Montauk taldea. (Argazkia: Dani Arrizabalaga)

Eman diozu klik botoiari, garai bateko play-aren molde uniformizatu horri, ez zerbaiten peskizan, denboraren itolarriak keinu automatiko bihurtu baitu ekintza. Hasi zara pieza entzuten, belarrikera ez gogogabetu baina bai nagitu batez… eta hara, bihotz taupaden tempoko beat bat, atmosfera The XX-tarra ondoren, eta atzerabiderik gabe aurrera zaramatza kantuak, errekan jausitako hostoa nola, ahots xuxurlati gozo batek gidaturik. Harrapatu zaitu korronteak. Eta pixkanakako in-crescendo bat, asteon bertan agurra iragarri duen Deloreanen eran, esaterako. «Dantza dezagun bakarrak bagina, uneko desioen barkuko gidariak plazeraren irlarako ontzian ondora gaitzan».

Eta Berlin itzali dela iragartzen duen esaldiarekin, norbera piztea gomuta musikalek lagunduta, hasi Kurt Weill eta Marlene Dietritchetik, musika elektronikotik igaro, eta Lou Reed, David Bowie, Leonard Cohen… Eta «then we take Berlin…».

Eta Mice-k “Bizia arnas” oihu askatzaile indartsua eta Izaki Gardenak-ek “Dena oskol” pop-country malenkoniatsua plazaratu dituzten astean berean, halako bizigogo berritu bat sentiarazi dizute, kantuaren amaierako lehertze leunarekin. Estasi apal dotore batez hiltzen baita Montauk laukotearen “Itzali da Berlin” kantu kaleratu berria. Bateriaren erritmo bizitu nahiz dantzagarrituak bihotz taupadak azkartu dizkizu, eta duoan abesturiko azken hitzek pop onaren marka zizelkatu dizute gorputzeko oilo ipurdi agerikoan. Eta disko osoa entzuteko irrika piztu. «Itzali da Berlin, dantza dezazun nirekin». Itzali da Berlin; piztu naiz ni.

(Berria egunkarian, 2018ko urriaren 21ean argitaratutako iritzi artikulua)

Bi urteko lana eman dio Oier Aranzabali ‘Margolaria’ filma egiteak. (Gorka Rubio/Foku)

Baldintza batzuk bete behar zituen zure dokumentaleko pertsonaiak? 
Bai, ibilbide zabala izan behar zuen. Disko asko argitaratu dituen norbait. Izena lortu duen norbait. Mikelek [Urdangarin] baldintza guztiak betetzen zituen. Hala ere, Mikel da Margolaria-ko protagonista, baina izan zitekeen beste edonor.

Zein izan zen Urdangarinen lehen erreakzioa? 
Hasieran distantzia pixka batekin hartu zuen ideia, baina azaldu nion ez nuela asmoa Mikeli buruzko dokumental bat egiteko, eta bera ere lasaitu egin zen. Berak ez baitzuen horretarako gogorik. Nik esplikatu niona gustatu zitzaion: Mikel hartzea artista moduan. Mikel izatea bide bat, eta ez helburua. Hari gustatu zitzaion ideia, eta esan genuen: «bagoaz». Hasi ginen grabatzen eguneroko moduan; oraindik Margolaria diskoa ideia sorta bat baino ez zen, eta horri esker harrapatu dugu diskoaren prozesu guztia.

Foku azpikoa bezainbat interesatzen zitzaizun handik kanpokoa. Dokumentala bera hasten duzu Urdangarin bere etxeko bakardadean dagoela. 
Grabatzeko prozesu horretan, atentzioa eman zidan nola Mikel bakarrik bizi den, eta, Arriagan bertan jende mordo baten aurrean jo eta gero, adibidez, nola iristen den gaueko ordu txikitan etxera, eta orduko bakardadearen kontrastea. Mikel horrek denbora asko pasatzen du bakarrik; haren bizimoldeak baditu alde ilunak edo ez hain ederrak ere. Segituan ikusi nuen horrek zer potentzial izan zezakeen, eta horregatik erabaki genuen dokumentala momentu horrekin hastea. Gainera, momentu hori da ideia berriak sortzen diren unea ere. Kontatu nahi genuen oholtzaren gainekoa, baina ez genuen nahi oholtza gainekoa izatea dena. Oholtzaren gainekoa une puntual bat da, oso une ona artistarentzako, baina oso laburra, era berean.

Sortzaileak bakardade askori aurre egin behar izaten die. Zuk zeuk ere bakardade zenbaiti egin behar izan diezu aurre dokumentala egiteko?
Bakarrik hasi nuen proiektua. Gerrilla formatuan grabatua dago asko, kamera altzoan… Gero, taldea osatuz joan gara. Bi urteko prozesua izan da, eta egon dira momentu onak eta ez hain onak, konfiantzazko momentuak gure inkontzientzian eta baita zalantza momentuak ere. Nik uste dut edozein artistak dauzkala momentu horiek. Egiten ari zarena nahikoa egoki den ala ez jendeari gustatzeko: orduan sentitzen zara bakarrik.

Nola sortu zen Alain Urrutia margolariarekin izandako solasaldiak bideratzeko aukera?
Mikel joan zen Eskoziara lagun batzuei bisita egitera. Eta ni harekin joan nintzen, berarekin egon bainaiz denbora askoan. Gero, Alaini ere egin genion bisita, Londresetik pasatuta, han egon baita urte luzez. Laguna dugu biok. Bisita hartan, koadro bat oparitu zion Mikeli, eta esan zion baldintza bakarra zela berriz ere Londresera joatea koadroaren bila. Pentsatu genuen «ostra, hemen bidaia bat dago». Hor sortu zen dokumentalaren bizkarrezurra. Gero. Skypez birsortu genuen momentua, baina benetan gertatutakoa oinarri hartuta. Nik uste dut bidaia horrek gauza asko kontatzen dituela zeharka.

“Mikel da bide bat, kanal bat. Mikelen bizitzan gurutzatzen den jendea ageri da; saiatu nintzen narrazioa deszentralizatzen hasieratik”

Truke bat dago, beraz; sortzaileen arteko truke bat.
Bai, halaxe da, eta Mikelek Alainengan inspiratua idatzi zuen “Margolaria” kantua. Artisten artean ere harreman asko sortzen dira, eta uste dut pelikulak jasotzen duela hori, bai Alainekin, baita gurutzatzen diren artista guztiekin ere.

Margolaria izenburua izanik, filma, zuri-beltzean. Zergatik hautu hori?
Arrazoi nabarmenetako bat Alainen hautu artistikoa bera da. Zuri-beltzean margotzen du, eta badauka obsesio moduko bat kolore horiekin. Jantzi ere hala egiten da. Berak aldarrikatzen du zuriaren eta beltzaren artean badela kolore gama bat, grisen gama oso bat. Horrek ekarri zuen hautua: neuk egin dut muntaketa, eta grabatu ahala muntatuz joan naiz. Haren sekuentzia muntatzen ari nintzela, ez dakit zergatik, zuri beltzeko aukera egin nuen, eta ordutik aurrera pelikula guztia zuri-beltzean egitea erabaki genuen. Hautu estetiko bat da; izan zitekeen koloreetan ere, baina zuri-beltzekoa aukeratu dugu guk. 

Urdangarinen istorioaz gain, artisten istorio txiki paralelo dezente daude dokumentalean.
Mikel da bide bat, kanal bat. Mikelen bizitzan gurutzatzen den jendea ageri da; hor saiatu nintzen narrazioa deszentralizatzen hasieratik. Esaterako, une batean Nika Bitchiasvili biolin jotzailearen bizitzan sartzen gara, eta orduan Mikel desagertu egiten da. Eta kontatzen dugu beste artista baten bizitza, beste artista baten bizimoldea, beste artista baten hautua, paraleloan. Gero, berriro Mikelengana itzultzen gara, baina ikusten dira kontrapuntu batzuk, jabetzeko zein desberdina izan litekeen artetik bizitzea kasu batean edo bestean, eta, era berean, zenbat gauzatan bat egiten duten.

Familiako kideen testigantzek garrantzia berezia dute. 
Sortzaile bakoitzak bere modua du artea bizitzeko. Mila modu daude, eta batzuk ikusten dira pelikulan, baina artista guztiek dituzte gauza asko, eta, askotan, gainera, gauza harrigarriki antzekoak. Artista ia gehienek eduki dute bazkari bat edo afari bat gurasoei esateko: «aizue, musikatik edo artetik biziko naiz». Oso kuriosoa egin zitzaidan hori, erabakia hartzeko une hori. Apustu irmo baten berri ematen du. Kontua da erabaki hori —eta batez ere euskal artisten kasuan— ez dela egun batean hartzen, baizik eta ia-ia egunero berritzen. Norian goian edo behean egon, artistak zalantza garai asko izaten ditu: «Jarrai dezaket honetan? Noiz arte bizi naiteke honetatik?». Aldian-aldian berritze den boto moduko bat da.

Mikelentzat, hasiera gogorra izan zen.
Mikelek duela hogei urte hartu zuen musikatik bizitzeko erabakia. Mikel ez zen inor, ez zuen ibilbiderik, baina irakasle postu finko bat utzi zuen, eta musikatik bizitzea erabaki. Erabakiak zoroa ematen du pixka bat, ezta? Baina, hogei urteren ondoren, beste modu batera ikusten da. Baina ikusten da, gainera, ez dela erabaki erraza, ze pasatu daitezke lau hilabete kontzerturik gabe, eta ez da dirurik sartzen kaxan. Ni haserretu izan naiz irakurritakoan Gatibu-k edo beste hark 15.000 euro kobratuko dituela ez dakit non jotzeagatik, eta jendea kexaka hasi dela. Euskal Herrian lauzpabost talde egongo dira lortu dutenak musikatik bizitzea, eta, hala ere, prekarioenak dira beste zenbait lanbiderekin alderatuta. Hasierako zifra horrek inpresioa ematen du akaso, hasieran, baina ez da kontatzen hilabeteak eman ditzaketela batere kontzerturik gabe, horra iristeak etengabe lan egitea eskatzen duela, lan ordu asko direla, talde baten atzean jende gehiago dagoela…

“Sortzailearen ofizioa ez da ofizio zilegitzat hartzen. Estigma hori oso presente dago oraindik, eta deseraiki beharra dago”

Sortzailearen lana ez dago behar bezala baloratua. 
Ez dago ondo ikusia zure obratik bizitzea, sorkuntzatik bizitzea. Oraintsu gertatu zaie Grises taldekoei ere: esplikatu behar izan dute herriko kontzertu baterako udalak emandako dirua nola banatu behar izaten duten, eta ia ezerezean nola geratzen den. Hori ez daukate esplikatu beharrik ere. Sortzailearen ofizioa ez da ofizio zilegitzat hartzen. Estigma hori oso presente dago oraindik, eta deseraiki beharra dago: nola egurtzen ditugun gure artistak, eta nola ez diegun uzten duin bizitzen beren obratik. Grazia egiten dit: gero, Tom Waits etorri, eta Kursaalera joaten gara, 130 eurotik gora ordaintzeko prest. Badugu horretan zer hobetua.

