gero, gauden denok anai». Bada, guk kantatu nahi genuen euskaldunak izanda ere denok ez garela anai. Hor erabat jotzen genuen euskaldunen artean zegoen filosofiaren aurka. Gure buruari kritika egiteko sasoia zela uste genuen: “Drogak AEKn” eta “Rock’n Roll batzokian” gisakoak abesten genituen. Ez genion kritika paternalistarik egin nahi gure herriari.

1984an Donostiako belodromoan egindako emanaldia. Orduan egin zenuten jauzia?
Ikaragarria izan zen. Euskaldunekin pasatu beharreko froga bat izan zen orduko kontzertua; tribuan onartuak izateko saioa. Lehen diskoa kaleratu arte ez genuen giro euskaldunetan kontzerturik egin, eta AEK-k Euskal Herriko totem askorekin batera aritzeko eskaera egin zigun. Gogoan dut Ruper Ordorika izan zela gure aurretik. Proba gogorra pasarazi ziguten: agertokira igo, eta alde guztietatik ikusi genuen jendea, ziztu bizian, oholtzara gerturatzen; listuka hasi ziren asko. Bost kantu igaro genituen eusten, eta baretuz joan zen giroa gero. Hasierako harrera hura izugarria izan zen. Lehen diskoaren ondoren beste era batera begiratzen hasi zitzaigun euskal mundua. Euskal musikaren giroaren aurkako zerbait egin, eta euskal musikak fagozitatu gintuen; euskal musikaren parte bihurtu ginen gu ere. Ez zen gure asmoa, baina horrela dira gauzak.

Hor bukatu zenuten bidea.
Apurtu behar dituzun guztiak apurtu dituzunean, zer egin? Kritikatzen genuen hori bilakatu ginen, eta horrek esan nahi zuen gure bidea bukatuta zegoela. Erabakia hartu behar genuen, eta lehen ere esan dut neure helburua ez dela inoiz izan musikaz bizitzea. Gustatzen zitzaidan, noski, baina ez zen nire helburu behinena.

Belaunaldi bat baino gehiago busti du Hertzainak taldeak, eta erreferentetzat hartzen dute oraindik askok. Zein da gakoa?
Gazte asko ginen orduan. Demografikoki, piramidea oso bestelakoa zen: bost edo sei seme-alaba izatea zen ohikoena. Gazte asko ginen, eta ahaztuta geunden. Trantsizioaren garaian bukatu zela esan ziguten, eta demokrazia batean geundela: hor dituzue drogak, zoazte kalera eta dibertitu zaitezte. Baina ez zen planifikaziorik egon gazteentzat. Guk asmatu behar genuen. Egoera horri erantzunez sortu zen taldea: musika zen askorentzat espresio bidea, eta seguruenik horregatik markatu genuen horrenbeste belaunaldi hura. Akaso ondoren ez zen egon gu bezala horren argi manifestatu zen musika talderik; ez arlo sozialetik, ezta politikoan ere. Garai alaia izan zen, harik eta hiesa agertu zen arte. Drogen albo kalteak eta heriotzak zabaltzean zapuztu zen dena. Familiek atzera egin zuten: kalea arriskutsutzat hartzen zen, eta aurretik kalera bidaltzen zirenak babestu egiten ziren gero. Antisorgailuen hedapenarekin ere seme-alaben kopurua murriztu zen. Soziologikoki, jauzi kualitatibo handia egon zen hurrengo belaunaldiekiko; ez naiz soziologoa, baina horiek dira okurritzen zaizkidan erantzunak.

Bizirik iraun izanaren sentipena duzue? 
Guk kontatu dezakegu, bizirik atera garelako. Horrek sekulako poza ematen du, asko direlako bidean geratu zaizkigun lagun handiak: Cicatriz, RIP… Gazte asko geratu zen bidean, heroinaren edo hiesaren ondorioz. Oso gazte ginela ezagutu genuen arrakasta, eta horrekin asko gozatu genuen. Hori sekulako plazera da. Egun batean mundu guztiaren aurka egin, eta irabazi. Gero etorri zen fagozitazioa, eta bukatu egiten da: irabazi duzu honaino, baina, gehiago irabazi nahi baduzu, gauza ezberdinak egin behar dituzu.

Diru bila ez zabiltzanean agertzen da dirua. Hor daude kontraesanak. Jendeak pentsatuko du esan genuena ez dela egia. Baina gaur egun ere salbuespena dira euskal musikan euskaraz kantatzen musikatik eroso bizi diren artistak. Hori lortzen dutenek egin behar duten esfortzua zein den ere aztertu beharko litzateke. Gainera, musikari baten bizitza kirolarienaren oso antzekoa da: oso zaila da beti goian egotea. Berri Txarrak salbuespen handi bat da. Oro har, euskal artistei ez zaie halakorik gertatzen.

Asko dira agertokiak utzi eta itzultzea erabaki duten taldeak. La Polla Records, Lin Ton Taun… Zerekin lotuko zenuke?
Gurea ez da itzulera profesional bat. Ez dugu halakorik egin nahi, eta argi azaldu nahi dugu: Gari eta Josu ez gara Hertzainak, ez goaz sonoritatea eta estiloa imitatzera, ordukoa berrirakurtzera goaz, gaur egun dugun egoera fisikotik eta psikikotik. Egin genituen kantuak maite ditugu: maite dugu esaten zutena eta suposatu zutena. Baina [irribarrez] ez gara gai jarrera oldarkor hura mantentzeko. Beste talde batzuek hori dute xede, eta beraiei galdetu beharko litzaieke zergatik egiten duten. Baina ez da gure kasua. Guk berrirakurketa egingo dugu, orduko abesti eta mezuekin. Memoria historikoko ariketatxo bat egitea da, ahal bada nostalgiarik gabe, eta batez ere geure buruak imitatzen saiatu gabe. Horretarako askoz hobeak dira kultuzko taldeak. Beraz, halakorik ikusi nahi duenak hobe du gu imitatzeko talde bat osatzea. Edonola ere, aitortu behar dut niretzat gozamena dela kantuekin berriz topo egin, eta gaur egun nola kantatuko nituzkeen gogoetatzea.

“Gari eta Josu ez gara Hertzainak, ez goaz sonoritatea eta estiloa imitatzera, ordukoa berrirakurtzera goaz“

Aldatu dituzue hitzak ere?
Batzuetan bai, garaiko erreferentziak agertzen baitira. “Hau dena aldatu nahi nuke” abestian aipatzen dugu [Luis Alberto Aranberri] Amatiño telebistan agertzen dela, eta askok nor den ere ez dakite. Badaude beste kantu batzuk gaur egun abesteko akaso ez direnak zuzenak, baina hala mantenduko ditugu, memoria historikoaren parte direlako. Edonola ere, munduak hobera egin du? Gauza asko aldatu dira, hoberako eta txarrerako. Sekulako erronkak eta arazoak ditugu. Guk, garai hartan, inkontziente hutsak ginela, aldaketa klimatikoari buruzko abesti bat egin genuen. Ez ginen konturatu ere egiten, baina okerrena da ez genuela aldaketa klimatikoa ukatzen Trumpek egiten duen bezala. Gu aldaketa klimatikoaren alde geundela genioen. «Euskadi izango da libre ta tropikala» zioen abestiak, eta profeziaren bigarren zatia betetzear dago. Zoritxarrez, gaur egun kezkagai da orduan irriz kantatzen genuena. Ez gaude lehen baino hobeto. Horregatik uste dut garrantzitsua dela espiritu kritikoa mantentzea, baita geure buruekin ere.

