Garik eta Josu Zabalak Hertzainak gogora ekartzeko Bilboko Kafe Antzokian irailean eskainitako kontzertuko irudia.

Erretromanian, bonbon! Pop-aren adikzioa bere iraganarekiko, horrela definitu eta bataiatu zuen Simon Reynolds kritikari britainiarrak gaur egun mundu osoan, maila anitzetan, funtzionatzen duen fenomenoa. Gurean ere —horra hor Hertzainak-ena eta Berri Txarrak-ena— badakizue: «Momentu politiko baten nolabaiteko berpizte bat sentitu», idatzi da orriotan; oso azalpen fina eta azkarra da, baina, ezaugarri bereizgarri batez, hemen bakarrik 80-90 hamarkadetako loraldiaren erretromanian gaude harrapaturik, hemen Ezekielekin ez da inor gogoratzen… Eta eremu horretan ez da petrolio askorik geratzen: Kortatu eta NG berpizteko ez dago baldintzarik —Fermin Muguruza ibilia da Des-kontrol talde arrasatearrarekin lehengoen errepertorioa egiten, zita nahiko berezietan—, beste batzuk bueltan egon dira edo daude (Lin Ton Taun, Jotakie, Hazurbaltzak), baina nahiko maila eta emaitza diskretuetan…

Plazan, egon. Udako jaietan, plazetan, ez homogeneoki, baina bai leku askotan, gehienbat euskaraz aritzen diren talde askok publiko zabala eta askotarikoa erakartzen dute, eta emanaldi jendetsuak egiten dituzte. Hori bai, inor ez da takillatik pasatzen, doako emanaldiak dira eta. Udaletako teknikariek eta, batez ere, jai batzorde herritarrek egiten dituzte aukeraketa eta kontratazio horiek, eta orokorrean erakargarritasuna bilatzen dute, aldameneko eskualdean edota aurreko urteetan arrakasta eduki dutenak kontratatuz; hemen ere erretromania goian dago; 80-90 hamarkadetako soinuak nagusi dira. Zertarako berria landu? Zirkuitu horretan arrakasta edukitzeko bi irizpide lirateke nagusi: Hatortxun jo izana edo jotzeko modukoa izatea, edo-eta Gaztean molatzea. Biak lortzen dituen taldeak uda oparoa ziurtatuta dauka. Baina hori baino ez dago: neguan aretoetan, eta arrakasta gutxi… eta disko salmentak… musika debalde, txosnarekin batera, edukitzen ohituta dagoen publikoarentzat lan egiten dute!

Sormenean, jagon. Bide berriak, bestelako tradizioak, estetika diferenteak jorratu nahi dituen musikari asko —talde asko eta bakarlari gehienak hemen kokatzen dira— ere baditugu Euskal Herrian: lokal alternatiboetan, artea maite duten tabernetan, areto publiko zein pribatuetan, eta batzuetan ez beti euskal kuota betetzeko—, oraingo moda erakargarriena diren jaialdietan aritzen dira zeozer berri, zaharberri eta erakargarri eskaini nahi duten musikariak. Baina horiek, ausartenek, askotan ez dute publikoa alde. Euskal jendeak asko eskatu die musikariei, eta horiek asko eman diote euskal identitateari eta jendeari, baina orain badirudi publikoa beste gauza batzuetan dagoela… Azken hilabeteotan joera aldaketa baikorragoa sumatu daitekeela? Agian, prefosta musikari hauek etengabe aritzen dira eta saiatzen dira publikoarengana heltzen, halan edo holan, formatu handian edota txikian, musikari asko edo bakarka… Lerrook idazterakoan oraindik txundituta nauka Katakrak-eko aretoan —bai sabai altua!— Pettik emandako saioa, airean, erabat unplugged, gitarra eta ahotsa, Iparragirrek edota Bukka Whitek egin bezala.