Urdangarinek entzutearen beharraz hitz egiten du Kirmen Uriberekin. Sortzaileak ere asko entzun behar du, zuk zeuk kasu honetan, adibidez? 
Bai, entzun, ikusi eta ahal den dena barneratu. Muntaketa egiteko orduan, oso presente eduki behar genuen grabatutako guztia: diskurtsoak… Grabatzen ari zaren bitartean ere jabetu egin behar duzu grabatzen ari diren horretaz, esaten ari diren horretaz, eta hori diskurtso batean integratu, edo horrekin narrazio bat egin. Nire ustez, funtsezkoa da entzutea eta ikustea, eta gaur egun nahiko distraituta bizi gara orokorrean, edo zirkunstantziek distrakziora garamatzate: ez da hain erraza kontzentratzea.

Musikaria eta dokumentalista. Dokumentalaren generoa bereziki duzu gustukoa. Egileren bat izan duzu buruan?
Ideia asko izan ditut buruan. Erronkarik zailena da nola ez egin generoko dokumental tipikoa. Nik neure buruari erronka jarri diot ez erabiltzea betiko bustoak, eta narrazio bide desberdinak planteatzea. Bustoak erabiltzea guztiz zilegi da, eta oso ondo dago; sekulako filma egin daiteke horrela ere. Gauza asko eginak daude musikaren munduan; adibide mordoa dago, eta guretzat erronka da euskal musikari bat nola aurkeztu munduko beste musikari bat bezala. Edo nola egin ulergarri eta disfrutagarri ez, eta ez bakarrik hemen, Euskal Herrian, baizik eta beste edonon ere berdin. Ni horretan saiatu naiz, Mikel pertsonaia generiko baten gisara aurkezten.

Pertsonaia generiko modura, baina bere ezaugarri propioei uko egin gabe. Okinawara egiten duen bidaian ikusten da hizkuntza gutxituen errealitatea ere. 
Bai, saihestu nahi genuen esplizituki gaia ateratzea. Okinawara egindako bidaia iruditu zitzaigun ideia ona. Okinawak hiru hizkuntza propio ditu japoniera ez direnak, eta hor ispilu bat zegoen. Iruditu zitzaigun bidaia hori aproposa zela errealitate hori kontatzeko: inplizituki film osoan ikusten dena, Mikel euskaraz abesten, hor kontatu egiten da. Eta John Potterrek kontatzen du. Potter unibertsitateko irakaslea eta kritikaria da. Folk Roots aldizkarian egiten ditu folk musikaren inguruko kritikak, eta txundituta dago euskal musikarekin; euskal musikaren friki bat da. Mikelen diskoa asko gustatu zitzaion, eta kontatzen du zergatik eraman zuen Mikel Okinawara. Hor kontatzen da euskarak eta Euskal Herriak zer leku duten munduan; niretzat, erronka da nola kontatu Oskorri-ren istorioa, edo Berri Txarrak-ena, edo ez dakit zer talderena, baina ez zaleentzat soilik, baita gustatzen ez zaion edo ezagutzen ez duen norbaitentzat ere. Euskal Herrian, horrek behar luke erronka; nola kontatu ez guretzat, baizik eta ikusi nahi duen edonorentzat.

(Berria egunkarian, 2018ko irailaren 22an argitaratutako elkarrizketa)

Imanol Ubedaren azalberritze musikala da Don Inorrez. (Jon Urbe / Foku)

Mugiro baten bila abiatu zenuen Don Inorrez proiektu berria. Topatu duzu mugiro hori?
Mugiro hori animo egoera bat da, gauza fisiko bat baino gehiago da aldarte bat, eta izenburua bada horren adierazgarri edo erakusgarri. Bide Ertzean-ekin eten egin dugu gure martxa, baina nik tira egin nahi dut; ez dut geldirik egon nahi. Tira egin nahi dut aukera dudalako eta kantugintzan jarraitu nahi dudalako.

Eta bilaketa da kontzeptu inportantea…
Disko guztiak dira bilaketa bat. Denok gabiltza hor, ahal duguna egiten; eta gauza batzuk oso-oso argi izan ditzakezu, baina beste gauza batzuk oso argi ere ez. Hemezortzi urtetan egon gara proiektu batean buru-belarri, eta orain nola berrasmatu, edo nola…

Azalberritu? 
Bai, hori da. Agian azalberritzea hitz egokiagoa da berrasmatzea baino, zerbait asmatzen konplikatua baitago egun.

Zuzeneko batzuk eman dituzu dagoeneko. Aldarte hori jendearengana transmititu dela sentitu duzu?  
Beti izaten dut zalantza asko disko berri bat egin orduko, eta bi urte atzera eginda zalantza pilo bat neukan. Kasu honetan, diskotik abiatu ginen. Diskoa egin genuen, eta gero hasi ginen kontzertuetan pentsatzen. Nik zalantza asko nituen hasieran, baina gero konturatu naiz Bide Ertzean-en ondoren badagoela bizitza posiblerik. Kontzertuetatik atera dudan ondorio nagusietako bat da hori. Bide Ertzean-ez aparte posible da proiektu bat egitea, eta neure burua eroso sentitzea beste egitasmo batean, beste musikari batzuekin.

Harreman baten amaieran bezala sentitu zenuen zeure burua?  
Antzeko zerbait da. Eta zalantzak nituen: nork nahiko ote zuen nirekin jo, nork nirekin talde batean parte hartu? Eta, bat-batean, bidean topo egin dut musikari handiekin. Fernando Neira baxu jotzailearekin, Ruben Caballero gitarra jotzailearekin, Karlos Aranzegi bateria jotzaile eta nire betiko kidearekin… Hor ikusi dut zuzenean ere azalberritu garela. Bost kontzertu egin ditugu, eta oso politak izan dira. Ondo joan dira; hori bai, iruditzen zait gure publikoa antzekoa izan dela. Alde horretatik, ez gara asko azalberritu. Baina jaso dudan feedbacka oso ona izan da, eta iruditzen zait jendeak ulertu duela gure apustua.

Elementu bat baino gehiago dauzka apustu horrek. Ironia, ukitu zirikatzailea, zerbait bihurriagoa ematea da mugiro berri honen gakoetako bat? 
Bai, dudarik gabe. Nik uste dut azalberritze horretan ez naizela hutsetik abiatzen. Atzetik badut ibilbide bat; gainera, ibilbide luze hori talde batekin egin dut. Proiektu berri bat abiarazita, aldendu egin nahi nuen lehengotik, markatu nahi nuen distantzia bat. Bilaketa horretan ari nintzen Courtney Barnett entzun nuenean; hitz batzuk irakurri nituen, eta oso graziosoak eta deigarriak iruditu zitzaizkidan. Hura entzutean etorri zitzaidan gogora Jone Gorostarzuren Des egiten liburua; liburu horrek sekulako kolpeak dauzka, eta oso oharkabean pasatu da. Hor topatu nuen Bere txisteak poema, eta kantua egin nuen. Hori izan zen abiapuntua. Hor ikusi nuen bazegoela bide bat urratzeko. Saiatu nintzen tonu horri eusten, baina konturatu nintzen oso zaila egiten zitzaidala. “Segika ditut” kantuan badago parodia bat neure buruarena. Hor dira “Garai postmodernoan”, “Nekropolian”… baina zaila egiten zitzaidan tonuari eustea. Nik badut idazteko modu intimoago edo pertsonalago bat, eta hor daude “Gaur euripean”, “Udaberriko azken mugan”…

Batetik, aurreko etapaz desmarkatzeko, baina, bestetik, garai postmoderno hauek eskatu dizute beste tonu hori? 
Bai, garai hauekin badoala uste dut. Zehazki, herri honetan, orain badago eraldaketa garai bat; igual beste garai batean tonu honetan idaztea ez zen hain egokia izango, edo ez zen hain ondo ulertuko; mila kantu entzun, eta errespetuz har ditzakezu, baina beste gauza bat da ulertu edo ez. Kontestu berri honetan akaso egokiagoa da tonu hau.

“Orain badago eraldaketa garai bat herri honetan; igual beste garai batean tonu honetan idaztea ez zen hain egokia izango, edo ez zen hain ondo ulertuko”

Egoki edo ez, sare sozialetan joera ere izan da tonu hori…
Bai, eta horrek ere kutsatu nauela uste dut, nola edo hala.

Musikara iristeko moduak aldatu zaizkizu garai postmodernootan?
Teknologiekin, sarearekin, bestela iritsiko ez nintzen leku askotara iritsi naiz. Guztioi eragin digu musika kontsumitzeko beste modu bat dago, baina, era berean, zarata asko dagoela iruditzen zait… eta galbahe lana…

Nola egin?
Gaizki dago nik esatea kazetaria naizenez gero, baina, niretzat, kazetaritza da galbahea. Nik kazetari erreferentzia batzuk ditut, aldizkari batzuk, irrati batzuk, atzerrikoak nahiz bertakoak… Niretzat, horiek dira filtroak. Atzo enteratu nintzen, adibidez, The Jayhawksek disko berria atera behar duela. Abesti berri bat entzun, eta txoratu egin nintzen; igual entzun nuen hamar aldiz jarraian. Eta, begira, abesti hori da taldea zuzenean jotzen, bi gitarra akustiko, piano bat, eta harmonia batzuk zoragarriak. Horiek dira grabazio modu antigoalekoak, eta horiek ere zoragarriak dira.

Orain teknologia gehiegi?
Edozer gauza egin dezakezu musikan, baina oinarrian beti dago kantua, zerbait intangiblea, eta kantuak funtzionatzen du edo ez, eta hori oinarri-oinarrizkoa da. Gero, apaingarriak ez dira hain inportanteak. Garai postmodernook erraztu dituzte gauza asko, eta ekarriko dituzte gauza oso bereziak ziur aski, eta, ondo erabiliz gero, oso aberasgarriak izan daitezke tresna horiek.

Garai postmoderno hauetan sortzailea don inorrez bat da?
Bai, gero eta gehiago. Sortzailearen inguruan beti egon da industria bat, sektore bat antolatuta, eta, kontuz, iruditzen zait beharrezkoa dela, baina beti izan da sortzailearen bueltan eraiki izan den piramide bat. Eta, orain, diskogintza erori den garai honetan, finantza krisiak ekarri du prekaritatea, eta zer esanik ez musikaren sektorera. Gaur egun, balentria bat iruditzen zait disko bat grabatu, defendatu eta plazaratzea. Ez dut ezkorra izan nahi, baina…

Hain zuzen ere, horrek guztiak badakar bide berriak esploratzea ere, eta zuek Lizarbakar zigilu propioa sortu duzue diskoa ateratzeko.
Bai, eta hori ere inportantea da, eta aberasgarria da, baina prekaritatearen kontuak asko kezkatzen nau, eta sortzaile askoren ahotan dabil, berdin idazle, antzerkigile… baina berdin tabernariak, beste sektoreak… Iruditzen zait jendeak, erakundeek, kulturan gabiltzanok kariñoz begiratzen gaituztela, baina besteak bezalaxe tratatzen gaituzte.

