Odei Barroso ØDEI.

“Terapia” izeneko kantua eta haren bideoklipa 2020ko bukaeran atera zenituen. Denbora hartu duzu diskoa osatzeko.
Bai, biziki prozesu luzea izan da. Hasiera batean lan laburrago bat kaleratzea pentsatu nuen, bost abesti bilduko zituena, baina arrazoi desberdinengatik aski fite erabaki nuen lana urrunago eramatea. Dena den, bost abesti ez ziren aski izanen zuzenekoetan aritzeko (garaian itxialdian izanik ere) eta gogoetatzen hasita ez nion zentzu handirik ikusten Interneten soilik geldituko zen lan bat kaleratzeari. “Terapia” abestia kaleratzea, kanpora begira baino gehiago, barnera begirako urrats handi bat izan zen, nire buruari “bai, bakarrik ere egin dezakezu” erran nahi izan banio bezala. Bideoklipa abenduaren 22an atera zen, nire bizitza pertsonaleko egun biziki garrantzitsu batean eta pertsonalki ere, inoiz biderik eginen banuen bakarka, egun seinalatua zen kanpora begira adierazteko. Behin “Terapia” kaleratu eta nire buruari bakarka aitzina segitzeko bidea nuela erakutsirik, argi nuen lan hau mimoz zainduko nuela eta beharrezkotzat jotzen nuen denbora hartuko nuela. Oren andana sartu ditut lanean disko hau egin ahal izateko. Beti korrika bizi naiz, baina lan hau ez nuen presaka ateratzeko asmorik.

Zerk bultzatu zaitu 2zio alde batera utzi eta bakarkako bide baten hastera?
Alde batetik, 2zio taldean kide bakoitzaren lan erritmoak biziki desberdinak ziren, eta erranen nuke desoreka bat ere bazela, anitzetan tiraka ibili behar izatearen sentsazioa izan dut eta nekeza egin zait alde hori. Bestetik, hasieratik aski gustu musikal desberdinak baldin bagenituen ere, erranen nuke denborarekin gure gustu musikalak urrunduz joan zirela eta, normala den gisan, bakoitzak bere bidea egin behar zuela zinez gustura egon nahi bazuen sortzen zuenarekin. Rapero anitzen ibilbideak horrelakoak izan dira, taldean hasi eta bakarkako bidearekin segitu. Hasieran zaila egin zitzaidan, baina uste dut har genezakeen erabakirik onena eta logikoena izan zela.

15 kantuko lan luze eta mamitsua dugu Terapia. Egun batetik bestera plataformetan agertzen diren single iragankorren garaian, anakronikoa izan daiteke…
Egia da gaur egun musika kontsumitzeko dagoen moduari begiratzen badiogu erabat kontrako noranzkoan doan proposamen bat dela. Duela pare bat hilabete, Jazzy Bazz raperoak 17 abestiko Memoria lana plazaratu zuen. Nik entzule bezala eskertu diot. Dena den, sortzen hasi eta lehen bost abestietatik goiti ez nekien zenbat abestiko lana izanen zen, eta azken momentura arte ez dut jakin. Beteko ninduten adina kolore eta eduki izatean diskoa bukatutzat emanen nuela banekien, eta azkenean 15 abesti joan dira. Izan zitezkeen gehiago, izan zitezkeen gutiago, baina hauek atera dira. Anakronikoa izan daitekeela diozu, baina uste dut barnean dagoena ez dela anakronikoa.

Nola izan da kantu hauen sortzeko prozesua? Hitzak eta instrumentalak, denak zuhaurek egin dituzu?
Disko hau sortzeko prozesua hain luzea izan bada, sortze prozesuarekin batera ikasketa prozesu bat ere egon delako da. 2020. urte hasieran ez nekien instrumentalik egiten eta Jo Olaskoagaren (2zio taldeko beatmakerra) laguntzarekin hasi nintzen ikasten. Jo izan da nere beatmaking irakaslea. Oinarriak ikasitakoan nire aldetik hasi nintzen baseak egiten eta diskoan dauden instrumental guziak nik egin ditut, batzuk Jorekin batera eta beste batzuk bakarrik.  Uste dut instrumentalak norberak egiteak abesti batzuk urrunago eramateko aukera ematen duela, abesti bereziagoak sortzera. Hitzei dagokienez, nik egin ditut guziak. Ez dut uste rapean beste modu batera egin daitekeenik. Horregatik nire izenarekin batera maiz Alkimia Prod ageri da, Ødei ni naiz, Alkimia Prod Jo eta biok gara.

Eta grabazioa, nola iragan da?
Grabaketa eta nahasketa guk egin ditugu. Ez dugu estudio berezi batean edo bestean grabatu. Ditugun baliabideekin egin dugu, horretarako Joren etxean gela bat espreski prestatuz, baina pozik gaude emaitzarekin. Ordu andana pasa ditugu lanean, egun eta gau, ditugun ogibideetatik landa. Autoekoizpena ederra da baina luzea eta nekeza izatera iristen da maiz amaierara hurbiltzean. Masterizazioa ordea, horretan aditua den baten esku utzi dugu.

Hitzetan, gauzak zure erara egiteko halako askatasun bat aldarrikatzen duzu. Musikalki hartu duzun bideak ere hori erakusten du: gokoko zenuena egin duzu, gerokoak gero!
Gustuko nuena, nahi nuena eta nahi nuen gisan egiteko askatasuna hartu dut, zalantzarik gabe. Beharbada gabezia bat da, agian dohain bat, baina barnera begira idazten dut eta sortzen dudanean ez dut kanpora begiratzen, ez dut pentsatzen jendeak zer erranen duen, nola hartuko duen… Musika hori da niretzat, maite duzuna egin eta gerokoak gero!

“Raperoa pertsona baino gehiago pertsonaia bat da. Bakoitzak eraikitzen du berea jolas honetan. Hala ere, niri ez dit balio edozein astakeria justifikatzeko”

Mami handiko kantuak badira, badira ere zuzen harira joaten diren horietakoak…
Diskoan denetarik dagoela erranen nuke, bai. Kantu batzuk mamitsuagoak dira, nire unibertsoarekin konektatu behar duzu zure barnera sar dadin, kontziente naiz ez dudala erraz jartzen batzutan… Beste batzuk zuzenagoak dira, lehen ukaldian ulertzen diren horietakoak…

Hitz-jokoak, sonoritate talkak, errimak… Entzule bezala, gozagarria da euskara hori entzutea! Horren gibelean lan handia badela begibistakoa da. Halere, idaztean plazer zerbait hartuko zenuke zuk ere…
Nik beti plazer hartzen dut rapa egiten dudanean, bestela ez nukeen eginen. Gaur egun dudan plazer handienetako bat da, adiktu bat naiz, ”nire shoota”/”txutea” behar dut! Kar, kar, kar! Betetzen nauen zerbait da, emozionalki orekatzen nauena, ez dakit nola azaldu… Horregatik ere diskoa Terapia deitzen da.

Raparen usaiako estereotipoak salatzen dituzu. Norberaren egoa etengabe aitzinean eman behar izate hori, mundu horretan ohikoak diren jarrera matxistak ere bai (“Zinez”). Ez du erraza izan behar munduari erratea: “Begira, ni ere raperoa naiz, baina ez horrelakoa!”…
Raperoa, neurri handi batean, pertsona baino gehiago pertsonaia bat da. Bakoitzak eraikitzen du berea jolas honetan. Hala ere, niri ez dit balio ”pertsonaia da” errateak edozein astakeria justifikatzeko, pertsonaia horretan badagoelako gibelean den pertsona. Nik ere badut pertsonaiatik, nola pertsonatik. Ez dut konparaketa gustuko eta ez naiz lehiakorra. Nik erran nahi dudana da: begira, ni ere raperoa naiz, horrelakoa.

Euskalduntasunaren eta Euskal Herriaren aldarrikapena ere egiten duzu behin baino gehiagotan. Batere moralista izan gabe, hegozentrismoa eta horren gibelean dagoen ezjakintasuna hizpide dituzu, adibidez, “Periferiak” abestian. Euskal Herrian raperoa izatea aski gauza bitxia ez balitz bezala, lapurtarra zaitugu gainera. Ez dituzu gauzak erraz jartzen gero!
Kar, kar, kar! Beti amorratu nau, gure herrian ere, ertzak baztertzeko joerak. Ipar Euskal Herria, adibidez, nola tratatu izan den, hemen ezartzen den arreta eskasak… beti akitu nau. Baina badira ertz gehiago ere, Baionako bazter auzoak, beste egoera sozial batean dagoen jendea… Gure herriak ertz anitz ditu eta horietaz mintzatzeko beharra ere banuen. Nire azken asmoa moralista izatea da, ez dut soportatzen besteen gainetik jarri eta zerk nola behar duen errate hori. Nik ez dakit gauza handirik, bizi, sentitu eta uste dudana besterik ez dut idazten.

“Beti amorratu nau, gure herrian ere, ertzak baztertzeko joerak. Gure herriak ertz anitz ditu eta horietaz mintzatzeko beharra ere banuen”

Gai pertsonalagoak ere jorratzen dituzu kantu batzuetan (“Barkatu”). Hala nola, zure ibilbideari egin erreferentziak ez dira eskas. Argiki aitzina begira zaitugu, baina nondik zatozen ahantzi gabe…
Gai pertsonal anitz daude eta nire ibilbideari buruz ere mintzo naiz. Tarteka gibelera begiratzea komeni dela uste dut, zer aldatu, hobetu, berritu… nahi duzun ikusteko.

Musikalki, boom bap-ik ez oraingoan. Influentziak drill edo trap aldera bilatu dituzu gehiago. Manera orokor batez, raparen adar desberdinak jorratzeko ahalegin berezia sumatzen da, instrumental eta beat indartsuei toki handia eginez. Emaitza ikusgarria da izan dituzun baliabideak kontuan hartzen badira…
Boom bap anitz egin dut urteetan, eta nonbait itzulia egina nuela sentitu nuen. Beste zerbait saiatzeko eta egiteko beharra nuen. Gaur egun boom bap-a inprobisatzeko edo freestyle-an aritzeko erabiltzen dut. Diskoan trap eta drill kutsuko instrumentalak dira denak, baina kolore estilo zehatz horietan ugariak. Azken batean rapa da. Berdin zait zein azpi izen jartzen zaion: rapa da. Nituen baliabideak muturreraino eraman ditut ahal nuen moduan, ordu luzeak igaro ditut baseak egiten, bankuak osatzen, kick-en aukeraketak egiten, Jorekin sanpleak lantzen, soinuak sortzen… Beatmaking-a dastatu dut eta irentsi nau. Uste dut rapa entzuten duenak, instrumentalak maitatu ala ez, lan hori baloratuko duela.

Jo Olaskoagak eta Odeik osatzen dute Alkimia Prod.

Ahotsa baliatzeko erregistro berri batzuk bilatu dituzu. Tarteka ez zaitugu ia ezagutzen ere. Lan sakon baten fruitua izanen da hori er
Nire ahotsa ez dut inoiz maitatu, kanpotik entzutea beti zait biziki zaila. Duela guti arte, rapean bortxaz doinurik jarri behar ez izateak balio izan dit ene erregistroan eroso sentitzeko. Gaur egun autotunerako joera handia dago rapean, nik ere gustuko dut, baina ez dut erabiltzen. Horregatik agian, baina inkontzienteki, disko honetan nire ahotsa desberdin pausatzeko modu desberdinak ere ageri dira. Inkontzienteki diot, momentuan atera zaidan moduan egin baitut, instrumentalaren arabera, momentuaren arabera, zetorkidanaren arabera… Dena maketatzen dut sortu eta berehala, eta hain justu momentuan zetorren bezala sortu izanagatik, abesti batzuekin lanak izan ditut gero grabaketa momentuan maketan atera zitzaidan bezala egiteko.

Askatasun handiz eta mugarik ezarri gabe egina izanik ere, oreka eta batasun handiko lana dela erranen nuke. Iduritzen zait 2zio maite zuenak, ØDEI maitatuko duela halere. Erronka entzule berri batzuengana heltzea izanen da, ez?
Ez dut bortxaz entzule berri batzuengana iritsi nahi izan estilo eta erregistro aldaketa honekin. 2ziorekin aurrez egindakoari esker egin ahal izan dut lan hau, eta aldi berean 2zion egin ez nezakeena da disko hau.

Ez da kontu erraza disko gainean grabatua dena zuzenean behar bezala islatzea. Musika mota horretan, zer erranik ez. Kantuak oholtza gainera eramateko, nola eginen duzu?
Zuzenekoan nola eramanen nuen hasieratik aski argi nuen. DJ bat eta bizpahiru backerrekin igoko naiz oholtza gainera. Kontzertuak ere mimoz landu ditugu. Miarritzeko Atabal aretoan prestaketa egiten ibili gara eta zuzenekoan diskoan entzuten dena erakutsi nahi dugu. Diskoa egiterakoan soinua lantzen denbora anitz pasa dut eta hori ere erakutsi nahiko nuke zuzenean. Leku txikietan eginen ditugu lehen kontzertuak, taldea berria da eta elkarrekin oholtza batzuk behar ditugu lehenik. Soinu mailan eskaini nahi duguna eskaini ahal izateko gure soinu ekipoarekin mugitu beharko dugu batzuetan, subgrabeak eraman… Soinu mailan proiektua exigentea da, baina hori ere proposamen honen parte da.

→ Ødeiren kontzertu agenda

Julen Oarbeaskoa + Martin Sarasketa + Iñaki Elortza + Iokin Elortza = Seiurte.

