• Taldea: Tu-k
• Diskoa: ’21 22 -11′
• Diskoetxea: Buztenbaltza

Josu Aranbarri eta Txomin Uribe ondarroarrek, 1991n Piztiak taldea sortu baino lehen, bazeukaten Tu-k izeneko talde bat. 2024an, 1985 eta 1989 artean grabatutako bi maketak Tio Pepe estudioan birmasterizatu zituzten, eta binilo bikoitz batean argitaratu, hiru kantu zahar lehen aldiz grabatzeaz gain. Orain, kantu berriekin egindako disko interesgarri honekin datoz. Pop iluna, programazioak, post-punka… eragin asko biltzen dituen proposamena da, akaso oraingoan (haien hitzetan) indie musikara gehiago hurbildu diren arren. Gainera, Jose Lastrak teklatuetan egindako lana aipatu behar da. Zortzi kantuko lan berri honen altxorren artean bi nabarmenduko genituzke: Ze gixon genero za zu singlea, borobila eta barnerakoia, eta Kolorean Dzanga, diskoko onena eta akaso Tu-k-ren ibilbideko distiratsuena. Hit total bat izan liteke. Gainera, The Policeren aire bat dauka, erritmo zirikatzaile eta biziak direla eta.

Neomak taldea. BALAUNKA

2022an atera zenuten lehen disko luzea. Zertan nabarituko du entzuleak zuen eboluzioa? Soinu elektronikoekin bereizgarritasuna lortu duzue?

Bai hori da, duela hiru urte atera genuen lehen diskoa eta harrez gero gu aldatu garen bezala aldatu da taldea bera ere. Beharbada kasu honetan diskoa egiteko sormen prozesua kontzienteagoa izan da eta horrek aldi berean, ekarri du kantu bakoitzaren norabidea soinu aldetik bilatuagoa izatea. Egia da, denbora honetan aldaketetarako tarte handia izan dugun arren, hainbat elementu mantendu ditugula eta lehenengo diskoaren bide beretik, trikitixa eta panderoa soinu elektronikoekin uztartzen segitu dugu.

Bigarren disko hau ere Haritz Harreguy-ekin grabatu duzue. Kanta batzuk Usurbilgo bere estudioan grabatu dituzue, baina beste batzuk Gironako Banyoles Olivera Studioan. Hori bai, Haritz zuekin eraman duzue.

Bigarren disko honetako kanta batzuk Kataluinan Olivera Estudioan grabatu genituen 2025eko urtarrilean eta otsailean. Banyolesen Vic Moliner eta Pau Brugada izan genituen produkzio lanetan bidelagun eta eurekin batera, kantu bakoitzari eman nahi genion bidea esperimentatzen joan ginen. Aldiz, beste kanta batzuk Usurbilgo Haritz Harreguy estudioan grabatu genituen eta berak egin du diskoko kantu guztien soinu nahasketa. Plazera izan da prozesua eurekin konpartitzea, asko gozatu eta ikasi dugu.

Tradizioa eta gaurkotasuna uztartu dituzue lan honetan ere. Alde batetik, soinu akustikoak edota lau ahotsetan kantatutako koruak dauzkagu, baina elektronika sartzen duzuenean beste aire bat hartzen dute kantuek. Perkusioarekin ere berdina gertatzen da. Adibide batzuk jartzearren, trikitixa entzun dezakegu Piztia-n, eta soinu elektronikoak beste hainbatetan: Galdera ikurrak-en adibidez, baina oraindik gehiago Inork ez du berdin egiten negar abestian.

Kantu bakoitzari beharrezkoa iruditu zaigun denbora eta mimoa eskaintzen ahalegindu gara eta horrek ere ahalbidetu du kantu bakoitza eraman nahi genuen lekura eramatea. Honenbestez, zenbait kantu, zuk aipatu bezala nahiko soinu organikoen baitan mantendu ditugu; esaterako Piztia, eta beste hainbati soinu elektroniko gogorragoak gehitu dizkiegu, hala nola, Galdera ikurrak edota Inork ez du berdin egiten negar abestietan. Hau guztia, melodien eta hitzen baitan egindako lanketa izan da, izan ere, disko osoan zehar hitzen mezuari garrantzia handia eman baitiogu, eta kantu bakoitza beldurrari begiratzeko modu bat izan daitekeela esaten dugu. Disko honetan, orbainak zaurgarritasunetik hartu eta ezkutatu beharrean, indargune direla azpimarratu nahi izan dugu, eraldaketa agerian utziz. Hausturak eta konponketak historiaren eta norbere izate osoaren parte baitira.

Kantu batzuk dantzagarriak ere badira momentu batzuetan, adibidez Orbainari(n) eta Sehasketan abestietan. Eta zuen ibilbidean bereziki berritzailea da Ordaina, soinua, perkusioa eta elektronika biltzen dituelako. Zuzenekoetan estilo honetako kantuek efektu pizgarria izango dutelakoan gaude. Gainera, lehen diskoko kantuei formatu berriaren bidetik ekingo diozue, ezta?

Lehen esan bezala, kantu bakoitzak badu gehiago edo gutxiago soinu elektronikotik, tradizionaletik edo behar bada esperimentaletik, eta hori guztia zuzenekoetan agerian izaten da. Esan dezakegu gure entzulea oso zabala dela eta horrek ere aberasten duela zuzenekoa formatu eta espazio ezberdinetan gauzatzeko aukera, izan areto, festibal edo antzokietara moldatzen baikara.

Japonian, Hego Korean, Boisen edota Georgian jo zenuten lehen diskoaren biran. Oraingoan ere Euskal Herritik kanpo jotzeko asmoa duzue?

Beti da plazera etxean jotzea baita etxetik kanpo beste hainbat leku ezagutzea ere. Momentuz, diskoaren aurkezpen biran buru belarri murgilduta gabiltza entzuleekin batera gozatzen. Udan zehar Euskal Herriko hainbat txokotan jotzeko aukera izango dugu eta gogotsu gaude. Era berean, baliteke tartean kanpora eskapadaren bat egitea ere.

Jatorrizko laukoteari (Alaitz Eskudero, Leire Etxezarreta, Irati Gutierrez eta Garazi Otaegi, laurek trikitixa, panderoa eta ahotsak egiten dituzue) zuzenerako bi fitxaketa berri egin dituzue: Etxahun Urkizu (Hilotz taldean egon zena eta gaur egun Asgarth taldeko partaidea) atabaletan eta Eider Villalba teklatu eta ahotsetan. Zein momentutan pentsatu zenuten halakorik egitea?

Bai, horrela da, zuzenekoan ere igertzen da formatu aldaketa. Lauron trikitixa, pandero eta ahotsez gain, bi musikarirekin batera oholtza konpartitzen gabiltza Eider Villalba sinteetan eta ahotsean, eta Etxahun Urkizu perkusioan eta sampleetan. Aspalditik genuen soinu elektronikoak zuzenean jotzeko ideia buruan bueltaka eta egia esan, bigarren disko hau egiteko hartutako denbora honek ahalbidetu du hasierako ideia hori. Entsegu ordu askoren ondoren oso pozik gaude emaitzarekin. Bi musikariek, Eiderrek eta Etxahunek, sekulako lana egin dute guztia prestatzen eta oso eskertuta gaude, eta oholtzan eurekin aritzea gozamena da. Era berean, zuzeneko prestaketa lan hauetan Borja Anton izan dugu bidelagun eta berak ere sekulako lana egin du; asko ikasi dugu.

Dagoeneko lau bat kontzertu egin dituzue, Donostian, Atarrabian, Bilbon eta Mungian. Zer moduz atera dira kontzertu hauek? Elektronika perkusioa eta trikitixarekin uztartzeko lanarekin gustura gelditu al zarete?

Dagoeneko kontzertu batzuk egin ditugu eta egia esan, oso gustora gaude jasotzen ari garen harrera beroarekin. Entzuleak emandako erantzuna ezin hobea izaten ari da. Era berean, espazio ezberdinetan; festibaletako karpan, aretoetan, antzokietan.. aritzeko aukera izan dugu eta bakoitzak badu bere xarma, beraz, saiatzen gara espazioak emandako aukerak baliatzen kontzertua ahalik eta egokien ateratzeko. Esandakoa, momentuz jaso dugun feedback-a oso ona izan da eta lanean gabiltza etorriko direnak gogotsu prestatzen.

Kartel bikoitz benetan erakargarriaz gozatu ahal izan genuen pasa den larunbatean Miarritzeko Atabal aretoan. Sarrera guztiak agortuta, aretoaren kanpoaldean baita tabernako barrako zonaldean ere jendetza bildu zen arren, barruan oraindik jende gutxi zegoen kontzertua hasi aurretik. Honela, Kuartz hasterako jende gehiago sartzen hasi bazen ere, ez zen (momentuz) aretoa bete.

Kuartz bikoa. URKO ANSA

Oihan Delavignek (atabalak) eta Ibes Monagurenek (gitarra eta ahotsa) osatutako Nafarroa-Behereko bikotea dugu Kuartz. Badira hamar bat urte taldea martxan hasi zenetik eta zortzi inguru lehen diskoa atera zutenetik. Hiru diskoetan stoner-rock estiloa sakonki landu dute, eta estilo honetan (gogora ekar ditzagun Tutan Come On edota Niña Coyote eta Chico Tornado, adibidez) formula hori erabili duten erakuslerik onenetakoa da Kuartz. Ez da erraza hiru edo lau kide dituen banda batekin lortzen den soinua zuzenekoetan erdiestea, baina Kuartzek egiteko hori bereziki ondo zaintzen du. Gitarraren afinazio lodiak eta atabalen erabilerak berak sortzen duten sinbiosi ilunak oholtza aise menderatzera baitaramatzate.

Honela, 2024an argitaratutako III izeneko diskotik zein I diskotik hartu zituzten kantu gehienak, eta II lanetik bakarra jo zuten. Harribeltzazko erregina, beraien onenetako bat, aukeratu zuten ia hiru laurdeneko emanaldiari hasiera emateko. Inpresioa egiten du, ikusi ditugun guzietan bezala, oholtzaren iluntasunak eta proposamenaren indarrak. Argazkiak ateratzeko zailtasun estra bat den arren, era nahiko aproposean egiten dute bat soinuak eta argiztatzeak. Xutik hilak jostagarriarekin erakutsi zuten nola geldialdi edo isilune txikiek musikaren efektua biderkatzen duten. Etxeko zakurra astuna da, Goian bego stonerra bezala, nahiz eta azken honek lehertzeko denbora gehiago behar duen. Oihan atabal joleak eserita egon behar duenez, Ibesek hartu behar du oholtza betetzeko lana, eta lan horretan txukun aritzen da beti.

Bien arteko elkar-hartzeak erabatekoa izan behar du emanaldiak funtzionatzeko, eta halaxe egiten dute estudioan zein oholtza gainean. Jostagarrien artean (gehienak hala dira) Sartu dantzagarrienetakoa da, baita Odolak su gabe diraki eta Suntsitu ere. Azken diskoko beste bi pieza gogotsuren ondoren (Alta eta Fomo) lehen diskoko Bixkotx kantuarekin eman zioten amaiera kontzertuari. Oholtza ondo betetzen duen bikotea da, eta Latzen taldearen telonero izatea (gainera sarrera guztiak salduta), taldea promozionatzeko aukera bikaina izan zen.

Ordu erdiko itxaronaldiaren ondoren, iritsi zen, azkenik, momentu handia. Latzen arrakasta handia edukitzen ari da bigarren itzulera bira honetan. Lehen itzulera, dakizuen bezala, 2007an izan zen, eta zuzeneko diskoa eta DVDa (Hellmuga) grabatu bazuten ere, oraingoan kantu berriarekin datoz eta horrek proiektuari balio erantsia ematen dio. Hasiera oso indartsua izan zen. Lehen bost kantuak elkarren jarraian jo zituzten, atsedenik gabe eta elkar lotuta etorri baitziren. Lehenik, Txori txarrak kantu berria, zuzenean burmuinetara. Segidan, klasiko batzuen momentua etorri zen: Bat gehiago mitikoa eta lehen diskoko beste bat jarraian: Mamuak baztertu ikonikoa. Bigarren diskoko (Ardi larruz, 1998) pieza pare bat gero: Aukera baten bila eta Mila esker. Hemen ikusten da nola eboluzionatu zuen taldeak lehen diskotik bigarrenera.

Latzen, zuzenean, Biarritzeko Atabalen. URKO ANSA

Gogortasun berri hori mastodontikoa eta erabatekoa da, baina lehen diskoa izan zen famatuena eta seguru aski onena. Honela, Torturaren artea zitala izan zen berriro ere. Ordurako aspaldi konturatuta geunden taldearen indarraz eta gogoaz. Soinu benetan potentea lortu zuten, baina ez hori bakarrik: taldekideen oholtza gaineko jarrera benetan kementsua izan zen. Aitor Uriarte zimak mugitzen egon zen kontzertu osoan, irribarre egiteari utzi gabe gitarra jo eta kantatu egiten zuen eta bereziki kontentu eta zoriontsu nabaritu genuen. Ahotsez, gainera, puntu oso onean dago eta agudoak erraz harrapatzen ditu. Joxemari Azpitarte baxu jolea (Potemkin taldean ere ibilitakoa) gure aurrean (ezkerreko partean) izan genuen eta bertatik-bertara bere instrumentuari sua nola ateratzen zion ikusi ahal izan genuen. Atabaletan Gorka Lazkano, bere bonbo bikoitz, tinbal eta plater hainbatekin armatua, indartsu eta gogotsu nabaritu genuen.