“Diskogintza erori den garai honetan, finantza krisiak ekarri du prekaritatea. Gaur egun, balentria bat iruditzen zait disko bat plazaratzea”

Beti zailtasunak izan dituzue musikariak biltzeko eta elkartzeko.
Bai, zaila da hori oso, kasuistikak oso desberdinak baitira. Nik beste ogibide bat dut, kazetaria naiz. Kasualitatez, nire ogibidean ere eroso sentitzen naiz, eta ez nuke nahi musika ere ogibide gisa sentitu. Zenbait musikari haserretu izan zaizkit hau esan izan dudanean. Musikarako apustu hori egiten duen jendea beti iruditu zait miresgarria. Ofizio ederragorik ez zait okurritzen, baina oso zaila ikusten dut… Gazte musikariei entzun izan diet: «Nik musikari izan nahi dut», eta burura etorri ohi zaidana da: «Animo!».

Soinu estetikaren aldaketa bat ere egin duzu lan berrian, pop zakarrago baterantz, 90eko indie horren oihartzunak hartuz. Baina, funtsean, beti ageri da kantua, pop kantua, bai Bide Ertzean-en, eta are, baita Deabruak Teilatuetan-en ere…
Deabruak-en bazeuden hardcore kutsuko abestiak; garai hartan Fugazi eta abarrak entzuten genituen, baina bazeuden pop abestiak ere, eta neurri batean oso melodikoa zen Deabruak. Egun, zuzenekoetan egiten dugu “Gaur euria egin du”-ren moldaketa bat. Melodiarako joera hori fabrikatik datorren marka da nolabait. Gustatuko litzaidake nire musika paleta horretan beste erregistro batzuk topatzea, baina… Tira, popa oso marko zabala da, eta adar askotatik edan dugu.

Eta Bide Ertzean? Noiz arte etena?
Anaiak [Joni Ubeda, taldeko baxu jotzailea] bigarren umea izan zuenean etorri zen etena. Hori izan zen taldearen martxa eteteko arrazoi nagusia. Beraz, txikiak koxkortzen direnean libreago ibiliko den esperantza dugu. Urte batzuk joango dira oraindik. Etena, noiz arte? Ba, ez dakigu, baina badugu berriro noizbait elkartzeko gogoa Jonik, Joserra Senperenak [teklatuak], Karlosek [Aranzegi, bateria] eta laurok. Fran Iturbe [gitarra] AEBetan bizi denetik, zailagoa dugu haren parte hartzea. Denbora kontua da.

Markos Untzeta (ezkerretik bigarrena) eta Esku Hutsik taldea.

Zein da zure haurtzaroko musika?
Musika ez zen egon batere presente nire haurtzaroan, ez bada gurasoekin kotxean irteerak egiten hasi eta Pantxoa eta Peio, Benito Lertxundi, Ez dok Amairukoak… entzuten genituenekoa. Euskal familia guztiek entzuten genuena, nolabait. Baina ez dut oroitzen musikak eragin berezirik izan zuenik nigan haurra nintzela.

Hala ere, haurtzaroak eman dizu inspirazio gogamenik disko berria osatzeko…
Bai, Seinaleak aurrekoa atera nuenean, azken urteetan nire ingurunean, geure gizarte honetan, bizi genituen arazo politiko-ekonomiko-sozialei eta harremanei buruz aritu nintzen. Disko nahiko iluna izan zen. Nahiko tristea, baita kritikoa ere. Lan hark utzi zidan halako aztarna triste bat. Neure buruari galdetu nion ea ni benetan nolako nintzen halako zerbait idazteko… nire zalantzak sortu zizkidan lan hark. Galdera horren erantzunaren bila hasi nuen bidea, nor naiz benetan? Eta horren emaitza da disko berria. Zer izan da haurtzaroa niretzat? Nondik nator? Zerk markatu nauen… Horregatik azaltzen dira gurasoak, lagunak, Eibar.

Eta zerk markatu zaitu musikalki, zein izan zen lehen musika pindarra ?
Oso gogoan daukat ikus-entzule gisa bizi izan nuen lehen kontzertua, Itoizena, Eibarko kiroldegian, San Joan jai batzuetan. 1983. urtea edo izango zen Musikaz blai diskoa atera zutenean. Hura izan zen lehen esperientzia musikala, baina ez zen izan bereziki musikagatik, sasoi hartan han egon beharra zegoen… Asko gustatu zitzaidan, hori bai. 

«Naizen hori, nintzena, eta etorriko dena, pertsona bera direla sinesterik ba ote da?», diozu “Iraganeko lekuak” kantuan. Une honetan nor zara musikari modura?
Tamalez, geroz eta musika gutxiago entzuten dut. Pixkanaka desagertzen ari den ohitura bat da: familia daukat, lana… lehen nire denbora librearen %80 inguru pasatzen banuen musika entzuten eta gozatzen, orain apenas eskaintzen diodan ezer. Musikari bezala bizi naiz nire iraganetik. 14-15 urte nituenetik 25 urte ingurura jaso nuen formazio hartatik, alegia. Neure barruan mamitu zen musikari hori naiz oraindik ere. Ur horietatik edaten dut oraindik ere.

Beste kantu batean diozu: «Oi denbora! Nora zoaz hain arin hondar hari batek nola eskuartetik ihesi?». Lelo horrek harrapatzen du diskoaren muina?
Bai, diskoak haurtzaroari eta iraganari begirada egiten dio; orainari gutxi galde niezaioke, ia ez baitugu bizi. Hori da, era berean, bizitzaren paradoxa. Oraina da garrantzitsuena, baina apenas bizi dugun, heldu orduko iragaten baita hain arin. Egunero ateratzen da eguzki gorrixka hori, baina baita joan ere.

“Oraina da garrantzitsuena, baina apenas bizi dugun, heldu orduko iragaten baita hain arin. Egunero ateratzen da eguzki gorrixka hori, baina baita joan ere”

Elementu nostalgikoa badu hortaz lanak, baina zuk esana da ez dela lan nostalgikoa?
Nik ez daukat ezer nostalgiaren aurka; batzuetan sentitzen dut, eta gustatzen zait, gainera. Esaterako, Eibarren inguruko kantua egin dudanean, desagertzear den hiri paisaia hori gogoratzeko egin dut. Dira espazio batzuk, fabrika batzuk, desagertzen ari direnak, eta niri pena ematen dit… Umetan, besteak beste, gure jolastokiak baitziren. Zainduta egoten ziren, eta ez zen erraza izaten sartzea, abentura bat zen. Eta nire aitarentzat izan zen ogibidea, fabrika eta tailer horietan aritu baitzen lanean.

Halere, Seinaleak hark baino argi gehixeago dauka Eguzki gorri bat honek.
Bai, derrigor behar zuen hala. Nahi nuen zerbait desberdina egin. Hautamen selektiboa da egin dudana, nire haurtzarora joan naiz, eta pozetik iragandako momentuak hautatu ditut: trenera igo eta amarekin bidaiatzen genuenekoa…

Esku Hutsik taldearekin aurrenekoz grabatu duzu, nahiz eta lehenago ere haiekin aritu. Horrek ekarri du talde soinuaren sendotzea?
Soinuaren indarrean ez dut uste aldaketa handirik egon denik, baina bai soinuaren koloreetan eta ehunduretan, Giovanni Zanonek gitarra jotzaile gisa esparru oso zabala hartzen du. Aukera handiak ematen ditu, eta, kasu honetan, ez ditut teklatuak behar izan. Oso musikari emankorra da; behar zuen bere espazioa, eta eman diogu. Jendeak oso erraz nabaritu du haren eskua. 

“Esku hutsik” kantuak islatzen du zure ikuspegi musikala?
Bai; une iheskor horien bila joaten naiz beti, eta kantuak dira momentu berezi horiek lortzeko modurik errazena.

Tempo erdiko doinuek ematen dizute plazerik handien une horiek lortzean?
Bai, oso erritmo emankorrak dira ahotsa instrumentu gisa erabiltzeko, niri erraztasuna ematen dit horrek, eta oso eroso sentitzen naiz erritmo horietan.

Gozategi taldeko kideak eta haien adiskideak, tartean Jon Salsamendi eta Nadreth Agirre arraunlariak, Donostian egindako aurkezpenean. (Juan Carlos Ruiz / Foku)

Hogeita bost urtetik gorako ibilian gorakoak eta beherakoak izaten dira, gozoak eta gaziak, denetik. Baina, «ilusioa eta freskura berreskuratuta» iritsi dira une honetara, Asier Gozategi taldeko kide eta sortzaileak azaldu zuenez. «1995ean deitu ziguten Elkarretik, eta ilusio handia egin zigun. Oraingoan ere antzeko sentsazioa izan dugu, oso gauza berezia sentitu dugu disko hau egin eta grabatzeko unean. Poztasun handia sentitzen dugu, gizartea eta publikoa hainbeste aldatu izanik, oraindik plazan gaudelako, eta haiekin gaudelako».

«Gozamena» aldarrikatzen dute Gozategiko kideek; izenburuak badu zerikusirik hitzarekin. «Gozamena hitza asko erabili dugu sorkuntza eta grabazio prozesuan. Gustukoa dugu gozadera hitza ere. Gu Gozategi eta Gorrotxategi gara… Eta, gainera, gilipollas [astakirten] samarrak gara», Gozategik, irribarre txikiaz. Eta, ondotik beste g bat gehiago ere bai. «Ganberro samarrak dira gure kantuak, gure musika. Baina bada atsegina ere, jolasgarria, sentimentala. Gure lehen bi diskoak ere halakoak ziren, eta kutsu hori berreskuratu dugu».

Libertimendua landu dute, esaterako, “Zingel”, “Triki-triki” (Xabier Sukia bertsolari herrikidearen hitza), “Dantza boogie blai” eta “Kitaniebes” kantuetan. Baina dena ez da josteta beraien jardunean. «Hitz jostariak dira, baina sakontasun bat dutenak atzean. Aldarrikapen txikiak badaude. Gozategik beti ulertu du busti egin behar dela zenbait gaitan. Aldarrikapen txiki askorekin gauza handi bat lor litekeela».

Tonu maior eta minorrak
Euskararen ingurukoak dira “Chiquitaco Can Tac” eta “Arinaiztarrak”; Jon Sarasua bertsolariak idatzitakoak, aldiz “Afrika Ungumama”, “Ungumama” eta militarismoari buruzko “Riki Raka”. Hitzik gabeko bi kantu sartu dituzte diskoan, baina esanahi berezia duena da haietako bat, Gozategiren «aita zenduari» eskainitakoa baita “Aita” fandango ederra, bi eskusoinutara jotakoa. Julen Alonso trikitilariaren laguntza izan dute bai pieza horretan eta baita “Triki-triki”, “Kitaniebes” eta “Haizea” arin-arinean (hitzik gabeko bigarren kantua).

Asier Gozategirekin batera, taldeko kidea da hasieratik Iñigo Goikoetxea. Baxua, txarangoa, eta ukelelea jotzeaz gain, abestu ere egiten du, gainerako lanetan egin bezala. Kantuen melodiak sortzeko «tonalitate maior eta minorrak nahastuta» erabili dituztela azaldu zuen hark. «Gozategiren ezaugarri bat bada hori, eta lan honetan asko jokatu dugu kontraste horrekin; kantuei sakontasun bat ematen die, eta polit geratzen da».