Filosofia bera zuten 7 Eskale eta Gu eta Gutarrak taldeek ere?
Iraungitze data izan duten egitasmoak izan dira biak ala biak. 7 Eskale Josu Egireun Basauriko Trintxera elkarteko lagun baten eskaeratik sortu genuen. Jardunaldi batzuk egin behar zituzten pobreziaren eta drogen inguruan, eta espektakulu xume bat prestatzeko eskaera egin zigun. Baina dena konplikatzea gustatzen zaigu, eta bi emanaldirako ikuskizuna izan behar zuena urte eta erdiko egitasmo bihurtu genuen. Gu eta Gutarrak proiektuarekin antzeko zerbait gertatu zitzaigun. Aurreko esperientzia pasatuta, egitasmo pertsonalagoa sortu nahi genuen Igor Elortzak, Unai Iturriagak eta hiruok. Gai jarriak izan gabe, bertsolaritzari buelta bat eman nahi genion, nolabait. Oso harro nago egin genuenarekin, baina iraungitze data jarri genion hasi aurretik, Hertzainak taldeari gertatu zitzaiona errepikatu ez zedin, eta saihesteko gerora sor zitezkeen frustrazioak.

Musikari lotutako bidea egin duzu.
Musika kontsumitzeko moduak erabat aldatu dira. Kanpoko konpetentzia oso txikia zen lehen, eta garrantzi gehiago ematen zitzaion tokian tokiko musikari. Gaur egun, kontsumo masibora iritsi gara: ez da musika entzuteagatik ordaindu behar, eta Internetetik baldeka jaitsi dezakezu. Oro har, uste dut egiten den kontsumoa nahiko inkontzientea dela: masiboa eta inkontzientea. Diskoa erosi eta goitik behera entzuten zen lehen, buruz ikasi arte. Areago, musika taldeari buruzkoak ere jakiten zenituen: nongoak ziren, izen-abizenak zeintzuk ziren, baita zer pentsatzen zuten ere. Gaur egun, mende oso batean entzuteko adina musika gordetzen dugu disko gogorretan; ez dugu denborarik jaitsi dugun musika guztia entzuteko. Musika debaluatuta dagoela uste dut, eta musika lokalak sufritzen ditu gehien horren ondorioak. Rocka ere modaz pasatzen ari den estilo bat da. Aspaldi da AEBetan gehien entzundako diskoen artean rock estilorik ez dagoela: bestelakoek hartu dute lehentasuna. Gaur egun tangoak eta pasodobleak duten lekua hartuko du rockak laster.

Iñaki Larraioz musikariak hiru urte eta erdi egin zituen Bretainian, eta Euskal Herrira itzulitakoan heldu zion ‘Larra Bideak’ estreinako diskoa ontzeari. (Iñaki Larraioz)

Musikari nafarrak ez zuen asmorik bakarkako diskoa argitaratzeko: kantuak egin ahala hartu du forma egitasmoak. «Ez neukan aurreikusita. Abestiak bilduz joan nintzen pixkanaka, bideak nora eramango ninduen jakin gabe». Aurrez musikan aritutakoa da Larraioz: La Betty Travan taldean, zehazki. Ia hamar urte dira banda desagertu zela, eta taldearen babesik gabe ondu du oraingo lana. Orduko kideen laguntza izan du, baina: La Betty Travan-en taldekide izan zuen Iñigo Astiz kazetari eta idazlearena, tartean. Bretainiatik Ultzamara (Nafarroa) itzultzear zela jarri zen Larraioz Astizekin harremanetan. Hala aitortu du musikariak. «Urte asko eman genituen taldean elkarrekin, baina galdua genuen harremana, eta, herrira bueltatu behar nuela jakinik, berriro elkartu, eta buruan zer nuen azaldu nion».

Larraiozen bizipenei hitzak jarri dizkie Astizek. «Ideia batzuk banituen, eta kanta batzuk ere egituratuak nituen buruan. Nahi gabe ere, abesti bakoitzak bazuen data bat edo bizipen zehatz bat gordeta. Nik ideia horiek denak azaldu nizkion Iñigori [Astizi] eta berehala egin zizkidan letra proposamenak». Irriz dio musikariak: «Negoziazioan jardun gara».

Ispilu den egitasmoa
Azaldu duenez, ondu duen egitasmoa «pertsonala» da. «Ez da erraza izan. Lan bakartia da, eta, halakoetan, zalantza eta beldur guztien zama zuk bakarrik eramaten duzu». Musikariak behin baino gehiagotan azpimarratu du ingurukoen babesa inoiz ez bezala sentitu duela bakartasun horretan. «Oso taldean sentitu naiz. Gainera, lagundu didatenei nahi zutena egiten utzi diet», dio irriz. «Uste dut emaitzan ere nabaritzen dela, jendea libre uzten duzunean gehiago inplikatzen baita».

Elkarrizketa batean egin zioten galdera bati tiraka azaldu du diskoa kaleratzean zer sentitu duen. «Galdetu zidaten ea diskoa argitaratu ondoren, aseta geratu nintzen edo lorpen sentipenik izan nuen. Eta, egia esan, pentsatzen jarrita, ez da espero nuen bezain gozoa izan». Zergatia azaldu du segidan: «Halako egitasmo bat egitean, ispiluaren aurrean jartzen zara, eta, ohituta ez bazaude, uste baino gogorragoa da begiratzea».

Sentipenei buruz aritzean, biluztasun hitza izan du ahotan. «Gauzak argi adierazi ditut kantuetan, eta biluztasun horrek beldurra eragin dezake. Taldearen babesean zaudenean, ez da izaten halako sentipenik, bata bestearen atzean ezkutatzeko aukera ematen dizulako, nolabait. Baina egitasmo honetan ez dago talderik».