Eta bai, Iker Martinez de Zuazu gitarra jolearen (Potemkin, Keia, Iker Martinez eta Zaldi Herrenak…) falta somatu genuen, jatorrizko lauretatik falta zen bakarra zelako. Ikerrek, antza, dauzkan beste proiektuetan murgilduta jarraitu nahi izan du eta horregatik ez du itzulerako diskoan parte hartu, ezta zuzeneko bira honetan ere. Gauzak horrela, bere ordez sartu den Yerko Ortiz gitarra joleak diskoan ere grabatu du, eta bai, ikusgarria izan zen bere solista lana entzutea. Gitarra solo frenetikoak, punteo gogotsuak eta jarrera guztiz metaleroa erakutsi zituen. Beraz, Latzenekoei apustua ondo atera zaie, Iker ordezkatzea ez baita batere erraza.

Ahots guturalak ere ezin zuten falta emanaldian, nahiz eta ez duten sarritan errekurtso hau erabiltzen. Bai, ordea, Izatearen giltza gogorrean. Disko berriko lau kanta jotzen jarraitzen dute, eta Eutsi! da haietako bat. Gero, debut diskoko Indarra instrumentalak arnas pixka bat eman zigun, bigarren diskoko beste bi mastodonte etorri baino lehen: Itsutu klasiko eta zoragarria eta Traidorea borobila. Ordu eta hiru laurdeneko kontzertuan, bisak arte bederen, ez zuen emanaldiak inolako geldialdi edo beherakadarik eduki, hura eraso geldiezina izan baitzen: potentea, sentitua eta zoragarriki astuna. Lan berriko bi altxor, jarraian: Latzenen historiako bigarren balada heavya lehenik (Heroi direnak sentibera eta era berean gogorra) eta Memento Mori azpimaragarria: errepika oso hunkibera eta borobila daukan arren, pieza indartsua eta magnetikoa baita. Disko berriko Dogma ere errepertorioan erraz sartu daitekeela uste dugu.

Lehen diskoko erakusketa hirukoitza egin ziguten jarraian. Ikuslegoa zoratzen jarri zuten Mezua hil aurretik (azkarra eta gitarra solo dotorea daukana), Hiesa ihes klasikoa (bai, hitz hau lehen ere esan dugu, baina hau ere mitikoa da!) eta Laztana balada heavya, bistakoa denez gure herrian egin den onenetarikoa. Honi lotuta etorri zen Lurra odolean jostagarria, eta gero etorri zen maketatik jo zuten bakarra (Gu ez gara) oholtzatik erretiratzeko. Laster atera ziren emenaldiari azken bi abestiak gehitzeko: Metal erasoa enblematikoa eta Ze ingo xu? ezagunenetakoa (a ze soloa, Yerko Ortizena!). Kontzertu benetan ikusgarria izan zen, indartsua, teknikoa, batzuetan Thrash Metaleroa eta (disko berriaz gain) edukitzen ari diren arrakastaren arrazoi nagusienetakoa. Sarrerak agortu dituzte leku hainbatetan (ia denetan) eta oraindik espainiar estatuan egingo dituzten udako jaialdiak geratzen dira: Z! Live, Barcelona Rock Fest, Rock Imperium edota Leyendas del rock. Otsailean Madrilen ere jo zuten eta Euskal Herriko bost kontzertuetan sarrera guztiak saldu dituzte (urtarriletik hona: Atarrabian, Bilbon, Gasteizen, Azpeitian eta Biarritzen). Latzen ikusteko gosea dago eta oraingoan itzulera aurrekoa baino askoz ere luzeagoa izatea bakarrik espero dugu.

Agur esateko ordua iritsi zaio Delirium Tremens taldeari. Ia lau urte iraun duen itzulera honetan, bi disko argitaratu ditu taldeak, eta azken emanaldia Bilbon egitea erabaki du. Orokorrean, hunkigarria izan zen larunbateko agurra: zenbat ereserki, kantu sorta sarkor eta emozio biz izan ziren Santana 27 aretoan… Bertaratutakoek betirako oroitzeko modukoa izan zen, hala sinbolismoarengatik nola garrantzi historikoagatik. Baina, horren aurretik, ezin ahaztu hasierako taldea: Jan.

Delirium Tremens, agur kontzertuan, Bilbon. ARITZ LOIOLA / FOKU

Talde hori sortu berria da, eta oraindik ez dute kanturik argitaratu; beraz, erronka nahiko zaila zeukaten esku artean. Zorionez, beteranoz beteta dago taldea, eta aurrera atera zuten lana, zailtasunak zailtasun. Zarama taldeko Roberto Moso eta Tontxu gitarra jolea, Jorge Murillo (baxua) eta Alfredo Carames (bateria) dira lau partaideak. Rock-and-roll gordina egiten dute: oinarrizko eskemen balioa frogatu, eta potentzialitate handiko kantu sorta bat jo zuten. Zoritxarrez, soinua ez zen egokiena izan: ahotsak ez ziren ondo entzuten, baxua oso gutxi, eta atabalen platerak eta tinbalak ez ziren ia nabaritzen; soilik bonboak eta kaxak zeukaten behar bezalako soinua.

Gitarra bai, indar betean entzun zen. Gainera, Tontxuren soloak benetan hiltzaileak izan ziren, bai teknikoki bai sentimenduei dagokienez. Egia da Mosok lortu zuela lekua hartzea, bere tonu altu eta indartsuari esker; izan ere, benetan harritzekoa da haren ahotsa gaur egun ere. Kantu batzuen tituluak ezagutarazi zituzten: Emaidazu une bat eta Otsoak ehizan, esate baterako. Abesti berri horiek guztiak erabat eraikita daude jada; beraz, laster argitaratuko dituzte. Zaramaren bertsio pare batekin jo zuten goia, hori bai. Goazen borrokara —hori da hori ahotsa, Roberto!— eta Bihotzak sutan pizgarriak izan ziren guztiz. Egin zituzten bi bisetan, kantu berriei egin zieten lekua berriz ere. Behetik gora egin zuen kontzertuak: tentsioa handituz joan zen, eta amaiera indartsua izan zen.

Lagunez inguratuta

Eta hogei minutuko itxaronaldi motz baten ondoren taularatu zen Delirium Tremens: Andoni Basterretxea (ahotsa, gitarra) eta Juan Iurrita (atabalak) jatorrizko partaideak alde batetik, eta Mikel Kazalis (baxua) eta Haritz Harregi (gitarra) azken fitxaketak bestetik. Santana aretoa ez zen guztiz bete, eta, nahiago izanik ere betetzea, eskertzekoa izan zen mugitzeko lekua egotea ere. Kantu berriekin hasi ziren (Dirudidu eta Saihesten), eta, horrek bidea erraztu ez zien arren, azken diskoko bost kanta jo zituzten, ausart. Ihes etorri zen gero, bukatu bezain pronto Galduta nabil-ekin elkartu zuten, eta segidan etorri ziren kanturik zaharrenetako bi: Ezin leike eta Batzuetan mitikoek hainbat ikusle dantzarazi zituzten. Segidan Zaramako Roberto Moso eta Tontxu igo ziren, beren taldearen Gasteizko gaua jotzera. Hunkigarria izan zen hori ere, eta kantu horrek zer zailtasun duen ikusita, Mosok meritu handia izan zuen.

 Roberto Moso, oholtza gainean. ARITZ LOIOLA / FOKU

Dalila abesti berria eta aurreko diskotik jo duten bakarra (Aio) etorri ziren gero, eta, segidan, Mikel Laboaren Baztan-en bertsioa —1990ean atera zuten, Laboaren omenezko Txerokee diskoan— , baina kontzertuak ez zuen goia joa. Jotakie taldeko Elortxa oholtzara igo zenean, aparteko giroa jarri zuten haren taldeko Kriston burrundaie lehergarriarekin. Abiadura, indarra, arriskua… Gaueko onenetako bat izan zen, dudarik gabe. Sua kantuak, hau da, azken diskoan berriro grabatu dituzten bi abestietako batek —bestea  Batzuetan da, gorago aipatutakoa—, eta Ta Nora?-k kontraste interesgarria egin zuten, eta, kontzertuaren bigarren erdian sartuta, Noizean behin pizgarria izan zen, nahiz eta momentu gorenak gonbidatuak taularatu zirenean izan ziren. Soinua ona izan zen, eta interpretazioa —kontzertu osoa aintzat hartuta— teknikoki oso ona.

Jotakie taldeko Elortxa oholtzara igo zenean, aparteko giroa jarri zuten haren taldeko ‘Kriston burrundaie’ lehergarriarekin. Abiadura, indarra, arriskua… Gaueko onenetako bat izan zen, dudarik gabe

Nahia abestia izan zen Zarrapo taldearekin argitaratu zuten disko hartatik jo zituzten lauretako bat; zaharrenetakoa, beraz. Gauzak horrela, Zea Mayseko Aiora Renteriarekin egin zuten Kafe usain hura beste gailur bat izan zen, bai ikusleen erantzunagatik bai Renteriaren ahotsagatik. Basterretxearen grabeek kontraste benetan ederra egin zuten Renteriaren tonu altuekin. Publikoa olatuaren aparretan zegoela, Kaixo arrakasta erabatekoa izan zen, ikusleak gero eta alaiago, animatuago… eta hitzak osorik kantatu zituzten. Baldin Bada-ko Katu bere taldearen izena daukan abestia (Baldin bada) abestera eta gitarra jotzera igo zenean, zalaparta eta zoriontasuna apartekoak izan ziren lehen lerroetako eta erdialdeko ikusleetan. Hain zuzen ere, Jotakieko Elortxak kantatutako Kriston burrundaie eta Baldin bada izan ziren, ziur asko, gaueko punturik beroenak. Haritz Harregi oso parte hartzaile egon zen emanaldi osoan, eta Mikel Kazalis, berriz, bere lekuan: baxuari egurra eman zion, eta hori gutxi balitz bezala, koruak ere egin zituen, Harregirekin batera. Kaixo kantua Iñigo Muguruzari eskaini zion Kazalisek, eta sobran nabaritu zen emanaldiari eta azken diskoari eman dien ukitu heavya. Aparta.

 Mikel Kazalis aritu da Delirium Tremensen azken garai honetan baxua jotzen. ARITZ LOIOLA / FOKU

Ikusi eta ikasi diskoa ia osorik jo zuten, ohi bezala. Orain, azken txanpa honetan, disko hartako bost jo zituzten jarraian, bertaratutakoen gozamenerako. Delirium Tremens izeneko instrumental mitikoa gaueko bihozkadarik gogorrena izan zen. Energia izugarri horri Ikusi eta ikasi-k ere eutsi zion, eta horrelaxe erretiratu ziren, nahiz eta laster berriz taularatu: Ni naiz naizena, Laino ilunak eta Boga Boga-k eman zioten amaiera kontzertuari. Ikusleek jarrera bereziki sutsua izan zuten kantuotan. Azken txanpa ondo kalkulatua eta neurtua egon zen, hain zuzen ere efektu hori lortzeko egin baitzuten.

Agur esan ziguten, hunkituta, baina beste sorpresa bat ere bazegoen, nonbait taldekideei abisatu gabe prestatutakoa: soinuarekin Hiru aeroplano jo zuten, kontzertuan taularatu ziren musikari gonbidatu guztien ahotsak lagunduta, Delirium Tremensekoenak barne, noski.

Delirium Tremensek ibilbide oso luzea egin ez zuen arren, euskal eszenan arrasto handia utzi zuen, eta utzi du orain ere, 2025eko azaroan.

Alfonso Guilló musikaria. URKO ANSA

Oraindik ez genekien, baina urriaren 20ko aurkezpenean aretoa txiki geratuko zen: eserleku guztiak hartuta, jendea zutik eta beste hainbat kanpoan geratu ziren. Grabagailua martxan jarri dugu Alfonsori diskoa eta zuzenekoei buruz ahal dugun informazio gehien ateratzeko. Bereak dira kantuak eta hitzak, berea da proiektua, baina inguruan dauzkan musikariek asko eman diote. Errepasu txiki bat egiteko, Alfonso Expresión Sonorako partaide izan zen (1969-1971), gero Koska talde progresibokoa (1974-1985), 1989an Trenbide sortu zuen, gero Aterri (2008-2020), baita A2an, Alfon eta Gabi eta, 2018an, Leok’k taldean sartu zen: azken hau beste talde historiko bat dugu, 1968an hasi baitziren rocka euskaraz egiten. Talde horretan jarraitzen duen arren, Alkimistak da bere proiekturik pertsonalena eta hori sortzen ibili da azken garaietan.

Noiz hasi zinen musika eta erritmo latinoak maitatzen?

Esango nuke 1996an hasi nintzela Kubako musika entzuten: Los Van Van Matxitxaren bidez (Angel Azkarraga, hainbat euskal talderen manager mitikoa, gaur egun Kuban bizi dena) ezagutu nuen. Baita hango beste artista batzuek ere.

Matxitxa jada Kuban bizi zen. Han bizi da oraindik.

Bai, aspaldian ez daukat haren berririk. Nire familiakoek Matxitxaren bidez bidaltzen zidaten hango sustrai musika. Kaseteak entzun eta entzunez, poliki poliki zaletu egin nintzen eta musika hura asko gustatzen hasi zitzaidan. Baxu jolea izanda, erritmo puntuak izugarri gustatzen zaizkit. Zer edo zer egiteko gogoa etorri zitzaidan eta Aterri taldea sortu nuen. Eibarko perkusionista batekin (Iñaki Lores) elkartu nintzen eta gero beste gitarra jolebatekin (Txema Poyales) eta teklista batekin (Isabel Laspiur), eta laurok hasi ginen. Gero Garikoitz Araolaza sartu zen gitarran, eta ondoren Gabi Agirregomezkorta (Expresión Sonora, Koska, Basque Country, A2an, Alfon eta Gabi). Hori zen Aterri.