Erritmo eta tempoetan Gozategiren «betiko doinu eta generoak» landu dituzte: arin-arina, fandangoa, kunbia, texmex-a, balsa eta taldearen izpiritua biltzen duen kalejira: «Kalejiraren sinbolismoa oso garrantzitsua da guretzat. Gozategik beti izan du harremana plazarekin, eta guretzat oso inportantea da plaza horretan azaltzea zer den gure kultura, jendeari errespetuz ematea lantzen dugun hori, euskaraz eta Euskal Herritik. Uste dut oholtzaren gainean funtzio sozial bat badugula, eta jendeak ikusten duela hori. Gure herri honetako kulturaren gauza asko ari dira galtzen, eta uste dut gu gai garela kultura berezi hori landu eta emateko».

“Gozategik beti izan du harremana plazarekin, eta guretzat oso inportantea da plaza horretan azaltzea zer den gure kultura”

Anjel Valdes Elkar diskoetxeko arduradunak harreman berezia izan du betidanik Gozategi taldearekin, haren lehen diskoa izan baitzen berak argitaraturiko aurrenekoa. Gozategik duen «plaza menderatzeko gaitasuna» ez ezik «plaza egitekoa» goratzen du Valdesek. «Jende honek baditu balio batzuk, eta baita euren musikak ere. Oso jende alaia da, baikorra, eta alaitasun hori proiektatzen dute musikaren bitartez. Jende solidarioa da gainera, eta sentikorra. Sentikortasun horrek borobiltzen du euren musika ere».

Alaitasun hori taldetasunean ere igartzen da, disko hau osatzeko lagun talde mardula izan baitu alboan Gozategik. Imanol Goikoetxea (gitarra elektrikoa eta akustikoa), David Gorospe (bateria eta perkusioak), Iñigo Perona (tronpeta, adarra eta irrintziak), Asier Sarasola (tronboia, tronpeta, moldaketak), eta Ainhoa Gozategi (panderoa) izan dituzte lagun, abesti batean ez bada bestean. Xabi Zabala eta Angel Unzu arduratu dira haize instrumentuen moldaketaz; Asier Ercilla izan da soinu teknikaria, eta Aitor Alzibar arduratu da ekoizpenaz.

Musikari horiek eta hainbat adiskide izan zituzten alboan, atzo Donostiako Udal Liburutegiko sotoan egindako aurkezpenean. Tartean ziren Nadeth Agirre (Orioko emakumezkoen traineruko patroia) eta Jon Salsamendi (Orioko gizonezkoen traineruko entrenatzailea), “Zingel” kantuaren bideoklipean aktore lanetan arituak biak. Horietako asko izango dira taldeak gaur Hernaniko Oialume aretoan (Gipuzkoa) egingo duen aurkezpen kontzertuan (22:00), alaitasun kalejiran.

(Berria egunkarian, 2018ko maiatzaren 26an argitaratutako artikulua)

Xabier Montoiak liburu eta disko bana kaleratu zuen iaz. (Juan Carlos Ruiz / Argazki Press)

Denborak, denboraren iragateak, inoiz baino gehiago erasan dizu bi obra hauetan?
Nik uste dut hasieratik egon dela gai hori nire obran; adibidez, gai nagusietako bat da Anfetamiña-n. Noski, urteak pasatu ahala hori areagotu egingo zen.

“Errautsak haizetan” kantuan esaten duzu: «Izan ginen gazteak ez dira itzuliko. Gure orduko ametsak errautsak haizetan…». Esaldi honek ardazten ditu bi lanok? 
Egia esanda, disko honetako kantuak, musika, banituen duela bost urte. Kantu gehienen hitzak ez, ordea. Nobela idazten ari nintzen bitartean kantuetako hitzak ere ari nintzen idazten. Normala da gaiak gurutzatzea.

Xabier Montoia beti ikusi izan dugu begi-belarriak garaian garaikora erne, joera berrietara. Lehenengo aldiz-edo sentitu duzu nostalgia bat?
Ez, ez. Nola esan? Kantuetan agertzen diren gauzak ez dira niretzat automatikoak, ez dira nik beharbada momentu honetan gogoan ditudanak. Lehendabizi doinu bat izaten dut, eta esaldiek badute aldez aurretik neurri bat. Beraz, hor ibiltzen naiz, neurri horretara nolabait egokituz. Beraz, nik berez ez nuke hori horrela esango, hemen zurekin, taberna batean… Baina, nolabait, doinu horrek irtenbide batzuk bilatzera bultzatzen nau. Eta horiek dira nik aurkitutako esaldi bat, irtenbide bat… baina aldi berean, jakineko zerbait. Izan ginen gazteak ez gara inoiz berriz izango. Jakina! Hala ere, esaldia ez zait arrotza; ez dut gehiegi pentsatu hartan, egia esanda, ez modu kontzientean behintzat. Beste gauza batzuk dauzkat gogoan, burua osorik hartzen didatenak.

Gorraizea eta Hitzontziak. Egungo bi gaitz, ala bi aterpe?
Edo biak. Kasu honetan, uste dut biak direla, edo behintzat niri interesatzen zaidana hori da: bikoiztasun edo hirukoiztasun hori, alderdi bat baino gehiago izatea.

Zerk eragiten dizu zuri gehiago, gorraizeak edo hitzontzi bilakatzeak? 
[Pausa luze bat eta barreak] Bada, gorreriak, beharbada. Baina ez nago seguru.

Ia klixe ere bihurtu da garaiotan, baina esaten da entzutea dela ekintzarik eraldatzaileena.
Nik uste dut justu kontrakora garamatzala denak. Zalapartara. Zarata dago alde guztietatik, gero eta gehiago, eta maila guztietan. Baita modu fisikoan ere. Niretzako hori bai da gai inportantea: zarata.

Mekanismoren bat topatu duzu horri aurre egiteko?
Ez, jasan egiten dut soilik.

Zure musikak eta literaturak elkarrizketak izan dituzte, edo traba egin izan diote elkarri?
Ez, elkarri lagundu egin diote beti. Bata bestearen babesleku izan dut beti. Batean etsi dudanean, bestea eduki dut. Hori beti izan da horrela, eta orain ere bai.

Askotan egokitu zaizu batean edo bestean etsitzea?
Askotan [barreak]. Ni saiatzen naiz erlatibizatzen. Bestela, ez dago aurrera egiterik… 

Irteera kolektiboez eta bakarkakoez dihardu pertsonaietako batek Hitzontziak liburuan. Ematen zuen azken urteetan irteera kolektiboetarako aukera berriro etor zitekeela…
Nik egotea nahiko nuke, baina ez. Ikusten dudanak ez narama hori pentsatzera, kontrakora, baizik. Ruper Ordorikak badauka kantu bat Enzensberger idazle alemanaren poemarekin. “Berreziketaren zailtasunari buruz” da. Eta dio: «Ene! gizonik ez balego, orduan bai pagotxa». Eta hori da problema, gauzak errepikatu egiten direla etengabe; putzu batetik atera orduko hurrengoan sartua zaude. Adibidez, egunotan Nikaraguan gertatzen ari dena… Ni gaztea nintzenean bazegoen, behintzat ametsetan, iraultza baten desira. Zergatik? Bazegoelako klase bat hori egiteko. Gaur egun, klase hori egon, badago, eta inoiz baino handiagoa da, nahiz eta eraldatua izan, baina…

Klase horren kontzientzia galdu egin da?
Tira, sekula ez du izan kontzientzia. Akaso batzuek lortzen zuten kontzientzia izatea, baina bazen orain baino handiagoa, dezentez handiagoa. Burgesiak irentsi egin zuen. Orduan, orain, nik ez dut inor ikusten hori egiteko. Nork egin behar du hori… ? Beharbada denok batera, baina…

Feminismoak?
Bai, izan liteke. Bai, feminismoa izan delako mugimendu bakarrenetarikoa zerbait lortu duena. Haren eragina nabarmena da gizartean gaur egun, ikus daitekeen zerbait da, gauzak nola aldatu diren… Pentsaera eta jarreretan ari da eragiten, eta hori guztia, noski, positiboa da, baina…

Baina, gainerakoan, zarata?
Bai, eta, horrekin lotuta, ezkerra deitzen den horrek ez dauka sinesgarritasunik, edo behintzat nik ikusten dudana, Alemanian, Frantzian, Italian, Espainian, Euskal Herrian…

Pertsonaia horrek berak esaten du zein urrats txikia dagoen zapaldua izatetik zapaltzaile izatera.
Bai, nobela osoa horretan oinarritua dago. Horrek egiten du irtenbide kolektiboa utopiko izatea, baina, aldi berean, posibilitate bakarra da. Hor dago koxka: ez dut sinesten banan-banan ezer egin litekeenik —bueno, zerbait egin liteke, idatzi eta abar—, baina ez dut sinesten autolaguntzan eta gauza horietan.

Zapaldua / zapaltzailea dikotomia horretan sortzailea ere pasatu liteke batetik bestera?
Bai, dudarik gabe, eta biak ere izan liteke aldi berean.

Sortzailearen egoera oso prekarioa da egun… 
Bai; ziur aski beti izan da prekarioa, baina orain areagotua, noski.

Zer sentitzen duzu zeure burua 1976ko Gasteiz hartan jarrita? Oroimen soila da?
Niretzat, dena ikasten ari nintzen garaia da. Orduan ari nintzen mundua deskubritzen, orduan hasi nintzen irakurtzen, eta ni baino zahartxoagoak zirenek pasatzen zizkidaten irakurgaiak. Haiei esker hasi nintzen irakurtzen.

Orain baino baikorragoa zinen?
Oso baikorra nintzen orduan. Uste nuen alda zitezkeela gauzak.

“Ekologista baten galderak” kantuan galdetzen duzu ea ba ote den salbaziorik. Zer uste duzu?
Nik galderak ugari ditut, erantzunak batere ez. Hori da konstantea diskoan, eta nobelan ere bai. Galdera horiek ez dira soilik ekologistarenak, munduari begiratzen dion edonorenak baizik. Eta salbaziorako aukerarik, ia ez…

Ezta esparru txikietan ere, auzoan?
Hori ere oso zaila da, espazio txikiak ere espazio handiz inguratuta baitaude. Eta presio hori daukate alde guztietatik. Hau da nire gaztetako eztabaida bat. Neurriak badu garrantzia, esaterako zapaldu izatetik zapaltzaile izatera igarotzeko bide horretan, baina, hori bakarrik balitz, gaitz erdi. Bueno, saiakera guztiak ondo daude, baina hortik ez dut askoz gehiago espero, ikusiak ikusita.

Irteerarik ez, baina nobelak ikuspegi kolektiboagoa ematen du, eta diskoak, aldiz, indibidualagoa. Zure ahotsetik aterakoa erabat. 
Bueno, irteerarik ez dut ematen, hori seguru. Nik ez dut nobela bat idazten irteerarik emateko. Hasteko, ez daukadalako irteera bat, noski. Horretarako egin liteke saiakera bat, panfleto bat… baina ez nobela bat.

Bueno, akaso ez zinateke idazlea ere izango irtenbidea edukita.
Bueno, zergatik ez? Manifestu Komunista literarioki ere oso aberatsa da. Hasierako esaldi mitiko hori… [«Mamu bat dabil Europan barrena —komunismoaren mamua...»] Tolstoiren mailan dago.