“20 urte” kantua 2017an atera zenuten, taldearen 20. urteurrena ospatzeko, eta horren aurreko diskoa, Ezpalak, 2015ekoa da. Urak bide egin du geroztik eta mundu osoa astindu duen pandemia bat izan da. Urte horiek nola iragan dituzue?
Pertsonalki guztioi bezala eragin digu. Garai gogorrak izan dira, baina talde bezala ez digu gehiegi eragin. Pandemia heldu aurretiko azken kontzertua 2020ko otsailean eman genuen, pandemia heldu baina oso aste gutxi lehenago, eta nahiz eta momentu hartan ez genekien sasoi baterako azken kontzertua izango zenik, jada Ezpalak diskoaren eta “20 urte” singlearen zikloa amaitzen ari zen. Lokalera sartu eta material berria sortzeko unea heltzen ari zen. Handik aste gutxira pandemia etorri eta guztiarekin amaitu zuen. Gerora, pandemia garaia, kanta berriak egin eta Cabo Cañaveral kaleratzeko baliatu dugu.

Disko berriak urte madarikatua oroitarazten duen kantu bat badauka (“Bi mila eta hogei”). Bizkitartean, lehen kantuan (“Nondik agertu zinen”), “eman eskua eta bagoaz” kantatzen duzue. “Garaitezinak” eta “Ahaztu dena” bezalakoak hor daude ere. Oztopoak gainditu eta baikorki aitzina joateko gogoa nabari zaizue…
Bai, aurrera egin behar da, ez dugu zalantzarik izan. Izaera optimistakoak gara eta Ezpalak diskoko kantuak dioen bezala ["Aurrera goaz"] beti aurrera begiratzen dugu. Ez gara nostalgikoak eta beti uste dugu onena heltzeke dagoela.

Naiz irratiari eskaini diozuen elkarrizketa batean entzun nizuen hori erraten, eta zalantzak baditut. Benetan uste duzue disko honekin inork ez zintuztela espero?
Bai, benetan, ez da esaldi hutsa. Guk ez dugu inor gure zain somatzen. Lagun eta gertukoek bai galdetzen digute zerbait egiten ari garen, baina bestela ez dugu gugan interes handirik somatzen, benetan. Gainera oso endogamikoak gara, ez daukagu ez diskoetxerik, ez managerrik ezta gure zain egon daitekeen inor ere. Beraz, horrela sentitzen gara, inori ezer zor gabe, lasai, bere alde on eta txarrekin.

Nola izan da disko honen sortzeko prozesua?
Pandemia heldu aurretik hasiak ginen gauza berriak egiten baina bereziki pandemian sortu da Cabo Cañaveral. Ostalaritza itxita zegoen garaietan eta kultur eskaintzarik ez zegoenean lokalean geratzen ginen kanta berriak sortzeko inolako presio edo eperik gabe. Beti esaten genuen disko on bat egiteko abesti nahiko edukiko genituenean grabatuko genuela eta hala izan da. Garai gogorretan sortua izan da, baina prozesu polita izan da guretzat.

Eñaut Gaztañagarekin grabatu duzue Zestoako Gaztain estudioan. Nolako esperientzia izan da?
Ederra. Eñaut aspaldi ezagutzen dugu eta musikalki afinitate handia daukagu. Oso ondo ezagutzen gaitu, badaki zer bilatzen dugun eta gure abestiei bere azken ikutua eman eta handitu egiten ditu. Oso handia da, gurekin abesten jarriko dugu noizbait.

“Ez daukagu ez diskoetxerik, ez managerrik ezta gure zain egon daitekeen inor ere. Horrela sentitzen gara, inori ezer zor gabe, lasai, bere alde on eta txarrekin”

Programazioen aldetik, ahotsen aldetik, soinu esperimentazio berri batzuk kausitu ditut diskoan…
Bai, hasieratik izan dugu asmo hori. Aurretik grabatu genuen maketan ere atmosfera horiek bilatzen genituen eta Eñauti lehenengo egunetik esan genion zenbait abestitan soinu hori lortu nahi genuela. “Neoizko kaleetan” edo “Ahaztu dena” bezalako abestietan soinu elektroniko eta ilunago bat nahi genuen. Gure burua Drive edo Blade Runner pelikuletan ikusi nahi genuen eta oso pozik gaude emaitzarekin, eta badirudi jendeak ere oso gustuko hartu dituela.

Iduri luke urrunago joateko xedea izan duzuela…
Disko bakoitzean saiatzen gara pauso bat aurrera ematen, mugarik ez jartzen. Gure sorkuntza prozesua oso kaotikoa da, hain zoroa gehien disfrutatzen ditugun momentuak horiek izaten direla, inprobisazioan eta barretan amaitzen ditugunak, baina egia da, eta agian autokritika egin beharko dugu, abestiak zehazten joan ahala zoro-puntu hori galtzen doazela eta pixkanaka eskema estandarretara jotzen dutela. Noizbait zoro puntu horri eutsi beharko diogu, jendea harrituko genuke.

Modu orokor batez, Seiurteren soinuaren garapena nola baloratzen duzue?
Uste dugu ibilbide luze eta koherentea daramagula. Lehenengo diskotik azken diskora aldaketa oso handia izan da, baina bada lotura hari bat. Bidean asko ikasi dugu, gure gustu musikalak garatzen joan dira eta garaiak ere aldatu dira. Gaur egun ez da duela hogei urte bezala grabatzen. Gure soinuaren inguruan askotan esaten digute gure abestiek nortasun eta soinu propioa dutela eta hori oso handia da guretzat.

Zuen diskografian, euskal kantagintzan betirako geldituko diren hainbat kantu badira. Oraingo honetan ere ez dira faltako. Lehen aipatu dituzun “Neoizko kalean” edo “Ahaztu dena” adibidez, horietan izan daitezke…
Bai, izan daitezke. Abesti horiek oso harrera ona izan dute eta asko pozten gaitu jendeak Seiurteri buruz duen irudia ere alda dezaketelako. Bagara pop-rocka, bagara indie-rocka, baina badugu gure alde pisutsu eta ilunagoa ere. Disko ezberdinetan ere hala izan da. Cabo Cañaveral diskoan gehien nabarmentzen ari diren kantuak horiek izateak asko pozten gaitu, entzule bezala ere estilo hori asko maite dugulako.

Cabo Cañaveral izenburua… Zergatik hautatu duzue?
Lehenik eta behin izenburu bezala asko gustatzen zitzaigulako, baina baita ere, nolabait, hainbat urte ixilik egon eta gero, gure berragerpena iragartzeko izen egokitzat ikusten genuelako. Floridako Cabo Cañaveraletik espazio-ontziak aireratzen dira eta gu orain horrela sentitzen gara, lan berri batekin aireratzen.

“Abestiak zehazten joan ahala hasierako zoro-puntua galtzen doaz eta eskema estandarretara jotzen dute. Noizbait zoro puntu horri eutsi beharko diogu”

Diskoko azal zerutiar hori. Noren obra da?
Azala guk egin genuen ordenagailuak guk baino hobe maneiatzen dituen lagun on baten laguntzarekin. Ideia bagenuen eta arratsalde batean garatu genuen, buelta gehiegirik eman gabe. Askotan lehen emaitzak izaten dira hoberenak eta kasu honetan horrela egin genuen. Sortu genuen lehen azalarekin geratu ginen eta oso pozik gaude emaitzarekin.

Lana Estoldetan deitu zigiluarekin atera duzue. Zer da, zuen ekoizpenak argitaratzeko sortu duzuen zigilua?
Bai, gure ekoizpenak Estoldetan zigiluaren izenean kaleratzen ditugu. Ez da berez zigilu bat, baina gustatzen zaigu lanak izen horren babesean kaleratzea. Daukagun grabaketa estudio txikiari ere Estoldetan deitzen diogu. Gure unibertso txikia da.

Diskoa streaming plataforma ezberdinetan ezarri duzue entzungai. CD formatuan ere kaleratu duzue. Nola banatuko duzue?
Gure lehen asmoa diskoa soilik digitalean kaleratzea zen, baina lagun eta ezagunei komentatu ahala kexaka hasten ziren diskoaren kopia bat nahi zutelako. Azkenean, men egin eta euskarri fisikoan tirada txiki bat kaleratu dugu eta, egia esan, oso pozik gaude egin izanarekin. Ale kopuru txikia izan da, baina agortzeke dago eta Euskal Herriko banatzaile nagusia gurekin harremanetan jarri da diskoaren ale batzuk banatzeko. Beraz, laster, Cabo Cañaveral diskoak saltzen dituzten denda apurretan ere lortu ahal izango da. Oso pozik gaude.

Esan duzu lehen asmoa diskoa soilik digitalean kaleratzea zela. Euskarri fisikoei atxikiak zarete ala ez diezue horrenbesteko garrantzirik ematen?
Euskarri fisikoa oso garrantzitsua izan da gure bizitzan. Kasete garaikoak gara (!!!), baina egia da gaur egun ez duela hainbesteko garrantzirik. Gaur egun, orokorrean, euskarri fisikoa, melomano eta kolekziorako euskarri bezala geratu da. Egia da, hala ere, eta esan behar da, zaila dela oraindik euskarri fisikoa guztiz ezabatzea. Badu bere lekua, eta talde bezala badirudi euskarri fisikorik gabe ez duzula zure lana guztiz amaitu.

Zuen inspirazio iturriak zeintzu dira? Azkenaldian, zer musika entzuten dute Seiurtekoek?
Erantzuna zaila da. Beti entzun izan ditugu musika oso ezberdinak eta horrela izaten jarraitzen du. Nik adibidez, gaur egun, etxean jazz musika entzuten dut gehienbat. Baina gure musika entzuteko eta gozatzeko modu nagusia beti izan da kontzertuetara joanez. Hor jaso ditugu, nik uste, gure influentziarik handienak, kantak taldeen zuzeneko jarrera eta indarrararekin entzuten. Hor etengabe ikasten ari gara, zuzenekoetan, eta zuzenekoetara hain lotuak egonik beti izan gara euskal eszenari oso lotuak.

Gaur egungo euskal eszena nola ikusten duzue? Bereziki gustoko duzuen talderik/artistarik?
Oso ondo ikusten dugu. Gauza oso interesgarriak daude, Joseba Irazoki bere aldaera guztietan, Vulk, Ezpalak, Tatxers… Estilo berriak ere etorri dira, Dupla, Chill Mafia… Talde handiek ere hor diraute, Zea Mays, Su Ta Gar… Guri asko gustatzen zaizkigun pop-rock taldeak badaude, Rafa Rueda, Don Inorrez… Esanezin edo Idoia bezalako bakarlariak, talde mitikoen itzulerak, Kerobia, Delirium Tremens… eta zenbat talde ahaztuko ditugun! Eszena zoragarria daukagu.

Batzuk izugarri poztu ginen disko berria iragarri zenutelarik. Halere, susmoa badut Seiurte taldea ez dela aski baloratzen. Zuei ere hori iduritzen zaizue?
Urte asko daramatzagu aski baloratuak ez gaudela entzuten, eta ez dakigu. Ez dagokigu guri hori esatea. Gu oso pozik gaude egindako bidearekin, eta oihartzun handiagoa lortu ez badugu, hala beharko duelako edo gauzak ondo egin ez ditugulako izango da. Egia da batzuetan aurrera egiteko malda egiten zaigula, kontzertuak lotzeko orduan adibidez, baina tira, gustuko duguna egiten ari gara, inoiz amestuko ez genituenak lortu ditugu eta oso pozik gaude. Helburu handien bila baginake aspaldi utzita izango genuen Seiurte.

Noiz izanen dugu kantu hauek zuzenean gozatzeko parada?
Esan bezala kontzertuak lotzea ez zaigu erraza egiten. Gehiago oraindik garai hauetan. Pandemiak kultur programazio guztiak hankaz gora jarri ditu eta zaila da. Hala ere, bira hasiera ezin hobea izan dugu Tolosako Bonberenean, jende eta giro itzelarekin. Otsailaren 12an Berrizko Gaztetxean izango gara eta laster iragarriko ditugu kontzertu gehiago, Hendaian eta Amurrion, adibidez.

Eta ondoko urratsak zeintzuk izanen dira? 25 urteak behar den bezala ospatu beharko dira, ez?
Komentatu izan dugu aurten 25 urteak betetzen ditugula eta zeozer egin zitekeela, baina oraingoz nahikoa dugu Cabo Cañaveral zuzenean aurkezten. Hala ere, ez gara geldirik egongo eta ziur uste baino lehenago saltsa berrietan izango garela.

Allande Etxeberri + Amaiur Epher + Maia Iribarne + Julen Etxeberri = Diabolo Kiwi

Ez idurian, taldeak bost bat urte baditu jadanik. Zergatik hainbeste denbora lan luzerako jauzia emateko?
ALLANDE ETXEBERRI: Laukotean hasi ginen duela hiru urte eta aski laster, urte bat beranduago, lehen lana atera genuen. Denbora eman genuen honen aurkezteko eta pandemia jin gabe hasiak ginen kantu berriak lantzen. Diskoa Atik Zra eraiki nahi genuen, kantu bildumatik at istorio trinko bat kontatzeko.

Entzuleari “bidaia intergalaktiko batean” murgiltzeko gomita egiten omen diozue. Eremu berri batzuk deskubritzeko beharra sentitu duzue?
AMAIUR EPHER: Influentzia ezberdinek gidaturik, eremu eta soinu ezberdinak esploratu nahi izan ditugu. Konposatu genituen lehen kantuek norabidea erakutsi digute (“Koloskopia”, “Uhin galduen ziliporta”, “Zitokinen ortzantza”) eta soinu aldetik bide hori jorratzeko gogoa izan dugu. Sintetizadoreen presentzia indartu da lan honetan. Konposizio fasean bizi izan dugun bidaia diskoaren metafora bilakatu da.