Lehenago, 1989an, Trenbide taldea sortu zenuen.

Trenbide Koskaren jarraipen bat bezala har genezake. Baina grabaziorik ez dago, zoritxarrez, ofizialik ez bederen. Nik badauzkat etxean gauza batzuk gordeta, kontzertu bat edo beste. Kantu propioak ere bai. Nik ez diot inoiz kantak egiteari utzi.

Aurtengo bigarren lana duzu hau, ze otsailean Bandcamp-en atera zenuen beste bat. Garai batean dokumentalentzako musika egiten zenuen, ezta?

Badago nire alderdi bat, instropektiboa edo etxean egiten dudana, sintetizadoreen munduan mugitzen naizenean. Dokumental batzuk egiten zituzten lagun batzuk neuzkan, eta musikak egin nizkien. Gero CD bat atera nuen.

Hor ordu betetik gorako musika dago.

Ez dago filtrotik edo aukeraketarik: hor dena dago.

Zu ere etorriko al zara? kantuaren iluntasun eta psikodeliak Koskaren lehenengo diskoko atmosfera batzuk gogora ekar ditzake. Adibidez, disko berdineko Beldurrezko gau batean edo Ogia eska kantuak ezin genezake ahantzi.

Horiek 18 urterekin egin nituen Orioko kanpinean [Gipuzkoa]. Gitarra eraman nuen eta han bi kantu horien ernamuinak sortu ziren: Ogia eska eta Beldurrezko gau batean. Honek oihartzun handia ematen zigun kontzertuetan. Baina uste dut hori dena pasatuta dagoela.

Disko berri honetan, zureak dira hitzak eta musika; zure propiektua da. Baina musikarien ekarpena handia da.

Bai, guztiz. Argi nuen nire proiektua zela: nik egingo nituen abestiak eta nik hartuko nuen konpromisoa, azken hitza nik edukiko nuen. Baina, taldeetan zer pasatzen da? Batak esaten duela hau, besteak beste hau… irizpide garbi bat beharrezkoa da.

Eta hori zuk jartzen duzu.

Hori da. Izugarri lagundu didate, ordea. Nik aurkezten nituen letrak eta akordeak. Kantua, melodia prestatzen nuen, nik ideiak ematen nizkien haiek zer-nolako konponketak egin behar ziztuzen jakin zezaten.

Perkusio mordoa sartu duzue.

Bai, zuzenean kantu guzietan entzungo duzu. Eta gero emakumeen koroekin, adibidez nik jartzen nituen harmonia batzuk eta Silviak haiek hartzen zituen edo beste batzuk proposatzen zizkidan. Musikariek izan dute bakoitzak bere partea, bere jokoa. Eta beraz abestiak ez dira zeharo nireak, denonak ere badira.

Adibidez, Jesus Aramberriri bizpahiru kantutan hammond soloak egiten uzten diozu.

Bai. Burua makurtu gabe-rekin hasi ginen, eta Jesusi esan nion: “Hemen dituzu hamabi konpas hauek. Har itzazu eta hor solo bat sar ezazu”. Baina, hau oso inportantea da, denek zekiten zertaz zen abestia, gaia zein zen. Eta Burua makurtu gabe da kantu bat non pertsonaia, emakume bat, bere maitearekin bizitzen hasten den baina kantak dioen bezala “udak kiskali orduko hasi ziren ekaitzak. Liskarrak, gora beherak, irainak, mespretxuak, sargori hezea eta astuna, bihotza arnas estuka. Egun batez handik joan zen nortara edo hartara, burua makurtu gabe ezin zen bizi hala”. Eta orduan lehertu egiten da: “Burua makurtu gabe tinko aurrera begira”, eta orduan sartzen da.

“Eta gero emakumeen koroekin, adibidez nik jartzen nituen harmonia batzuk eta Silviak haiek hartzen zituen edo beste batzuk proposatzen zizkidan. Musikariek izan dute bakoitzak bere partea, bere jokoa. Eta beraz abestiak ez dira zeharo nireak, denonak ere badira”

Hammonda, eta gero rap kutsu bat.

Klaro, eta ahotsak, latino estilora, goian. Lehen rocka ere horrelakoa zen, hasierako rocka. Koroak, koroak… eta besteak erantzuten zuen. Motzagoa zen, baina orduan berak egin behar du zubi hori, ze bateria eta perkusioa hor daude, zaldi bat bezala, baina organoak hor haserrea nolabait irudikatu behar du. Eta orduan hasten dira koroak, hiru emakumeen ahotsak…

Lehertu egiten da.

Gozada bat, eta gero gitarraren riffa baxuarekin batera markatzen doa errueda bat.

Alderantziz-en ere hammond soloa dago. Eta Ur gaineko bitsetan-en ere teklatua dago.

Hori kontzertu bukaera samarrean egiten dugu.

Hori eta Gesala eta argitasuna lehenago. Kontzertua eta diskoa amaitzeko modu oso ona, goi-goian amaitzen da.

Nik intuizioz egin ditut gauza horiek.

Diskoaren planteamendua inteligentea da. Funky estiloan hasten da Nire esku-rekin.

Bai. Haserrea adierazten du kantu horrek.

Perkusioak, koroak…

Kantu hori nire musikariek aukeratu zuten kazetariei, komunikabideei eta jendeari aurkezteko.

Lehen Amorante ikusi dugu kanpoan eta komentatzen egon gara, ia inork ez duela egiten musika hau Euskal Herrian. Rhythm & bluesa ere egiten duzue.

Hori da, Nire esku-k badauka r & b-a. Niretzat iguala da: funkya edo Rhythm & bluesa. Nik ez dakit non dagoen marra. Funkya guretzat da rhythm & blues baino erritmikoagoa, adibidez James Brown. Baina James Brownek rhythm & bluesa ere egiten zuen.

Muga horretan sentitzen zara? Antzeko kontzeptuetan?

Bai, nik esango nuke iturri anitzetatik edaten duen proiektua dela.

Rhythm & bluesa Expresión Sonoraren garaietatik datorkizu. Koskan, aldiz, rocka eta rock progresiboa lantzen zenuten.

Bai, Animals-en eragin handia genuen Expresión Sonoraren garaietan.

Latinoari buruz, Aterriren garaian hasi zinen estilo hori lantzen…

Bai, hor eragin latinoa dago, oso fuertea gainera.

Hori zure kanta berrietan sartu duzu eta horri lehenagotik zeneukan jakinduria gehitu diozu.

Bai. Egiten duzunean, ez duzu jakiten zergatik egin duzun. Ez da gauza arrazional bat, gero esplikatzen duzu zer pasatu den. Ekonomilariek egiten duten bezala. Pasa denean hasten dira esplikazioetan, baina sortzen denean hau ez da gauza kalkulatua, postre bat edo plater bat egiten denean bezala. Botako diogu letxuga pixkat… e.a. Ez da horrela. Eta lehenengo abestiak egiten dituzunetik azkenengo abestiak egiten dituzunera, egiteko modua ere aldatzen doa, baita jotzeko modua ere. Eboluzio bat da, gure bizitza osoa eboluzio bat den bezala.

Hamar kantu daude hemen. Noiz hasi zinen abestiak konposatzen? Noiztik dago egitasmo hau talde bezala, eta noiztik proiektu bezala?

Aterri amaituzenean, nik erabaki nuen egin behar nuela nire taldea, nire proiektua, eta horri begiratu behar niola. Hori ezerezera joan daiteke, amildegi batera non ez duzun ezer egiten, ez daukazun energiarik. Baina justu Leok’k-n nengoen, 2018an.

Hori izan daiteke pixka bat inflexio puntua, Leok’k-n sartu zinenekoa?

Gauza batzuetarako bai, zeren eta nik, jende hau hor inguruan egon ez balitz, ez nuke aurrera jotzeko sostengurik edukiko.

Haietako hiru zurekin daude.

Bai, Jesusekin hasi nintzen. Jesusi esan nion, eta gero Luis eta Davidi. Nik perkusionista bat nahi nuenez, azken honek propoposatu zidan Zarauzko Txelesekin kontaktua egitea. Koroak ere nahi nituen, eta gospeleko koru batean pentsatzen duzu, baina ze arraio, Euskal Herrian bizi gara, ez Amerikako Estatu Batuetan. Hemen ez dago elizetan kantatzen duten esklabuen ondorengorik.

Eta gospela horrela sentitzen dutenik.

Baina badaude kantari onak, musika hori gustatzen zaienak. Silviarekin kontaktua egin nuen. Bere aitak erakutsi zigun gitarra jotzen, Matías Hernándezek.

Bizi da?

Bai, igandeko kontzertura etorriko da. Eta Silviak berak esan zidan beste kantariak topatuko zituela.

Eider Varela eta Ane Ugalde.

Bai, berarekin ibilitakoak ziren, haien irakaslea izango zela pentsatzen dut.

Zuk hiru ahots nahi zenituen, ezta?

Bai. Birekin ere egin ahal izango zen agian.

Hirurekin hobeto. Ni imaginatzen ari naiz kontzertua nola izango den… zortzi egongo zarete oholtzan.

Bai, leku oso gutxi edukiko dugu.

Zu 2016an jubilatu zinen.

Bai, hori beste inflexio puntu bat izan zen.

Justu urte horretan Koskaren berrargitalpena egin zuten.

Aterrirekin ekitaldi batzuk ere egin genituen urte hartan.

Jubilazioarekin denbora gehiago daukazu, aukerak zabaltzen zaizkizu. 2018rako Leok’k taldean zaude.

Leok’k-rekin lotura izan zen 2016an Zumaiara Aterrirekin jotzera joan ginenean. Luis Llavoriri esan nion ea argazki batzuk aterako zizkigun. Ni bere laguna naiz 18 bat urte nituenetik, Expresión Sonoraren sasoitik. Biok musika zaleak gara, baina bera argazkilaria ere bada, eta Zumaiako kontzertuan argazki batzuk ateratzeko eskatu nion. Handik pixka batera, 2018an, galdetu zidan ea Leok’k-ren 50.urteurreneko diskoan parte hartuko nuen. Eta horrela sartu nintzen. Leok’k-n batez ere baxua jotzen dut nahiz eta, hala eskatzen didatelako, zer edo zer kantatzen dudan.

//www.youtube.com/watch?v=kCdL3Xv8_JQ

Alguillo & Alkimistak zuzenean, Elgoibarren, 2024ko urrian.

Gogoratzen dut nola traste gabeko baxu horrekin jotzen zenuen.

Bai, Ibanez batekin. Gero, kantatu eta bitartean jotzeko nahiago nuen trasteduna.

Leok’k-n ere gero trastedunaz ikusi zaitut.

Baina ez da Leok’k-engatik, proiektu honen eraginez izan da. Eta Leok’k-ren ere kalitate altuagoko baxu bat edukitzeagatik.

Trasteekin?

Markagatik zen batez ere. Fender Precision bat. Oso baxu segurua da eta erreferente bat da. Hori soinua estandarragoa izan zedin hartu nuen. A2an taldean gitarra bakarrik jotzen nuen. Proiektu honen ideia orain dela hiru urte eduki nuen. Pentsatzen dut Aterri 2020an amaituko zela, eta 2020 amaiera eta 2021 hasiera horren tartean pentsatuko nuen “nik neuk egin behar dut ezer egitekotan” eta gero musikari hauekin gauzatzen hasi zen.

Pentsatzen dut lehenengo konposatzen hasi zinela zure etxean edo estudioan.

Gauza batzuk konposatu ditut beranduago, taldearekin hasi ondoren. Gesala eta argitasuna Aterri-rekin jotzen nuen. Kilometroak 1996ko (Elgoibarren ospatu zena) diskoan dago, Alfonso Guilló izenarekin.

Lehenengo Jesusi esan zenion?

Alkimistei erakutsi nien kanta eta forma eman genion. Burua makurtu gabe, Heldu da egunsentia eta Alderantziz, horiek dira lehenengo kantak. Ez dut ondo gogoratzen baina uste dut Burua… eta Alderantziz joan zirela Gaztain estudioetara beste ezeren aurretik.

Eta Eñaut Gaztañaga duzue, berriz ere, ekoizlea.

Bai, gertutasunagatik eta babesagatik.

Eta profesionaltasuna.

Konturatu nintzen lehenagotik tipoak gauza askori erantzuten ziela. Ezaugarri batzuek zituen nik berarengan konfidantza edukitzeko.

“Niretzako, gaztetatik, ez da existitzen denbora musikan… Esan nahi dut, Santanaren Soul sacrifice abestiaren kasuan. Abesti hori zer da, zaharra? Eta zaharra zer da, txarra? Eta horien influentziak noski aterako direla nonbait…”

Estilo ezberdin asko lantzen ditu bere estudioan. Hor bere eskua nabaritzen da. Gaztea da oraindik, baina garantia bat da.