Baina esparru honetan musika inon baino kitzikagarriagoa izaten da sarri askotan, nahiz eta horretan aritzen direnak beste lan batzuetan —irakaskuntza, baita musikarena ere, noski, baina beste edozein ofizio izan daiteke— aritu, edota lansaripeko musikari bezala, beste batzuen proiektuetan; Bizkaian batez ere, ohikoa bilakatzen ari da talde gazteak ingelesez aritzea, baina kanta batzuk euskaraz egitea, benetakotasunetik, sentiberatasunetik, nolabait esatearren. Kanpoko talentua ere erakartzen da batzuetan: orain gutxi Azkoitia-Boston konexioak Bilboko Kutxa Beltzan eskaini zuen emanaldi gogoangarrian lekeitiar batek esan zuenez, «hau da luxua!».

Industrian, hor konpon! Unibertsitatetik sortu da kontzeptua; orain barra-barra erabiltzen da administraziotik eta sektoretik bertatik: musika-industria deitzen diote musikaren alorrean zerbitzuak sonorizazioa, argiteria, management, promozioa, distribuzioa— eskaintzen dituzten langile eta enpresei. Profesional on asko dago, gehienak nahiko prekarizatuak eta autonomo gisa ibiltzen direnak. Ez ote dira artisauak, industrialak baino? Zentzu onean esaten dut, ahalik eta txikien, askotan zerbitzu hobeagoak ematen dituztelako. Eta, gainera, gehienak merkatu-eredu neoliberalean baino, ekonomia moralaren baldintza eta esparruetan aritzen dira.

Eta objektuak fabrikatu —hori baita industria!—, kanpoan egin, gutxi saldu eta nahiko produktu zantartxo eta estandarizatuak egiten dira sarri askotan; gainera, jadanik obsoletoa den —larri ibili ez bazen horrela jadanik sortu!— CD formatuan egiten dituzte gehienbat… Baina, gero eta gehiago, birziklatua den eta objektu kulturalen aura gordetzen duen biniloaren alde jartzen ari dira musikariak eta erosleak… Eta horretan bai, 2018tik, historian lehenengo aldiz, badago diskoak fabrikatzen dituen lantegi bat Urdulizen.

(Josu Larrinaga Gizarte Antropologiako irakaslea da EHUn eta ‘Euskal Musika Kosmikoak’ liburuaren egilea)

Poesia soziala egiten zuen Arestik, euskaraz, eta politikoki ere kokatuta eta markatuta zegoen, eta horrek ekarriko zion berari, eta Oskorriri ere, boikot deiak jasotzea abertzalegoaren zenbait sektoretatik. Baina, gaur egun, oso figura ezaguna eta ezagutua da Aresti, eta Oskorrik ere euskal musikaren esparruan leku zentrala bete izan du hainbat urtetan. Natxo de Felipe izan da beti taldearen liderra, baina Bixente Martinez eta Anton Latxa presente egon dira bere historia osoan, grabazio guztietan behintzat.

Baina orain guri interesatzen zaigu Oskorriren lehenengo etapa, Arestiren letrekin oso konektatuta dagoena, baina, aldi berean, musikalki, euskal pop musikaren esparruan, folk taldea kontzeptuaren agerpena ekartzen duena. Berandu hasten dira grabatzen, zentsurarekin arazoak dituztelako (eta aipatu dugun boikot horrek ere ez zien asko lagundu orduko euskal diskoetxe txikien artean kontaktuak lortzen), eta egiten dutenean Madrilen kokatuta dagoen CBS nazioarteko diskoetxe handia eta ospetsuarekin egiten dute. Pare bat single kaleratu eta gero, lehenengo disko luzea, Gabriel Arestiren oroimenez, 1976an argitaratua, ordurako hil den Arestiren omenez egingo dute; letretan, idazle honen unibertsoa islatuko da.