Zuen lehen diskoko kantuek funk estiloa zuten ardatz. Hemen, egitura korapilatsuagoak aurkitzen ditugu, bestelako erritmo ilunagoak ere somatzen dira ere. Iduri du urrunago joan nahi izan duzuela…
ETXEBERRI: Laukotea sortu genuelarik, alde funkyak batzen gintuen. Baina denbora pasa arau, gure gustu musikalak garatuz joan dira. Adibidez, Foals, Yussef Dayes edo Dua Lipa anitz entzun ditugu azken hilabeteetan. Aski naturalki konposatu dugu disko hau, “urrunago” joan nahi izan gabe baitezpada.
EPHER: Erreferentziak jin eta joan, anitz talde ezberdinetatik edan dugu eta egia da sintetizadoreen presentziak behartu gaituela ezberdinki kantuen beztitzera.

Izen batzuk eman dituzue. Zer dira zuen beste erreferentziak?
ETXEBERRI: Musika ezberdin anitz entzuten dugu, RnBtik jazzeraino eta uste dut gure kantuetan nabaritzen dela. Anitz markatu nauen diskoa Kendrick Lamarren To Pimp a Butterfly izan da.
EPHER: Euskal musikatik ere anitz edaten dugu dudarik gabe, eskaintza ikaragarria da eta BADOKi esker ezagutu dugun talde anitzekin plazerekin eszena parteka genezake! Lauen artean erreferentziak trukatzeko usaia dugu taldea osatu dugunetik, eta garai batez, NPR irratiaren Tiny Desk emankizunak edo KEXP irratiaren proposamenak hurbiletik segitu ditugu. Uhin galduak diskoan funketik popera lerratzen garela dirudi, baina giro ilunek eta pisuek badute anitz rocketik ere. Horren harira, iazko Foals-en disko bikoitza azpimarra nezake, Everything Not Saved Will Be Lost (Part 1 & 2), bigarrena bereziki.

“Lehen lanarekin zuzentasun eta xumetasun bat bilatzen genuen; hemen aldiz, kantuek produkzio handiagoa behar zuten soinuaren aldetik”

Zer dira aipatzen dituzuen uhin galdu horiek?
EPHER: Bidaian zehar harrapatu uhin ezberdinak dira, iturri anitzaren adierazle.

Disko honen sortze prozesua nolakoa izan da?
ETXEBERRI: Riffek edo bateria erritmoek eman diote hastapena konposizio lanari. Kantu guziak 2020ko udan maketatu genituen eta anitz aldatu dira geroztik. Lan handia izan da, hauek ongi barneratu ondoren nahi genuen kolorea eman ahal izateko; soinuak landu eta parte batzuk gehitu ditugu. Produkzio lana sakondu nahi genuen lehen lanarekin konparatuz. Estudiora iristean jadanik bagenekien zer emaitza lortu nahi genuen.
EPHER: Bestalde, egia da konfinamenduak kantu batzuen konposatzeko bide berriak ireki dizkigula ere. Bakoitza bere aldetik proposamenen igortzen ibili da eta horrek ere aniztasun bat ekarri dio lanari.

Produkzio lana aipatu baituzue, egia da aldaketa nabarmena badela soinuaren aldetik. Lehen aldiz, kanpoko norbaiten laguntza izan duzue grabaketarentzat. Nolakoa izan da James Morgan-ekin izandako esperientzia?
ETXEBERRI: Urgatz taldeko lagunek bideratu gintuzten Jamesengana, beren azken diskoa (Hori, 2018) harekin grabatu zutelako eta anitz gustatu zitzaigulako. Kokinkeriak fini-rekin zuzentasun eta xumetasun bat bilatzen genuen; hemen aldiz, kantuek produkzio handiagoa behar zuten soinuaren aldetik.
EPHER: Ongi pasa dugu, giro lasaian nahiz eta aurreikusi baino denbora gehiago behar izan dugun honen burutzeko.
ETXEBERRI: Jamesek erran zigun emaitzarekin denak %100 kontent izan arte ez zuela proiektua bukatutzat emanen!

Amaiurrek bere lehen nobela atera du aurten (Profeten iruzurra, Maiatz). Zuen kantuetako hitzak ere berak idazten ditu? Zertaz ari dira?
EPHER: Lehen diskoan zein bigarrenean, kantuak sortzerakoan beti musikatik abiatu gara. Testu batzuk kronologikoki musika aitzin idatziak zirelarik ere, musika izan da abiapuntu, eta ondotik gustuko genuen testua integratu izan dugu kantuari. Lehen lanean bezala, hitzen idazketa partekatua izan da, hau da, batzuk kolektiboki idatzi ditugu eta besteak nihaurk (“Uhin galduen ziliporta”, “Zitokinen ortzantza”, “Bankarrot!”, “Logale”, “Ameslariak”).

Musikari lehentasuna ematen badiogu ere, horrek ez du erran nahi hitzena arrunt bigarren planoko afera denik. Zurruntasunetik edo aldarrikapenetatik at, jostatzeko parada ere bada guretzat. “Beroketa funklimatikoa”-n adibidez, berriz ere idazketa automatikoa erabili dugu, aitzineko lanari begi kliska eginez bai musikalki eta bai hitzetan (“Uretan gluglu”-rekin bezala). Allandek aipatu du lehenago, disko honekin istorio bat kontatu nahi genuela. Istorioaren gorabeherak aski argi genituen musikalki eta jorratu nahi genituen gaiak ere bai. Uste dut kaos handi honetan batasun azkar bat badela, eta entzunaldiak errepikatuz harrapa daitekeela. Lehen kantuetan eskala jokoak badira giza-gorputzen zeluletatik unibertsoko zilo beltzetaraino, Mungua ulertu ahal izateko betaurreko ezberdinak behar direlako. Ondotik heldu da “Teoriak”, ziurtamenen puskatzera. “Bankarrot!”en dirua eta ustelkeria aipatzen dira, “Ameslariak”-en maitasuna… Eta bistan da, bidaia espaziala proposatzen dugunez, zientzia fikzioaren erreferentzien itzala ere sendi da musikan zein hitzetan. Oro har, gure bilaketaren eta bilakaeraren istorioa kontatzen dute kantuek.

Estetikaren inguruko lan berezia egin duzue ere. Diskoko azala eta “Zitokinen ortzantza” lehen singlearen bideoklipa Camille Orain-ek diseinatu ditu…
EPHER: Kolore ubela biziki presente izan dugu gogoan konposizioan murgildu garenetik eta diseinuan hori agertarazi nahi genuen.
ETXEBERRI: Gaur egun, entzulearengana iristeko bideoa beharrezkoa da. Egitekotan zerbait landua nahi genuen, gu jotzen agertu gabe, diskoaren hari beretik istorio bat kontatuz. Espazioan gertatzen denez naturala iruditu zaigu animaziozko kliparena. Eta emaitzarekin biziki kontent gara.
EPHER: “Zitokinen ortzantza” hautatu dugu bihurgunea ongi markatzen duelako. Gainera badu alde epiko bat, eta denek biziki egokia atzematen genuen diskoarekin adierazi nahi genuena honekin ilustratzeko.

Autoekoizpena. Zuentzat hautu bat da edo ezinbesteko aterabidea zuen musika plazaratzeko?
ETXEBERRI: Dudak izan ditugu label batekin lan egin ala ez, baina kantuak prest ziren eta nahi genituen ahal bezain laster plazaratu, askatasun osoa atxikiz.

Lana streaming plataforma ezberdinetan ezarri duzue entzungai. Euskarri fisikoan lortzeko parada izanen da? Nola banatuko duzue?
EPHER: Bai, arazoak izan ditugu inprimategiarekin, baina urriaren 16ko aurkezpen bestarentzat [Izpurako Faustin Bentaberri gelan, Kuartz bikotearekin batera] prest izanen dira!! Musika dendetan eskuragarri izanen da, bai eta gure kontzertuetan ere.

Beti jakin nahi izan dut: Diabolo Kiwi izena nondik dator?
ETXEBERRI eta EPHER: Talde batek izen bat behar du…

“Egungo taldeek lehengoek baino teknika hobea erakusten dute, baina kopurua behera doa… Musika eszena mitifikatzen dugu eta punk espiritua alde batera uzten”

Kultura alor desberdinetan biziki inplikatuak zarete, zer ikuspegi duzue euskal musikaren eta orokorki euskal kulturaren egoeraz?
EPHER: Berri Txarrak-ek utzi duenetik mastodonte bat desagertu da. Zaleak espekulatzen hasi ginen jakiteko zeinek “segida” hartuko zuen. Atxagak ere azken nobela omen du. Eta zer erran euskararen egoerari buruz? Pandemiak panoramaren irakurketa trabatzen du, eta are gehiago, pandemiak aldaketa anitz ekarriko du. Krisi honek bestelako krisi sozial, kultural eta politiko bat ezkutatu du, lehenagotik errotzen hasia zena. Baina horrek, gure belaunaldiak doi-doia ezagutu duen ustezko urrezko aroaren itzaletik edo nostalgia batean itotzeko arriskutik bederen urrunduko gaitu, bide berrien jorratzera bultzatuz. Hats eta espazio berriak beharko ditu gure hizkuntzak, eta hori, besteak beste kultur esparrutik lan dezakegula sinesten dut.

Zehazkiago, ipar Euskal Herriko euskal eszena nola ikusten duzue?
ETXEBERRI: Ipar Euskal Herrian musikari anitz bada. Zorte handia dugu haurrek kalitatezko musika eskoletan ikasi ahal izatea, eta gainera euskaraz gero eta gehiago. Baina anitzentzat ez doa haratago, eta musikaren praktika ganbaran gelditzen da, ezkutuan. Maiz entzun izan dut gaur egungo musika taldeek lehengoek baino teknika maila hobea erakusten dutela, lehen kontzertura jadanik prest heldu direla. Aldiz, taldeen kopurua behera doa… Uste dut musika eszena mitifikatzen dugula eta punk espiritua alde batera uzten. Ausardia hori berreskuratu behar genuke eta musikari gazteen arteko topaketak bultzatu.

Berri Txarrak-en lehen partea egina duzue Kobetamendin, Herri Urratseko kantua ere bai. Kontzertu franko emateko aukera izan duzue. Lehen disko luzea grabatu duzue… Zer izanen dira Diabolo Kiwi-ren ondoko urratsak?
ETXEBERRI: Gure ibilbidea egunez egun pentsatzen dugu eta eskainiak zaizkigun aukerak hartzen ditugu. Orain plazaratutakoa aurkeztuko dugu eta biharkoa biharko. Ez ditugu ideiak eskas! Atzerrira joateko gogoa dugu, publiko berri batzuengana iristeko.

Hitzak eta musika eskuz-esku beraz, eta disko bereko kantuak ere berdin. Musika entzuteko gaur egungo moduak ikusita, ikuspegi nostalgiko samarra izan daiteke, baina disko on batean hala izan behar du. Egiazko lotura bat, logika bat behar da kantuen artean. Eraikuntza narratibo bat bada horren gibelean. Hala gertatzen da aipatu “Jo!”-ren eta justu aitzin datorren “Zein”-en artean. Bi zati horien arteko lotura organikoa da. Lehenaren azken notak entzun orduko, ondokoaren lehenak txistukatzen harrapatuko duzu zure burua. Lehenak lehenbiziko kolpea ematen badu, bigarrenak iltzea belarrian oraino gehiago sarrarazten du, diskoko une potenteenera heltzeko.

“Hil da jainkoa” eta lehen diskoa
Diskoaren erditsu alde honaino heldurik, altzariak leihotik botatzeko gogoa sartzen bazaigu ere, mungiarrek Esan Ozenki disketxeareakin kaleratu bigarren iraupen luzeko lan honek mota guztietako sentimenduak pizteko gaitasuna dauka. Bere estreinako diskoan (PI.L.T, Esan Ozenki, 1996) horretan tematu ziren jadanik. Lan hura Euskadi Gaztearen V. Maketa Lehiaketa irabazi ondoren iritsi zen. Rocka, metala eta funk doinuak batu zituzten hor, esperimentazioei ere tartea eskainiz, hala nola garaian batere ohikoak ez ziren teklatuak erabiliz. Hortik aterata den “Hil da Jainkoa” himnoak (eta ez “Bidarraikoa”, Ipar Euskal Herriko zenbait tokitan abestu izan zen bezala) ate dexente zabaldu zizkien eta kontzertu parrasta bat ematen hasi ziren orduan

Txarli Solano, Aitor Abio, Jose Manuel Sampedro eta Rafa Rueda. Argazkia: Manu Lastra

Lehen disko hura bete-betean aurpegian bildu genuenok, bigarrena gaur egun zutikako kontzertuak igurikatzen ditugun modu berean goaitatu genuen, halako ezinegon batekin alegia, eta berriz ere une gogoragarri batzuk bizitzeko itxaropenarekin. 1998ko martxoan beraz, Aitor Abio (teklatuak eta ahotsak), Jose Manuel Sampedro Xanpe (bateria), Rafa Rueda (gitarra eta ahotsak) eta Txarli Solano (baxua) Bizkaiko Unbe mendiko Sagarminaga baserrian eta Deustuko Tio Pete estudioetan bildu ziren Jose Lastrarekin beren diskografiako bigarren atala grabatzera. Ezohiko grabaketa izanik ere, dena nahiko bizkor joan zen: diskoaren grabaketa eta nahasketa hilabete bateko kontua izan ziren. “Sagarminagan hegaz” abestian entzun daitezkeen txori kantuak kanpoan grabatu zituzten, bai eta gitarrak oihanean ere. Tio Pete estudioan ere, kanpora atera omen ziren ahotsen grabatzeko. “Grabazioa esperimentala izan da. Ez dugu lehen diskoko freskotasuna galdu nahi izan, baina aldi berean esperimentazioaren arriskua gureganatu nahi izan dugu”, kontatu zuen Rafa Ruedak diskoa aurkezteko Bilbon garaian eman prentsaurrekoan.