Lan asko egiten dugu Alkimistok, bakoitzak bere etxean, eta fitxeroak bidaltzen dizkiogu elkarri. Ordenagailua erabiltzen dugu. Eñauti buruz, nik hartu nuen lehenengo inpresioa nire ahotsa entzun nuenean izan zen. Iruditu zitzaidan oso ondo hartu zidala nere ahotsaren erregistroa eta tinbrea. Pertsona batek ahotsa oso ondo hartzen badu edo soloetan baldin badaki instrumentu hori justu aurrera botatzen, ostia, horrek ematen dio kalitatea. Adibidez: Oraindik ametsetan. Bukaeran errepikatzen du “oraindik ametsetan”, pum-pum-pum egiten du baxuak. Ziur nago momentu horietan Eñautek igo egin duela pixka bat baxua, eta justu figura horretan da polita eta inportantea. Orduan, bai, Eñautekin oso pozik nago. Jakin dezala berak ere gustura nagoela.

Pozik zaude orduan bere lanarekin. Oraindik ametsetan kantuari buruz, 12/8 konpasa aipatu zenuen.

Gogoa neukan erritmo horretan horrelako gauza bat egiteko. Banekien aintzinakoa zela, baina ze demontre! Niretzako, gaztetatik, ez da existitzen denbora musikan… Esan nahi dut, Santanaren Soul sacrifice abestiaren kasuan. Abesti hori zer da, zaharra? Eta zaharra zer da, txarra? Eta horien influentziak noski aterako direla nonbait…

Zer estumilatzailea den hau dena, ezta?

Bai.

Zenbat jubilatu zaudete orain taldean?

Denak, emakume guztiak kenduta.

Orduan, lau jubilatu eta hiru emakume. Denbora daukazute laurok elkarlana egiteko, artxiboak konpartitzeko eta abar.

Oso irekita dago dena. Hasieran, tira-bira gehiago eduki genituen arbitroa ni nintzela argi geratu zen arte. Non? Gauzei forma emateko momentuetan. Ikusi behar zen taldeak ze forma hartzen zuen.

Soula, Funkya, rhythm & bluesa aipatu ditugu, baina hori da hanka bat. Beste hanka bat da latinoa, rocka ere hor dago. Eta gospela aipatu behar dut emakumeen koroak horri begira daudelako. Nik Aretha Franklinen Respect eta abesti horiek dauzkat buruan. Koro horiek… Koroei indar gehiago eman nahi izan diet. Eta orduan, Nire esku ere niri ondo zetorkidan: bluesa zen, perkusioa zeukan, ezaugarri guztiak zeuzkan. Eta koroak sartzen diren modua… hori zen nik nahi nuena, koruak erritmo bezala sartzea.

Koroak sartzen diren momentu horiek ondo aukeratuta daude. Askotan eztanda moduan egiten dute.

Kantua beste toki batera eramaten dute, beste unibertso edo erregistro batera.

Orbelaren parte-n xuxurlatzen ari zara. Guztiz zure tonuan zaude.

Abesteaz gain, gitarra erritmikoa jo nezake, baxua baino errazago uztartuko bainuke ahotsarekin.

Baina esan nuen: historikoki nik baxua jo eta kantatu egin dut. Hori egitera noa. Eta inorekin hasi baino lehen hartu nuen eskema hori. Izugari gustura nago, ni baxu jolea naiz eta baxuarekin gustura nago. Nik gitarra solo bat jotzen ez dakit, hori dena alde batera utzi dudalako, makina bat urte jada.

Luis daukazu horretarako.

Bai, eta Gabi Agirregomezkorta, bikote modura ibiltzen garenean (A2an edo Alfon eta Gabi).

Alkimistak-eko hiru partaide taldekide dauzkazu Leok’k-n.

Eta gero Txeles dago, perkusionista Zarauztarra.

Non ezagutu zenuen Txeles?

Hori Davidek proposatu zuen.

Zuk ja bazenuen perkusioa sartzeko asmoa?

Bai, bai. Oso garbi neukan bateria eta perkusionista izango nituela. Nik nahi dut “Soul sacrifice”-ko saltsa hori, baxu mota horiek eta hori guztia.

Zer moduz uztartu dute perkusio sekzioa bateriarekin?

Oso ondo, horregatik esan zidan Davidek: “Berekin primeran konpontzen naiz, eta zuri ere interesatzen zaizu biok hain ondo elkar hartzea”.

Bere konplikazioa badauka, ezta?

Asko landu du berak, perkusioa sartzen zuen bakoitzean…

Batak bestea ez zapaltzea da gakoa.

Bai, bateria sinplifikatzera eraman behar da, eta noizean behin bere eremua eman behar zaio. Perkusioa, aldiz, bateriaren tarteetan sartu behar da. Nik etxean lantzen ditut gauza horiek.

Hor Davidek lan handia egin duela uste dut, baita bere burua kontrolatzen ere.

Bai, egin behar du.

Besteari arnasa hartzen utzi behar dio.

Bai, imagina ezazu bietako bat bereganatzaile bat izatea. Kristoren gatazka sortuko luke taldean! Eta alde horretatik zortea eduki dut.

Tuneletik kanta adibide bat da. Agian kanta honetan Davidek pegada bastante erakusten du. Orbelaren parte kantuak badauka errezitaldi edo xuxurlatze hori.

Nik hiru urtez, 1982tik 1985era, bikoizketa lanak egin nituen Galdakaon. K-200 sortu baino lehenago zen, Galdakao Sociedad Anónima izena zuen.

Jaime Iarriturekin.

Hori da, eta han ikasi nituen errezitatzeko moduak. Dokumental horietarako, musikaz gain ere ahotsa jartzen nuen, narratzailearena egiten nuen. Orduan, koño, horiek ziren nire dohaiak, eta esan nuen: “Dohai horiek baditut. Erabiltzera noa”.

Heldu da egunsentia-ren teklatua deigarria da. Gainera, honek ere bolero ukitutxoa dauka.

Bai, baxua jotzen dudanean. Musikariei esan nien: “Abesti hau da gaua. Egunsentia dator baina hor isiltasun izugarria dago. Orduan, ezin dugu zarata gehiegi atera, denak kontu handiarekin joan behar du”. “Gogoratzen zarete Sad-z? Sade eduki gogoan ateratzen dugun bitartean”. Sade Adu (Nigeria, 1959) afrikar bat da. Oso abesti famatuak egin zituen. Eta gero Davidek azpimarratzen du zubia datorrenean.

Alderantziz-ek ere Hammonda dauka.

Nire esku-ren familikoa dela esango nuke, rhythm & bluesa da.

Hor Jesus gustura geldituko zen, ez?

Bai, eta oso inportantea da bakoitzak bere esparrua edukitzea.

Denei bere esparrutxoa ematen saiatu zarela uste dut.

Bai, eman egin behar zaie.

Adibidez, kanta berdinean gitarra soloa, gero teklatu soloa, perkusioa. Kontzeptu hori Santanak ere bazeukan. Orgia musikal bat bezala, denek parte hartzen dutena.

Ondo pasatzera goaz. Hori kontsigna bat da, ondo pasa behar dugu.

Ur gaineko bitsetan, ze ondo geratzen den: gitarra soloa, gero Hammonda, perkusioa… Ikusten da Luisek ahalko lukeela gitarra solo luzeago bat egin eta barrena hustu, baina gero teklatuari lekua egiten dio. Soloak motzak izate horrek ematen dio…

Indar gehiago. Gutxiago gehiago da. Gogoratzen duzu Michael Jacksonen abesti hori? Tun tu tun tu, baxuarekin hasten dena (Billie Jean). Badirudi estiloak ez daukala zer ikusirik baina badauka. Famili berdinekoak dira.

Alderantziz kantan?

Bai. Baxu hori abesti guztian dago.

Kantu horretan nabaritzen da gehien zure baxua. Saiatu zara diskoan baxuari diskrezio pixka bat ematen, gehiegi nabaritu ez dadin?

Bai, eta modu kantagarri batean egin behar dut, hau da, bi gauzak batera egiteko moduan. Horretarako oso automatizatuta eduki behar dut.

Leok’k-n baxua jotzeko beste askatasun bat daukazu.

Hori da, eta pila bat ikasi dut. Baxu linea sinpleak erabiltzen ditut askotan, ez naiz oso baxu jole purista. Baina saiatu izan naiz hobetzen, eta Leok’k-n nagoenetik, jubilatuta nagoenetik eta etxean grabatu beharra tokatu zaidanetik, teknika hobetu egin dut.

Baina goazen atzera, Expresión Sonorako garaietan jada esaten zen zure nibela oso altua zela, eta Koskan zer esanik ez.

Gogo handia jartzen genuelako, ez ikasketak genituelako. Autodidakta hutsak ginen.

Gesala eta argitasuna-n haize sekzio bat dago?

Bai, baina Jesusek egin du sintetizadorearekin. Efektu bat da, metala balego bezala, nik horrela aurreikusita neukan.

Eta zuzenean zati hori erreproduzituko du?

Bai, diskoan entzuten den berdina egingo du beti. Beste dimentsio bat ematen dio abestiari.

Zer moduz hartu dute elkar musikariek, eta nola egokitu dira estilo honetara? Bakoitzak bere eraginak izango ditu. David oso rockeroa da, Leize taldean jo du… Nola egokitu dira zuk proposatzen duzun estilo honetara? Kostatu egin zaie? Egokitzapen prozesu bat egon da?

Bat ere ez. Kontuan hartu behar duzu jende hau musika estilo ezberdinak jotzen egon dela bere gaztaroan: ezkontzetan, berbenetan, dantzaldietan, kontzertuetan… Jende hau oso plastikoa da, gauza askotarako balio duena. Eta gero bakoitzari jokoa ematen bazaio… Hau dena nola kudeatu pentsatzen hasi nintzenean, pertsona bakoitzari bere zatia eman behar niola ikusi nuen. Orduan, ateratzen dena ez da zurea bakarrik. Nik ezin dut esan nirea dela. Nirea da, baina hauena ere bada. Orduan, nola moldatu diren? Adibidez, Davidek proposatzen didanean Txeles sartzea, aurrera! David berarekin oso pozik dago, alderantziz ere bai, eta besteak oso ondo ikusten ditugu taldean. Ondo dago, irabazi dugu.

Estilo honetan buru belarri sartu dira denak.

Bai. Poliki atera da dena. Produktu polita atera da, pozik egoteko modukoa.

Lehen esan bezala, aurten bi argitalpen egin dituzu. Bat instrumentalena da, Oinaztargiak .eta gero hau.

Bai, hori aspaldi egin nuen.

1987-2004 arteko grabazioak dira.

Bai, ikastolan lanean nengoela atera nuen, aspaldi. Baina oraingoan ipini dut bandcamp-en egoteko, besterik ez, ez nion eman hainbeste garrantzirik. Egia da erakusten duela zuk esaten duzuna, ibilbide bat dagoela. Eta batez ere gaur goizeko elementuak garela pentsatzeko tentazioa baldin badago edo jubilatuen kapritxo bat dela, hori ezeztatzeko. Hori baino gehiago da. Ez dakit dena proiektu honekin amaituko den ala ez. Nahiago dut ez pentsatu. Baina asuntoak luzeera handia dauka, urteetan zehar gorpuzten joan den buztan luzea dauka. Gertatzen da orain horrek forma hartzeko momentua iritsi dela.

Disko honetan silabak eta fraseatzeak guztiz musikarekin uztartzen dira. Esaldi motzek, gainera ohikoak ez direnak, musikari indar gehiago ematen diote. Zure errefrentzietatik, adibidez, Motown, James Brown, Santana… anglosaxoien ukitu hori, fraseatze hori nabari da silaba kopurua kudeatzeko moduan.

Eduki dut aurretik lana. Ibai sakon, mendi altu eta Leok’k-ren beste abesti batean, eta abesti batzuk ingelesetik euskarara itzultzerakoan, ondorio batzuk atera ditut. Euskara eta gaztelaniarekin berdina pasatzen da, zer edo zer adierazteko esaldi oso luzeak behar direla. Eta ingelesa oso monosilabikoa da. Nik ez dut pentsatu ingelesarekin euskarazko testuak egitea. Hor dabil kantua atera nuenean…

“Euskarak aditza kendu dezake. Momentu batean aditza kentzen duzu, eta bukaeran pum! botatzen duzu aditza, eta euskaldunak ulertu egiten du, lotu egiten ditu. Gauza horietan, lan potenteena da hitzen azentuazioa. “Burua makurtu gabe, tinko aurrera beti”. “Nire gauzak nire esku”. Hor teknika bat dago hartzen ari naizena”

Leok’k-rekin grabatu zenuen. Hori da zuri zuzenean kantatzen uzten dizutena, Ibai sakon, mendi altu-rekin batera (Ike & Tina Turnerren River deep, mountain high).

Abesti bat eskatu zidaten eta pentsatu nuen estilo hori ez zetorkiola ondo Leok’k-i, baina gustura hartu zuten.

Parentesi txiki bat egin nahi dut: Leok’k-k diskoetan zure kanta bat sartzen uzten dizute eta zuzenekoan Ibai sakon, mendi altu kantatzen. Zure esparrutxoa daukazu.

Hori da, gero proiektu honekin hasi nintzenean, letrekin hasi nintzen. Aipatu dut zeharka ingelesaren itzulpen hori, zuk egin duzulako, baina nik hau egiteko ez dut hartu erreferentzia hori. Tokatu zaidana izan da… euskarak badauka zerbait gaztelaniak ez daukana. Euskarak aditza kendu dezake. Momentu batean aditza kentzen duzu, eta bukaeran pum! botatzen duzu aditza, eta euskaldunak ulertu egiten du, lotu egiten ditu. Gauza horietan, lan potenteena da hitzen azentuazioa. “Burua makurtu gabe, tinko aurrera beti”. “Nire gauzak nire esku”. Hor teknika bat dago hartzen ari naizena.