Bakarka azaltzea ez da izan musikariak izan duen erronka bakarra. «Ez dut sekula abestu», aitortu du, irriz. «Ez zait batere erraza egin». Bide horretan, ezinbestekoa izan du Iñigo Irazokiren laguntza: harekin egin du diskoaren grabazioa, Berako (Nafarroa) Atala estudioan. «Uste baino gehiago eragin du Irazokik nigan». Besteak beste, haren ideia izan zen abestiak analogikoan grabatzea. «Ez zegoen aurrez pentsatua. Baina haren estudiora joan, eta berehala esan zidan analogikoan egingo genuela». Ez zuen izan zalantzarik. «Erdi akustiko eta gozo grabatu nahi nuen, eta erabaki nuen haren erari jarraitzea». Argibel Euba bateria jotzailearen laguntza ere izan du lau abestitan.

Bakarka aritzeak badu beste zailtasun bat: emanaldiak lotzea. «Kontzertuak lotzeko lana ere zure gain geratzen da, eta, gaur egun, ez da batere erraza. Gero eta jende gutxiago joaten da halakoetara». Egitasmoak izandako harrerarekin pozik dagoela dio. Igandean du hurrengo zita: Musika Zuzenean jaialdi akustikoan izango da, Usurbilen (Gipuzkoa).

Beñat Axiari eta Joseba Irazoki, Arriaga antzokiko emanaldian. (Marisol Ramirez / Foku)

Maletaz beteriko oholtza bat, eta mundu bolak maleta guztietan irudikatuta. Erdian, Audience musika banda gernikarra, instrumentuak astintzeko prest. Sarrionandiaren ahotsa isildu, eta Uxue Alberdi eta Harkaitz Cano azaldu dira agertokira. Akordatzen liburuaren formulari tiraka, Sarrionandiarekiko dituzten akorduak aletzen hasi dira biak ala biak. «1985eko uztailaren 8ko El País egunkariko azala hemerotekan fotokopiatu izanaz akordatu naiz». Hasi da Cano oroitzapenekin jolasean. «Sarriren ondoan Boris Becker 17 urteko tenislari gaztea Wimbledoneko kopa altxatzen ari zela akordatzen naiz. Tenis partida bat ikusten dudan bakoitzean, Sarrirekin akordatzen naiz». Pausa eta segida. «Euskal poeta bat Espainiako egunkari bateko azalean agertzeko modu bakarra hark kartzelatik ihes egitea dela pentsatu izanaz gogoratu naiz, eta poeta batek kartzelatik ihes egiteko modu bakarra poeta hori kartzelan sartzea dela akordatzen naiz».

Jolas berari heldu dio Alberdik. «Joseba Sarrionandia nire amaren adinekoa zela ohartu nintzen egunaz akordatzen naiz. Gogoan dut Joseba Sarrionandia eta Ruper Ordorika ikusi nituela pasieran Baracoako hondartzan, eta ni biluzik nengoela gerritik gora. Besamotz bat ikusten dudan bakoitzean Josebarekin akordatzen naiz, Sarrionandiarekin eta [Joseba] Tapiarekin, aldi berean. Sarrionandiak semea liburutegian ahaztu zuela kontatu zidatela akordatzen naiz, eta nik pentsatu nuela: ‘Bai idazle ona’».

Olerkietatik kantura
Akorde bat jo du Gaizka Insunza gitarra jotzaileak, eta azaldu da Ines Osinaga musikaria agertokiaren erdigunera. Gose taldearen Gosariak (2014) diskoan jasotako “Errua” abestu, eta Bi D-ak taldeko Dana abeslaria gehitu zaio jarraian. “Katuen kantua” abestu dute elkarrekin. «Halaxe da katua/ nazkatu, konplikatu/ eta madarikatua bilakatu». Kubako erritmoa hartu du Arriagak Danarekin. Rafa Rueda gehitu zaio, gerora. Beren-beregi Gure oroitzapenak egitasmorako sortutako “Hokusairen olatua” abestia ekarri du Ruedak; eta Audience taldeak proiektu bererako ondu zuen “Lili bat” kantuaren bertsioa jo du gero.

Dana abeslari kubatarra eta Rafa Ruedak kanta bat jo zuten elkarrekin. (Marisol Ramirez / Foku)

Hala jarraitu du ikuskizunak, Cano eta Alberdiren hitzen eta musikarien doinuen artean. “Náo és tu faculdade de sentir” poemaren doinuak oholtzaratu dituzte Joseba Irazoki eta Beñat Axiari-k. Miren Narbaiza-k “Ez diren gauzak” abestu ondorenean, “Oroimeneko portua” kantua pianoarekin lagundu du Mikel Urdangarin abeslariak. Eñaut Elorrieta-rekin batera Ken 7 musika taldeak ezagun egindako “Hemen gaude” abestu du Urdangarinek, eta “Geografia” abestiari heldu dio gerora Elorrietak, bakarkakoan.

Hitzen ondoezak
Hitzen ondoeza liburuan Sarrionandiak pasaportea hitzari ezarritako definizioa irakurri du Canok: «Pasaporteak, lehen, merkantzientzat ziren. Gero, pertsonentzat egin ziren, gizajendea merkantzia bihurtu zenean». Gogoeta gehitu dio Alberdik: «Mikroipuinen zalea bazara, irakur zenezakeen ipuinik laburrena da pasaportea: el estado español se reserva la propiedad de este pasaporte sin perjuicio de los derechos de su titular». Umorez erantzun dio Canok: «Alegia, pasaportea ez dela gurea». Gauza bera egin dute supermerkatuahitzarekin. Sarrionandiak hitzari erantsitakoa irakurri du Alberdik lehenik: «Ni telebistak ikusten nau. Zu autoak eramaten zaitu. Hura supermerkatuak erosten du». Eta ondorengo hitzak gehitu dizkio Canok. «Gu BBK-k aurrezten gaitu, zuek lanak egiten zaituztete, gu Durangok idazten gaitu».

Ariketa bera egin dute liburuan azaltzen diren espazioa, hamburgesatu, labur, artea… hitzekin. Bidaiariak izan da azkena. «Motxila edo zakua badaramagu, txangoa deitzen diogu, eta maleta badaramagu, bidaia. Eta ihesa? Ihesa da arropa garbia arrapataka sartzea maletan, arropa zikina zakuan sartzen ari bagina bezala», errezitatu du Canok. Eta, gogoeta egin du Alberdik ere: «Hitzen ondoeza liburuan Sarrik ez zuen ihesa hitza jaso: ihes egin zion ihes hitzari». Bukatzear dago ikuskizuna. Sintoma: musikari guztiak azaldu dira oholtzan. “Ene begiek” abestu dute elkarrekin.

«Kalaportura iristen dira gauzak: mezuak eta gutunak», azaldu du Canok. «Badago Twitter, badago Facebook, eta gero badago Sarriren sare soziala, berea bakarrik dena: inoiz ez dakizu nondik iritsiko zaizun bere mezua. Ez genekien iritsiko ote zen, baina, propio, gaur abesteko “Guantanamera”-ren bertsio bat iritsi da». Horra azkena.