Joseba Poncek egin zuen diskoaren azala.

Diskoa zabaltzen duen kantuaren hastapenetik, lasaitu gara. Lehen diskoko single guztiz goraipatuaren pisua arin egin zaie. Bozina, zilogailu, txistu distortsionatu eta beste hotsez osatu sartze horrek berresten du esperimentazioa ADNean txertatua daukala eta taldea ez dela lortutakoarekin konformatuko. Jarraitzen dion “Automatak bezela” abestiko lehen minutua igaro eta, hona diskoko lehen ekaitzaldia. Hortan ere maisu da PI.L.T. Inork baino hobeki daki zati lasaiak une basati primitiboekin aldizkatzen. Segundu bakar batez zuritik beltzera iragaiteko gaitasun hori ez zaio edozeini emana.

Eta beti grisez…
Mungiarrek beste gaitasun bat badute baina: grisaren ñabardura guztiak margotzen dakite. Alabaina, mikrofonoa sostengatzeko gailu bat erakusten duen eta Joseba Poncerekin landu azalaren kolore nagusiak erakutsi bezala, disko hau hobekien ilustratzen duen kolorea grisa da. Kolore gabeko garai bat, garai grisa ote? Igor Martin de Vidales-en hitzak dituen kantuak ez du hortaz zalantza handirik. Deskribitzen duen egoera sozial eta politikoak ere ez. Hara Rafa Ruedak zioena diskoa alderik alde zeharkatzen duen koloreaz galdetzean: “Uste dut, alde batetik garaia grisa delako, eta bestetik, gure musikak horrelako koloreak iradokitzen dituelako”. Kolaboratzaileek sortu letrei, hiriaren, zikintasunaren kolorea darie, eta “Ta beti grisez”-ek gauzak behin betiko trinkatzen ditu. Kantuak groove izugarria dauka, Ampeg anplifikadoretik atera Txarli Solanoren baxuaren soinua eta Txanperen bateria zalapartatsuarena lagun. Jadanik lehen diskoan kolaboratu zuen Unai Iturriagaren hitzek preso baten egunerokotasuna kontatzen digute eta ahots distortsionatuak lau pareta grisen artean izatearen sentsazio hori areagotu bertzerik ez du egiten. Zalantzarik gabe, orain artekoa gris argia baldin bazen, oraingoa zeharo iluna da.

Disko hau hobekien ilustratzen duen kolorea grisa da. Letrei, hiriaren, zikintasunaren kolorea darie. Taldek grisaren ñabardura guztiak margotzen daki

Aipaturiko “Zein” eta “Jo!” sutsuen ondotik, erritmoa zertxobait lasaitzen da. Giro mehatxugarriak hor jarraitzen du haatik, piano batez lagundua eta diskoari izena ematen dion “Denbora” kantu goxoan ere. Bere melodia eraginkorrari eta pop sentikor kutsu horri esker, urteak airez-aire gainditu dituen kantua. Nola ez, denboraren kontzeptua nahiko presentea da diskoan zehar, izan hitzetan ala kantuen giroan, “90″ izeneko abestia lekuko. 90 urteko bi pertsonaren arteko amodio istorioa kontatzen zaigu hemen, Joakin Picazaren bukaerako gitarraren solo negartiak ederki asko azpimarratzen duena. Melodikoa izanik ere, zati honek ere alde ilun bat badauka, Rafa Ruedak idatzi kantu anitzetan gertatu bezala. “Itsutuko naiz”-en funk eta metal doinuek aldiz, lehen diskoko girora eramaten gaituzte, lelo itsaskor eta guzti. Inguratzen gaituena ikustea baino, hobe itsu gelditzea batzuetan. Bizi dugun garaian, neke da bertze zerbait pentsatzea. Ez pentsa halere, PI.L.T-ek jota gelditzeko asmoa duenik. Dena da esperimentaziorako gai, dena da jostatzeko aitzaki, abestiaren bukaerako soinu bolumen aldaketek frogatu bezala.

Bigarren CD honen zortzigarren kantua, taldearen kantutegiko zati enblematikoenetarik bat da. “Hotzez minduta”-k dena badu: Ruedaren ahotsaren sentsibilitatea, melodia, riff metaleroaren leherketa, apainketa elektroniko dotoreak… “Hotzez minduta gogoratzen dut zein gozo dan sua”. Beharbada giroz aldatzeko duten gaitasun paregabe hori hobekien islatzen duen kantua da.

Aitortu behar da. Denbora bere garaian arrunt aitzinean zen talde baten diskoa da. PI.L.T-koek ikutu elektronikoz janzten jakin dute, konfinamendu garaian asperturik, teklatu vintage-rekin saltseatzen ibili diren artista guzti horiek baino askoz lehenago. Aski bitxiki halere, Rafa Ruedak zera zioen 1998an: “Disko honetan saiatu gara gutxi erabiltzen. Uste dugu makinekin nahiko arriskutsua dela lan egitea. Ordenadoreek eta makinek milaka aukera dituzte eta arriskua da zuk makina kontrolatu beharrean, makinak zu kontrolatzea.” Hortaz, makinak, Aitor Abioren sintetizadoreak nagusiki, ezagutzen dituzten heinean baliatu dituzte. Diskoa entzunez bestelako inpresio bat izaten ahal bada ere, sanplerrik ez dute erabili adibidez.

Metal disko bat baino gehiago
11 kantuz osatzen den 50 minutuko obra honetan, lurralde berriak ikertzeko etengabeko gogoa nabarmena da. Estreinako lan haren arrakasta egin zuten osagai nagusiak atxikiz, taldea urrunago joan da, disko aberatsagoa eta iraunkorragoa lortzeko. Denbora-k beste konplexutasun bat badauka, baina gehiegikerian lerratu gabe. Horrez gain, melodiek tarte handia dute diskoan. Metal disko bat izanik ere, harmonikoki eta melodikoki, hainbat kantu pop kutsukoak dira. Disko ilun, baina denbora berean intimista batekin, Pi.L.T-ek metalzaleak ez zirenak musika horretara hurbilarazteko meritua eta gaitasuna izan du. Hemen, ahotsa bada, berunezko riffak badira, aztoratzeko moduko bateria, baxu indartsu eta zehatza ere, teklatuen erabilpen egokia, baina bereziki kantuak badira. Lan hau perfekzio abalantxa bat da. Zenbakien diktadura gupidagabeak dio lehen diskoa baino gutxiago saldu zela. Tira, The Velvet Underground and Nico (1967) ere arras gutti saldu omen zen atera zelarik. Sekula ez da berantegi beraz…

Ondoko urteak
Ondotik grabatuak izan diren beste hiru diskoekin —3 (Esan Ozenki, 1999), Minus (Metak, 2002), Game over Metak, 2004)—, itzalik gabeko diskografia utzi digu taldeak eta erreferentzia bat bilakatu da ondoko belaunaldientzat ere, Berri Txarrak-etik Nikkin-era, Sorotan Babies-etik Lotura-raino. Hasieratik, pop melodia sentikorrez eta elektronika esperimentazio ausartez aberastu metal aitzindari bat eskaini du, 90. hamarkadako bigarren zatia bere erara markatuz, bere diskografian zehar metalaren bortizkeriaren eta pop doinuen gozotasuna aldizkatuz. Honezkero, kultuko talde bilakatu da, bai Euskal Herrian bai harago ere, Faith No More, Helmet, Korn, Fear Factory eta lagunak zituzten Clawfinger bezalako taldeek osatu puntako metal alternatiboaren familia handian naturalki integratuz.

Taldea desegin ondoan, kideek bide desberdinak hartu dituzte. Hor dago Aitor Abiok Matxura edo Revolta Permanent taldeetan egin bidea edo Gaua estudioan egin lan aparta. Hor daude Rafa Ruedak egin mota guzietako kolaborazioak eta daraman bakarkako bide paregabea ere. Artista hauek, beti urrats berriak ematen jarraitu dute, estiloei eta etiketei erreparatu gabe. “PI.L.T, Rafa Berrio zein Mikel Urdangarinen taldeetan estilo desberdinak jorratu arren, dena da erritmoa eta melodia. Badago estiloaren arabera musikariak sailkatzeko joera. Baina,ni hori apurtzearen alde nago”, aitortu zuen 2017/2018ko Entzun! disko-liburuan irakur daitekeen elkarrizketa batean. Bakarka kaleratu duen Rueda (Zart) azken lanean ere ez da esperimentaziorik falta izan. Urte batzuk lehenago metalarekin gertatu bezala, oraingoan Euskal Herriko pop eszena da ostiko galanta bildu duena. Abisatu zuten. PI.L.Teko musikariak beti prest dira gure musika eszena aurpegian jotzeko.

Roberto Mosok egin zuen ‘Dena ongi dabil’ diskoaren azala.

‘Bostak bat‘ eta 80ko hamarkada bukaerako oihartzunak
80ko eta 90eko hamarkadetan, herriko besten karietara antolatu kontzertuaz gain, Sarako (Lapurdi) musikazaleok bi hitzordu nagusi genituen urtetik urtera errepikatzen zirenak. Bata, Herri Urrats bezperako kontzertua zen. Ipar Euskal Herriko ikastolen hitzordu nagusiaren bezperan, ehunka gazte biltzen ziren Senpereko aintzirara hurbildu aitzin. Beste hitzordua, hamar bat egun lehenago Olhain ikastolak eta Etxola Gaztetxeak antolatu Gau Pasa genuen. Zarama behin baino gehiagotan aritu zen hor. Santurtziarrek anitz maite zuten Ipar Euskal Herrian jotzea eta hemen gaindi jarraitzaile fidel andana bat baitzituzten. 1994an taldea despeditu zelarik, Roberto Mosok zera aitortu zuen Euskaldunon Egunkaria-ri eskaini elkarrizketa batean: “Egun gehien mintzen nauena hori da, Ipar Euskal Herriko ekitaldiak uztea, oso giro polita, kantaldiak ondo antolatuak. [...]. Giroa konparaezina da erabat. Jaietan daudenean batez ere, asko maite dut beste aldea”.

Maiatzaren Lehenaren bezpera batez beraz, Bostak bat diskoa (1989) aurkeztera etorri zitzaizkigun. Eszenatoki gainean taldea bikain ari da. Mosoren mugitzeko modu desartikulatua guztiz liluragarria zaigu. Bere ahots mehe, garden eta nahastezina zuzenean preziatzea, eztiaren pare da gure nerabe belarrientzat. Ahots indartsua du, baina melodikoa eta oso sentibera ere bai. Barneraino hunkitzen zaituen horietakoa.

Taldeak punk jarrera dauka, baina estereotipoetan erori gabe: “Do it yourself leloak gauza askotarako nirea jarraitzen du izaten. Arlo estetikoak ez zitzaizkidan eta ez zaizkit horrenbeste interesatzen”, kontatu zuen Mosok berak 2013ko Entzun! disko-liburuan.

Ordukotzat, Zarama talde heldua zen. Bere eginbeharra ederki kontrolatzen zuen. Bere indarraz seguru agertzen zen. Alta, taldeko abeslariari disko hura ez zitzaion hainbeste gustatu. “Hutsik geratu zen diskoa”, idatzi zuen 2004an Hilargi Ediciones argitaletxearekin kaleratu Loreak Zaraman-Rock erradikal egunak liburuan. Iduriz, bere taldekideek ez zuten iritzi hori partekatzen. Konforme, Zaramaren rock-opera partikularra sortzeko saiakerak porrot egin zuen. Halere, diskoaren soinua garbiagoa, poperoagoa, mihi gaiztoek erranen lukete “bigunagoa” izanik ere,  Robertok inoiz baino hobeki abesten du eta diskoak kantu zoragarriak biltzen ditu. Berak salbatuko lituzkeenak —”Bostak bat” eta “Dominus Bobiskum”— baino askoz ere gehiago.

Jakina. Bostak bat-ek desabantaila handi bat bazuen: Dena ongi dabil erraldoiaren ondotik zetorren.

1987an taldeak bere hirugarren diskoa atera zuelarik, jadanik 10 urte iragan ziren punka Ingalaterran eta Estatu Batuetan lehertu zenetik. Nazioarte mailan mugimendu apurtzaile hura iragana zen jadanik. New wave-aren oihartzunak ere itzaltzera ari ziren. Punk-hardcorearen eta rock independentearen garaiak ziren, baina bereziki urte luzeetan mamitutako hip-hoparen eztanda gauzatzear zegoen. Music for the Masses (Depeche Mode), Sister (Sonic Youth), You’re Living All Over Me (Dinosaur Jr), Come On Pilgrim (Pixies) edota Songs About Fucking (Big Black) diskoen urtea izan zen, baina baita Yo! Bum Rush the Show (Public Enemy), Rhyme Pays (Ice-T) eta Paid in Full-ena (Eric B. & Rakim) ere.

Zarama, Irunen 1986. urtean emandako kontzertu batean. (Jon Iraundegi)

Hasiera kalapitatsuetatik, maisulana grabatzeraino
Euskal Herrian aldiz, M-ak bezalako talde bakan batzuk bide berriak urratzen hasiak baziren ere, punkak bere urte hoberenak bizi zituen. Kortatu eta Hertzainak indar betean zeuden eta Zaramak berak 10 urteko bizia izanik ere, hots, eternitate bat bizi erritmo frenetikoa aldarrikatzen zuen mugimendu “iragankor” batentzat, bere disko hoberena ematekoa zuen oraindik.