Ur gaineko bitsetan. Nola esaten dute esaldi hori?Nik lehenengo aldiz esaldi horiek nire emaztearen etxean entzun nituen. Haiek euskaldunak ziren, baserritarrak izandakoak baina kalean bizi zirenak. Eta “hoiek ur gaineko bitsetan bizi ziren” entzuten nuen. Azentuazio hori mantendu behar nuen. Chuck Berryk zer egiten zuen? Lerro guztiak igualak egiten badituzu, lana da bat egiten duten esaldi batzuk topatzea, eta luzeagoa den bat baldin badaukazu…

Nola moztu?

Bai, eta alderantziz, motzagoa denean nola luzatu? Truko batzuk ikasi nituen, gauza horiek ikasten ari naiz, baina azentuazioa galdu gabe, eta behar den lekuan errimak erabiliaz. Letren munduan sartu naiz zeharo.

Hau ez da euskal musikan oso ohikoa. Silabak eta azentuak eta moztutzeko modu hori musika berarekin doa. Agian horregatik, musika hori ezohikoa denez, teknika ere ezohikoa da.

Pozten naiz horretaz ohartu zarelako. Ez dizut esango horretaz harro nagoenik, bai uste dut egin nahi nuena hori dela, eta pozten naiz baten batek hori ikusi badu. Nik badakit entzuten badute ez dutela jakingo zergatik baina pentsatuko dute: “Ostia, kantari hau zein garbi ulertzen den”. Bikoizketan orain dela gutxi hil zen Jose Ramón Zubimendi euskaltzain usurbildarrarekin ari nintzela, ikasten egon nintzen testuak nola egin, eta hark irakatsi zigun pelikula bateko testuek entzun eta berehala ulertzekoak izan behar zutela. Ez zirela irakurtzeko. Ze testu bat irakurtzen duzunean, berriz ere irakurtzen duzu. Baina ahozkoak zuzenean sartu behar du. Horregatik Nire gauzak nire esku kantua. Deseroso sentitzen naiz, zaila gertatzen ari zait hainbeste aholku entzutea, kostatzen ari zait eta horrela ez dut nahi. Eta hori da kantuaren azpian dagoena.

Mezua indartzen du.

Bai, noski. Mezua dauka. Eta abesti eteroetatik ihes egiten ari naiz, gauza konkretuetara noa, baina asko kostatzen zait.

Tu-K taldea, Gernikako Uhagon Kulturgunean, iazko abenduaren 14an. URKO ANSA

Urtean zehar hainbat sorpresa jasotzea ia-ia normala bihurtu da: talde honen edo bestearen sortzea, desegitea edo itzulera, estilo aldaketak, kolaborazio mota ezberdinak… e.a. Dena den, denboraren tunelean atzera 35 urte edo gehiago egin eta sorpresatxo hau topatuko du euskal musika zaleak 2024ko uztan: 1989an banatutako Ondarroako (Bizkaia) Tu-K taldea itzuli egin baita. Beren garairako (1985-1989) musika ezberdina eta bizarroa egiten zuten arrakasta edukitzeko, baina taldearen amaierak Piztiak-en sorrera ekarri zuen, eta hau bai ezagunagoa egin zela 1991n lehen diskoa argitaratu zutenetik 2022an (momentuz) azkena atera zuten arte.

Garai hartako maketak berreskuratu eta hamairu pieza harrigarridun binilo bikoitz batean argitaratu dituzte orain, baita haietako azken hiru kantuak lehen aldiz grabatu ere. Emaitza, erritmo kutxa, baxua eta gitarra bakarrik erabiltzen zuen talde batentzat, harrigarriki sendoa da, ematen hasi diren zuzenekoak bezala. Lehena Durangoko Azokan eman zuten (Plateruenako Ahotseneko emanaldi motz hura) eta bigarrena hementxe bertan, Uhagon Kulturgunean. Piztiak taldearekin ere jo izan dute areto honetan.

Garai zaharretatik Txomin Uribek (gitarra, ahotsa) eta Josu Aranbarrik (baxua, ahotsa) jarraitzen dute, hots, Piztiak taldearen nukleoa bera izan denak. Aldiz, eta erritmo kutxaz gain, orain Txominen seme Markel Uribe daukate bigarren gitarran. Gainera, zuzenekoetan solorik gehienak berak egiten ditu. Gauzak horrela, eta beraien berezitasuna altxor bihurtuta, kantuek digitalizatuta eta bermasterizatuta soinu benetan potentea lortu dute bai diskoan zein zuzenekoetan. Guzti hori diapositiba emanaldiek borobiltzen dute, orokorrean eszenatokia nahiko ilun badago ere.

Eguerdiko ordu batean izan zen emanaldia, eta ez da lehen aldia izan Uhagonen, ekainean Ezezez taldearekin ikusi genuen moduan.

https://www.badok.eus/musika/garra-kutsakorra-ezezez-taldearen-zuzenekoaren-kritika/

Formatu honek badakartza bere arriskuak, baita aukera sorta paregabea ere: oraindik ikuslegoa ohitzeke dagoela egia den arren, alternatiba benetan interesgarria daukagu asteburuko planak antolatzeko, baita (bai musikariek zein ikuslegoak) egun berean kontzertu gehiago eman edo ikusi ahal izateko ere.

Ordu laurdeneko atzerapenarekin abiatu ziren, eta emanaldi indartsu, neurtu eta sentikorrean diskoko hamairu kantuak eta beste bi ere eskaini zizkiguten: intro instrumental bat, eta amaitzeko, inoiz grabatu ez duten Sirimiri indartsua. Introaren ondoren, bete-betean sartu ziren binilo bikoitzean Existentzia kantuarekin. Markel Uriberen punteoak erakutsi zuen bere protagonismoa hazten doala, lehenengo Piztiak taldearen azken biran, eta orain Tu-k-ren bira hasi berrian, bigarren planoan mantentzen bada ere. Itsuen begiradak-ek Josu Aranbarriren karisma guztia erakutsi zuen, eta iluntasunean jarraitu genuen Argi gorrizko faroa sarkor eta iradokitzailean. Kantu honetan Josuren ahotsa eta baxua izan ziren protagonista.

Txomin Uribe eta Markel Uribe aita-semeak, zuzenean. URKO ANSA

Gitarrak gutxi entzuten zirela konturatu ginen ordurako, nahiz eta Norbait (beraien kantu motzena eta akaso gogorrena) oso boteretsu geratu zitzaien, Markelen soloa nagusi eta errepika arraro bezain gustagarria zirela medio. Markelek egin zuen Azken? Kantuko solo nagusia ere. Besteak baino zertxobait baladistikoagoa, taldearen etapa ezberdinen arteko eboluzioa edo akaso talka ere erakusten duen horietakoa dugu. Josuk eta Txominek txandaka egin zituzten ahotsak, bien artean sortzen duten magia eta karisma berezi guziarekin. Ia berrogehi urte daramatzate musika munduan, eta sobera nabaritzen da esperientzia horren eragina.

Egia da Betiko ametsak kantuaren bukaeran baxua apur bat saturatua entzun zela, baina bere poesia zoragarria eta musikarien dirdira pertsonalak aurrera atera zuen, inolako arazorik gabe gainera. Poesia aipatu dugu, eta azken kantu hori Txominena den arren, badaude bere anaia Kirmen Uriberen zazpi letra disko honetan. Guztiak kantatu zituzten noski, eta akaso gehien harritzen gaituena da, hain gaztea zelarik nola egin zituen sakontasun honetako hitzak, eta haiek espresatzeko modua hain naturala izatea. Ordurako (1986. urtea, gutxi gora behera), bere anaia Txomin eta Josu Aranbarri konturatzen hasiak ziren Kirmenen talentuaz. Piztiak taldearentzat ere hainbat egin zituen Kirmenek, taldeak azken urteetan independentzia lortu zuen arren. Kirmen presente egon zen Markinako kontzertu honetan, beste ondarroar batzuk bezala.

Poesia hori destroyerra da Zeharka-n, adibidez (musika bezala), eta iradokitzailea The Sun Lies Down-en. Azken kantu horretan sartu zuten egurra zitala izan zen, gero baina Behiala-rekin erritmoa jeitsi zuten, nahiz eta hazten doan kantua den eta ohi bezala goiaren goian amaitzen duen. Jarraian, Piztiak taldearekin ere grabatu zituzten bi harribitxi: Pornografiaz liluragarria eta Beltza dantzagarria eta erdi diskotekeroa. Emanaldiaren goranzko bidea geldiezina izango zen hemendik aurrera, eta klasiko moldea eta izpiritua daukan Plaiko hatxetan guztiz lehergarria suertatu zen.

Eta diskotik jotzeko geratzen zitzaien bakarrarekin agurtu gintuzten: Beste uri bat besterik Txominen boterearen erakusle izan zen. Ikuslegoarekin komunikazioa bilatu zuten bai berak zein Josuk, eta azken honen baxu sarkorrak, Txominen kemenak, poseak eta lurrean belauniko jarritako posturek bere semearen gitarrakin konexioa bilatu zuten momentuoro. Zalaparta handi honen erdian esan ziguten agur, nahiz eta publikoaren eskariei jarraituta azken bis bat ere eskaini ziguten: inoiz grabatu gabeko Sirimiri apur bat sinplea baina azkarra, motza eta boteretsua.

Laurogehi bat minutuko deskargak formatuaren beraren berezitasuna, musikarien kalitatea, kantuen gantxoa eta ia ahanztutako doinu hauen balioa agerian utzi zuen. 1989an desegin zen taldea, bi maketa argitaratu ondoren. Arraroegiak ziren. Beti esan izan da Jotakie ata Doctor Deseo bereziegiak zirela garai haietarako, baina Tu-K taldearen historia askoz ere lurperatuago geratu da, orain arte bederen. Egin duten apustua handia da eta kontzertuetara joaten direnak zein diskoa entzuten dutenak konturatuko dira haren balioaz.

Igandea, eguerdiko hamabiak eta erdi. Iritsi da momentua: hainbeste denboran prestatzen ibilitako kantuak, grabazioak, nahasketak, entseguak… jendaurrean aurkezteko eguna. Gitarra-baxua-bateria hortxe dauzkagu, bai, baina baita hammonda eta perkusio latinoak ere. Ah! eta gospel estiloko hiru emakume ahotsezko koro bat. Rythm & bluesa, funkya, rock latinoa, bolero kutsuko erritmoak, rocka… Zortzikote honen aurkezpen kontzertua da. Kultur aretoa goraino beteta dago: eserleku gutziak hartuta, jendea zutik eta hainbat pertsona aretora sartu ezinik…

Alfonso Guilló, baxua eskuetan duela, Elgoibarko Aita Agirre Kultur Aretoan. URKO ANSA

Lehenik eta behin, Txeles Albizu perkusionista taularatu zen, eta bere tramankuluei lehen soinuak ateratzen hasi ondoren, David Gorospe bateria jotzailea gehitu eta bien artean bizpahiru minutuko perkusio leunarekin girotu gintuzten, hain zuzen ere banda osoa Orbelaren parte-rekin hasi baino lehen. Emanaldiari hasiera emateko modu originala izan zen, bai horixe. Nire esku-rekin funkyan murgildu ziren, eta Orbelaren parte-rekin batera Burua makurtu gabe diskoko kantu onenetakoak diren arren, tentsioa nabaritzen zen oraindik oholtza gainean. Alfonso Guilló (71 urte, Expresión Sonora edota Koska taldeetan aritutakoa), kantu eta hitz guztien egilea, liderra eta taldeari izena ematen dion baxu jotzaile eta abeslaria, tinko ari da egitura osoari eusten, eta kantuek behar dituzten bapateko isiltasunak (edo kantuek amaitzeko behar duten berehalako azken beat hori) modu erabakigarrian gidatzen ditu. Efektua berehalakoa eta eraginkorra da, baina ez litzake posible izango inguruan dauzkan musikarien kalitaterik gabe.

Bere ezkerrean, Leok’k taldeko Luis Llavori, gitarra maisutasun eta zehaztasunez jotzen duena. Haren atzean eta ezkerrean, Jesus Aranberri, bere piano elektrikoa eta hammond-arekin hamaika trikimailu egiten diharduena, betiere abestien zerbitzura eta protagonismoa bilatu gabe badabil ere. Atzean, David Gorospe (Leize, Leok’k) bateria jotzaile boteretsua, nahiz eta Alfonsoren eskuinean eta atzean dagoen Txeles perkusionistarekin etengabeko elkarrizketa musikala mantendu behar duen batak bestea ez zapaltzeko. Eta eszenatokiaren ezkerrean (gure ezkerrean) hiru ahotseko emakumezko koroa: Ane Ugalde, Eider Varela eta Silvia Hernandez. Ez da batere erraza izan, Guillók esan zigunez, errepertorio hau kantatu dezakeen hirukote bat topatzea, baina asmatu duela begien bistakoa da.

Tuneletik kantuan garbi ikusi genuen perkusioa eta bateriaren arteko joko hori. Gainera, llavoriren gitarra solo motz baina zoragarri bat ere entzun genuen, eta kanta bukaeran… pum! Bat-batean amaitzen duen azken kolpea. Aparta. Zu ere etorriko al zara? kantuak 70.hamarkadara garamatza, hain zuzen ere Koska taldearen lehen diskoko pasarte barnerakoi haietara, eta Burua makurtu gabe-n hammond solo gozagarri batek txunditu gintuen, Guillóren errezitaldiak, emakumeen koroak… eta amaieran Llavoriren oihuak. Giroa animatzen hasia zen jada, eta taldeak amaierara arte iraungo zuen goranzko bidearekin jarraitu zuen. Bolero erritmo nahiko konplexuaz gozatu genuen Heldu da egunsentia-n, eta jarraian Joe Cockerren Feelin’ alright bikain geratu zitzaien. Egia esateko, jatorriz Traffic taldearena zen kantua, baina biak ere 1968an argitaratu ziren, hain zuzen ere Elgoibarko Expresión Sonora taldea sortu baino urte bete lehenago. Hala ere, eta bere ibilbidea ikusita, argi dago Guillók Cockerren bertsioa bereziki maite duela.