Ostiralekoa zuten lehen emanaldia, baina, estreinaldiaren ondoren, gainerako euskal hiriburuetara egingo du salto ikuskizunak: martxoaren 21ean Gasteizen, 23an Baionan, 24an Donostian eta 28an Iruñean egongo da ikusgai Kalaportu.

Maite Larburu (Hernani, Gipuzkoa, 1979). (Marisol Ramirez / FOKU)

Hilaren 28an egingo du Larburuk diskoaren jendaurreko aurkezpena, Bilboko Azkuna zentroan, Loraldia jaialdian, BADOK atariak babestutako kontzertuan. Aurrez, hilaren 22an, Bergaran izango da (Gipuzkoa). Amaia Ocerin Loraldiko kidea, Ubane Uzin Gaztelupeko Hotsak diskoetxeko arduraduna eta Jon Eskisabel Badok.eus atariko arduradun eta kazetaria izan ziren, Larbururekin batera, atzoko agerraldian.

Oraingoan «neighborra» falta zaiola esan du Larburuk. Josh Cheathamekin batera egin du musika ibilbidea azken urteetan, eta harekin batera ondu ditu Ura patrikan (2013) eta Hau (2016) lanak. «Bere hutsunea asko nabaritu dut». Auzokiderik gabe, baina, bakarkako bidea hartzea erabaki du oraingoan. «Hirugarren diskoa Neighborrekin kaleratzea nuen buruan, baina beharra sentitu dut prozesu osoa bakarrik egiteko». Askatasuna sentitu duela aitortu du. «Hirugarren hau Maite Larbururena izango zela erabaki nuenean, bata bestearen atzetik sortu zitzaizkidan abestiak, eta ez nuen inoren zain egon beharrik kanta bat bukatzeko».

Aida Torres eta Beñat Iturrioz perkusionistak eta Carlos Taroncher klarinete jolea ditu oraingoan bidaian lagun. «Diskoari kolore etxekoia eta intimoa eman diote. Hezurren azpikoa oso barrukoa da, eta halako doinuak irudikatzen nituen».

Elkartu diren doinuak
Eklektikoa eta intimoa da Hezurren azpian, «ez niregana hurbildu nahi dudalako; norberarengana hurbildu nahi dut». Hitzak janztea da bere doinuen xedea. «Saiatzen naiz hitzei harmonia, erritmoa eta melodia jartzen. Gauza ederrak badaude, uste dut nahi gabe aurkitu ditudala». 11 abesti ondu ditu diskorako, eta hamaika instrumentu erabili ditu: xilofonoa, gitarra klasikoa, gitarra elektrikoa, zintzarriak; eta, nola ez, biolina.

Musikariak adierazi du orain arteko bidean elkartu ez zaizkion bi puntuk bat egin dutela. «Uztarketa bat gertatu da nire musikagintzan: Maite Larburu biolin jotzailea eta Maite Larburu Neighbor batu dira». Diskoko “Gona” abestian gertatu da hori. «Biolinetik sortu dudan kantu bat da. Nire ogibidea Neighborrera hurbildu da, eta Neighbor nire ogibidera». Irriz bota du ondorioa. «Bada, distantzia bat gutxiago nire bizitzan». Mugarria izan da kantua horregatik. «Abestia, agian, nahi gabe gertatu da, baina “Gona” aurretiko eta “Gona” ondorengo abestiak daudela esango nuke, eta egongo direla».

Abestiaren bideoklipa ere egin du Txintxua Filmsek, Marian Fernandezen eta Asier Altunaren gidaritzapean. «Bestearen lekuan jartze hori adierazi nahi nuen kantuarekin, eta primeran eraman dute hori bideoklipera». Besteak beste, Harkaitz Cano idazlea azaltzen da ikus-entzunezkoan. Diskoan agertzen diren “Maletadun maitalea” eta “Katekorratzarena” kanten hitzak egin ditu Canok. «Gona jantzi, eta nire lekuan jarri da Harkaitz, lagun zahar batek egin dezakeen moduan. Nire ahotik bere hitzak bidali ditu, eta Cano idazleak egin dezakeen maisutasunarekin, gainera. Ederra izan da, bai bere hitzak nire ahotik irteten ikustea, baita bere hitzak musika bihurtzea ere».

Etengabeko aldaketa
Ibaiaren metafora erabili du: «Iruditzen zait musikaren antz ikaragarria duen zerbait dela, etengabeko mugimenduan dagoelako: badatorrelako eta badoalako». Larburuk hamabost urte egin ditu Euskal Herritik kanpo. «Denbora honetan guztian, ibaia ez da geldirik egon, eta uraren mugimendu bera aurkitu diot euskarari ere. Euskarak, ibaiak eta musikak triangelua osatu dute diskoan eta nire hezur azpian». Entzuleari hiruki bera igorri nahi diola aitortu du. «Hezurren azpietan triangelu asko sortu daitezen nahi dut, elkarren ondoan jarri eta diskoak forma borobila har dezan».

Ander Hurtado de Saratxo, Jorge Sanchez, Dani Vicente eta Xabi Camarero Urtz taldeko musikariak, Bilbon. (Marisol Ramirez / Foku)

Lan berriarekin hirugarren aldi bat abiatu duela azaldu du Xabier Camarero gitarra jotzaile eta abeslariak, hura baita taldea sortu zenetik hona taldean segitzen duen partaide bakarra. Ander Hurtado de Saratxo perkusionista, Dani Vicente gitarrista eta Jorge Sanchez baxu jotzailea gehitu zaizkio oraingoan; eta, dioenez, Urtzen «berezko izaera» mantendu duten arren, doinu «berritzaileak» ditu zortzigarrenak. Taldekide berrien ekarpenarekin lotu du Camarerok hori. «Beraiek animatu naute diskoa egitera: egitasmoan izan duten inplikazioa erabatekoa izan da, eta doinuetan asko nabari da». Atzo egin zuten zortzigarren diskoaren aurkezpena, Bilboko Bira kulturgunean; eta, iragarri dutenez, hilaren 22an egingo dute aurkezpen kontzertua, Bilborock aretoan.

Hamar abestirekin ondu dute lana, eta Europako Batasunak immigrazioaren auziarekin duen jarrera salatzen du diskoari izena ematen dion Zabaldu ateak kantuak. Interpretaziorako bidea zabalik utzi du Camarerok, baina. «Ateak zentzu askotan utz daitezke zabalik: berdintasunaren ateak, askatasunarenak, maitasunarenak… uste dut ate bat zeharkatzen dugun aldiro aukera berri baten aurrean gaudela, eta hori da nabarmendu nahi genuen ideia». Rock eta pop doinuei tiraka jarraitu dute, eta, orain arteko diskoetan bezala, balada bat ere sortu dute diskorako: “Argia”. «Pello Ramirez txelo jotzailearen laguntza izan dugu kantuan». Ramirezen kolaborazioa ez da bakarra izan, Alex Sardui Gatibu-ko abeslariak ahotsa jarri baitio “Aurpegi hori” kantuari. «Irudi lezake maitasunaren gaia abesti guztietan azaltzen dela, eta neurri handi batean hala da. Bihotza eta maitasuna, sarritan erabili izan ditu bandak».