Aurreko nobelan ere, Azken afaria-n, lau ziren protagonistak. Kasualitate hutsa da?
Bueno, errealitatea, edo nik kontatu nahi izan dudana kontatzeko, lau behar nituen, ez bost edo hiru.

Diskoan zure ahotsetik ari zara, eta badago zu bat ere, aurreko diskoan zegoen modura. 
Bai, baina, lehen esan bezala, kantuak egiteko lehendabizi doinua izaten dut. “Eskuragaitza” kantuan, adibidez, bi kontutxo badaude aipatzeko. Badago Elvis Costelloren kantu bat, “I Want You” izenekoa. Kantuko esaldi guztiak horrela hasten ditu, eta orduan pentsatu nuen halako keinu bat egin nezakeela nik. Eta, bestetik, banuen buruan Benito Lertxundiren Hitaz Oroit. Horregatik dago hor zu hori hain markatua, alegiazko zu bat. Ez da mezu bat, ez da aitorpen bat; kantu bat da.

Baina ez dago maitasunaren aldarri bat?
Bueno, nik ikusten dudan moduan, nik popa egiten dut; hau da, herri musika, gaur egungo herri musika. Genero horretan, maitasun kantuek portzentaje handi bat daukate, gai nagusia ez bada. Orduan, estilo ariketa bat ere bada niretzat. Nik neure burua emari horren barruan ikusten dut. Ni atomotxo bat naiz hor, eta nire ekarpena oso txikia da, baina neure burua horretan ikusten dut.

Azken bi diskoetako pop minimalistari helduz, urrundu egin zara genero urbano dantzagarrietatik?
Propio alboratu izan naiz rock moldeetatik, gitarra, baxu eta bateria eskematik; hori izan da nire eskema ia beti. Rock—and—rollaren lengoaia hori nik eraman nezakeen mutur horreta raino eraman nuen; geroztik, ez neukan gogorik horri jarraitzeko, nik eman nezakeena emana neukalako.

Aspalditxo esan zenuen rock-and-rolla esklerosiak jota zegoela. Orain nola dago?
Berdintsu jarraitzen du. Ez dut erabat jarraitzen, baina entzuten ditut pil-pilean daudenak, eta toki guztietan daudenak, eta oraindik ikusten dut niretzat agortu diren erreferentzia batzuk dituztela: 80ko hamarkadako taldeak, rocka, garagea…

Hala ere, publikoan egon da aldaketa bat; gazteek ez dute nagusiki rocka jarraitzen. 
Topoan ikusten ditut gazteak musika entzuten, batez ere. Eta susmoa daukat gazteek beste genero batzuk entzuten dituztela, eta asko pozten naiz. Rock-and-rollaren fenomenoa oso arraroa izan da, gazteek beti entzun baitute gurasoen kontrako musika, baina, rock-and-rolla heldu zen, eta mende erditik gora iraun du. Orain, hip-hopa, reggaetona, trapa… Pozgarria da. Baina nire susmoa da soilik.

Zuk ere har zenezakeen bide hori.
Bai, zergatik ez. Baina gogoa ere izan behar da gero.

Beti izan zara dantzaria.
Bai, eta banaiz orain ere. Ez dut askotan egiten, baina moldatzen naiz, topatzen dut modua gorputza mugitzeko, baita etxean ere.

Salbaziorako kontu handirik ez dugu aipatu, baina ari zara sorkuntzan?
Ari naiz nobela labur bat idazten.

Badakizu laburra izango dela?
Hasieratik agindu nion neure buruari digresiorik ez izateko, zehatza izateko.

(Berria egunkarian, 2018ko maiatzaren 19an argitaratutako elkarrizketa)

Tosta Bandako kideak, atzo, Usurbilgo Sutegi aretoan, zuzeneko emanaldiak atontzeko entseguen aurretik. (Maialen Andres / Foku)

Orkestra edo «kolore askotako musiken ontzia», Ducauk adierazi eta kantatu modura. Kantuan hasi da halako batean, eta hala dio kopletako batek: «Aniztasunak loratu du hizkuntzen itsasontzia». Hark dauka musikari eta kantu guztien arteko uztarketa fintzeko ardura; langintza horretan ari dira Usurbilgo Sutegi aretoan (Gipuzkoa), lau kontzertuz osaturiko birari hasiera eman aurretik. Gasteizko Printzipal antzokian (etzi), Iruñeko Gaiarre antzokian (hilaren 27an), Donostiako Kursaalen (hilaren 28an) eta Bilboko Arriagan (hilaren 29an) aurkeztuko dituzte proiektua eta iazko urtearen hondar aldera plazaraturiko diskoa, taldearen izen bera duena. Diskoaren zati handi bat, lehen zortzi kantuak, Elkarren Donostiako estudioan grabatu zituzten, eta beste lau kantu Errenteriako Atlantikaldia jaialdian (Gipuzkoa), zuzenean. «Estudioan grabaturikoak ere taldeak zuzenean jo zituen, freskotasuna harrapatu nahi genuen eta», zehaztu du Otxoak.

Tosten proiektu komuna
Egitasmoak lehenago du ernamuina, ordea. Oreka Tx-koek aspalditxo zerabilten buruan «hizkuntza minorizatuetako musikariez osaturiko orkestra moduko bat» eratzeko ideia. Bultzada eman zien Donostia 2016ren testuinguruak eta hizkuntza minorizatuak sustatzeko asmoak. «Parte hartu nahi zuenari kantu bat eta bideo bat bidaltzeko eskatu genion, eta gero aukeraketa egin genuen, Mixelen [Ducau] laguntzarekin».

Gwilym Bowen Rhys Galesko musikaria (25 urte) izan zen hautatuetako bat. Tradizio galestarreko “Bugail hafod-y-cwm” kantua proposatu zuen hark. Esperientzia «aberasgarria» egin zaio guztiz. «Hizkuntzaren egoerak batzen gaitu guztiak; hasieratik izan zen konexio handia eta hurbilekoa gure artean». Bowen Rhysek gitarra jo eta kantatu egiten du, eta hainbat proiektutan parte hartzen du gainera. Rock talde batean aritzen da, baita «folk psikodelikoa» lantzen ere, bere bi ahizparekin batera. «Baina, oraintxe, bakarkako proiektuan nabil murgilduta, folk tradiziotik edanez eta galestarrez kantatuz». Hiru milioi biztanle ditu Galesek, eta milioi erdi dira galesera arrunt samar darabiltenak. «Euskaldunekin baditugu antzekotasunak, hortaz».

Antzeko zerbait bizi du Marit Talens Frisiako musikari gazteak ere (22 urte). 450.000 lagunek hitz egiten dute frisiera; Herbehereen iparraldean, Itsaso Atlantikoarekin muga egiten du Frisiak. Talensek ez zuen espero, hasiera batean, musikari guztiek hain ondo eta hain azkar elkar ulertuko zutenik. «Konturatu naiz badugula zerbait kultura eta hizkuntza hauek guztiok lotzen gaituena».

Proiektuan parte hartzen duten kultura guztiak «noizbait elkarrekin» egon zirela uste du Monica de Nut arratz-txiki jotzaile galiziarrak: «Melodia eta erritmoetan ere bada zerbait, nahiz bakoitzak bere erara ematen dituen gero; oso interesgarria da halako proiektu bat gauzatzea musikaren merkatuan hizkuntza hegemonikoak beste batzuk diren garaiotan». De Nutek dantza garaikidea eta antzerkia ere sartzen ditu zuzeneko emanaldietan: «Emanaldiak performance moduko bat bilakatzen dira, baina oinarrian Galiziako emakume kantari eta arratz txiki jotzaileen tradizioa dago gehienetan. Ohitura antzinakoa da hori, eta gustatzen zait hortik abiatuta arakatzea eta esperimentatzea».

Tosta hitzak itsasontzietako jarlekua esan nahi du, eta Atlantikoaren ingurumariko hizkuntza bat baino gehiagotan erabiltzen da. «Tosta horietako bakoitzak dakarrena ondo eta fin ematea dagokigu orain, instrumentu bakoitza ondo txertatzea eta ahots bakarlariak eta koruak ondo ezkontzea». Hizkuntza gutxiagotuen itsasontzia bela betean da; bidaia luzea izatea nahi lukete kide guztiek.

Broken Brothers Brass Band taldeko kideak, euren haize eta perkusio instrumentuak hartuta.

Dut taldearen “Ezjakintasunaren kateak suntsitu” kantua da identifikatzen errazenetakoa, haren bertsioa baita osoki. «Nerabezarotik asko maite izan dudan kantu bat da. Dut-en lehenengoa beti irudi izan zait sekulako diskoa, eta ez da askorik nabarmentzen. Kantua bera ederra da. Hip hopa entzuten hasia nintzen, eta euskarazko rap moduko bat da, baina rocketik etorri beharrean, musika beltzetik argi edaten duena». Istorio ederra baitu atzean Hondarribiko (Gipuzkoa) rock taldeak 1995ean plazaratu zuen diskoan ageri den kantuak. Kantu hura Miles Davisen “Jean Pierre” piezan zegoen oinarritua, eta hura, aldiz, 1870eko sehaska kanta frantses batean, Jean-Baptiste Weckerlin musikologoak jasotakoan. Hartara, joan-etorrian dabilen kantu bat da, labur esanda. «Atlantiko beltza esaten dioten horren adibide polit bat. Adierazten du Atlantikoaren ertz batetik bestera nola etortzen diren musikak. Eta gaiak eta egiteko moduak». Egiteko moduetako bat da, adibidez, New Orleansko brass bandei erreparatzea:«Bertsioak egiten dituzte sarri, eta bertsio horiek askotan izaten dituzte hit lokalak oinarrian. Bertan asko entzuten diren kantuak, edozein estilotakoak, hartu eta euren moldera ematen dituzte».

Broken Brothersek ere bere eremura eraman du Dut-en kantua, eta erakutsi du itxitasunaren kateak apurtzea dutela egitekoetako bat musikaren munduan, estilistiko nahiz aurreiritzizkoena. Bandaren osaketatik beretik apurtzen dituzte hainbat estereotipo eta kate. Musikari andana batek osatzen du taldea, espazio handia hartu arren, zerrendatzea merezi duen musikari taldea: Mario Diaz de Rada (tronpeta); Iñaki Rodriguez (saxofoi baritonoa); Miguel Moises, Adrian Martinez eta Eneko Urrestarazu (tronboiak); Alfonso Areta eta Juanpe Medrano (sousafoiak); Dani Lizarraga Monstruito (tanburina, washboard-a, snare drum-a); Gorka Gaztanbide (snare drum-a) eta Jon Uribeetxeberria (bass drum-a).

Ekoizpen landuagoa
Bederatzi kantu bildu ditu Broken Brothersek bere ibilbideko laugarren lanean. The Life We Deserve (2012), In the Mud (2014) eta Ildoa landuz (2016) izan ziren aurreko hirurak; guztiak Errabal zigiluarekin plazaratuak. Euren ildoa lantzen jarraitzen dute, aldika-aldika berritasun eta ñabardurak gehituz. «Aurreko lanaren segida modukotzat ikusten dut hau, baina aldaketaren bat izan baldin bada, soinuaren ekoizpenean izan da. Mamiragoa joan garela uste dut. Ildoa landuz-en ekoizpena oso jazz ildokoa izan zen; guztia zuzenean joa. Oraingoan, aldiz, badaude gauza espontaneoagoak, baina oro har, soinua garaikideagoa da, ekoizpenari buelta pare bat eman dizkiogu».