Oraindik ametsetan klasiko baten modukoa da, lau eta bost ahotsetako koroek (emakumezkoak zein gizonezkoak) edertzen dutena, eta Gorosperen bateria metronomo baten zehaztasunaz gailentzen da erritmo konstante bezain segurua markatuaz. Pat Garrett & Billy the Kid pelikulaz galdegin zigun Guillók, eta haren soinu bandan agertzen zen Bob Dylanen Knockin’ on Heaven´s Door zoragarri bat eskaini zigun, euskaratua (Iluna nitaz jabetu da) eta nesken koro benetan limurtzaileak borobildua. Erritmo jostagarrien itzulera berehalakoa izan zen. Alderantziz bezalako kantuetan erakusten dute dibertitzeko daudela hemen. Gainera, Guillók errezitatzeko errekurtsoa erabili zuen berriz hemen, ia-ia rapeatzen ibili zen, hainbat ahotsek momentu garrantzitsuenak azpimarratzen zituzten bitartean. Llavorik gitarrarekin markatutako patroiak ere erabakiorrak izan ziren gero Aranberrik bere teklatuari magia ateratzen uzteko.

Ane Ugalde, Eider Varela eta Silvia Hernández, Elgoibarko emanaldian. URKO ANSA

Emozio fuerteen zaleentzat, azken txanpa benetan apropopsa geneukan zain: Gesala eta argitasuna instrumental bikainean Guillóren baxuaren presentziak eta taldekideei emandako protagonismoak (gitarra soloa, bateria soloa, perkusioa) zeresan handia eman zuten. Llavorik teklatuekin eraikitako haize sekzioak ere aparteko nortasuna eman zion kantuari. Eta agurtzeko, diskoan bezala Ur gaineko bitsetan izan zen aukeratua. Publikoak erritmoari txaloak jotzen jarraitu zion, koroen nagusitasuna eta perkusioaren autoritatea azpimarratuaz. Erritmo trabatu dantzagarriak gozamenerako bide gehiago ireki zituen, eta hori gutxi balitz bezala, gitarra soloa (Llavori) eta teklatu solo motz baina harrigarria (Aranberri). Carlos Santanaren izpiritua maisuki gurera ekarria.

Goiaren goienean utzi zuten taula, baina publikoaren eskariei erantzunez, berriz ere taularatu ziren, oraingoan (eta disko osoa jo zutenez, errepertorioa amaiturik baitzen) Leok’k taldearen Infinituari segika zoragarriarekin. Kantu horren egileak, Luis Llavorik, kantatu zuen gitarra jotzeari utzi gabe. Guillóri Leok’k taldean bere momentua uzten dioten bezala, oraingoan alderantziz gertatu zen eta Llavorik bere luzimendurako aukera izan zuen. Eta Leok’k taldea alde batera utzi gabe (gogora dezagun talde hartako lau partaide Alkimistak taldekoak ere badirela) Ibai sakon, mendi altu aukeratu zuten azken agurra emateko. Ike & Tina Turnerren River Deep, Mountain High famatuaz ari gara, noski. Dena den, kantu hauxe ere Leok’k grabatu zuen eta hain justu Guillók berak kantatu zuen 2019ko Alferrik baita diskoan. Azken kantu hau ere leherketa moduko bat izan zen, eta ordubetetik gora iraun zuen emanaldi berezi honen amaiera borobila izan zen. Etorkizuna nolakoa izango den ez dakigu, baina goizago edo beranduago gure eszena konturatuko da zortzikote honen berezitasunaz eta talentuaz.

Atzar Hadi proiektuko kideak, Sarako herriko plazan, argi-ilunetan. URKO ANSA

Euri jasa ia geldiezina izan genuen, arratsaldean zein gauean, emanaldiak iraun zuen ia denbora osoan. Bertan behera gelditzeko aukera handia zegoen arren, azkenean, gure harridurarako, ez zen suspenditu eta ekitaldiak aurrera egin zuen. Atzar Hadi proiektuaren amaierara iritsi gara, beraz, azkena bezala iragarrita zegoen kontzertu honekin. Errobi taldeari bihotz-bihotzez gorazarre egiteko sortutako egitasmo interesgarri honek guk nahi baino askoz ere lehenago esan digu agur. Polemika punttu bat egon denik ere ez dugu ukatuko, inor gutxik espero zuen arren, Atzar Hadi martxan jarri eta gero Errobi elkartu baitzen. Alta, zaleok bietaz gozatzeko aukera izan dugu: omenaldi sentituaz eta Errobi beraren itzulera garaileaz.

Euriaren ondorioz, Sarako Plaza ia hutsik egon zen kontzertu osoan. Jendea tabernetan eta ahal zuen arkupe guztietan babestu zen, eta handik kontzertuaz gozatzen saiatu ziren. Bazen, ordea, karpa txikitxo bat non arratsalde-gau partean Hiruri laukoteak bere emanaldia egin ahal izan zuen, euria bai baina oraindik eguna argi zelarik. Laukotea Lapurdikoa da; hiru abeslarik osatzen dute: Sebastien Goutenegre, Miren Tristant eta Amaia Hirigarai. Karma taldeko Antton Araspin gitarra jole eta abeslaria da laugarren partaidea. Bertsio mordoa jo zuten, hiru ahotsetan eta Anttonen gitarrak lagundurik, hala nola: ETS-ren Heldu da garaia, Manex Pagola-ren Ardiak lerro lerro delikatu eta zoragarria (Anje Duhalde-k Astiria mendian izenarekin 1989ko Nahas-Mahas diskoan argitaratu zuena), Maixa Ta Ixiar-en Iluntzean sentitua eta beste hainbat klasiko.

Karpan bertan ura sartzen zen sabaiko zenbait zulotxotatik. Gainera, euria ere barneratzen zen karpatxoaren lau bazterretatik. Oraindik ez zuen hotzik egiten, baina karpapeko goxotasunak kanpoko ekaitzarekin kontraste handia egiten zuen. Karpa esan dugu, baina toldo soil bat zela argitu behar dugu, paretarik gabeko sabai bat alegia. Musikariei dagokionez, gazte hauen ahalmena begi bistakoa da. Naturaltasun osoz kantatzen dute, etxeko egongelan baleude bezala, baina jendaurrean serio eta profesionaltasun osoz. Idoia-ren 25.artikulua ere kantatu zuten, jatorrian Eñaut Elorrieta-rekin bi ahotsetan kantatua, hemen hiru ahotsetan berriz ere dotore geratu zitzaiena. Oso oker ez bagaude, gero Xiberotarrak taldearen Andozeko ibarrean jo zuten. Talde honek 2019an argitaratu zen Lürrama (Elkar) diskoan grabatu zuen, nahiz eta Pier Paul Berzaitz-ena dela uste dugun.

Hiruri taldeko kideak, Saran. URKO ANSA

Emanaldiak bertsio andana izan zuen arren, disko berria prestatzen ari omen dira, beraz pentsatzen dugu kantu propioak ere etorriko direla. Elvis Presleyk kantatzen zuen Can’t Help Falling in Love ere modu xume eta oso ederrean egin zuten. Bukaera aldera, Txomin Artola-ren Aberriaren mugak edota Nola bizi, hala kanta biziki ederra. Lapurdiraino joan, eta hasiera batean etxera esku hutsik bueltatuko ginela pentsatu bagenuen ere, talde berri bat deskubritu genuen bederen, eta Durangoko Azokarako adi egongo gara lehen diskoa abendurako aterako duten edo ez ikusteko.

Honen ondoren, itxaronaldi arraro batean egon ginen denbora luzez. Kontzertua bertan behera geratzekotan zen, euriak ere tregoa gutxi ematen zuen, baina ez zen han oholtzako instrumentu, bozgorailu eta beste tramankuluen desmuntatzerik egon. Azkenean, eta inork gutxik espero zuenean, gaueko hamarrak laurden gutxiagotan eta jada ilunduta zela, Atzar Hadi egitasmoaren azken kontzertua hasi zen. Errepertorioa errepasatuz gero, Errobiren lehen bi diskoak goitik behera jo zituzten, Ametsaren bidea eta Agur t’erdi guztiz alde batera utziaz. Ikus-entzunezko muntaia xumea izan zen, beraz Oialumen egin zuten emanaldiarekin alderatuta formatu dezente txikiagoa izan zela esan dezakegu.

Dena den, musika da garrantzitsuena hemen, eta horretan bereziki abilak dira taularatu ziren zazpi musikariak: Xabi Pery (Itoiz taldearen azken etapako gitarra jotzailea), Jojo Bordagarai eta Patxi Etcheverry abeslariak, Mikel Artieda baxu jotzailea, Javier Perez de Azpeitia teklatu jotzaile mitikoa, Xabi Albistur gitarra jotzailea, eta osasun arazoengatik etorri ezin izan zuen Patrick Calveten ordez, Ander Zulaika bateria jotzailea. Lehen diskoa oso osorik jo zuten lehenengo, eta segidan bigarrena. Kantuen ordena pixka bat aldatu bazuten ere, ia-ia diskoen berdina izan zen. Estreinako diskoko lehenengo hiru kantuak diskoko azken hirurak izan ziren, hortik aldaketa. Euzkadi, Aitarik ez dut eta Hi kantuekin hasi zuten kontzertua, beraz, eta gero Kanpo…-tik aurrera egin zuten, Andere haundi-rekin amaitu arte. Aitarik ez dut rockeroaren pultsazioak jaso zituen Kanpo… pizgarriak, Gure zortea-rekin pixka bat erritmoa jeitsi eta Perttoli-rekin martxa dezente sartzeko.

Atertu egin zuen orduantxe, eta su artifizialen momentua iritsi zen, hain justu atertu egin zuelako (edo hori uste dugu). Herriko bestek aurrera egin zuten gero kontzertuaren berrabiaraztearekin. Nora goaz? bereziki aproposa izan zen lan horretarako. Dena den, egun beltza izan zen. Laster hasi zen berriro euria eta ia kontzertu osoan plaza hutsik egon zen. Mozkor pare bat bueltaka eta aterkidun pertsona ausart gutxi batzuk egon ziren plazan, ahal izan zuten bitartean bederen. Soinua ere, seguru aski eguraldi txarragatik, ez zen onena izan. Bozgorailuek ez zuten behar bezalako indarra transmititzen, nahiz eta orokorrean soinuak hobera egin zuen. Atabalak soinu-masa arraro bat ateratzen zuen hasieratik. Bonboak dena estaltzen zuen, platerek ez zeukaten dirdira askorik eta baxuaren eta gitarren boterea ez zen behar bezala plazan islatzen. Rock kantuetan teklatuak ere ez ziren oso ondo entzuten.

“Gauzak horrela, eta hori guztia egia izanda ere, maila honetako errepertorio batekin gozatzeko momentuak ez dira falta inola ere. ‘Zuretzat’ delikatua eta ederra eta ‘Andere haundi’ iradokitzailearekin eman zioten lehen diskoaren errepasoari amaiera”

Musikarien lana goraipatzeko modukoa izan zen, eta esan bezala, emanaldiak aurrera egin ahala itxura hobea hartu zuen denak. Fokuek, ordea, taldearen atzetik aurrera bakarrik argiztatzen zuten. Beraz, musikarien aurpegiak ia ez ziren ikusten, masa beltz bat baizik, eta argazkiak ateratzea ia ezinezkoa bihurtu zen, ia kontzertu osoan, gainera, ke ugari bota baitzuten oholtza gainean. Gauzak horrela, eta hori guztia egia izanda ere, maila honetako errepertorio batekin gozatzeko momentuak ez dira falta inola ere. Zuretzat delikatua eta ederra eta Andere haundi iradokitzailearekin eman zioten lehen diskoaren errepasoari amaiera.

Ikus-entzunezko zatiek bere garaian Gu Gira bilduman eta Kursaaleko lehenengo zuzenekoan (2009) izan zenaren kontzeptua landu zuten, ideia, irudi, argazki eta testu ezberdinekin. Dani Velezen zuri beltzezko irudiak, Frantxoa Tellagorriren 70.hamarkadako afixak eta Daniel Landarten testu batzuk osatu zuten alor hori, kontzertuan barreiatutako hainbat pasarte motzetan. Dena den, pantaila txikia zen eta berriz ere, ikuslegoa oso urruti zegoen. Gure lekukotasuna diskoari izen bereko kantu ahaztezinarekin eman zioten hasiera, jatorrizko diskoan bezala. Lan osoa interpretatu zuten orden berean. Bertsio indartsua izan zen, baita Xabi Peryk egin zuen gitarra riff apur bat ezberdina eta txundigarria ere. Aparta. Ez deat erranen Errobiren kontraste guztien lekuko izan zen, taldearen pasarte elektro-akustikoen adierazlea (oraingoan akustikoa) eta ahotsen tratamenduari dagokionez zirraragarria. Patxi eta Jojok lan bikaina egin zuten.