Taldeak hiru hamarkada dituen arren, esperientzia berritzat du oraingoa Camarerok, eta behin baino gehiagotan azpimarratu du Hurtado de Saratxo, Vicente eta Sanchez taldekideei esker egin duela aurrera Zabaldu ateak egitasmoak. Urtzen ibilbidearen errepasoa egin du azalpenak emateko. «1988. urtean hasi genuen bidea, eta, momentu egokia zelakoan, 2003an erabaki genuen etapa horri bukaera ematea. Gainera, denbora tarte horretan, taldekide berriak gehitu ziren egitasmora». Camarerok, Josu Ariztegi, Asier Arocena eta Victor Arguellesekin abiatu zuen egitasmoa, 1980ko hamarkada bukaeran. 2001ean, baina, bosgarren diskoa kaleratu zutenean, Javi Estella eta Ritxi de Barrenetxe musikariek hartu zuten Arozena eta Arguellesen tokia.

Hiru urteren ondoren erabaki zuten taldea uztea. «Ez genekien berriz bueltatuko ginen edo behin betirako geldiunea izango zen». Bizkaiko hiriburuko Bilborock aretoan egin zuen Urtzek agur emanaldia; eta, hain zuzen, horixe da Zabaldu ateak lana oholtza berean aurkeztearen arrazoia. «Azken kontzertua egin genuen tokira bueltatuko gara geure burua aurkeztera».

Partaide berrien ekarpena
Taldea ez zen behin betirako isildu, baina: hamar urteko geldialdiaren ondoren, Astirolana kaleratu zuten sorreran izan ziren lau musikariek, 2013an. 25. urtemugaren karietara bildu ziren Camarero, Ariztegi, Arguelles eta Arozena, eta orduko bizipenak izan ditu abeslariak gogoan. «Hasierako partaideak elkartu eta oholtzara itzultzea iraganera bidaia izan zen. Aspaldi ikusi gabeko jendearekin elkartu ginen, eta oso aberasgarria izan zen guretzat».

Sei urte joan dira ordutik, eta partaide berriekin ondu du Camarerok zortzigarren lana. Horregatik dio musika taldearen hirugarren aldia dela oraingoa. «Zalantza asko izan ditut proiektu honi buruz, eta taldekide berriei esker kaleratu da zortzigarren diskoa».

Asteazkenean Berri Txarrak taldeak Bilboko Kafe antzokian emandako kontzertuaren irudia. (Monika del Valle / Foku)

Taldekideek esana dute emanaldi guztiak izango direla ezberdinak, eta hala gertatu da Bizkaiko hiriburuan eskainitakoekin ere, abesti bakarra izan baita bietan errepikatu dutena. Gertuko izan dituzten aretoetako kontzertu sortari izena ematen dion bera: “Beude”. «Hemen gaude, euskal musikaren tenplu hau bigarren aldiz profanatzeko prest», Gorka Urbizu abeslari eta gitarristak mikrofonotik. Agur keinua David Gonzalez baxuak eta Galder Izagirre bateriak. «Hauxe da “Beude”». Eztanda gero: eta, keinu bat, taldeari 25 urteko ibilbidean aterpe eman dion antzokiari. «Beude neguan epela eman ziguten doinuak/ zurekin bizitako uneak».

Zuzenekoen paradoxak: talde baten agur emanaldian beste baten itzulera agertzea. Itxaronaldia arindu nahian edo, “Ellos dicen mierda” kantua abesten hasi dira zale batzuk oholtzaren aurrealdean; hain zuzen, La Polla Records taldeak itzuli behar duela iragarri duen egun berean. Berehala azaldu da hirukotea oholtzara, eta epeletik berora egin du giroak segituan. “Beude”-tik, “Iparra galdu: hegora joan” kantura. “Jaio. Musika. Hil” eta “Izena, izana, ezina”, gero. Kantu zaharrei helduta aritu dira emanaldiaren lehen unetik: Jaio. Musika. Hil (2005) diskotik Libre (2003) lanerako ondutako abestietara. “Gela neuria” eta “Gezur bat mila aldiz”; eta, bien artean, Payola (2009) diskoaren “Hasi eta bukatu”.

Iraganetik etorkizunera
Geldialdia egin du abeslariak emanaldia erdibidean dela, eta atzera begira jarri da. «Gogoan dut Bilboko Kafe Antzokian izan ginen lehendabiziko aldian urduri-urduri nengoela. Eta hemen egoten zen Jose Angel Irigarai, handia bera». Txaloak oholtza azpitik. «Halako mikro batekin aritzen zen, bertaratzen ziren taldeen historia kontatzen edo sarrera moduko bat egiten oholtzara zetorren taldeari. Baina geure historia orduan hura zen: zero». Akorde bat eta geldiunea berriz. «Ba hori», irri egin du, zenbatu nahian edo, taldeak beteko dituen 25 urte horietan zenbatetan igo diren oholtza horretara.

Nafarroako taldea sortu eta urte betera zabaldu zituen ateak antzokiak, 1995ean; denbora tarte berean hazi dira biak. Iragana utzi, eta etorkinera begira jarri da berehala. «Hurrengo belaunaldiek ere badute zer esana; beraiei esker ere bagaude gauden tokian». Agur baten aurrean daudela gogorarazi nahian. «Hauxe da “Zimelkor”». Notak eta oihuak. «Agur hitz bat zizelkatu balore galduen hilarrian/ azkarregi doan mundu honen gurpil lohituetan».

Badute kontzertu gehienek momentu berezi bat, abesti baten eta bestearen artean sortzen dena: zaleek lehen doinuak entzunda, hurrengo abestia zein den igartzen duten hori. Abeslariak “Eza” bestiaren lehen letrak ahoskatzearekin batera kristalizatu da argien une hori: lehertu egin da aretoa. «Gaur ere goizean irratia piztua dut/ ta nire herria ez omen da existitzen». Mikrofonoa publikoaren norabidean jarri du Urbizuk, eta hitzez hitz jarraitu dute zaleek. «Gaur ere, nola ez, gezurretan ari dira/ ta nire buruan ezintasuna hazi da».

Jarraitu dute abesti zerrendarekin: “Ez dut nahi” eta “Aditu bihurtuak”. «Horren gogor ematearren gertatzen dira halakoak», etenaldia. Zuzenekoaren gauzak: bateriaren pieza bat hautsi zaio Izagirreri, eta harentzat txaloak eskatu ondoren bota du Urbizuk. «Gaur otsailaren 20a da: gaurko egun batez jaio zen Kurt Cobain».