70eko hamarkadako hastapen biziki zalapartatsuen ondotik, hasieratik musika tresnarik jotzen jakin gabe ere Sex Pistols-en herrialdetik doinu berri aldarrikatzaile eta zirikatzaile haiek Euskal Herrira ekarri eta euskaraz jorratzeko egitasmoa zeukan talde aitzindari gazteak, Egin Rock bezalako lehiaketa desberdinetan parte hartu eta azkenean Indarrez (Discos Suicidas, 1984)  lehen diskoa grabatzeko parada izan zuen.

Dena ongi dabil iritsi zenerako ordea, zorionez, egoera ez zen taldearen hasierako bera. Orduko gatazkak baretu eta rock uhinak Euskal Herri osoa estalia zuen. Gainera, taldea ongi egonkortua zen Roberto Mosorekin ahotsean, Txus Alonso eta Tontxu Tabaresekin gitarretan, Javier Alvarezekin baxuan eta Ernesto Alabarekin baterian. Esku bateko bost eriak nola, Zaramako kideak sekula baino gehiago lotuak ziren elkarri eta hori apailatzen ari ziren kantuetan nabarituko zen.

Bere hirugarren kapitulu diskografikoarekin, boskoteak argi zeukan aitzin-urrats kualitatiboa eman nahi zuela. Bere garaia iritsia zela konbentziturik, eztainezko ezteiak ospatzeko aldaketa bat nahi zuen. Horretarako, Discos Suicidas utzi eta lan berria Elkar diskoetxearekin kaleratzea erabaki zuten. Jose Mari Goikoetxea arduratzen zen orduan zigiluaren eta musikarien arteko harremanaz. Ordurartekoei alderatuta, luxuzkoak ziren baldintzak eskaini zizkien: estudioan, behar zuten denbora guzia hartzen ahalko zuten, bide gastuak eta jatekoa etxeak ordainduko zituen eta gainera Elkarrek zabalkunde ona eta salmentetan puxketa on bat eskainiko zien. Zaramak lehen aldiz ikusi zuen beraz zer zen “arduraz eta presarik gabe grabatzea”, idatzi zuen Roberto Mosok Loreak Zaraman liburuan.

Teknikoki ere, taldea 10 urte lehenago baino askoz trebeagoa zen. Aldaketak aldaketa, hamarkada oso bateko esperientzia zeukan eta bere maisulana grabatzeko prest zegoen.

Estrategia aldaketa emankorra
Estrategia aldaketa emankorra suertatu zen. Elkar diskoetxeak bultzada handia eman zion diskoari. Geroztik gainera, behin baino gehiagotan berrargitaratua izan da. Hala nola, Hertzainak, Itoiz edo Errobi taldeekin egin bezala, 2000. urteen hasieran taldearen sei CDak kutxa batean bilduak argitaratu zituen. 1997an jadanik, Egin egunkariak, Euskal rockeroak CD sortan, Dena ongi dabil urte haietako modako euskarrian lortzeko aukera eskaini zuen. Biltzen dituen abesti gehienak Zaramaren ezagunenetakoak baldin badira ere, ez da taldeak gehien saldu duen diskoa.

Bizkaitarren hirugarren manifestua, Indarrez indartsuan eta garaian puri-purian zegoen Landetako Du Manoir estudioan grabatutako Gaua apurtu arte gaizki ulertuan (Discos Suicidas, 1985) entzundako potentzial guzia berrestera etorri zen, eta bistan da, Jean Phocas soinu-teknikariak ere horretan zer ikusia izan zuen. Instrumentu bakoitzak bere tokia badu hemen. Gitarrek, baxuak, bateriak, ahotsak, koruek eta gainerako ekarpenek, denek ongi sonatzen dute, denak ongi bereizten dira. Bizkitartean, soinua ez da garbiegia. Rock’n roll disko bati eskatzen zaion zikintasun puntu hori ere badauka. Orokorki, produkzioa mamitsuagoa eta modernoagoa da eta ia 35 urte iragan badira ere, grabaketa ongi baino hobeki zahartu da.

Ahotsa ere aitzineko lanetan baino hobeki zaindua izan da eta ordurarte ezagutzen ez genion alde grabeago bat hartzen du tarteka. Eta funtsezkoena beharbada: konposizioak eta melodiak arrunt inspiratuak dira. Emaitza? 35 minutu eskaseko punk-rock LP zuzen baina aberatsa, hainbat kantu ahaztezin utzi dizkiguna. Dena ongi dabil hastetik buru entzun behar da. Badira diskoak bakarrik horrela entzuten direnak, zain barneko injekzio baten moduan hartzen direnak. Roberto Moso erredaktore-buru lukeen garai hartako (ezkerreko) egunkari batean murgilduko bagina bezala entzun behar da. Are gehiago, talde askok ukatzen zuten Euskal Rock Erradikala hura ez da ulertzerik Zaramaren diskografian eta bereziki monumentu honetan osorik murgildu gabe.

‘Dena ongi dabil’ hastetik buru entzun behar da, Roberto Moso erredaktore-buru lukeen garai hartako (ezkerreko) egunkari batean murgilduko bagina bezala

Lanak halako energia kutsakorra dauka. Punkaren garraztasunaren eta popera hurbiltzen diren melodien arteko oreka perfektua da. “Azken portua”-ren punk-rock ilunetik, “Atsoa eta pekinesa” basati eta zuzeneraino, “Erreginen tronua”-ren rock’n rolletik iraganez, aitzineko lanetan baino erritmo aniztasun gehiago bada. Zentzu horretan, Dena ongi dabil amaitzear zegoen 80ko hamarkado punkaren aldaera berriak barneratuak dituen disko bat da. “Kilikiliz ‘kil’ nazazu” da seguraski aniztasun hori hobekien ilustratzen duen kantua. Aski bitxiki, fox-trot giro batean murgilarazten gaitu, Jabier Muguruzaren akordeoiaren laguntza beti preziagarriarekin. Kantuak oroitarazten digu umoreak beti lekuren bat izan duela Zaramaren abestietan. Ez. Punkak ez du beti seriosa izan beharrik.

Himnoak, barra-barra
Txapela kentzeko modukoa da. Obra zabaltzen duen “Ordaindu eta ixilik”-etik “Dena ongi dabil” kantu mitikoraino, guti dira horrelako aniztasuna eta era berean hain koherentzia handia duten diskoak. Kantu bakar bat ere ez da bestearen antzekoa eta, halere, denak oso Dena ongi dabil dira.

Tindersticks taldearen Distractions disko berriari buruz, Stuart A. Staples kantariak zera aitortzen zuen berriki: “Disko bat egitea, bidaia bat da hasiera eta bukaera batekin. Kontaketa berezi horretan tokirik aurkitzen ez duten kantuak damurik gabe baztertuak dira. Hoberenak ere bai”. Disko handirik ez kantu handirik gabe, dena-den. Eta hemen horietarik barra-barra baditugu. Zer erran larunbat arrats bateko manifestaldi aitzineko giroaz ari zaigun “Bihotzak sutan” sutsuaz eta garai hartako Euskal Herria hobeki ezagutzeko ezinbesteko dokumentua bilakatu den bideo-klipaz? Hamabi urte berantago, Gasteizko Betagarri taldeak kantua bertsioneatu zuen 80ko hamarkadako hainbat kantu enblematikoren bertsioz osatu 80/00 diskoan. Urteak airez-aire zeharkatu dituen Zaramaren ikurretarik bat da, honezkero.

Eta zer konta langileen egunaren bezperan, ez bakarrik Saran baina Euskal Herriko hainbat plazatan ere halako oihartzun berezia hartzen zuen eta LParen “Kontra” aldea zabaltzen duen “Maiatzaren Lehena” abesti panfletoaz? “Belaunikaturik bizitzea baino, beti izango da hobe zutik amaitzea, lurra izan beharko lantzen duenarentzat, munduko langile elkar gaitezen ba”. Bere aldetik, aski argi gelditu ez balitz, “Atsoa eta pekinesa” biziak ere mutil hauek klase borrokarako benetan prest direla oraindik garbiago uzten du. Kantu hauek edozeinen barneko iraultzaile sen izkutua zartarazteko gaitasuna duten molotov koktelak dira. Garai bateko egiazko ereserkiak, 80ko hamarkadako soinu bandaren ezinbesteko pasarteak.

Kantu hauek edozeinen barneko iraultzaile sen izkutua zartarazteko gaitasuna duten molotov koktelak dira. Garai bateko egiazko ereserkiak

Musikariek komunikabideek guti lantzen dituzten gizarte arazo batzuk aipa ditzakete. Egokitu zaien garaiko kronikatzaileak izan daitezke. Aldaketa sustatzeko parada badute. Zarama horretan aritu da ere, irrati libre edo fanzine baten gisa, errealitate ezkutatu hori lau haizetara ezagutarazteko asmoz. Oroitu behar da Roberto Moso lanbidez Radio Euskadiko kazetaria zela orduan. Prentsaurrekoetara joaten zen, manifestaldiak jarraitzen zituen. Lanbideak urrezko ekaia eskaintzen zion kantuen gaiak aurkitzeko eta beren hitzak moldatzeko orduan.

Argi da. Punk musikaren bortizkeria eta bapatekotasuna ezin hobeki uztartzen ziren bizkaitarrek zabaldu nahi zituzten mezuekin. Modu horretan, Dena ongi dabil disko politiko bat bezala ikus daiteke. Salaketak egiten ditu, Roberto Mosok berak landu azal ikusgarriak ere hori erakusten du, disko honekin konzientziak iratzartzera etorri direla. Baina dena ez da galdua. Mundu berri baten itxaropena ere aldarrikatzen dute.

Punk musikaren bortizkeria eta bapatekotasuna ezin hobeki uztartzen ziren zabaldu nahi zituzten mezuekin. Disko politiko bat bezala ikus daiteke

Egia. Dena ongi dabil-ek beldurrik gabe aurre egiten zien gehiegi luzatzen ari zen transizio demokratikoaren garaiko kezka nagusiei. Baina ez hori bakarrik. Taldekideen eta bereziki Roberto Mosoren kezka pertsonalei ere oihartzun egin die. Hor dago adibidez, ezinezko amodioaz ari zaigun “Euritan” ilun eta hunkigarria. Hori izan zen Egin egunkariak 1987ko Bat, Bi, Hiru… Hamar! bildumarako hautatu zuen kantua. Harribitxi bat, zorionez bilduma historiko hari esker belarri gehiagotara iristeko aukera izanen zuena.

Letra gehienak Moso jaunak berak idatzi zituen, Granada ondoko Santa Fe herrian, taldea inguru haietan jotzen ibili zen garaian. Orokorki, Euskal Herri industrialaren karriketako usaina baldin badute ere, aski bitxiki, gehienak bake giroan eta naturarekin bat eginez sortuak izan dira. Azpimarratzekoa da “Kilikiliz ‘kil’ nazazu” eta “Erreginen tronua”-renak Jesus Etxezarraga eta Jorge Cerratorenak direla, hurrenez hurrez. “Azken portua”ren hitzak berriz, Edorta Jimenez poetarenak dira. Zaramako kideak jada ez hain euskaldunberriak izanik ere, Jon Etxebarrik eta Idoia Jauregik lagundu zituzten hitzak euskara literario batetik karrikako euskara txukun eta jator batera pasatzen. Taldeak gauzak ahal bezain ongi egin nahi zituenaren eta disko honekin zuen anbizioaren froga bat gehiago.

Disko bat baino gehiago
Dena ongi dabil diskoa, baina “Dena ongi dabil” kantua ere. Lan osoari izena ematen dion epilogo ironikoa, Iosu Exposito Eskorbuto taldeko kide eta Zaramaren baxu jole ohiak sortu zuen. Militarren urrats-hotsekin hasten den kantua Eskorbutok berak bertsioneatu zuen gazteleraz eta urte batzuk beranduago MCD talde bilbotarrak ere bai. Kantu hau eta bide batez diskoa ixten duten irrati soinu artxiboak biltzeko, taldeak Robertoren Radio Euskadiko lankideen laguntza izan zuen. Horrela, Armando Duquek muntatu zuen obra ezin hobeki borobiltzen duen azkeneko soinu muntaketa hura, John Waynek 1960ko The Alamo filmean independentziari egin gorazarre famatua eta guzti.

Hori guti balitz, Expositok beste kanta bat egin zion Zaramari: “Elkarrekin” punk-rockeroa, lagun bat galbidean izateak sortzen duen atsekabea kontatzen duena. “Elkarrekin jaietan, bataila guztietan, une txar eta onetan, ta orain etsi duzu”. Puzzleko ezinbesteko bi pieza, katedraleko bi zutoin, Staples jaunaren erranak ederki konfirmatzera datozenak.

Dena ongi dabil maisulanaren ondotik, estudioko beste hiru disko eta “Iñaki, ze urrun dagoen Kamerun” hit-a etorriko ziren. Gauzak zer diren. Musikalki punk-rocketik hain urrun izanik ere (Kamerun baino askoz urrunago), hain segur Zaramaren kantu ezagunena da gaur egun. Berantago, 1995eko Santurtziko despedida eta 2009ko itzulera izan ziren.

Idoloak ez dira hain erraz hiltzen. Lapurdin, 2012ko Herri Urrats goaitatu behar izan genuen Zarama oholtza gainean berriz ikusteko. Denborak bere lan gupidagabea egin du. Bezperan Gau Pasarik ez. Ikastolaren alde patata frijituak prestatzea tokatzen da aurten. Momentu batez txandatik ihes egitea lortu dut halere. Errepertorioan, nola ez, Dena ongi dabil-eko abestiek ohorezko tokia badute. “Euritan”-en lehen akordeak entzutean, bihotza tinkatu zait. Erraz ez, baina idoloak noizbait hil daitezke. Kantuak gelditzen dira, ordea. Lehen aldiz entzun genitueneko karga emozional berarekin. Betirako.