Kuia lilien erromeria, Errobiren jatorrizko diskoan jostagarria eta dantzagarria bada, Atzar Hadik zuzenean egiten duen bertsioa harrigarria ere bada. Indartsua, kantuak berez daukan sakontasun beltza eta indarra ezin hobeki probestu zituzten. Berriz ere, Xabiren gitarra riffak karga berezi bat ekarri zuen, akaso apur bat ezberdina, eta orokorrean, taldekideen bultzada gehituz gero, pieza biziki mardula eta gogorra egin zuten. Berriro ere folk kutsuko pasarteak etorri zitzaizkigun Emazte prestu eta borobilean. Bi ahotsen arteko jokoa, berriz ere, dotorea izan zen. Lantegiko hamar mandamenduak ere zinez gomendagarria izan zen, jostagarria eta rockeroa. Amaierako mezuak, gainera, duela 50 urteko kontzeptuak bere horretan jarraitzen duela gogorarazi zigun: “Langileek… pottota ta ipurdi nagusiarendako”. Orobat, interpretazio oso profesional eta txukuna izan zen, dibertsioa alde batera utzi gabe.

“Amaierako mezuak, gainera, duela 50 urteko kontzeptuak bere horretan jarraitzen duela gogorarazi zigun: “Langileek… pottota ta ipurdi nagusiarendako”. Orobat, interpretazio oso profesional eta txukuna izan zen, dibertsioa alde batera utzi gabe”

Itxura ederra hartzen ari zen kontzertua, baina aparteko beste euri jasa batek bertan behera gelditzeko arriskuan jarri zuen dena. Hori zen ikuslegoaren sentsazioa, bederen. Plaza berriz hutsik, hau da, zortzi-hamar pertsona egotetik HUTSIK egotera pasa zen beste behin ere. Pena hartu genuen, orduantxe iritsi baitzen Telebista mitikoaren momentua. Xileko langileria hobeto gozatuko genuke gertuago egongo bagina, baita Bakea-ren melodia goxoak ere. Nagusiaren nigarrak plazaren erdira itzultzeko momentua izan zen, eta taldeak kantuaren beraren jostagarritasuna musikariak aurkezteko aprobetxatu zuen. Gure lekukotasuna diskoa amaitu zuten, beraz, baina azken agurra Nora Goaz? kantuarekin, kontzertuaren lehen zatian jo zuten berarekin, egin zuten, beharbada proiektuari izena ematen dion hitzak dauzkalako (Atzar hadi). Ez zen, beraz, Crosby, Stills & Nash-en Find the Cost of Freedom kantuarentzako lekurik egon.

Eguraldiaren erruz, ez genuen guk espero genuen emanaldiaz ehuneko ehunean gozatu. Soinua ere nahiko justu egon zen momentu askotan, baina egoera orokorra ikusirik, eta bertan behera ez uzteko erabakia ausarta (ausartegia?) izan zela onartuta ere, zeuzkaten baliabideekin aurrera atera zutela onartu behar dugu. Benetan azken kontzertua izan bada, pena handia sentitzen dugu proiektuak berak daukan balioagatik, batetik, eta areto batean baldintza hobeagoetan entzun gabe gelditu garelako, bestetik. Errobik omenaldi bat behar bazuen, taldearen beraren itzulera eta Adarra Saria alde batera utzita noski, hau zeharo aproposa izan da.

Duela bost urte elkarrizketatu genuen Zulaika hementxe bertan https://www.badok.eus/elkarrizketak/emakumeen-ahalduntzeari-buruzko-kanta-da-etxelila/ . Orduan, Azalera taldearen diskoa eta Etxelila singlea aurkezten ari ziren. Hitzordu berria, nola ez, Markina-Xemeingo Uhagon Kulturgunean egin dugu berriz ere. Kadira taldeari buruz dena jakin nahi dugu, eta galdera sorta prest daukagu jada.

Lorea Zulaika, Kadira taldeko gidaria.

Azaroan argitaratu zen Kadiraren izen bereko diskoa. Nola funtzionatu du? Durangoko Azokako Ahotsenean aurkeztu zenuten zuzenean. Lehenago, hementxe (Uhagonen) jo zenuten, diskoa atera zen egun berberean.

Bai, Okerra Crewk antolatuta, hemen jo genuen azaroaren 25ean MICE-rekin. Bezperan iritsi zitzaizkidan diskoak etxera, eta kontzertuan salgai jarri genituen.

Jendeak, orduan, Adio singleaz aparte (pare bat aste lehenago atera zena) beste kantak ez zituen ezagutzen.

Hori da, Adio bideoklipak jada bi urte dauzka. Kanta honek bi bertsio dauzka: bideoklipekoa (akustikoan egina) eta diskokoa (talde formatuan). Konfinamendu garaian herrian asko egon ginen. Foroya Camara senegaldarrak eta nik elkar ezagutu genuen eta elkarrekin entseatzen hasi ginen. Berak bere kantak erakutsi zizkidan, eta nik berari neureak. Adio ordurako eginda neukanez, bion arteko kolaborazio bat izan zen bideoklip hori.

//www.youtube.com/watch?v=tX6IxJkCa7c

Disko hau jauzi handia izan da zentzu guztietan. Heldutasun handia dauka bai hitzetan zein musikan.

Bilaketa baten modukoa izan da. Azaleran rocketik gehiago zegoen, eta hemen beste eragin batzuk daude. Musika ezberdina entzun dut, eta beste ukitu batzuk nabari dira diskoan; taldekideek ere beste gustu batzuk dituzte. Nik Michael Kiwanuka asko entzuten dut. Inspirazio bat izan da, adibidez, Adio kantarako. Dena den, horrek ez du inola ere diskoak bere estiloa ez daukala esan nahi; kanta batzuk pop eta rockerantz jotzen dute gehiago, baina estilo aldetik anitza da diskoa. Baxu jotzailea (Aritz Aramendi) oso soul, funky… orokorrean musika beltz zalea da, ikusten da eragin hori.

Hiru tiro hots-ek badauka soinu hori, funk estiloa alegia. Balada bat ere badago: Euriari.

Euriari kantu lasaia da hasieran, baina intentsitate aldaketekin jolastu dugu, eta sekulako indarra duela iruditzen zait. Kantatzen dudan bakoitzean husten naizen sentsazioa izaten dut. Intentsoa da kar-kar. Adio, hala ere, souleroagoa da, amaieran rockerantz jotzen duen arren. Hiru tiro hots, aldiz, rollo ona transmititzen duen abesti bat dela iruditzen zait.

Zure barnekoa ateratzen utzi duzu, ez dirudi estilo konkretu bat bilatu duzunik. Azaleran argiago zegoen hori, Hare ale lehenagotik konposatua zegoen arren, estilo horretara moldatu zenuen: rock bizia eta kañeroa.

Hor ikusten da talde berriak aniztasun handia daukala. Neuk ere, ez dakit eraginik edukiko duen, baina Foroyarekin egon naizenean, reggae edota erritmo afrikarren gainean abestu dut, eta inprobisatzen aritu izan gara, bera bambaraz eta ni euskaraz. Esperientzia polita izan da. Gainera, musika estilo gehiago entzun ditut; atzerrikoak Black Pumas, Kiwanuka, Morgan, Maria Arnal… baina Euskal Herriko eszena ere asko jarraitzen dut, eta betiko eraginek hor jarraitzen dute: Berri Txarrak, Anari, Itoiz… proposamen berriekin ere engantxatu naiz: J Martina, Lukiek, EZEZEZ, Ibil Bedi…eta beste asko, sekulako nibela eta barietatea dago Euskal Herriko eszenan; pozgarria da.

Aniztasun hori heldutasun kontua ere bada, bide oso zabaletara eraman zaituena. Hor sartu dezakegu swinga, baita jazza ere. Maitaleen swinga, diskoa ixteko ere oso aproposa da.

Bai, alaia da. Horri nahiko buelta eman genizkion. Kantuen ordenari, alegia.

Zugandik sortu da hau dena. Hitzak ere bai, Sarai Roblesekin batera egin duzun kantua (Euriari) kenduta. Konposizioak zugan jaio dira.

Melodiak eta letrak nigandik hasten dira. Kantuen hezurdura egitea gustatzen zait. Horretaz gain, taldekideak asko tematu dira gitarra soinuan. Ni akustikotik nator eta akustikoan konposatzen dut. Orduan, talde formatura eta gitarra elektrikora pasatzerakoan, eta ni taldeko gitarra jotzailea naizenez, aldaketa handi bat egin behar izan dut. Hori ikasketa bat izan da niretzako, eta kostatu zaidan arren, emaitzarekin gustura geratu naiz.

“Eta taldean jotzerakoan beste instrumentuekin soinua osatzea txip aldaketa bat izan da. Fusio hori egiten ari naiz, hori da ikasten ari naizena”

Azaleran zu abeslaria zinen, nahiz eta zure hasiera urteetan gitarra akustikoarekin aritzen ziren. Orain, abeslaria izateaz gain, gitarra jolea ere bazara Kadiran. Pausu handia izan da, erantzunkizuna handia da.

Bai, egokitzen nabil eta pixkanaka ikasten; soinuak bilatu, pedalak kontrolatu…. Eta taldean jotzerakoan beste instrumentuekin soinua osatzea txip aldaketa bat izan da. Fusio hori egiten ari naiz, hori da ikasten ari naizena.

Ikasketa prozesu batean sentitzen zara, beraz. Grabazioan ondo sentitu zara?

Grabaketak konzientea izaten laguntzen dizu. Entseguan agian ez naiz konturatzen, gauzak kanpotik baten batek esatea behar dut. Grabaketak hori argiago edukitzen laguntzen du. Eta ez da izan erraza, baina asko ikasi dut. Azkenean bi gitarrak grabatu ditut (akustikoa eta elektrikoa), baita ahotsak eta koruak ere.

Zuk bakarrik egin dituzu koru guztiak?

Bai. Lan handia izan da, baina koruak egiten asko disfrutatzen dut.

Zure ibilbidea ikusita, bakarka berriz aritzea pentsatu duzu inoiz?

Hasieran, konfinamendua amaitu zenean eta berriz ere proiektu bat egin nahi nuenean, berriro ere Lorea moduan hasi nintzen, baina talde formatua gehiago atsegin dut. Nahiago dut proiektu baten atzean egon, nahiz eta front woman-a izan. Besteen lana balorean jartzeko modu bat ere bada. Hala ere, ez dut noizbait bakarka aritzea baztertzen.

Non ezagutu zenituen musikariak? Aritz gipuzkoarra da, eta beste biak ondarrutarrak.

Aritz Aramendi Donostian ezagutu nuen filosofia ikasten ari nintzenean, duela hamar bat urte. Gero, ordea, Magisteritza Musikala egin nuen.

Azalera taldea sortu baino lehenago.

Hori da. Aritz melomano totala da; oso musikari ona, autodidakta, taldearen ezinbesteko zutabea izan da. Bera gabe, emaitza ez litzake hain elegantea izango.

Gero, Aitor Aristondo eta Oier Ponce ondarrutarrak dauzkagu.

Taldea sortu zenean, hasieran Azalera taldeko Urki Gojenolaz bateria jotzailearekin egon nintzen; kontzertu batzuk ere jo genituen elkarrekin.

Diskoa grabatu baino lehen.

Bai, 2021 amaieran edo. Gero, utzi egin genuen eta Urki jada Shibari taldean zebilen. Aurrerago Azpeitiako Arkupe Hotsak deialdira nire proiektua bidali nuen, eta onartu egin zuten. Eta eskerrak horri, ze bestela agian ez genuke diskorik aterako.

Hor jada diskoko kantu batzuk zeuden.

Bai, gehienak bai. Eta udazkenean idatzi zidaten Arkupe Hotsak-ekoek, Dinamokoek. Eta proiektu horren erremate modura, kontzertu bat jo ahal duzu Azpeitiko San Agustin Kulturgunean.

Eta Idoia Asurmendirekin kantatu.

Hori da, berarekin kantatu genuen. Dinamoa kristoren gunea da. Espazio hori entseatzeko edo nahi duzun proiektua aurrera eramateko eskatu dezakezu. Lokalik ez genuenez, aprobetxatu egin genuen berriz elkartzen hasteko. Urtarrilean Aitorri idatzi nion eta Aitorrek baietz esan zidan, bi kontzertu jotzera animatzen zela. Sentsibilitate handiko bateri jotzailea da. Maiatzerako prestatzen ibili ginen.

Oier izan zen azkena taldean sartzen. Diskoaren grabazioa gertu zegoela sartuko zen.

Bai. Azpeitian, adibidez, hirukote formatuan jo genuen. Foroyak ere parte hartu zuen kontzertu hartan. Eta hor jada Aritz eta biok kantuekin bueltaka denbora generamala ikusten genuenez, uztailean grabatu nahi izan genuen, emaitza bat edukitzeko. Ikusten duzu badauzkazula kantu batzuk balio bat daukatenak, eta itxiera bat emateko beharra nuen. Pixka bat erlojuaren kontra izan zen. Uztailan eta abuztuan grabatu genuen, eta Ponce ere hortxe hasi zen; berak post-produkzioa egin zuen. Kantu guztiak grabatuak zeudenean, hark teklatuak sartu zituen.

“Euskal Herriko eszena ere asko jarraitzen dut, eta betiko eraginek hor jarraitzen dute: Berri Txarrak, Anari, Itoiz… proposamen berriekin ere engantxatu naiz: J Martina, Lukiek, EZEZEZ, Ibil Bedi…eta beste asko, sekulako nibela eta barietatea dago Euskal Herriko eszenan; pozgarria da”

Mutrikuko AME estudioa ezagutzen zenuen, Azaleraren Etxelila kantua hor grabatu baitzenuten. Behin probatuta, argi zenuen hor grabatu nahi zenuela?