Bukaera luzatu nahian
Ezaguna da Nirvana musika taldearen eraginetik edan duela Berri Txarrak-ek, eta talde estatubatuarraren “Heart-Shaped Box” kantuaren lehen doinuak jotzeko baliatu du Urbizuk unea. Bonboa kolpatuz ohartarazi du Izagirrek prest dela; eta, Nirvanaren akordeetatik Kop musika taldearen erritmora egin dute berehala: “Sols el poble salva al poble”. Bukaerarantz doa emanaldia; hala iragarri du “Soilik agur” kantuak. «Agurrik ez, gero arte. Eskerrik asko asteazken buruzuri batean rock and rollari tarte bat eskaintzearren», abeslariak. «Beste bat», oihuak zaleek eta “Kalera borrokalari” kantu herrikoia abestuz deitu dituzte hiru musikariak. «Zain dago ama, zain aita/ zain andre ta lagunak». Eskuak altxatu dituzte denek. «”Eskuak/Ukabilak” abestu behar dute», zurrumurruak nonahi.

Ez dute hutsik egin. Oholtzara itzuli eta 1999ko doinuak eraman dituzte taula gainera: “Betiko leloaren betiko leloa”, lehenik; eta, birari izena ematen dion “Ikusi arte”, gerora. «Agur». Jendeak ez du amore eman, eta jarraitu du itzul daitezen eskatzen. Gehiagoren zain, beti, zaleak. Behin-behineko agurra. «Maite zaituztet Bilbo». “Katedral bat” kantua segidan. «Eta min eman arte zure falta izan/ ez da musa hoberik ikasitakoa desikasten ikasi/ ahaztutakoa ahaztu eta aurrera egin».

Hilaren 15ean hasi zen Ikusi Arte Tour 2019 bira, Gernika-Lumoko Astran (Bizkaia), eta azaroa bitartean 45 kontzertu emango ditu taldeak. Ez da behin betiko datua, baina, saio gehiago egingo dituztela esana baitute. Asmoa: ez dute nahi zalerik gera dadin Berri Txarrak ikusi gabe. Eta, hori hala izateko, sei egunean bost emanaldi egin behar badituzte, prest daudela erakutsi dute hiru musikariek asteon: astearte eta asteazkenean Bilbon izan ondoren, Azpeitian (Gipuzkoa) egin zuten saioa atzo. Lekunberrin (Nafarroa) izango dira bihar, eta Ibarran (Gipuzkoa) dute zita, etzi.

Estefania Beneyto Fani eta Unai Neira Norzzone, Nizuri Tazuneri musika taldeko kideak, lan berria eskuetan dutela. (Aritz Loiola / Foku)

Bost urte igaro dira Fani eta Norzzone elkartu eta lehen maketa kaleratu zutenetik. Pixkanaka urratu zuten bidea, harik eta, 2017an, Musika ala hil lehen diskoa kaleratu zuten arte. Lehen lan «serioa» da Zazpi, Norzzoneren hitzetan. «Ausartagoa da, eta ideia kontzeptual eta artistiko bat erabili izanak balio gehigarria ematen dio gure proiektuari». Errenazimentuarekin lotu dituzte rap eta doinu elektronikoak, Greco margolariaren Eskua bularrean duen zalduna margolanean oinarritutako irudia ondu baitute lanerako. «Artista atenporala izan zen Greco: eredu zaharkitu baten aurka matxinatzea izan zen bere jarduera artistikoaren helburua, eta sormenaren bihozkada berriei bizkarrik eman gabe jokatu zuen».

Sormenaren jiran
Filosofia horrekin bat egiten dutela zehaztu du Norzzonek. «Sormen iraultzailearen militanteak bilakatzen gara nolabait, iraganeko trapu zaharrak eta kodeak gaindituz». Errenazimentuaren metafora oinarri hartuta, artearen bidez gizarte berri bat sortzearen ideiari tiraka dabiltza biak ala biak, «mundua ez delako artearekin aldatzen; kontrara, arteak aldatzen ditu pertsonak».

Hizkuntzaren auzia erdigunean izan du Nizuri Tazuneri osatzen duen bikoteak hasieratik. Rapa euskaraz egitea arrarotzat jotzen zuen joerari erantzun nahian, japoniera kutsua duen izena jarri zioten taldeari, ironiaz, eta oinarri horiei tiraka dabiltza ordutik. Trapa, edo beste edozein musika estilo dela, euskaraz sortzea «normalizatu» beharra dagoela uste dute bi musikariek. «Erdara erabili arren, gure oinarria euskara izatea da asmoa, musika estilo berri bat sustatuz, eta, era berean, euskara XXI. mendeko musikara eramanez». Euskarazko sorkuntza handia dela azpimarratu du Fanik: «Ez agian musika estilo zehatz honetan, baina gauza asko egiten ari dira gaur egun. Inork ulertuko ez duela entzuten da oraindik aitzakiatzat, baina, guretzat, hori ez da euskaraz ez sortzeko edo euskara baztertzeko arrazoi bat, kontrakoa baizik. Euskaraz abesteak ez gaitu sekula atzera bota, eta nahiko genuke Euskal Herritik ere entzutea kanpo gure musika».

Taupaka elkartearekin kaleratu dute diskoa. «Gure ibilbidearen hasieratik izan gara elkartean, eta Zazpidiskoa ere hari esker atera dugu».

Diskoaren aurkezpena baino lehen, performancea egin zuten Gatibuko kideek Aiora Sedano aktorearekin, Arriagatik Bira kultur elkartera. (Marisol Ramirez / Foku)

Zortzigarren lana badu ere, «toki ezezagunen bila» jarraitzen du Gatibuk, Arejitaren arabera. «Aurretik aurkitu ez ditugun tokiak bilatzea da, beti, gure asmoa. Badakigu nondik gatozen, baina gustuko dugu leku ezezagunetara joatea; ahalik eta gauza gutxiena errepikatzea». Musikalki ez eze, fisikoki ere ezagutzen ez zuten toki batera jo dute horretarako: Texasera joan dira diskoa grabatzera. «Aurretik erabilitako lan egiteko moduarekin hautsi nahi genuen. Betiko tokietan eta betiko jendearekin lan egiteak antzeko emaitzak jasotzea dakar maiz, eta jauzi bat behar genuen bestelakoa den zerbait sortzeko».

Ozeanoaren beste aldean aurkitu dute Azken indioak lana osatzen duten zazpi abestiak ontzeko argialdia; Sonichranch estudio famatuan, zehazki. «Estudio puska bat da, Musikarien Disneyland». Hamar eguneko egonaldia egin zuten han. «Ikastaro trinkoaren antza izan du grabazio prozesuak. Hamar egun egin genituen musikaren jiran, elkarrekin, jardun horretan guztiz kontzentratuta».