Xabi Strubell eta Anari Alberdi, ‘Habiak’ diskoaren aurkezpen egunean, 2000ko azaroaren 3an. (Berria)

Bakarlari izatetik, talde izatera
Hiru urte lehenago, Anari Alberdik (1970, Azkoitia) bere lehen diskoa kaleratu zuen, hura ere Esan Ozenkiren eskutik. Kantariaren historia urte gutxi batzuk lehenago hasi zen ordea, bateria jole bezala Akauzazte taldeko kide batzuekin osatutako talde batean. Ondotik, ikasle bezala Gasteizera joan eta bateria hango bizitoki ttikira eraman ezinik, gitarra bat erosi eta kantuak egiten hasi zen Jon Maia bertsolari pisukideak animatuta. Historiaren segida ezaguna da: maketa bat Euskadi Gaztea irratira igorri, kantu horiek Fermin Muguruzaren belarri zorrotzetara iritsi eta lehen diskoa grabatzeko tenorea iritsi zitzaion.

Euskal Herriko musikazaleek lehen disko hura sorpresa handiz hartu zuten. Anariren ahotsaren hauskortasunak eta zirraragarritasunak harrapatu zituzten lehenik. Doinu akustiko batzuk tarteko, Arabako hiriburuan bakarrik ondu hamar kantu gordin ekarri zizkigun, Xabi Strubell-en gitarra (Dut, Zura) eta Mikel Abrego-ren bateria (Bap!!, Negu Gorriak, -gailü) lagun. Horiez gain, eskusoinua, teklatuak eta, bereziki, txeloa azaltzen ziren, Anariren soinua izanen zena nolazbait zirriborratuz.

Ezusteko eder haren ondotik, milurteko berriarekin batera iritsi zen beraz, Habiak izeneko bigarren iraupen luzeko lana. Lehengoarentzat ez bezala, oraingoan abestiak diskoaren helburuarekin eginak izan ziren. Kantuak sortzeko unean berean, xedea bigarren bilduma osatzea zuela, alegia. Abestiak beraz, taldekideek entseguetan egin ekarpen desberdinez landurik eraman zituen estudiora.

Mikel eta Eneko Abrego anaiek egin zuten azalaren diseinua.

Bere kantuak dimentsio berri batera eramateko, Anarik Euskal Herriko musikari hoberenez inguratzen jakin zuela, begi bistakoa da. Aipaturiko Xabi Strubell eta Mikel Abrego eskarmentudunez gain, Bap!! taldean ibilitako Xabier Olazabal Drake-ren laguntza izan zuten grabaketarako. Andoaingo hardcore talde mitikoaren baxuaren soinua Zuria beltzez (Basati Diskak, 1992) edota Lehertzeko garaia (Esan Ozenki, 1994) diskoetan gozatu duenak ederki daki horrek berak beste betetasun bat emanen diola taldearen musikari. Baina laguntzaileen zerrenda ez da horretan amaitzen. Estudioan izan ziren ere Jon Oiartzun Jomes (zerra melodikoa eta Hammond teklatua), Mikel Azpiroz (Hammond teklatua), Xabier Zeberio (biolina) eta Pello Ramirez (biolontxeloa). Hori gutxi balitz, ahotsetan ere beste kolaborazio batzuk izan ziren, hala nola Petti, Ruper Ordorika eta Asier Zulueta Zulu-renak. Denak ere Euskal Herriko eta haragoko musika panoraman arrunt errespetatuak.

Elektrikotasunaren eta akustikotasunaren arteko oreka perfektua
Diskoa 12 egunez grabatu zuten Andoaingo Garate estudioetan, lehen lanaren ekoizpenaz arduratu zen Kaki Arkarazo musikari (M-ak, Negu Gorriak, Nación Reixa) eta soinu ekoizlearen ardurapean. Honek kantuak halako soinu grabe eta potolo batez jantzi zituen, baina bereziki —eta garrantzitsuena da, agian—, hauen indar emozionala sublimatzen jakin zuen. Erran behar da lana zertxobait erraztua izan zitzaiola, Anarik Nick Caveren zuzeneko diskoa (Live Seeds, 1993) entzunarazi ziolako, nolako soinua nahi zuen hobeki uler zezan. Denborarekin Anariri lan hartako soinua gehiago ez gustatzea ulergarria da. Heldutasunera heltzean, denoi gertatu zaigu haur garaiko bizioren bat batere gehiago ez preziatzea, urte batzuk lehenago egin bekatu bat memoriatik ezabatu nahi izatea. Egina zitzaion eskaria kontuan harturik halere, Kaki Arkarazok bete-betean asmatu zuen. Australiar erraldoiarekin antzekotasun apur bat izateko ez baita nahikoa piano bat edo Hammond bat baliatzea. Hemen, ederki lortu du elektrikotasuna eta akustikotasuna uztartzen eta diskoari batasun bat ematen. Zentzu horretan, Habiak disko orekatua da. Alde batetik, kantatu daitezkeen kantu melodikoak baditu. “Zubiak”-en «eraikitako zubia, amildegi egin zaiguuuu…» errepika ez ote da dutxapean abesteko modukoa? Kantua hori baino askoz gehiago da noski, erritmo aldaketa eta bukaera apokaliptikoa dakartzan gitarra doinu idor hori lekuko… Hor dago ere “Bihotza galdu dut”, bals itxurako singlea eta dutxapean baino, euripean ero moduan kantatzeko gogoa ematen duena («eta euria ari du aspaldi ez bezala…»). Anariren klasiko handienetariko bat honezkero.

Disko orekatua da ‘Habiak’. Kantatu daitezkeen kantu melodikoak ditu batetik, eta eremu ezezagunetara eramateko gaitasuna duten abestiak, bestetik

Baina bestetik, lanak entzulea beste eremu ezezagunetara eramateko eta erosotasunetik jalgiarazteko gaitasuna duten abestiak biltzen ditu. Diskoa hesten duen “Itsas-erauntsiak” mehatxukorraren kasua da, bere perkusio, piano eta urruneko azpiko ahots horrekin. Gauza bera erran daiteke giro ilun eta hotzeko “Aztarnak” abestiaz, Jomes-en zerraren soinuak neguko haize hotz eta sarkorraren firfira gogora ekartzen digula. Zalantzarik gabe, duela pare bat minutu euripean baldin baginen, hemen elurteak zeharo harrapaturik gelditzen gara. Nolanahi ere, errepertorioaren aniztasun hau artista aske baten marka da. Etiketa bakar batekin definitzen ahalko ez den nortasun handiko musikari baten marka.

Melodia, hitzak kantatzeko bide bezala
Desberdintasuna berehala antzematen da. Lehengo disko haren aldean, Habiak-ek talde soinu sendoagoa dauka eta elektrikoagoa da. Abestiak desberdinki landuak izan dira eta soinuan hori nabari da. “Lehenengo diskoan kantuek harrapatu ninduten, eta oraingo honetan ni joan naiz kantuen bila”, zioen 2000. urtean Euskaldunon Egunkaria-ri egin elkarrizketa batean. Hortaz, diferentzia sormen prozesuan berean abiatzen da. Hemendik goiti, Anari talde bat izanen da, rock talde bat, nahiz bere ibilbide guzian kantuak berak bakarrik bere gitarrarekin defendatzeko nahikeria hori atxiki duen beti. Kantu on bat hori baita ere. Apaingarririk gabe ere bere kalitatea mantentzeko gai izan behar du.

Aldi honetan beraz, ahotsa osagai bat da besteen artean. Soinu tresnak ez dira bakarrik hor horren apaintzeko. Harekin osoki bat egiten dute. Diskoa zabaltzen duen eta lehertzeraino in crescendo doan “Habiak” abestitik, Ruper Ordorikaren ahotsa lagun, tentsioa gailurreraino daraman “Geuk piztutako suak”-eraino, ahotsek eta soinu tresnek errotik bat egiten dute. Hori talde oso baten lanari esker lortzen da. Funtsean, konponketetan ere nabari da lan kolektibo baten emaitza dela hau. Interpretazio mailan gainera, Anariren ahotsa zertxobait seguruagoa agertzen da eta erregistro ezberdinetan erosoago dirudi. Noski, estreinako lan hartarik hona, esperientziaren eta eskarmentuaren onurak begi bistakoak dira. Tarte horretan eskaini kontzertuek taldearen soinua sendotzen lagundu dutela ukaezina da.

Baina Anarirentzat, hitzak melodia bezain garrantzitsuak dira, edo gehiago. «Melodia, niretzat, hitzak kantatzeko bidea da», zioen 2015ean Entzun! liburuan agertu elkarrizketa batean. Hastapenetik gertatu bezala, hemen ere testuak ez dira autiobiografikoak. Burutapen eta sentsazio pertsonalak dira nagusi. Hori bai, tonua zertxobait aldatu da. “Estreinako diskoaren hitzak espontaneoak ziren oso, bigarren lan honetan berriz, askoz gehiago landu ditut”, zioen orduan. Hainbat kantutan, bikote harremanei buruzko gogoetak azaltzen dira. «Emaidazu eskua eta oinutsik iragango dugu elkarrekin denbora…» abesten du txeloaz, biolinaz eta Pettiren ahots sakonaz jantzitako “Denbora” abesti triste eta hunkigarrian.

Testu gehienak Anarik berak idatzi baldin zituen ere, kolaboratzaile batzuk izan zituen, hala nola, Ilunpeko Printzea-ren mundura hurbilarazten gaituen “Amultsu dator iluna” eta “Ekilibristak” abestietako letrak Juan Luis Zabala idazle eta kazetariarenak dira. “Zuganako bideak” pop-rock itxurako kantu labur eta dantzagarriarenak aldiz (bai, bai, probatu!), Jon Maiarekin borobildu dituzte.

Anariren ibilbidea ulertzeko ezinbesteko lana
Anariren «disko berdea» bezala geldituko den lan hartarik hona, gehiegitan “PJ Harvey euskalduna” bezala izendatua izan dena ez da geldirik egon. Ez horixe. Zebra gordinetik (Metak, 2005) gitarrei protagonismoa kentzen dien Zure aurrekari penalak dotorera (Bidehuts, 2015), hainbat disko paregabe kaleratu ditu, etengabe bidezidor berri batzuetatik ibiliz. Lan bakoitzak bere kolore propioa dauka. Bakoitza Anari izeneko puzzlearen pieza bat da. Denak ezinbestekoak dira musikariaren bilakaera ulertzeko. Denak beharrezkoak Anariren unibertsoan barneraino murgiltzeko. Bai, Anari unibertso bat da, ahots batek, melodiek, hitzek, kantuek, ehunka kontzertuk eta milaka zaleek osatzen duten unibertso bat. Komunitate sentimendu azkarra bada Anarizaleen artean. Batzuetan harribitxi hori norberarentzat atxikitzeko, babesteko gogoarekin, baina gehienetan BBC6 Music edo France Inter irratiek zergatik ez duten “Epilogoa” behin ere entzunarazi ulertu ezinik.

Sonic Youth taldeaz galdetzean, Thurston Moorek zioen talde bat bere publikoarengatik gorrotagarri izan zitekeela. Arrazoin du. Zaleak taldearen antzekoak izan ohi dira. Inor gorrotagarririk ez hemen, ordea. Anarizaleek beren kutunaren ibilbideko urrats bakoitza jarraitzen dute, ia itsuki eta konfiantza osoz, ederki baitakite ez diela huts eginen. Justu kontrakoa; diskoz disko, exigentzia maila gorago jartzen du. Irla izan (Bidehuts, 2009), Zure aurrekari penalak eta Epilogo bat (Bidehuts, 2016) horren froga argiak dira.

Anari unibertso bat da, ahots batek, melodiek, hitzek, kantuek, ehunka kontzertuk eta milaka zaleek osatzen duten unibertso bat. Komunitate sentimendu azkarra bada Anarizaleen artean

Habiak ez da bere diskografia jada oparoko lanik goraipatuena. Baliteke denborarekin haren soinua zahartu egin dela, baina Anarik eternitateari eskaini harribitxi guzti horien artean, aitortu behar dut nire gogokoen artean dagoela. Lapurdin zuzenean preziatzeko lehen aukeretarik bat, disko honen aurkezpen kontzertu batean izan genuen, 2002ko apirilaren 19an Baionako La Luna Negra kabareteko giro intimoan hain zuzen. Handik hona, ateak ireki dira, kontzertu parrasta bat izan dira, bai Lapurdin, bai Euskal Herrian, bai hemendik kanpo ere.

Lehen disko hartako freskotasun gozagarriaren konfirmazioa baino askoz gehiago da Habiak. Historia egitera etorria den artista handi baten obra da. Itoiz-etik Bide Ertzean-eraino, batzuk jadanik euskal rockaren esparrua zabaltzen hasiak baziren ere, hamaika kantu hauek izugarri lagundu zuten mende hasierako euskarazko rockaren mugak zabaltzen.

2000. urtean Egunkaria-ri eskaini elkarrizketan, kantariak berak zioen ez zuela bere burua Anari bezala ikusten luzaroan eta ez zuela baztertzen etorkizunean beste zerbait egitea. 20 urte iragan dira eta zorionez, beti kantu eta disko berriak egiten dihardu. Ez dira hainbeste hain ibilbide oparo, luze eta koherentea izan duten artistak. Egunotan beste zuzeneko disko bat kaleratu duen Nick Cave horietarik bat da. Aspaldi du ordea, Anarik ez duela inoren erreferentziaren beharrik bere bide eredugarria jarraitzeko.

Txomin Larronde ‘Txo’ (Ziburu, 1969).