Baina musikalki Britainia Handitik datorren soinua entzuten da, Pentangle eta horrelako folk taldeen estilokoa, oso berritzailea orduko euskal panoraman: esku-soinuan, gitarra akustikoetan, biolinan edo flautan oinarritutako soinua da, baina Bixente Martinezen gitarra elektrikoak txinpartak ateratzen ditu zenbait momentutan, wah-wah pedalak eta horrelako tramankulu berri-berriak entzun daitezke, “Astoarena” adibidez. Eta baxuak eta Latxaren gitarra akustikoek Dave Holland edo Danny Thompsonen soinuak dakartzate. Haize-tresnak jotzen dituen Polin Gurrea donostiar bilboratua jazza egitetik zetorren eta 80ko hamarkadako lehenengo diskoetan bere saxofoiak horrelako sonoritatea emango dio Oskorriri –gero musika laga eta publizitatearen arloan oso sortzaile ezaguna bilakatu baino lehen–; disko honetan erabat berritzailea den fraseoa ere –eta Martinezen gitarrarekiko elkarrizketa mamitsua– topatu daiteke “Maldizio betikoa” abestian, adibidez: saxofoiak eta gitarra elektrikoak hegan egiten duten bitartean, beste tresnek, Zelaida Biurrunen biolinak nabarmenki, ehundura sendoa osatzen dute, berriro esango dugu, orduko Euskal Herriko produkzioan apenas ezagutzen den sonoritatea lortuz.

Noski, Arestiren kantugintza soziala ere, alde batetik tradizio erruraletik naturaltasun osoz edaten duena baina hirietako langileen arazoak plazaratzen dituena, erabat berritzailea da, testuinguru horretan behintzat. Lirismo handia lortzen dute Arestik eta Oskorrik hainbat gai jorratzean, hala nola itsasoa edo gerra ostean Euskal Herriak bizi izaniko pobrezia eta gosete egoera, orduan oraindik memorian bizi-bizirik zegoena. “Emazurtz jaio nintzen / lurraren erdira / pobreen esperantzak / benetan zer dira? Ama urrikariak / hala zidan erran / esperantza guztiak / hil zirela gerran”, horrela gordin eta gogor hasten da diskoa.

Baina folk musikak, benetan herri-musika izan nahi badu, alaitsua ere behar du izan, dantzarako eta txalorako gogoa piztu, egoera beltzak islatu baina bihotzak altxatu… eta horixe ere ederto egiten du Oskorrik lehenengo disko luze honetan: Elizaz trufatu, gazteria goratu, lanaren zamak arindu eta “gora ta gora beti, ai gora Lapurdi! Euskarak bizi gaitu eta bizi bedi”. “Ai gora Euskadi!” abestu behar omen zuten baina zentsura ekiditeko Bidasoa, Aturri eta Errobi itsasoratzen direneko lurraldeak aipatu omen zituzten; kantua ereserki bilakatu da, euskara eta langileen borroken ospatze inozo bezain eraginkorra, gaur egun arte.

Diskoan entzuten diren lehenengo notak “Eusko Gudariak” ereserkiarenak dira –segituan gerraren hondatzea gogoratzeko–, geroago “eskribitzen badaustazu / badakizu non nagoan” miliziano errepublikanoen kanta bihurritzen dute –“infernu labanagoan / deabruaren ahoan”– unibertso sinboliko berri bat marrazteko: Arestik eta Oskorrik harrotasun mingotsaz iragan gogorrari begiratzen diote baina euren kantuek, musikek eta soinuek gero distiratsua, kontrakulturala, modernoa eta indartsua marrazten dute: zorionez –gero etorriko ziren zoritxarrak minimizatu nahi gabe– profetikoak izan ziren. Eta, horrela, lagun desagertuaren minez egindako diskoa geroaz ernatuta dator. Eta honela dirau.

Izukaitz taldeko kideak.

Baina hemen, apur bat beranduago, 1980an —eta ordurako Izukaitz bost musikariren talde funtzionala bilakatu da, tartean Bixente Martinez, Oskorri-tik pasatutako gitarrista eibartarra—, argitaratzen duten bigarren eta azken diskoaz hitz egin behar dugu: Otsoa dantzan. Musika sotila egiten segitzen dute, baita alegera eta dantzagarria ere, malenkoniatsua beste batzutan; ahotsik gabeko aleak daude eta kantu narratiboak, edo herri kantutegiko fandango parranderoak. Hitz bitan, folk —edo folk-rock, nahi baduzue— disko bete-betea, agian molde horretan Euskal Herrian egin den borobilenetakoa, eta azkenetakoa ere.