Grabazio tokiaren eragina
Taldekide guztiek aitortu dute Sonichranch estudioan grabaketak egin izana oso berezia izan dela. «Milaka tresna dituzte han gordeta», azaldu du Arejitak. Estudioan gordeta zegoen Stevie Ray Vaughan estatubatuarraren gitarra bat erabili du, kasurako, Gatibuko gitarra jotzaileak. «Madonnak erabilitako nahasketa mahaia ere bazegoen. Sona handiko musika taldeak igaro dira Sonichranch estudiotik, eta, apur bat fetixista badirudi ere, oso berezia izan da guretzat». Gaizka Salazar bateria jotzailearen hitzetan, motibaziorako aldagaia izan da. «Han zituzten tresnak erabili ditugu, eta soinuetan ere nabari da eragin hori».

Santi Garcia ekoizle katalanaren laguntza ere izan dute, eta haren parte hartzea erabakigarria izan dela azaldu du Arejitak. «Kantuetan esku hartu du, eta emaitzan nabaritzen da». Aitortu du orain arteko lanetan ez dutela kanpotik horrenbesteko eraginik izan. «Guk egin izan dugu dena, eta Santiren laguntzak doinuak ere aldatu ditu. Hartuko ez genituen bideak hartzen lagundu digu, eta iritsi gara bere esku hartzerik gabe inoiz iritsiko ez ginen tokietara. Arriskatu dugu, eta hor dago emaitza». Haizeen presentzia da aldaketarik nabarmenena: saxoa eta tronpeta sartu dituzte diskoaren bi abestitan.

“Azken indioak gara, bai, baina edonora iristeko gaitasuna dugula aldarrikatu nahi dugu gure lanarekin. Bagara nor”

Alex Sarduiren hitzetan, gai «freskoak eta egunerokoak» landu dituzte disko berrian. «Letrak egitea abentura bat izan ohi da guretzat. Azken unean ibili gara diskoa grabatzen, eta letrekin ere hala gertatu zaigu, azken momentuan ibili gara hitzekin bueltaka». “Gelditu zaitez” diskoaren lehen abestia aipatu du. «Erriberarekin gogoratu gara, eta abesti bat idatzi diogu». Emaitzarekin pozik azaldu da Sardui.

Diskoaren izenean geldialdia egin du taldeko abeslariak. «Azken indioak gara, bai, baina edonora iristeko gaitasuna dugula aldarrikatu nahi dugu gure lanarekin. Bagara nor». Bat egin du Arejitak, aldamenetik. «Hausnarketa egin nahi dugu, baina ez atzera begirakoa soilik. Europako indiorik zaharrenak gara, baina ez gara atzerritarren kontsumorako produktu exotiko bat. Ez dugu museoetan gordetzen den hizkuntza bat izan nahi, ezta Basque Culinary Centerreko plater baten izena ere. Katebegia izan nahi dugu, etorkizunean ere, kulturaren transmisioak aurrera egin dezan».

AURKEZPEN BIRA

• Abenduak 15. Gasteizko Jimmy Jazz aretoa
• Urtarrilak 12. Bilboko Santana 27 aretoa
• Otsailak 16. Donostiako Intxaurrondoko kultur etxea
• Martxoak 29. Atarrabiako Totem aretoa
• Apirilak 12. Miarritzeko Atabal aretoa

Eñaut Elorrieta abeslaria, atzo, Bilboko Arriaga antzokian. (Monika del Valle / Foku)

Lau abesti berri grabatu dituzte Elorrietak eta Kaabestri String Ensemble taldeak egitasmorako, baina ez dute euskarri fisikorik argitaratu. Elorrieta: «Horrela sentitu dut hasieratik. Uste dut zuzeneko proiektu bat dela, eta hala gauzatu dugu». Nolanahi ere, azaldu zuenez, sarean jarri dituzte sortu dituzten abestiak entzungai: Badok.eus atarian, kasurako. Kantu berriez gain, Elorrietaren errepertorioko hainbat abesti ere moldatu dituzte hari boskoteari egokitzeko. Fernando Velazquez eta Carlos Monfort konpositoreen laguntza izan dute horretarako, eta Juan Carlos Perez Itoiz taldeko kideak ere parte hartu du lan horretan. Izan ere, Itoizen “As Noites da Radio Lisboa” abestiaren bertsio klasikoa ondu dute.

Sortutako abestien hitzak euskal sortzaileek egindakoak dira. «Jose Luis Otamendiren eta Joseba Sarrionandiaren hitzak erabili ditut, eta Jorge Oteizaren poema bat euskaratu eta musikatu dut».

Sorkuntza prozesua etengabekoa izan dela azpimarratu du Elorrietak. «Partitura baten zenbat interpretazio egin daitezkeen ikustea aurkikuntza izan da niretzat». Jarraian zerrendatu ditu egin dituzten urratsak: «Kantuak hautatu edo sortu, moldatzaileei bidali, moldaketak jaso, Euskadiko Orkestra Sinfonikoak Miramonen duen eraikinean entsegua egin, partiturak irakurri, aldaketak proposatu, moldatzaileei berriz bidali, eta probaldia berriz egin». Partiturak aldatu eta berrikusteko prozesua azpimarratu du. «Ederra izan da gure artean izan dugun interakzio hori».

Ikaskuntza prozesua
Erregistroa aldatu du Elorrietak, eta hainbat erronka izan ditu horregatik. Aitortu du ahotsa erabiltzeko era ere moldatu duela. «Hasieratik sumatu nuen eztarritik kantatu beharrean sabeletik kantatu behar nituela abestiak. Egia da eztarritik aritzean indartsuago abesten duzula, baina borobilago geratzen zen beste nonbaitetik aterata. Prozesu gisa bizi izan dut ahotsa hari boskotera egokitzearena, eta horrek eraman nau barneratuak nituen kantak berriz interpretatzera eta berrikastera».

“Hasieratik sumatu nuen eztarritik kantatu beharrean sabeletik kantatu behar nituela abestiak. Horrek eraman nau kantak berriz interpretatzera eta berrikastera”

Ahotsa ez eze, erritmoa ere izan du berbagai. Bere ohiko taldean, bateriak eta baxuak markatutako erritmoan mugitu da Elorrieta, baina halakorik ez du orain aldamenean. «Kezka eragiten zidan hasieran, eta oinarri horren gainean era askean dantzan aritzea beste erronka bat izan da. Hari batean orekak egiten aritzea bezalakoa izan da». Azaldu duenez, Harian izena ere hortik datorkio egitasmoari. «Abestien zati bakoitzean instrumentu batean bilatzen dut erritmoa». Taldekideak ikusteko, oholtza gainean agertzeko duen era ere aldatu du, horregatik. «Ikusi egin behar ditut».

Kaabestri String Ensemble taldekideen mintzaira ere ikasi duela azaldu du, umoretik. «Ni saiatu naiz nire hizkuntzarekin azaltzen abestian zer egin dezaketen, eta bestela adierazi dute hori eurek. Beste lengoaia bat dute». Adibidea ere jarri du abeslariak. «Nire hitzak entzun ondoren, interpretazioa egiten zuten eurek: ‘Eñautek nahi du zati hau pixka bat Pucciniago edo apur bat Stravinskiago’. Oso interesgarria izan da».