Bai, Axularrekin [Axular Arizmendi] lan egin nahi nuen, oso hurbilekoa baita. Egia esan, ni oso gustura egon nintzen berarekin, asko laguntzen duelako eta lan hau niretzako erronka bat zenez, hurbilekoa den pertsona batekin egin nahi nuen.

Portada eta barneko diseinua Haizea Madariaga eta Ibai Madariagak anai-arrebek egin dituzte.

Bai, lagunak dira. Gustora portadarekin, buelta emandako aulki bat da, taldearen izenari erreferentzia egiten diona. Izena ere argi ikusten da. Lehen diskorako izena ondo ikustea nahi nuen.

Fliskornoa Mikel Maniegak jotzen du.

Bergarakoa da, oso musikari ona. Hau ere estudioko sasoian ezagutu nuen. Axularrek ezagutzen zuen eta berarekin kontaktatu zuen. Aieneka abestian, haizezko instrumentu baten solo bat nahi genuen, baina ez genekien zein instrumentu, ezta nori esan ere. Eta berak proposatu zuen.

Tronpeta ere jo du, ezta?

Bai, hori Maitaleen swinga-n. Fliskornioaren soinua oso polita da, oso melankolikoa.

Popa aipatu duzu, baina soinua sakonagoa, eleganteagoa dela esango nuke. Oso atsegina da; zure soinua topatu duzula uste dut, zure tonua.

Azalera taldeak indarra eskatzen zuen, eta hemen oso eroso eta gustura sentitu naiz ahotsekin. Konfinamendu garaian abesti batzuk baneuzkan. Ez dakit zenbat, baina Euriari izan zen lehenengoa.

//www.youtube.com/watch?v=whQXdDY4jiI

Letra hori zuk hasi zenuen eta gero Sarai Roblesek borobildu zuen, edo elkarlana izan zen?

Elkarlanean izan zen. Gogoratzen dut nola behin Hendaiako hondartzara joan ginen. Berak zati bat eginda zeukan eta hor ibili ginen borobiltzen eta gero kantatzen joan ahala aldatzen joan naiz. Agian kontzertu batzuetatik besteetara esaldi batzuk aldatu ziren.

Kantu asko bi urte horietan, 2020a eta 2021ean, gutxi gora behera, konposatu zenituen. Garai arraroak izan ziren, neurri bereziak eta murrizketak egon ziren…

Adio-ren letran asko ikusten da hori. Garai horretan sentsazio bat banuen, oso erraz gobernatu ahal gintuztela. Gainera, jende asko lanik gabe geratu zen eta desolazio hori islatzen du: ez gara ezer. Nahi dutena egin dezakete gurekin.

Lehen aipatu duzu, funkyaren eragina… Aritzengandik dator?

Bai, baina denak oso jazzeroak dira eta musikalki ahalmen handia daukate. Kristoren musikariak dira.

Gauzak sinple egitea… hori da zailena.

Bai, eta horren aldekoak gara. Zortzi mila gauza ipini beharrean… batzuetan kentzea ere ondo dago.

Hiru tiro hots kantuan diozu: “Ehiztariek esnatu naute, nik nahi nuen lotan gelditu”. Eta gero: “Atzetik ditut ehiztariak baina ez naute topatu”. Zer esan nahian zabiltza?

Diskoaren beraren prozesuaz ari naiz apur bat. Prozesua ez da erraza izan, eta batzuetan etsipena sentitu dut, aurrera ez zela aterako pentsatzen bainuen. Mezua pixka bat airean geratzen da. Beldur horri egindako kantu bat da. “Exijentziaren larra” esaten du. Zure buruari exijitzen diozu baina gero oztopoak topatzen dituzu behin eta berriz, eta horiei aurre egin behar zaie. Oztopo horiek izan daitezke ehiztariak… ez dakit. Ez daukat argi (barreak).

Rocka aipatu dugu lehen. Disko honetan, rocka beste elementu eta errekurtso bat da, gauzak borobiltzen dituena. Momentu konkretu batzuetan sartzen da eta horregatik efektua oso ikusgarria da. Adibidez Euriari kantuan.

Indarra hartzen du amaieran, sorpresa moduko bat da. Egia da Euriari-ren melodia oso modu organikoan sortu zela, eta ez dago ezer aldatuta. Amaiera indartsua dauka, akustikoan kantatu nuenean ere bai, eta gero taldera ekarritakoan rockerantz joatea eragin du agian.

Oasia izango da diskoko gogorrena edo gogorrenetakoa.

Amaiera bai, konstrastea gustatzen zait. Hori da kanturik berriena.

 “Jendea kokoteraino dago, lanarekin topera, baina hilabete amaierara ezin iritsita… Bake antzeztu baten bizi gara, baina barruan, kaosa dago gure gizartean. Gazteon buru osasunari begiratzea besterik ez dago, zenbat jende dago depresioa eta antsietateak jota?”

“Kaosa, bakea, eta kaosa elkarri eusten”.

Hori Sarairena da. Momentu batzuetan badirudi gauzak ondo daudela, dena perfektua dela, baina horren atzean zer dago? Jendea kokoteraino dago, lanarekin topera, baina hilabete amaierara ezin iritsita… Bake antzeztu baten bizi gara, baina barruan, kaosa dago gure gizartean. Gazteon buru osasunari begiratzea besterik ez dago, zenbat jende dago depresioa eta antsietateak jota? Gauzak ilun daude, baina sare sozialetan denok gara zoriontsuak eta “hemen ez da ezer gertatzen”.

Lehen aipatu dugun Foroya Camara senegaldarrak-k kongak jo ditu diskoan.

Bere ahotsa sartzeko gogoarekin geratu naiz… baina tira, hurrengoan izango da. Bere ahotsak oso tinbre berezia du. Badaukat kolaborazioa egiteko gogoa eta pentsatzen dut zor diodala. Bai berak eta bai nik, badauzkagu kantu batzuk.

Bost urte pasa dira aurreko elkarrizketa egin genuenetik. Denbora honetan Azaleraren bira egin zenuten, gero Azalera desegin zen… eta garai horren bueltan pandemia etorri zen.

Berriz ere bakarlari moduan hasteko gogoa etorri zitzaidan. Justu Zaldibarko gaztetxetik deitu zidaten 2020an. Orduantxe kantu berriak egiten ari nintzen, eta esan nuen “kantu hauek joko ditut, zergatik ez?”. Gero, Oihanederreko sariketa heldu zen.

Gasteizko Euskararen etxea, ezta? Egin Leku deialdian irabazleetako bat izan zinen.

Hori da, eta hor kontzertu bat jo nuen. Gauza txikiak ateratzen joan dira.

2023an lehen aipatu dugun Arkupe Hotsak proiektua etorri zen. Bi urte lehenago Kadirarekin hasia zinen.

Bai, gogoratzen dut Aritz eta biok lehen aldiz geratu ginenean, Donostian, ezin zen Gipuzkoara joan, baina nik ibiltzeko baimen bat nuen. Geratu ginen lagun baten etxean kantuak erakusteko. Pixkanaka-pixkanaka eta kostata egin dugu, bidea ez da erraza izan. Eskertu dut, baita ere, adibidez, pandemia garaian Birkit Alonsok idatzi zidala elkarrizketa bat egiteko, NAIZ irratian berak egiten zuen podcast baterako. Eta berak hori esatea eta kontuan hartzea, eta nigan fijatzea, momentu kritiko hartan… eskertzen da. Egin dugu, eta egia da ez dugula eduki atzean kristoren azpiegiturarik eta baliabiderik marketing-a egiteko, eta ez dugu saiakera handirik egin, autobonbo gehiago egiten ikasi behar dugu. Dena dela, harro nago diskoa grabatzea lortu genuelako; orain kantu berriak egiteko gogoa dut, bagabiltza ideia berriei bueltaka… baina pixkanaka eta pazientzia handiz.

Ezezez taldea, zuzenean, Markina-Xemeingo Uhagon Kulturgunean.

Larunbata. Eguerdiko ordubata. Eskema eta ohitura zaharrak desafiatuz, rock kontzertua daukagu gaur Uhagon Kulturgunean Markina-Xemeinen (Bizkaia). Formatua berritzailea den arren, hainbat lekutan jada hasi dira ordutegi ezberdinekin probatzen. Oso urrutira joan gabe, Abadiñon bertan igandero ordu honetan egiten dira kontzertuak. Aldaketa guztiek finkatzeko denbora behar dute, eta ondorioak ateratzeko oraindik goiz bada ere, apustu interesgarria deritzogu. Ordutegi honek ahalbidetzen baitu, bide batez, Alvaro Olaetxea bateria jotzaileak (duela gutxi hemen bertan Anonyme Popular-ekin jo zuena) egun berdinean hiru kontzertu egin ahal izatea: lehenik Markinan, gero Anonyme Popularrekin Baionan, eta azkenik Hondarribian, Ezezez taldearekin berriz ere. Gainera, ikusleek egun berdinean bi kontzertu ikusteko aukerak asko zabaldu dira azkenaldian. Eta igandeetako formatuak ere fruitu onak emango dituelakoan gaude.

Euriagatik, kanpoko lorategi zoragarrian egin beharrean, areto barruan izan zen emanaldia. Bilbotar laukote honek daukan garra bereziki kutsakorra da; berehala sartzen den kantu sorta horrek jendea erraz jartzen du dantzan. Adibide bat jartzearren, Rukula taldeak eragiten duen bultzada antzekoa lortzen dute. Nahiz eta azken horien kantuak instrumentalak diren, biek ala biek aretoak erraz girotzen dituzte beren erritmo dantzagarriekin. Gazte hauen ekimena adiktiboa ere bada, rock frenetikoa eta bizia lantzen baitute kantu askotan. Dariokdio aukeratu zuten emanaldiari ekiteko, hitz surrealistez beztitutako kantu sortari bidea eginez. Iaz argitaratu zuten Katuzaldia diskoari errepasu ona eman zioten, ia osorik jo baitzuten. Lehen diskotik (When I think something is funny I smile, 2022) bi bakarrik jo zituzten, nahiz eta bi pieza horien gogortasunak (Run run run eta Monster) abesti berriekin tartekatzeko arazo gutxi sortu zizkieten.

Gauzak horrela, ez dugu euskaraz atera duten diskoaren nagusitasuna ukatuko, komunikazio mailan ere jauzia handia baita. Arrantzalemarinero hazten doan kantu mota horietakoa da, sasi-reggae gozagarritik abiada handiagoko pasartetara, eta hortik erritmoen arteko joku zirkularrera. Aretoa berotzen hasia zen jada. Hirugarren kanturako (Dutxita) Unai Madariaga, kantatzeari utzi gabe, jada lurrean etzanda zegoen, mikroa eskuan zuela eta buruz gora. Lehen diskoko Run run run, esan bezala, txukun gelditu zitzaien, baina ondoren etorri zenak (Mutiko I eta Mutiko II) inpresio sakonagoa sortzen du: lehena, gardena, flotatzailea eta apur bat psikodelikoa; bigarrena, ziztada motz, bizkor eta gogoz erasokorra. Bien arteko jokoak, eta bata bestearekin elkartuta jotzeak, berebiziko efektua lortzen dute bai diskoan zein zuzenekoan.

Jarraian etorri zen bertsioa (Cher abeslariaren Believe super hita) sorpresa bikoitza izan zen: bata, aukeraketagatik beragatik, nahiz eta tarteka zuzenean kantatzen duten. Bigarrena, abeslaria Eneko Ajangiz gitarra jolea izan zelako. Enekok berez koroetan lan ona egiten du, baina hau bakarrik kantatu zuen. Orobat, bertsio nahiko biluzia eta minimalista izan zen, dena den. Kontrastea egiteko edo, lehen diskoko Monster boteretsua, crescendo bereizgarriaz gain eztanda oso eraginkorraren jabe baita. Zuzenean diskoan baino gehiago, dudarik ez.

Orokorrean, hitz surrealistak gailendu ziren, Txakurtxo-n gertatu zen moduan: “Lagun bat topatu dut, ispilu bat izan zitekeen. Bainan ez da. Benetakoa da, nahiz eta nire modukoa den”. Azken txanpa akzio film baten modukoa izan zen: Marmitako jostagarriarekin jandea pozez txoratu zen; dantzak taldearen onenetakoa den Zikin pizgarriarekin jarraitu zuen, eta olatu horretatik jaitsi gabe, taldeari izena ematen dion kantua, aurrekoa bezala sutsua, adiktiboa eta kontzertuari amaiera emateko bereziki aproposa. Ez dugu hiru ordu laurdeneko kontzertua motz egin zitzaigunik ukatuko, baina hori gustura egon ginenaren seinale da.

Mikel Irigoyen baxu joleak daukan garrantzia azpimarratzekoa da, kantuen espazio guztiak betetzeko daukan moduagatik, eta Alvaro Olaetxea, duela urte bete baino gutxiago Anonyme Popularrekin hementxe teklatua jotzen ikusi eta gero, atabal jotzaile trebatua ere badela erakustera etorri zen. Bere kaxa kolpekada zehatzik gabe, honek guztiak ez luke funtzionatuko. Unai Madariagak erakusten duen oholtza-goseak, emanaldia eta bere taldea sentitzeko daukan grinak eta lidergoa kudeatzeko moduak taldeari etorkizun oparoa ekarriko diola aurreikusten dugu. Baliteke gauza berriak eskaintzea gero eta zailago izatea, baina elementuak konbinatzeko moduak, freskotasunak eta gogo biziak sentsazio berritzaileak sortarazten dituzte. Mugitzen den musikaria, eta bide batez bere ikuslegoa, ez da inoiz eroriko.