Izan ere, 80ko hamarkadan folka beste gauza bat bilakatu zen, mundu osoan zehar eta baita Euskal Herrian ere: musikariak birtuoso bilakatu ziren, jazzetik kopiatutako jarrera oker samarrak hartzen hasi ziren, euren trebeziak erakustea maite zuten eta ez jendea mugiarazi, emanaldiak antzokietan egiten hasi ziren, publikoa dantzarako gaitzak diren besaulkietan jarrita, new age, world music, mestizajea eta horrelako kontzeptu komertzial bezain antzuak hasi ziren maneiatzen. Izukaitz, bizirik segituz gero, ez zen hortik libratuko: izan ere, Bixente Martinezek eta Fran Lasuen-ek Oskorrik hamarkada horretan bizi izan zuen eboluzio komertzial eztabaidagarrian parte hartze eta protagonismo nabarmena izan zuten…

Folk britaniarraren aterkitik, Euskal Herriko musika plebeioa eguneratu eta elektrifikatu egiten du Izukaitzek, orduan oso modan zegoen ‘barne-orientalismoa’ baztertuz

Baina Izukaitz Otsoa dantzan argitaratu eta gero disolbatu zen, euskal pop musikak urte horietan bizi izan zuen krisi larriak bete-betean harrapatu zuen taldea: kontzerturik ez, edo oso baldintza tekniko kaxkarretan; publikoa beste alde batera begira hasten ari zen… Ate joka zegoen punkak aldaraziko zuen panorama betiko: bere zeregina izango zen kontzertu-zirkuitoa eratzea, frontoietan musika elektrikoa nola sonorizatu ikastea eta abar. Izukaitzeko jendeak Oskorrin, komunikabideetan, soinugintzan, topatu zuen ogibidea eta euren saio berezi hori bertan bukatu zen.

Otsoa dantzan harribitxia gelditu da, eta berrargitaratu da noizean behin, biniloan inkluso, folkaren maitale europearrek halako altxor txikiak maite dituztelako. Folk britaniarraren aterkitik, Euskal Herriko musika plebeioa eguneratu eta elektrifikatu egiten du Izukaitzek. Orduan oso modan zegoen barne-orientalismoa —hau da, gure euskal musika exotikoa deskubritzeko Zuberoa eta Nafarroara, gure ekialdera begiratzea, alegia— baztertuz eurek bizi ziren mendebalde industrializatuan gelditzen zen erromerietako musika balioan jarri zuten, “Ariniketan arin”-en kantatzen duten moduan, “asfaltoa grisa da ta elurra zuria”.

Pototo Aranbururen baxu sendoak gidatzen ditu kantak, perkusioak oso leku umila betetzen duen bitartean, gitarrek eta teklatuek, eta txirulek eta saxoek, melodiak josi eta ahots anitz eta telurikoek magia sortzen dute kantu iradokitzaileetan, eta besteetan, dantza eta umorea. Folka gero hanpatsu eta harroa bilakatu bazen, disko honetan apaltasuna eta batez ere umorea dira nagusi, baita biniloarekin datozen ohar idatzietan ere: Iñigo de Gibsonaga edo Patxi Fenderbeitia euskal luthier mitikoak gogoratzen dituzte, apur bat lehenago beste folk talde tradiziozale batek argitaratutako diskoaren liner notes delakoetaz trufa eginez. Kreditoetan ere musikarien tresnak eta euren zaletasun gastronomikoa zerrendatzen dira….

Esandakoa, galdu zen musika bide loriatsuaren azken harribitxia; urte asko pasatu beharko da Euskal Herrian folk alegera eta herritarra, sotila eta iradokitzailea, mundukoa bezain errotua berriro agertzeko, agertu izan bada behintzat…

Juan Luis Goikoleak egin zuen azalaren diseinua.