Badu aspaldi musika munduan zabiltzala. Nola hasi zen hau dena?
Aspaldian! Arrunt zahartuko nauzu horrelako galderekin… Ongi oroitzen banaiz, Kanabera taldean hasi nintzen musikan, Xabier Itzaina, Kittu Laskarai eta Fredo Arrabitekin. Igande goiz batez, niregana etorri ziren, talde bat muntatzeko asmoa zutela erranez. Oraino ohean nintzen biharamunekoarekin… Talde hark urte batez iraun zuen eta ondotik Bizkarrezurra osatu genuen Paxkal Indo, Kittu, nire anaia Olivier eta Iñaki Ospitalekin. Demagun 1990 inguruan gertatu zela hori dena… Lauzpabost gitarra akorde ezagutuko nituen orduan. Aski zen orduko! Eta jadanik, kantatzea maite nuen…

Gero Txakun etorri zen, oihartzun franko ukan zuen taldea. Zer ikuspegi duzu garai haietaz?
Txakun mirakulu ttiki bat izan da. Lehenik, denak “dantzaldiko semeak” baikinen, “rockaren semeak” baino gehiago nolabait. Taldekide guztiek musika bera entzuten genuen. Herriko besten eta inguruko kontzertuen influentzia komunak genituen. Bigarrenik, Matthieu Haranboure (gitarra apala) izan ezik, denak autodidaktak baikinen musika alorrean. Halere, sekulako duende bat bazen elkarrekin biltzen ginelarik. Magikoa zen. Elkarren artean, izigarri ongi konpontzen ginen eta osatzen genuen elkar, nahiz eta arrunt desberdinak izan. Paxkal Indo eta biok kostaldekoak ginen, ni ziburutarra eta bera donibandarra. Patxi [Arotzarena] hazpandarra zen, Matiao kanboarra, Daniel [Ondikole] bidarraitarra eta Kittof [Amorena] senpertarra. Gainera, garai hartan hautatu genuen musikaren kolorea eta estiloa guziz desberdinak ziren Euskal Herrian jorratzen ziren musika joerei begira. Bakoitzak bere gustu pertsonalak zituen. Negu Gorriak maite genuen, Su Ta Gar, Itoiz ala Hertzainak, baina Oskorri, Benito Lertxundi edo Mikel Laboa ere. Hori dena shaker batean nahasiz gero, Txakun lortzen da. Freskotasun zuku bat. Gogoa eta baikorkeria arrunta genuen, nahiz eta Euskal Herriko giroa txarra izan garai hartan. Aire eskasez, beharbada… Hamarkada hori sekulakoa izan da, zernahi gisaz. Euskal Herriko garai politena euskal musikarientzat, ez da duda izpirik.

Abentura hori bukatu ondoren, 90eko hamarkadaren bukaeran zure bakarlari proiektua lantzen hasi zinen…
Bai, Txakun berez ito zen orduan. Akidurak eta taldekideetan izan ziren aldaketek magia ebatsi zioten taldeari. Bestalde, herriko plazak gero eta hutsagoak ziren, delako tekno edo bakalaoaren kolonialismo kulturalagatik… Kasik bat-batean, gazteek diskoteketara joateko asmo berria izan zuten. Nire ikuspuntutik, kokainak ere badu zer ikusirik afera honekin. Giroa ilundu zen ere, bat-batean. Lehengo freskotasun hori doi bat epeldu eta moteldu zen. Belaunaldi aldaketa hori fisikoki ikusten zen eszenatoki gainetik. Hots, rockanrolaren lehen heriotz ttikia… Nire aldetik, sakelan nituen kantu batzuekin maketa bat egin nuen, kasete txar batzuekin erabiltzen genuen magnetofono multipista hura Cubase programarekin ordezkatuz. Ostia, zer iraultza! Nire maketa eskuan (CD bat dedio, garaian amets zitekeen gauzarik ederrena!), diskoetxeengana abiatu nintzen. Elkar interesatua zen, baina haien estudioetan grabatzeko baldintza jarri zuten. Nik ordea, diskoa etxean ekoiztu nahi nuen, ez Donostian… Baionako Agorila argitaletxearekin plazaratu nuen azkenean. Niretzat errazagoa zen, eta gainera, onartu zuten diskoa etxean egin dezadan, Paxkal Indo teknikariarekin. Disko hura betiko lagunarekin egin genuen beraz.

“Txakun mirakulu ttiki bat izan da. Denak dantzaldiko semeak baikinen rockaren semeak baino gehiago, baina sekulako ‘duende’ bat bazen elkarrekin biltzen ginelarik”

Orain Bordagaineko dorretik kaleratu berri duzu. Zer sentsazio duzu? Emaitzarekin pozik ala beren lanaz sekula asetzen ez diren horietakoa zara?
Pozik, bai eta ez… Azkenean, lan hori “igandeko artisau” baten lana da. Kantuak ahal bezain ongi landu ditut, baina egia erran, ez da soinuaren aldetik nahi nuena. Hertsiegia gelditu da, saturatua batzuetan ere… Anitz banuke bermoldatzeko, edo hobeki egiteko. Gertatu da iaz nire buruari agindu niola absolutoki aurten disko bat kaleratuko nuela. Gero, denek badakigu zer kaka meta izan den urte petral hau… Beraz, habil kaka egitera 2020! Egin dut halere, etxean nituen ahalekin. Txo-k bat, Covid-ak huts!

Kantuak nagusiki folk, pop edo rockaren artean ibiltzen dira, baina askoz ere eragin gehiago badirela ageri da. Programazio batzuk ere sartu dituzu… Musikalki lan hori nola definituko zenuke?
Betiko galdera da hori. Jadanik Txakunen garaian, jendeek, kazetariek beti galdera bera egiten ziguten. Ez dut ideia izpirik! Maite dudana egiten dut, edo ahal dudana… Azkenean, etiketa hain baitezpadakoa baldin bada, erantzun hau emanen dizut: pop musika da. Garaian, Jean-Marc Beheretxe zenak (Gazteok, Sustraia) honako hau erran zidan Txakunen lehenbiziko maketa bere garagean grabatzen ari ginela: “Zuek mutikoak, ez duzue rock musika jotzen, pop musika egiten duzue, musika popularra! Biba zuek!”. Hori onartu nuen eta onartzen dut oraindik. Popularra izatea, ez zentzu faltsu edo arruntean, baizik eta zentzu herrikoian. Egia erran, ez dakit gehiegi nire estiloa nola definitu… Eragin asko baditut afrikar eta Ipar Ameriketako black musikatik helduak, hala nola afrobeat, funk, trip hop, elektro edo raparenak. Bestalde, lehen aipatu bezala, herriko dantzaldietan entzun doinuen eragina ere hor da, doaike…

Reggaearen edo dubaren eragina ere nabari da. Maite duzun estilo bat da?
Bai arrunt! Ttikitik hasi nintzen Bob Marley, Toots and the Maytals edo Burning Spear entzuten. Geroxeago animaleko zaflakoa bildu nuen Fela Kutirekin. Kontrarritmo sakon eta sentsual hori odolean sartu zait. Musika, dantza eta hitzak aldarrikatzaileak baitziren ere. Beltzen oihu dolugarriek eta groove-ak biziki hunkitu naute.

Musika anitz entzuten duzu ? Zer entzuten duzu azkenaldian?
Egia erran, ez hainbeste. Nirea… (irriak!) Rapa gero eta gehiago interesatzen zait, baina ez edozein. Entzuten dudan kantuen zerrenda ikusiko bazenu, denetarik bada: Melody Gardot, Betty Davis, Rivals Sons, Foo Fighters… Handienak eta hemengo musika ahantzi gabe. Uda honetan adibidez, nire bainugela osoa berregin dut Joseba Irazokiren musikarekin!

Joseba Irazoki aipatu duzu. Gustuko duzun Euskal Herriko beste talderik ba ote da?
Niko Etxart betidanik anitz maitatu izan dut. Uste dut Euskal Herrian ez dakigula beti preziatzen Nikok proposatu duen soinuaren eta unibertsoaren balorea. Atipikoa da, guztiz. Artista eta gizon handia da. Nire diskotekan toki berezia du eta nire bihotzean ere bai, betiko. Natxo de Felipe ere anitz maite dut, kantari bezala. Eta Mikel Laboa, nola ez. Horiek guztiak, folk musikari dagokionez, nahiz Nikok bi unibertsoak menperatzen dituen, folkarena eta rockarena. Rock munduan, erran bezala, Joseba Irazokiren lana duela guti deskubritu nuen eta berehala erabat maitemindu naiz. Loriatzen nauten artista handienetarik bat da. Zer unibertsoa eta zer maisutasuna! Iker Lauroba ere musikari fina iduritzen zait. Xano eta Ruper Ordorika ere biziki preziatzen ditut.Joseba Tapia arima eta umore handiko gizona da, nahiz eta bere instrumentua ttikia izan (irriak). Old School Funky Family ere anitz gustatzen zait. Belaunaldi berriari dagokionez, nik uste sorkuntza mailan, musikari interesgarrienak eta originalenak Ipar Euskal Herrian kokatzen direla: Paxkal Irigoien, Antton Larrandaburu… Baina egia erran, ez ditut denak ezagutzen

“Ez dakit gehiegi nire estiloa nola definitu… Eragin asko baditut afrikar eta black musikatik helduak, baina herriko dantzaldietan entzun doinuen eragina ere hor da”

Ez den-denak, baina zure kantu gehienak euskaraz dira. Zer harreman duzu euskararekin?
Hori da nire bekatua… Ni euskaldun eraberritua edo berreuskaldundua naiz. 1990. hamarkadan bi barnetegitan izan ondoren hasi nintzen taldearentzat kantuak idazten. Sekulako lana da niretako. Gero, hamabi urtez Euskal Herritik kanpo bizi izan naiz, lehenik Quebecen eta gero Bordele aldean. Han, praktikatzeko paradarik gabe, anitz galdu nuen berriz… Horregatik saiatu nintzen frantsesez idazten, eta konturatu nintzen hori ere landu behar nuela. Nire parte bat baita, nahitanahiez. Orain duela zazpi urte etxera itzuli nintzen eta geroztik saiatzen naiz egunerokoan hitz egiten, baina oraindik zaila zait, idaztea bereziki. Kalakari handia naiz eta hiztegia falta zait! Gehienetan musikarekin hasten naiz konposatzen. Hitzek melodia eta erritmoarekin bat egin behar dute, gai bat garatu behar duzu eta ororen gainetik, horrek denak ahal bezain bat zentzuduna izan behar du bukaeran. Lan zaila da, zinez. Inspirazioa kontuan hartu gabe… Gaiei dagokienez, ez naiz sekula sartu hemengo problematikan, edo gutitan. Batzuek nik baino hobeki egiten baitute eta beharbada jakintsuagoak baitira gai horietan… Gero, eta hori da nire paradoxa arrunta beharbada, betidanik uste izan dut hori joko erraz batean sartzea litzatekeela. Euskalduna izateagatik Euskal Herriko gaia bakarrik aipatzea, behin eta berriz, etengabean… Akitzen nau, eta azkenean solasa ahultzen du. Adibide on baten gisa, Juan Carlos Perezek, dakidanez, ez du sekula aipatzen. Bizitzen du. Eta hor, ate eta leiho guziak idekitzen dira.

Diskora itzul gaitezen, nola izan da honen sortzeko prozesua? Norbaiten laguntza izan duzu ala dena bakarrik landu duzu?
Bakarrik landu dut den-dena. Jakin behar da tresna magiko bat erabiltzen dudala: Reason programa. Tresna horrekin, edozein zati instrumental konposa dezakezu. Badira loop batzuk aitzinetik eginak, baina moldatzen ahal dituzunak ere. Gero, notaka, baxuaren melodiak eraikitzen ditut, pianoak eta abar. Ondotik, ahotsak eta instrumentu ez birtual guziak Cubase programan grabatzen ditut. Duela urte bat, mandolina ttiki bat erosi nuen. Gitarra jole txarra bainaiz betidanik, beste soinu tresna bat probatu nahi nuen, konposaketei beste soinu eta giro bat emateko. Azkenean, mandolina jole txarra nauzue ere! (irriak) Diskoan, kantu batean azaltzen da bakarrik. Diskoko kantu baikorrena da.

“Iratzartzeko tenorea” kantuan, galdetzen duzu: “ze tenorean da iraultzaren tenorea?“. Abesti honetan eta beste batzuetan ere, ageri da bizitzen ari garen egoerari buruzko hausnarketa bat egin duzula. Zer gai sakondu nahi izan duzu bereziki?
Bizi dugun egoera hain pisua eta hain hertsia da, non arnasa ebasten digun, preseski Covidaren antzera. 2019an eta lehenago ere munduan zehar gertatu diren beharrezko borrokak, bai Frantzian, Txilen, Estatu Batuetan edo Hong Kongen adibidez, birusak geldiarazi ditu bat-batean. Batzuek diote botereak duela konplot bat martxan jarri, hain egokia baitzen bat-bateko pandemia zikin hori dena geldiarazteko. Nik ez dut sinisten konplot bat denik. Tenorea da. Dena xehatua da. Dena peko errekara eramana izan da azken muturreraino. Eta zorigaitzez, planetak gurutzatzen dira mementu batez, edo hobeki erran, gure planeta berriz gurutzatzen da. Bere ispiluaren aurrean da. Mundua egoera larrian da, inoiz baino gehiago. Ziklo baten bukaerara helduak gara, bai klima aldetik eta bai sozial aldetik ere. Denbora berean, kapitalismoa bere azken mugara iritsi da. Orain, lehenbailehen, sistema hori irauli behar dugu. Baitezpadakoa da. Ez dugu beste biderik, planeta eta gizakia doi bat babestu nahi baldin baditugu, beranduegi ez bada. Eta ororen gainetik, indibidualistagoak bilakatzen gara. Beti besteak dira atzerritarak, besteak etsaiak. Gu gara atzerritar bihurtu! Etsaiak gu gara. Kontzientzia kolektiboa hiltzen ari da, muturra pantailetan itorik.