Jazzaren etiketapean sartu ohi da Broken Brothersen musika jarduera. Baina jazza ulertzeko modu zabal eta heterogeneoa du taldeak; hor ere kateetatik urruti. Kaleetatik hurbil. «Guretzat jazza be-bop-aren ortodoxiatik haragoko zerbait da; oinarrian musika beltza duen edozein doinu kaletar, alegia». Eta Txertaketa izenburuak berak adierazten du musika beltzarekiko elkarketa hori ere: «Luis Soldevilla Katakrakeko [liburu denda] sukaldari eta ideologoetako batek erabiltzen du hitz hori Iruñerrian azken urteetan gertatzen ari den mugimendua islatzeko. Eta gu horren barruan gaudela esango nuke. Musika afrokaribearra deitzen du berak. Gure hirira eta kaleetara ekarria, jakina. Jazza guretzat lanabes bat da, bizi garen lekuan musika berriak sortzeko tresna».

“Guretzat jazza be-bop-aren ortodoxiatik haragoko zerbait da; oinarrian musika beltza duen edozein doinu kaletar, alegia”

Kalea musikarako berreskuratzea, kolektibotasunetik eragitea eta heterogeneotasuna. Horren isla dira diskoa zabaltzeko eta ixteko sortu duten “Agur Jaunak” piezaren bertsio bana, musika latino eta manbotik edaten duen “Martin & Marcela”, rapean oinarritutako “Xuri guztiak ez dira irinak” —zeinak Imanol Lartzabalen “George Jackson” kantuaren zati bat sanpleatzen duen—, Eljhadi Ndiayeren istorioa kontatzen duen kantua, Iruñean bertan egonkortutako Benation Senegalgo taldeak abestua —2016ko urriaren 25ean Iruñeko Espainiako polizia etxean hilik agertu zen jatorri senegaldarreko gizona zen Eljhadi Ndiaye, eta kasua ez zen ikertu—, eta Hedoi Etxarte idazle eta taldekoen adiskidearen hitzak daramatzaten “Greba mugabea” eta “Geure gainetik” kantuak.  

Taldeko kidea da Dani Lizarraga, eta hark sortua “Monstruito Special” kantua. Ahotsetan Nerea Erbiti, Teresa Gradin eta Silvia Perez de Cirizaren laguntza izan dute hiru piezatan, koru bat osatuz: Broken Sisters deitu diete.

Bihar aurkeztuko du lan berria taldeak, Donostiako Dabadaba aretoan —21:00etan hasita; Koban taldea ariko da ondoren lehen diskoa aurkezteko—. Hara doanak, Additional Flammable Material atalari jarraituz, jolas modukoa egin dezake, zein kantuk ezkutatzen dituen ondorengo talde eta keinuen oihartzunak: Balerdi Balerdi (Iruñea Motor City), Cabezafuego (Chino Blues), Chosen Few Brass Band (Tuba Fats), The Mowhaks (The Champ), Generoso Jimenez (El trombón majadero), Joxean Artze (Gizon haundia da mundua, eta mundu ttikia gizona)…

Andoni Tolosa ‘Morau’ kantaria. (Juan Carlos Ruiz / Argazki Press)

Duela hamabi urte hasi zen Morau amarekin goizero paseatzen, egunak argitu orduko. Bi urte geroago Alzheimerra diagnostikatu zioten amari. Egunero paseatzen jarraitu zuten. Ama hil arte beste hamar urte igaro ziren.

Egunsentiak alperrentzat disko bihurtu da, baina hastapenean argazki proiektu bat zen. Noiz hasi zinen kantuak egiten?
Argazkiak lekukotasun bat jasotzeko modu bat ziren. Argazkiekin batera baneuzkan ideia batzuk, zirriborro moduko batzuk, esaldi solteak… Horrek guztiak une batean gorputza hartu zuen, bazirudien loturarik gabe zihoala dena, baina ez… Argazkiak ateratzen hasi nintzenerako lasaitua nintzen pixka bat. Diagnosiaren lehen beldur hori gainditu eta nolabait gaixotasunari neurria hartuta, ideia horiek koaderno batean gordetzen joan nintzen.

Zergatik erabaki zenuen argazkiak ateratzea?

Hasieran dena jolas bat zen, zirikatzeko asmo bat. Urte batzuetara denak hartu zuen zentzua, ordea. Goizean goiz ateratzen nintzen amarekin pasierak egitera. Ia egunero sekulako egunsentiak izaten ditugu. Eta hala hasi nintzen egunero argazki bat ateratzen, eta izenburua etorri zitzaidan jolas modura: “Nik egunero jaiki behar dudanez goizean goiz, zuek segi goxo lo, ze nik utziko dizuet goizeko testigantza…”.

Zergatik erretratatzen zenuen gehienetan zerua?
Gure eguneroko agertokia zelako. Nolabait zen gu bion espazioa. Orain edozeinekin ateratzen naizela paseatzera, zerura begira noa. Beti gorantz begira. Amaren zaintza prozesu honetan begirada aldatu zitzaidan une batean. Lehen ez nuen arreta jartzen horrelako gauzetan, ea txoriak errepide erdira azaltzen ziren, ea norbaitek papera bota zuen paper-ontzitik kanpora, ea goroldioa zegoen bankuan… Amarekin ikasi nuen hori guztia. Argazkiak izan dira modu bat errutinari etekina ateratzeko. Behin errutinan sartu ginenean, disfrutatzen hasi nintzen amaren konpainiarekin.

Paseo horietan kantatzen al zenuten?
Ez, ez genuen kantatzen. Baina amak beti kantatu izan zuen. Txikitan bi adar izan ditugu etxean musikalki. Alde batetik, bertsoak. Beti entzuten ziren bertsoak etxeko irratian. Eta bestetik, ama kantari. Umeak ginenean amak asko kantatzen zigun. Haurrentzako kantuak ziren asko. Gaixo zenean noizbait egin genuen proba ea gogoratzen zen kantu horietaz. Kantuari laguntzeko eskuen mugimenduekin gogoratzen zen, eta hasten zen kantatzen… baina gero berriro trabatzen zen.

Amak bazuen argazkien zein kantuen berri?
Argazkien berri bazuen, kantuena ez. Argazkiena izan baitzen bien arteko konplizitate modu bat ere. Batzuetan pistak ematen zizkidan zeri atera argazkia. Esaten zidan “beira, beira, beira…” eta eguzki gorri bat zetorrela esaten zidan. Nik beti esaten nion: “Ama, aspertu egingo zara, argazkiak ateratzen hasten banaiz…”. Eta, ezetz, esaten zidan lasai geratzeko argazkiak ateratzera ere. Ez zitzaion inporta mantsoago joatea edo itxaron behar izatea.

Ez dira zaintzaren inguruko disko asko egongo munduan, gutxiago pertsona helduen zaintzaren ingurukoak…
Ez dut ezagutu halakorik, disko osoa helduen zaintzari eskainitakorik…

Aletzen dituzu gaixotasunaren hainbat osagarri, ikuspegi, elementu, modu intimo eta samurrean… Zeurezko joera duzu, baina honetan, akaso, inoizko intimo eta samurren.
Bai. Amarekin harremana oso intimo bihurtu zen azkenean. Ordu asko eman nituen amarekin. Ez amarekin bakarrik, aita ere gaixo baikenuen. Alzheimerra duenak galdu egiten du lotsa ere, eta bi lagunen arteko paseoak bihurtu ziren. Barre asko egiten genuen bere ateraldiekin. Detaile asko jaso nituen, asko eta asko. Bildu nuen material pilo bat, zirriborro moduan asko, eta horri forma bat ematea eskatzen zidan.

Karga handiko material hori esku artean izanda, asko pentsatu behar izan zenuen noizbait plaza publikora aterako zenuela erabakitzeko?
Bai, erreparoa izan nuen, eta oraindik ez ditut gainditu zalantza horiek. Orain elkarrizketak egiterakoan badakit hitz egin beharko dudala zaintzaz eta Alzheimerraz ia-ia musikaz bezainbeste edo gehiago. Eta hor badut zalantza. Ez baita soilik intimoa neurekiko, ari naiz kontatzen beste pertsona batzuen kontu intimoak eta horrek oraindik eta erreparo handiagoa ematen dit. Ez nago ohituta. Hautatu nuen bidea izan zen gauza oso txikietan edo zehatzetan zentratzea. Oso egunerokotasunean kokatu ditut istorioak.

Draman erortzeko arriskua sentitu duzu?
Bai, kontziente nintzen arrisku horretaz. Une horretan ez banitu jaso ideia horiek, eta orain idatzi beharko banitu, igual beste modu batera idatzi beharko nituzke. Eta idatzi izan banitu justu prozesuaren hasieran, zaudenean beldurrak jota, beste modu bateko kantuak izango lirateke. Kantuetan ere uste dut hitzen tonua aldatzen doala. Argitzen doaz letrak, nahiz eta egoera justu okerragorantz doan.

“Bakoitzaren esperientziaren langa gainditu eta gai kolektibo bihurtzen da zaintza publiko egindakoan, jendartearen baloreak dantzan jartzen dituelako”

Diskoari abiapuntua ematen dion “Alzheimer” kantuak gaitzaren aurkezpena dakar. Argi zenuen hark zabaldu behar zuela diskoa?
Hori da egin nuen lehen kantua eta izenburutik beretik aurkezpena egiten da. Ez da horrenbeste medikuak esaten duenean zer duen, hori bigarren kantuak dakar, “Diagnosia”-k, baizik eta egiten dituzun aurreikuspenetatik idatzita dago. Horregatik hori da abiapuntua.

“…inongo zerutan galtzen dira, aingura guztiek huts egin ostean”. Aingura guztiek huts egiten dutenean, musika geratzen da?
Amari ahaztu egin zitzaion hitz egitea azkenerako. Baina, hala ere, ez zitzaion inoiz desagertu paseatzeko gogoa, ibiltzekoa. Eskuetako behatzak mugituz adierazten zigun paseatu nahi zuela. Ospitalean zegoela erizainek tutu luze bat jarri, pasillora atera eta azken momentura arte mantendu zuen ohitura hori. Nik uste dut gorputzak eskatzen ziola, badagoela gorputz inteligentzia bat, eta hartaz oso gutxi hitz egiten da. Ohitura da galtzen dugun azken gauza, eta gure amak bazuen asko ohitura fisikotik. Gorputzak eramaten zuen bera.

Eta zuretzat musika da aingura hori? Babesleku hori?
Bai, argi eta garbi. Musikazale gaixo bat naiz. Gustatzen zait besteen istorioak musikaren bidez jasotzea. Ederki barneratzen ditut modu horretara, eta nik ere istorioak kontatzeko erreminta hori erabiltzen dut. Eta niri, adibidez, igual ahazten zait ondokoaren izena, baina ez zait ahazten Deep Purple taldeko bateria jotzailearen izena.