Hasiera eta bukaera duen egitasmo bat da Harian, Elorrietaren hitzetan: «Hasieratik izan dut argi. Areto itxietan edo antzokietan ikusteko emanaldia da, eta udazken eta negu sasoiak aproposak dira horretarako».

Bestela ere, egun sorkuntza prozesuan murgilduta dago Elorrieta, eta, aurreratu duenez, datorren urteko udazkenean disko bat kaleratzeko asmoa du.

EMANALDIAK

• Urriak 28. Bilboko Arriaga antzokian.
• Azaroak 18. Oñatiko (Gipuzkoa) Santa Ana udal antzokian.
• Azaroak 23. Donostiako Viktoria Eugenia antzokian.
• Abenduak 23. Hondarribiko (Gipuzkoa) Itsas Etxea auditoriumean.
• Otsailak 1. Iruñeko Gaiarre antzokian.
• Otsailak 2. Santurtziko (Bizkaia) Serantes kultur aretoan.
• Otsailak 16. Mungiako (Bizkaia) Olalde aretoan.

Gotzon Barandiaran idazlea duela 10 urte hasi zen liburuaren haritik tiraka. (Monika del Valle / Foku).

Duela hamar urte hasi zen aurkeztu berri duen liburua harilkatzen. Iñigo Aranbarri idazleak eta Anari abeslariak 2007an egindako solasaldi bat du oinarri. «Aranbarrik zioen gure herriaren historia —edo belaunaldi batena, behintzat— kantagintza bidez ezagut zitekeela». Hari horri tiraka, euskal kantugintzaren historia lantzeko tailerrak egiten hasi zen Barandiaran, Rafa Rueda musikariarekin batera. Ikastetxe zein herrietan hainbat saio egin dituzte sortzaile biek azken urteetan, eta pilatutako gogoeta guztiak liburura eraman ditu orain.

Ondorioa ere atera du orain arte egindako saioetatik: «Eten izugarria dago belaunaldien artean. Oso denbora gutxian aldaketa asko eman da, eta kulturan gabiltzanok kokatzen ari gara oraindik, zer gertatzen ari den ikasten. Uste dut gure belaunaldiek jakin behar dutela zeri kantatu diogun; gerora, beraiek aukeratu dezaten baztertu, jarraitu edo berrasmatu behar duten tradizio hori».

Mende baten erradiografia 
Zalantzak izan ditu Barandiaranek abiaburu. «Zein harreman du kantatzen dugunak gure izaerarekin?». Galderak. «Zergatik irauten dute kantu batzuek gure gogoan betiko iltzaturik?». Zalantzak, gehiago. «Zergatik ez dugu kantatu emakumeek idatzitakorik?». Eta jarraitzen du zerrendak. «Eta lurraldetasunari dagokionez? Inork kantatu ote dio bere hizkuntzari euskaldunok baino gehiago?».

Ondu duen liburuaren edukiari buruzko argibidea eman du. «Liburu hau ez da kantagintzari buruzkoa, baizik eta idazle eta musikarien elkar eraginetik sortutako kantagintzari buruzkoa. Horretara mugatu naiz, jakinik gure kantagintza hori baino gehiago dela». Koldo Izagirreren XX. mendeko poesia kaierak bilduma izan du ardatz Barandiaranek. Joan den mendean poeta bakoitzaren zein testu musikatu ziren zerrendatu zuen Izagirrek Diskografiaatalean, eta, kantu horietatik abiatuta, galdera-erantzunen bila aritu da idazlea.

“Hiperpolitizaziotik, despolitizazio ageriko batera egin dugu jauzi. Zenbat idazle eta musikarik erabiltzen dugu gaur egun ‘askatasun’ hitza?

Lau zati ditu liburuak. Aurrena: Galtzaile izatearen kontzientzia kolektiboa. Bigarrena: Kantuan izateko. Hirugarrena: Erbestetik herriminez. Eta, azkenik, Euskarak biziraun dezan atala. Genero ikuspegiari ere heldu dio Barandiaranek. «XIX. mendetik XX. mendera bitarte, gizonek idatzi eta gizonek kantatzen dute. Areago: gizonentzat eta gizonkeriaz abesten da». Itxaro Bordaren testuak dira salbuespen bakarra. «Emakume agertzen denean, herriarekin parekatzen da: zain dago, negarrez, semea noiz iritsiko zain… Alegia, paisaia estatiko gisa azaltzen da, inoiz ez protagonista gisa». Gai horri helduz, hausnarketagaia utzi du: «Zer egingo dugu XIX. eta XX. mendeko kantekin genero ikuspegitik? Egokitu behar ditugu? Letra aldatu behar diegu?».

Despolitizazioaren zamak
Idazleak Marc Biosca i Llahi soziologo katalanaren tesiak bere egin ditu atzo aurkeztutako lana ontzean. Hark zioenez, 1960ko eta 1970eko hamarkadetako kantagintzak sinboloak sortu zituen. «Kantagintzak balio izan dio jendeari diskurtso bat eraikitzeko, eta oralekua ere eman dio: afektiboa eta politikoa. Asko elikatu gara idazle eta musikarien arteko kantagintzatik: borroka, aberria, justiziaeta existentzia gisako kontzeptu abstraktu eta ukiezinak kantuetatik jaso ditugu, eta gero ikasi dugu idazleek idatzitako testuak direla asko eta asko».

1970eko hamarkadara arte, kantari eta musikarien helburuak politikoak zirela iradoki du Barandiaranek: «Nahi dute entzuleak eta irakurleak jarrera aktiboa izan dezaten. Mezua oso zuzena da halakoetan, kolektiboki eragin nahi dutelako». Bestelako joera bat nabari du, ostera, gerora. «Hiperpolitizaziotik, despolitizazio ageriko batera egin dugu jauzi». Jaurti du beste galdera bat, erantzun gisa: «Zenbat idazle eta musikarik erabiltzen dugu gaur egun askatasun hitza gure letra edo poemetan?».

Andoni Tolosa Morau abeslariak egin dio hitzaurrea Barandiarani, eta hark gai hori darabil, hain zuzen ere. Zehaztapena egin du idazleak. «Gutasun kolektibo batetik nitasun kolektibo batera eta nitasun erabatekora igaro ez ote garen, eta bizipen kolektibotik norbanakoaren bizipenera pasatu ote garen. Horra gakoa».

Susa argitaletxearen webgunean jarri dute liburua, eta hor aipatzen diren 140 kanta horien 227 bertsio ere entzungai jarri dituzte sarean. «Belaunaldi askoren soinu banda dira, eta, bata bestearen atzetik entzunda, soinu bandago bihurtzen da». Hamabost orduko iraupena du zerrendak.