“Mundua egoera larrian da, inoiz baino gehiago. Ziklo baten bukaerara helduak gara, bai klima aldetik eta bai sozial aldetik ere. Kapitalismoa bere azken mugara iritsi da”

Disko honetan, zure ahotsaz segur ikusten zaitut. Ematen du interpretazio mailan beste urrats bat egin duzula. Lan berezi bat egin duzu horren inguruan?
Ez batere! Behingoz mikro eta kasko on bat erosi ditut eta orain apalago kanta dezaket, nire ahotsa ongi entzuten baitut! (irriak) Hobe da baldintza horietan kantatzea, trinkete bateko sono batean oihukatzea baino, jakin ezazu!

Diskoa bandcampen entzuten eta erosten ahal da. Beste plataforma batzuetan ezartzeko asmorik baduzu? Eta euskarri fisikoak? CD, binilo edo kasetetan proposatzeko asmorik?
Arrakastatsua baldin bada, zergatik ez! Modu horretan zabaltzea erabaki dut, zeren eta gaur egun disko fisikoa egitea ez da gehiago jokoan. Zaharkitua bilakatu da. Edonork, musika ezarri nahi duelarik, bere telefonoa edo ordenagailua pizten du eta klik. Musika klik bat bihurtu da, besterik ez. Ezagutu dudan garaian (kasu gure agure zaharra itzultzen zaigu berriz), disko bat erosten zenuelarik, dirua zen, balio bat bazuen! Zure ipurdia sofatik altxatu behar zenuen diskoa itzuli eta B aldea entzun ahal izateko. Kaseta batekin ordea, korapiloa deslotu behar zenuen banda magnetikoa itsasten bazen eta arkatz batekin eskuz berriz osoki bildu… Orduan kaseta, pentsa hi! Serioski mintzatzeko, nahi nuke bai. Soinuaren aldetik, etxeko maketak ez du deus ikustekorik estudioko lanarekin. Baina benetan, horrek kostu bat badu, azkenean hain etekin guti biltzeko… Bandcamp biziki interesgarria da zeren eta entzuleak nahi bezainbat entzun dezake dohainik, eta artista sostengatu nahi badu, kantuak edo disko osoa erosteko aukera badu. Adibidez, gaur, norbaitek disko osoa erosi dit. Diskoa ateratzen den egun berean, eskertzekoa da!

Azala ere izigarri polita iduritzen zait. Zure musika bezain koloretsua da… Zure obra da hau ere?
Bai, muntaketa da. Zolan agertzen den kolore zirriborro hori Essaouirako (Maroko) kale batean hartu nuen argazkitan, elektriko blok batean. Horrelako materiak betidanik maite izan ditut. Zumeta baten antzekoa da, ezta? Aitzinean, ilunpean, Ziburu Bordagaineko dorrea eta nire aurpegia, begiak hetsirik, lo edo pentsaketan… Interpretaziorako denborarik badugu? (irriak)

Gaur egungo euskal eszena nola ikusten duzu ? Eta Ipar Euskal Herrikoa zehazkiago?
Duela zazpi urte, musikan berriz hasi nintzen Foisis Jaunak taldearekin. Aitzinetik banekien giroa ez zela lehen bizi izan nuena bezalakoa izanen, ez herriko plazetan, ez geletan, ez ostatuetan, ez inon. Egoera zaila da, eta larria nik uste. Izigarri. Eta bistan dena, Covidak ez ditu gauzak hobetzen. Ez naiz xehetasun guzietan sartuko. Hainbeste gauza banuke errateko… Lehengo konfinamendua kari, Facebook orrialde bat sortu nuen, musikarien biltzarra sortzeko asmoz nolabait, Iparretarock deitzen dena. Orrialde horren bidez, Ipar Euskal Herriko musikariei dei bat luzatzen nien. Besteak beste, entsegu gelen falta aipatzen nuen, soinuaren kalitate eskasa aretoetan, nolaz antolatzaileei hori guzia betidanik bost axola izan zaien, irratien lan eskasa produkzio berrien promozionatzeko orduan, diruaren arazoa, egileen eskubideak… Nik uste, Euskadin rockanrolak ez diela sekula musikariei dirurik emanen baldintza horiekin jarraitzen badugu. Eztabaida ez da gaurkoa, baina deus ez da mugitu, eta musikarien artean ez da elkartasunik, batere.

Zuberoan, Behe Nafarroan eta Lapurdin bigarren konfinamendu batean gaude. Egoera hori nola bizi duzu pertsonalki? Eta artista gisa nola eragiten dizu?
Itsasun bizi naiz, eliza auzoan, laxoan… Etxea aski zabala dut eta baratzea nahiko handia. Parean ditut lehenbiziko mendiak, ehun metrotan, lasai. Bigarren aldi honetan, ez dut axolarik eta lehengoan ere ez, egia erran. Ez dut sekula ateratzeko baimenik atera nire inprimagailutik, eta funtsean, bost axola zait. Gelditzen banaute, erranen dut egia: ez dudala gehiago horrelako infantilizazio moduan bizi nahi. Badakigu birusa hor dela. Nik ere badakit eta musukoa ezartzen dut. Sekula mendira edo Kanboraino joaten banaiz ere, kasu egiten dut jendeei, distantziak errespetatzen ditut, baina ez nazazuela 135 euroko isun horiekin kakinaraz, edo eman itzazue segidan ospitaleari! Sorkuntza mailan, lehenbiziko kolokak bizpahiru arraultze eman zituen. Bat “Laguna” deitzen dena, disko honetan agertzen da. Bigarrenak, sei kantu berri eman ditu. Lehengoan oiloa gehiago kolokan zen…

Hemendik goiti, zer asmo duzu disko honekin? Pandemia huntarik aterako garelarik, izanen dugu noizbait kantu hauetaz zuzenean gozatzeko paradarik?
Noski! Espero dut baietz, baina lehenik musikari egokiak atzeman beharko ditut.

Foisis Jaunak taldearekin Itoiz-en bertsioak zuzenean eskaintzen dituzue ezker eta eskuin. Proiektuak biziki harrera ona izan du Euskal Herri osoan. Jendeak bakarrik betiko kantuak entzun nahi ditu ala zuen kontzertuetara hurbiltzen direnek Txoren disko berria entzuteko lana ere hartuko dute? 
Hori bai galdera ona… Egia da gaur egun jendeak ez direla gehiago prest lehen bezala proiektu berri bat osorik entzuteko. Edo biziki ona zara edo jadanik ezaguna. Bitarterik ez da nik uste. Bezero frenetikoak bilakatu gara denak. Klik eta berehalako kontsumitzaile belaunaldi bat bihurtu gara. Orain plazetan ibilki den gazteriak ez du Txo ezagutzen. Batzuk beharbada Txakun entzun dute burasoen edo amatxiren bidez etxean (irriak)! Bistan dena, errazegi litzateke ber musika jotzea etengabe. Beste tributo bat, eta beste bat… Egia erran, Foisis Jaunak ez zen nire ideia hastapenean, baina Itoizen musika berriz entzuteko eta jotzeko gogoak bere barkura igoarazi ninduen. Gainera, musikatik pixka bat urrundu nintzen taldea hasi baino lehen. Dena den, betidanik arazo bat izan dugu euskal musikarekin. Euskal musika ez baita, edo gutitan, kanpora esportatzen. Musikaren izateko arrazoia baita hori, bere lehengo zentzua, betidanik. Musikak mundu zabalera hegal egin behar du, beste kulturekin, beste jendeekin nahasi, aberastu, gero hobekiago eta azkarrago itzultzeko. Quebecen arazo bera dute frantsesarekin. Bestela, gure “Txantxangorria” kaiola borobil batean hilko da, itorik…

Gehitu nahi zenukeen zerbait ?
Ea noiz edaten ahalko dugun trago bat edozein tabernatan, musika zuzenean entzunez!

Ibes Mongabure + Oihan Delavigne = Kuartz.

Inguma edo Hurmurao bezalako taldeetan ezagutu zintuztegun. Kuartz aurkeztuko zeniguke? Nola eta noiz hasi zineten? 
Proiektua 2016an hasi zen. Kontzertu batzuetan elkar ezagutu genuen, gure lehengo taldeekin ari ginelarik. Blues, rock eta stoner estiloen inguruko talde bat sortzeko asmoa genuen. Hastapen batean biak bildu ginen, bikote modu hau gustatu zitzaigun eta horrela gelditu gara. Hortik at gure kantu propioak konposatzen hasi ginen eta gure lehen kontzertuak eman ditugu. Gure lehen diskoa 2018an atera genuen.

Kuartz… Zergatik izen hori?
Musikaren inguruan den irudimena garrantzitsua iduritzen zaigu. Beti saiatzen gara musika unibertso batean kokatzen, eta maiz sumendi baten irudia burura etortzen zitzaigunez, pentsazen genuen taldearen izenak horri lotua izan behar zuela. Arroka bolkanikoen izenetan miatu genuen kuartz aurkitu arte.

Zuen lehen diskoko kantuak blues-rockaren eta stonerraren artean ibiltzen ziren. Nonbait “heavy blues power duo” bezala izendatuak izan zarete. Taldearen estiloa nola definituko zenuke?
Beti zaila da estilo baten definitzea, baina gure ustez, bi alde nabarmen ditugu: bata, stoner rockerantz doana, fuzz eta octaver efektuekin gitarretan eta bateria indartsu batekin. Eta bestea lasaiagoa, kantu akustikoak izan daitezkeenak, melodia aitzinean jartzen duena. Power duo izena gustukoa dugu, ongi azpimarratzen duelako oholtza gainean bi musikari garela.

Zuen inspirazio iturriak zeintzuk dira? Zer musika entzuten duzue?
Proiektu honetarako, gure estilora hurbiltzen den musika anitz xerkatzen dugu. Egia da biek talde anitz ezagutu ditugula azken urte hauetan, nagusiki Interneten bidez. Izen batzuk aipatzearren, Royal Blood, Crobot, Frank Carter edo Black Keys bezalako batzuk entzuten ditugu. Power duo guztiak ere begiratzen ditugu…

Bigarren disko honi buruz mintza gaitezen. Gustu karatsak gozoari lekua utzi ote dio? Entzuleak zer aurkituko du disko honetan?
(Irriak) Disko hau bi urtez sortu ditugun kantuen bilduma da. Beraz, gure ibilbidearen segida natural bat da. Ez gara behartzen hau edo hori egitera. Aski libre sentitzen gara. Azken kantua osoki akustikoa da. Gitarran efektu batzuk gehitu ditugu, perkusio soinu batzuk ere sartu ditugu ere…

Lehen diskoan Jérémie Garat arduratu zen grabaketa eta nahasketa lanaz. Disko berri honen sortze prozesua nolakoa izan da?
Egia da Jérémierekin biziki ongi pasatu zela lehen diskoarentzat, beraz, naturalki itzuli gara bere Sohütako estudiora bigarren honentzat ere. Gainera, ekoizle baten begirada ekartzen digu. Sormena prozesuan ere laguntzen digu.

Hitzak nork idazten ditu ? Zertaz ari dira?
Hitzak nihaurek idazten ditut. Gehienetan, egoera baten aurrean aurkitzen garelarik sortzen diren emozioen deskribapena izaten dira: hurbileko pertsona baten heriotza, norbait zure bizitzan itzultzen denean. Inspirazioa, film, istorio edota egiazki bizi izandako momentu batetik etor daiteke. Beste testu batzuk egoera sozial edo politikoari lotuak izan daitezke.

Autoekoizpena zuentzat hautu bat da edo ezinbesteko aterabidea zuen musika plazaratzeko?
Ezinbestekoa da, segur… Uste dut gaur egun zure lekua bilatzeko, do it yourself bidea segitu behar duzula, izan musika edo bideoklipen egiteko, komunikazio lana egiteko edo kontzertu datak aurkitzeko…

Diskoa bera nola banatzen duzue? Non aurkitu daiteke?
Elkar-en sarean atzeman daiteke, baita gure Bandcamp orrian ere. Laster beste plataforma digitaletan ere jarriko dugu.

“Erreserba kultural batean kokaturik folk-loreak sasitu dira”, diozue “Haltzazko totema” kantuan. Zer ikuspegi duzue euskal musikaren eta, orokorki, euskal kulturaren egoeraz  Sasitua ikusten duzue?
Esaldi hori gehiago turismoari zuzendutako kritika bat da. Musika mailan, pentsatzen dugu talde onak badirela gaur egun, musika zein bideo onak proposatzen dituztenak. Aldiz, komunikabide tradizionaletan (irratia, telebista) ez da aski hedatzen, gure iduriko.

Eta zuen eskualdeko edota Ipar Euskal Herriko euskal eszena nola ikusten duzue ? 
Maila emendatuz doa, eta anitz talde aurkitzen dira Ipar Euskal Herrian. Aldiz, zuzenean jotzeko leku gutxiago bada orain, egoera sanitarioa eta bere ondorioak aipatu gabe. Zuzenekorik gabe, zaila da musika talde bezala irautea.

Hemendik goiti, zuen proiektuak zeintzuk dira?
Bideoklip bat grabatu genuen uztailean, eta urrian ateratuko dugu. Berantetsiak gara, esperientzia bikaina izan baita.

Gehitu nahi zenukeen zerbait?
Milesker Badok atariari, garrantzitsua baita euskarazko sormena erakustea eta ezagutaraztea.