Aurreko diskoko “Hondarribia 2012″ ekar dezakete gogora kantu horren tonalitate eta garapenak…
Hura ere oso istorio zehatza zen. “Alzheimer” kantuaren letra ere zehatza eta luzea da. Sei minutuko kantua da. Garbi neukan ez nuela moztu nahi. Biak dira oso kantu luzeak, biek dute narratibitate bat, eta biek dute tempo antzeko bat, nahiz eta “Hondarribia”-k gora egiten duen eta epikoago bukatzen den. Baina eskatzen dute halako garapen bat. Kantu horretan badago esaldi bat: “zer kantu entzuteko babestu behar dudan bihotza”. Niretzat inportantea litzateke jakitea zein kanturentzat babestu behar dudan bihotza.

Disko kontzeptuala da. Kantu batzuek lotura zuzena dute gaitzarekin berarekin: “Alzheimer”, “Diagnosia”, “Gaixo”, “Mina”… Beste batzuk gaitzaren ingurumariakoak dira gehiago: “Bi argazki”, “Maleta”, “Irakurgaiak”, “Zuhaitza”, “Ona”…
Bai, lehen ez nintzen horretaz jabetzen, baina orain aipatuta badaude bi bide diskoan. “Bi argazki”, “Maleta”, “Irakurgaiak”… ez dira nire interpretazioak, dira benetan gertatutakoaren narrazioak. “Irakurgaiak” kantuan azaltzen da, adibidez, amak ez zuela pankarta bat uzten irakurri gabe, ozen irakurri gabe. Eta horren gaineko kantu bat da. “Maleta” ere benetakoa da: goizero hartzen genuen kafea leku batean. Ez zuen pazientziarik, beretzat bi segundo eternitate bat zen. Paseora joateko poltsatxo bat eramaten zuen, eta halakoetan, hura hartu eta ezker eskuin begira hasten zen, non ote zegoen galdetuz. Eta irudikatzen duzu errefuxiatu bat, adibidez, Donostiako autobus geltokian, maleta horrela hartuta eta egoera antzekoan: non nago, nora noa? Irudi horietatik sortutako kantuak dira. “Alzheimer”, “Diagnosia”, “Mina” oso lotuak daude kontu zehatzekin, baina beste interpretazio bat izan dezakete.

Nola aurre egin drama gehiegizko batean erortzeko arriskuari?
Niretzat sekulako deskubrimendua izan ziren Miguel Gallardo eta Maria Gallardoren Maria eta biok eta Mariak 20 urte ditu komikiak, Astiberrik euskaraz plazaratuak. Alaba autistaren gainean egindakoak dira bi komikiak. Bi harribitxi dira. Asko gustatu zitzaidan darabilten tonua. Hor deskubritu nuen kontatu litekeela oso egoera dramatikoa oso modu samurrean, eta oso ondo ulertu zer kontatzen ari zaren. Hor garbi ikusi nahi nuen zer tonu erabili nahi nuen. Ziur aski bestela ere antzeko zerbait aterako zitzaidan, baina hau irakurrita hasi nintzen selektiboagoa izaten, batzuetan tentazioa delako oso dramara joatekoa… Eta kantu asko kanpoan geratu dira.

“Gaixo” kantuan galdetzen duzu: “nor da eri, bera edo ni?”. Eri sentitu zara diskoa ontzerako orduan, edo lagundu dizu eritasunari aurre egiten?
Zaintzaileak eritu egiten gara, askotan gaixoak adina edo gehiago. Oso ondo zaindu behar dugu geure burua zaintza prozesu batean gabiltzanean… Eta oso garrantzitsua da, batez ere, motxila norberak bakarrik ez hartzea. Hori oso hedatua dago, batez ere emakumeen artean.

Eritasun hori musikaren bidez plazaratzeak balio dizu terapia bezala?
Bai, niri bai; balio izan dit dagoeneko. Eta espero dut, eta iritsi zaizkidan feedback-engatik hala uste dut izan litekeela, norbaiten kontsolagarri izatea, antzeko prozesuak ezagutu dituztenentzat, edo haietan dabiltzanentzat… Kantu hauek lagun artean kantatu ostean, gero beti bukatzen du bakarren batek bere istorioa kontatzen. Denok pasa gara edo pasako gara horrelako prozesu batetik.

Tonu intimo eta biluzia izanagatik, kantuek dimentsio sozial bat hartzen dute.
Jendearekin hitz egiten duzunean konturatzen zara noraino diren unibertsalak kantu hauen gaiak. Barrutik kanpora jauzi egingo bazenu bezala. Nori ez zaio tokatu edo tokatuko pertsona helduren bat zaintzea? Alde horretatik, uste dut bakoitzaren esperientziaren langa gainditu eta gai kolektiboa bihurtzen dela behin publiko egindakoan. Jendartearen uste, asmo, baloreak dantzan jartzen dituelako, batik bat. Gehienok dugu zerbait esateko, gehitzeko, ekarpenen bat egiteko, ez genuke aberastasun hori galdu beharko.

Ahotsa eta gitarra. Hala behar zuen, biluzia.
Kantuak egin ahala erabaki nuen bakarrik egin nahi nuela disko hau, eta niretzat apustu handia izan da. Banuen gogoa disko oso bat nik bakarrik egiteko. Agotak amaitu eta gero Beñardo Goietxe eta biok aritu gara, eta gero ere jarraituko dugu, baina aprobetxatuz bera Mugaldekoak taldearekin zegoela, pentsatu nuen hau zela momentua bakarkako disko intimista hau egiteko. Hauek dira kantuak, eta eskatzen dute janzkera hau.

Edonola ere, biluztasun horrek baditu elementu osagarriak, aberasgarriak. Esaterako, “Ondo lo egin” kantuan, xuxurla bezala abesten duzu, ia ahots dardartiarekin…
Nahita egin dut hori, hain elementu gutxi egonda. Jakina, gitarrarekin apustua ez zen zerbait birtuosoa egitea, besteak beste ezin dudalako, eta ez zaidalako interesatzen bide hori. Baina ahotsarekin banuen gogoa pixka bat libreago aritzeko, gehiago modulatzeko… Alde horretatik, lan handia egin dut; ez dakit sumatzen den diskoan, baina lan handia egin dut. Denetan hau da kanturik mingarriena niretzat. Haserre zaude munduarekin, beldurtuta, eta une horretakoa da kantua. Minetik idatzitako kantu bakarrenetakoa da.

Aldiz, txistua entzuten da “Bi argazki” eta “Zuhaitza” kantuetan.
Txistu zalea naiz oso, baina kasu honetan Beñardo Goietxek sartu ditu txistu horiek. Nik txistu asko egiten dut kalean, baina oso txarra naiz. Nigatik egingo nuke disko oso bat txistua, gitarra eta ahotsarekin. Txistuarekin perla ederrak daude. Eta txistua ere bada oso gorputzarena… Gitarra eta ahotsarekin soilik egindako diskoetan oso ondo geratzen da txistua.

“Memoria etengabeko asmatze bat da, beti ari gara asmatzen oroimenak, eta alzheimerraren kasuan garrantzi berezia hartzen du irudimenak”

“Bi argazki”-k oroimenaren jolasa dakar berarekin.
Konturatu nintzen oroimenak bere horretan ez duela hainbesteko garrantziarik. Oroimen historikoa garrantzitsua da, dudarik gabe, baina, oro har, oroimenari garrantzi handiegia ematen diogu gure gizartean, eta irudimenari, oso garrantzi gutxi. Amarekin, drama ez zen memoria galtzea: oroimen berriak sortzeko gai ez zenean hasi zen drama. Hori zen drama; bitartean esaten bazuen aitona “hor” bizi zela, nahiz eta hala ez izan, horrek ez zekarren arazorik, bizigaia ematen zion… Beti ari gara asmatzen oroimenak. Memoria etengabeko asmatze bat da, eta alzheimerraren kasuan garrantzi berezia hartzen du irudimenak. Hori niretzat izan zen sekulako deskubrimendua. Zenbait gauzarekin amorratuta egotetik lasai egotera igaro nintzen. Berak pentsatzen duela bere senarra naizela? Zer inporta du! Inportanteena da berak sumatzea baduela ondoan pertsona bat konfiantza emango diona. Gero zer forma emango dion berak… ez du axola! Txorakeria horrek bide handia eman zidan. Horregatik, kantu hori lasai doa hasieran, baina leloan lehertu bezala egiten da. Kantu berezia da eta tamaina hartzea asko kostatu zitzaidan, bai niri eta baita Peio Gorrotxategi soinu teknikariari ere.

Kantaren bi bertsio daude diskoan, aski desberdinak biak ere. “Bat bizi ahal izateko, bigarrena aingurak sortzeko”?
Oso bitxia izan da kantu horrekin gertatu dena. Kantu horrek adierazten du liberazio moduko bat niretzat. Onartzen dugu egunerokoa, eta horri aurre egin behar diogula jabeturik, bi argazki egiten nituen. Konturatu nintzen argazkiak ez zirela gogoratzeko. Handik urte batzuetara istorio bat asmatzeko aukera izateko baizik. Argazki bat momentukoa bizitzeko, eta bigarrena, ez gogoratzeko, baizik materiala izateko gero zure oroimenak berriro asmatzeko. Eta diskurtso hori borobiltzeko kantuarekin gertatu zena oso bitxia da. Nik jarri nuen letra blogean goiz batean. Eta arratsaldeko zortziretan banuen Giorgio Bassmattiren mezu bat esanez Youtuben jarria zuela jada berak letra horrekin egindako kantua. Etxera joan zen, grabatu zuen bideo batekin eta igo zuen Youtubera. Eta ikusi orduko esan nuen, “marabilla bat”. Nik eskatu gabe egin zuen, eta letraren kontzeptua azaltzen du erabat gertaerak. Berak egin zuen kantua nik neurea bukatu baino lehen. Eta ikusi nuenean bere kantua esan nion: “Hau grabatu egin behar duk diskorako”. Hartara, “Bi argazki” kantuak bi bertsio izango zituen. Gainera, Bassmattiren fana naiz. Eman dion pop ukitua izugarri gustatu zait. Letrari ere bere moldaketak egin zizkion eta oso ederra dela iruditzen zait. Gainera, biok kantatzen dugu. Eta diskoa bukatzeko ondo geratzen da, argitasuna ematen baitio.

Kasu honetan zein litzateke bizitzeko bertsioa eta zein aingura berriak sortzekoa?
Nik uste dut bizitzekoa dela nirea, eta aingura berriak sortzekoa Bassmattirena.

Bassmatti eta biak oso testuinguru desberdinean hezitako musikariak izan arren, badituzue elkarguneak. Zeintzuk?
Bi aipatuko nituzke: gaur egungo musikariengan hain eskasa den umorea, eta kantuak ulertzeko modu naif moduko bat, non gustua jartzen den teknikaren gainetik, eta ez dagoen beldurrik bide ezberdinak jorratzen saiatzeko.

A cappela grabatu duzu “Behelainoa (Noraeza)”. Ahotsarekin jolasteko eta erregistro desberdinetan aritzeko gogoa izan duzu?
Oso garbi neukan ahotsarekin jolastu nahi nuela, eta Beñardoren laguntzarekin dena errazagoa da. Izugarria da ze belarri eta gustu ona dituen, eta nola transmititzen duen hori ahotsarekin. Garbi nuen halako zerbait egin nahi nuela, baina behin grabatuta zalantza sartu zitzaidan… “Igual Iparraldekoegia geratu zaigu…”, pentsatzen nuen, baina tira, animatu egin ginen eta gustura nago. Agurraren kantua da, noraezarena. Guztia bukatzen denean zer geratzen den. Kantu oso biluzia da, bada zeremoniaren momentua, eta horregatik ahots hutsak eta tonu formalxeago hori…

“Maleta”-ren hasieran Johnny Cash irudikatu dut eta “Irakurgaiak”-en The Beatles…
Biak horrela atera ziren, eta biak dira estudioan hasieratik borobil geratu ziren kantuak.

“Helduagoa eta askeagoa” da gaur egungo Morau. (Conny Beyreuther)

Itoizen “Clash eta Pistols” ongi ezkontzen zen diskoaren tematikarekin…
Amaren azken ospitaleratzea Eguberrien bueltan izan zen. Ni oporretan nintzen, eta oinez igotzen nintzen Donostiatik. Beti joaten nintzen musika entzuten, eta ezin izaten nuen burutik kendu kantu hori. Premonizio moduko bat zen. Horrekin eta Anariren “Epilogoa”-rekin ibili nintzen buelta eta buelta. Bertsio zale amorratua naiz, disko guztietan sartzen dut bakarren bat, eta hau ez bazen, izango zen besteren bat, baina hain ondo egokitzen zen…

Melodietan lanketa berezia nabari da. Nola exigitzen zaio hori norberari?
Uff… ez dakit, batzuetan saiatzen zara kristoren indarrarekin, bueltak ematen dizkiozu, adibidez “Bi argazki” kantuarekin, eta kosta egiten da… nekez egiten da aurrera. Eta beste batzuetan borroka handirik gabe ateratzen da. Nire gustukoenetakoa da “Irakurgaiak”. Eta atera zen aise! Eta oso gustura geratzen zara. “Gaixo” kantuan sartu nahi nuen Neil Youngen “Rockin’ In the Free World” kantuaren estiloko gitarra bat, eta sartu nuen ze arraio! Uste dut askatasunez jardun dudala, eta orokorrean oso pozik nago.

Gaitegiarekin zerikusi handirik ez izan arren, egiteko moduek, filosofiak lotzen du Arrainentzako himnoak diskoarekin ere… Hor Morau berri bat hasi zen?
Ez berria, baina bai helduagoa eta askeagoa. Eta ez askeagoa gaizki nengoelako diskoetxearekin-edo, baizik eta askeagoa nire buruarekin. Galdetu nion neure buruari: zer leku dauka Morauk euskal kantagintzaren barnean?. Ba duen lekua, eta kontziente naiz. Eta horrek kristoren askatasuna ematen dizu. Igual mugak dituzu, ez dituzu biltzen ehunka lagun emanaldietan, ez dituzu milaka disko saltzen, baina askatasun handia daukazu, eta gainera badaukazu jende bat askatasun horren emaitzak estimatzen dituena. Horrela lan egiteak asebetetzen zaitu asko.

Bigarren honek sendotasuna eman dizu bide horretan?
Bai, erabat. Eta emaitza ikustean ba… Horrela lan egiteak asebetetzen zaitu asko.

Amaren zaintzak eragin dizu kantuak ere zaintzeko moduan?
Letretan bai. Begirada asko txikitu dut, asko fokalizatu dut. Txikira ekarri dut, eta hori izan da amarekin egindako paseoen eraginez.

Lehen ere ez zara izan oso handira egindako hordagoen zalea, ezta?
Ez, ez, baina oraingoan are gehiago jo dut egunerokotasunera. Lehen igual kanpora begiratzen nuen, eta barrutik kantatu, baina oraingoan izan da barrutik hasi kantatzen kanporantz…

“Lehen kanpora begiratzen nuen eta barrutik kantatu, baina azken bi diskoetan barrutik hasi naiz kanporantz abesten”

Musika ulertzeko modu horretan egon da aldaketarik gurean azkenaldian, epika handietatik ikuspegi txikiagoetara pasa dela jendea orain?
Nik uste dut baietz. Zorionez gaitegia asko zabaldu da. Iruditzen zait oso proiektu interesgarriak sortzen direla, eta batez ere oso ikuspegi zehatzetatik, gauza handirik esan nahi izan gabe, baina era berean, sekulako gauzak esaten. Kantautoreen ikuspegitik behintzat badago traszendentziatik aldentzeko joera; eta uste dut izan dela folk inglesarena baino gehiago americanaren eragina, batez ere folk berritzaile yankiaren eragina.

Euskal Herriko egoerak ere lagunduko zuen egoera txiki edo zehatzagoetara joaten?
Baita ere. Badirudi hor gaudela impasse batean. Egia da egile batzuentzat karga bat kentzea izan dela. Niretzat izan da zaintzaren kontua egokitu zaidala. Gero konturatzen zara zaintzarena gai soziala dela, ez dela norbanakoaren kontua. Eta badela erantzukizun kolektibo bat.

Zuzenean emateko prest?
Bai, baina bertigo puntua ere badaukat. Nire espazio naturala tabernak eta beste izan dira. Erreparo handia ematen dit, ez baitakit nola funtzionatuko duen. Nire burua oso zaurgarri ikusten dut. Zuzenekoetan arma ugari ditut jendera egokitzeko, baina hemen oso zaurgarri ikusten dut nire burua. Ez nago ohituta barnekoa hainbeste zabaltzera. Akaso deituko didate gehiago zahar etxeetatik, baina gustura joango naiz haietara ere.

Joxan Artze, Mikel Laboa eta Xabier Lete, 2007an, “Isturitzetik Tolosan barru” liburuaren berrargitalpenean. (Imanol Otegi / Argazki Press)

Baina “Txoria txori” baino gehiago da Artze. Haren poema eta hitz asko musikatu izan dituzte beste musikari batzuek. Mikel Laboak 1974ko Bat-Hiru diskoan bildu zuen “Txoria txori”. Disko horretakoak dira” Gogo eta gorputzaren zilbor-hesteak” (BAP!!-ek eta Zea Maysek bertsionatua gerora), “Ama hil zaigu” (M-ak, Le Mans, Bukaera), “Baztan” (Delirium Tremens), “Nere juaneteak”, “Geure bazterrak” (askok ondoren: Betagarri eta Lain, We Are Standard, Ruper Ordorika, Izaki Gardenak) eta “Zaude lasai” ere (M-ak-ek gero, eta Mursegok hurrena), eta “Gernika (Lekeitio 4)“, 1972an plazaratua aurrez) ere bai, denak Artzek idatziak. Laboaren Lau-Bost lanak ere (1984) Artzeren hiru kantu zekartzan: “Nahiz eta heriotza”, “Besterik ezagutu ez eta”, “Martxa baten lehen notak” (Iheskidek ere bai gero, eta Mikel Urdangarinek eta Oreka TX-ek).

Artzek berak behin baino gehiagotan azpimarratua zuen bere kantuak besteen ahotsean entzuteak sortzen zion sentipen gozoa: «Hunkitu egiten nau hainbeste jende desberdin ikusteak kantu horiek modu diferentean ematen».

Laboaz harago
Berezia izan zen Laboa eta Artzeren arteko harremana, eta islatzen zen sinergia hori bien arteko sorkuntzan, baina beste musikari garaikide askok ere baliatu zituzten Artzeren hitzak. Ez Dok Amairu kolektiboan kide izandako Benito Lertxundik “Zure askatasunagatik borrokatzen banaiz” eta “Txori ttikia” kantatu zituen Oro laño mee batek estalia diskoan (1974); Urkok “Usurbilgo Eliza” kantua sartu zuen Sakonki (Maite zaitut Euskal Herria) lanean (1976); “Gure uso xuria” Iokin eta Iosuk Nire herria bezala lanean (1977); “Amaren sabela”, “Apala haiz”, “Barka ama”, “Beste bat”, “K.K.ren edestia” eta “Itxuraldatze” kantuak ziren Jon Bergaretxeren izen bereko diskoan (1978); “Herriagatik” Oskarbiren Euskara eta txakolina-n (1979) eta “Mutiko atzeratua” Imanol eta Klabelin Komiken Jo ezanlanean (1980).

Antton Valverdek 1975ean jo zuen lehen aldikoz Artzerengana. “Pisako dorrea” kantua egin zuen poetaren hitzekin. «Oso idazle originala iruditzen zitzaidan, eta orain ere bai, poeta handi bat. Inoiz aurretik irakurri gabeko poesia iruditzen zitzaidan harena. Eta pertsona moduan ere apartekoa, pertsona ona eta berezia», adierazi zion atzo BERRIAri. Gerora beste kantu bat egin zuen Artzeren hitzekin, “Sir Charles”, 1997ko Larogeitamazazpi diskoan bildua: «Charles Darwinen omenezko kantua da; hura ere berezia. Saiatu izan naiz haren beste poema batzuk musikatzen, baina askotan zaila egin zait haren testuak kantu bihurtzea, formaz ere berezi baitziren».

Maddi Oihenartek 2000ko hamarkadan sartu baino pixka bat lehenago ezagutu zuen Artze. «Etorri zen Zuberoara, eta egun batzuk eman zituen gurekin. Mendira joan eta ibilaldiren bat egiten genuen. Gutxi hitz egiten genuen, eta, hala ere, oso gertuko sentitzen nuen. Musika ulertzeko ez ezik, bizitza ulertzeko zuen moduak batzen gintuen. Oso zen hurbileko gizona». Maddi Oihenarten Lürralde zilarra diskoan (1998) txalaparta jo zuen Artzek Jexux anaiarekin batera, eta 2002ko Arbaila-n “Sua eta ura” kantuaren hitza idatzi eta ahotsa ere sartu zuen. «Geroztik, Usurbilera behin baino gehiagotan joan naiz, eta egin ditugu emanaldiak bertan», oroitu du Oihenartek.

Gisa askotako musikariek jo zuten Artzeren kantu hitzetara. Berdin Gontzal Mendibilek (“Ez zara aske” kantua sartu zuen 1988ko Egunen batean diskoan), Txomin Artolak (“Iragana eta geroan” 1995eko Zurartean-en), Akauzaztek (“Antzina, basabereek” 1998ko Ur gardenak-en), Trepi eta Arawakek (“Galipotakumeak” 1999ko Sorterrira-n), eta Oskorrik (“Iturri zaharretik” 2000ko Ura-n) besteak beste.

Artzeren iloba da Haritz Harregi musikari eta soinu teknikaria. Hura aritu den hainbat taldek ere Artzeren hitzak erabili izan dituzte. Sen taldeak “Zer nahi eta hura eman”, “Erdibiderik ez”, “Ezertarako astirik gabe” eta “Begi bat” kantuak bildu zituzten 2000ko Sen diskoan. eMe proiektuko “Beleak elurretan” kantua (2017) izan da musikatu duten azkena. Hego askeak zituzten Artzeren kantuek.

(Berria egunkarian, 2018ko urtarrilaren 13an argitaratutako artikulua)