Baina, aldi berean, urte batzuk geroago nor bere aldetik bueltatzen direnean —Lete eta Valverde, Iriondori osasun arazo handiek ez zioten beste aukerarik emango— Lore bat, zauri bat diskoan erakutsitako estilo eta zaletasunak islatuko dira produkzio berriago horretan: musika klasikoaren sonoritatearekiko hurbiltasuna, kantaera hanpatu samarra, instrumentazio sotila pianoaren erabateko protagonismoarekin, chansonier frantsesekiko larregizko mimetismoa… Ez ziren, ez, 1978an kantaldietan nagusitzen zen giroarekin bat etor zitezkeen formak… Eta ziurrenik, ez diote ere asko laguntzen diskoaren betikotasunari, Lore bat, zauri bat ez da ondo zaharturiko produktua, baina, bestalde, bere dohaiak hain erabatekoak dira!

Lehenengo eta behin, kantuak. Hortxe dago “Xalbadorren heriotzean”, Leteren abesti ezagunena, entzunena eta, batez ere, kantatuena: nahiz eta orain arte esan dugunagatik nolabaiteko elitismoa leporatu dakiekeen, Letek eta Valverdek herri kanta, bertso, kopla eta abarren ezagupen entziklopedikoa dute eta, batez ere, horiekiko sentsibilitate aparta; horrela lortzen dute mahaiaren bueltan, mendian gora edo behera, tabernako ordu txikietan edota edozein zita kultural edo politiko-sozialean, euskaldun jendearen artean koruan kantatzeko grina sortzen denean, ia automatikoki, Urepeleko artzainarekiko akordua sortzea eta “Non hago, ze larretan…” kantuka hastea guztiak. Baina Xalbadorren bizitzaren ezagupena duenak badaki kantu horretan Euskal Herrian korapilatzen diren ikuskera, jarrera eta portaera kultural askoren erradiografia aparta egiten dela…

Edo “Teologia, ideologia”, non Brassens edo Dylan edo Txirrita kaustikoenen eragina hain nabaria den: abestian kristau onaren betekizunetatik iraultzailearen militantzia perfektura jauzia eman duenaz trufatzen da –askoz geroago zientzia sozialek nabarmendu dute (Juan Aranzadi antropologoak edo Pérez-Agote soziologoak) Euskal Herrian garai horretan ematen den “sakralitate transferentzia”–, baina Letek tipoa marrazten du, fenomenoa bere gorian zegoenean: paradisu erruraletik Sestaoko Altos Hornosetara lanera, baina militantziagatik, langileak antolatzeko, joandakoa ez da fikzioa. “Handik aurrera Adan jartzen da / su ta gar kausaren alde / folleto batzuk eman diozkate / hutsaren truke, debalde / Marx eta Lenin irakur ditzan / gehiegi nekatu gabe, / hiru astean egiten zaigu / fede berri baten jabe // Eta horrela bihurtzen dira / teologiak programa, / nolabaitean arindu nahirik / gizonak daraman zama / Ez baldin badu guztiz galdu nahi / nahiko eskas duen fama / Moscu aldera itzul liteke / Erromako elizama”. Eta kanta honetan melodiek, gitarrek, pianoek ere, kar-kar sarkastikoa egiten dute.

Xabier Lete, Lourdes Iriondo eta Antton Valverde, Donostiako Trueba zinema aretoan, 1976an.

Berak askotan esan duen legez, esistentzialismoari, eta bizitzaren ikuskera tragikoari, asko zor dio Letek eta hori nabaria da “Haizea dator ifarraldetik” bezalako kantuetan. Eta halako abesti sakon bezain tristeetan sonoritatearen klasizismo hanpatu hori, epe luzean, kalte bilakatu badaiteke ere, ezin ukatu moldeak eduki duela gero itzal luzea beste sortzaile batzuengan: Imanolen azken diskoetan; noski, Lete eta Valverderen osteko produkzioan; Zuberoa aldetik datozen hainbat kantarirengan; edota, era sotilagoan, agian, Jabier Muguruzarengan edota Mikel Laboaren azken produkzioan ere.

Lehenago ezagututako Lete azido eta ironikoa faltan bota daiteke, baina ezin uka tokatu zitzaion bizitza latzari ere aurre egin ziola Oiartzungo kantariak bere musika eta kantu triste, eder eta sakonen bidez; disko honetan ekiten dio bide beltz horri, urte batzuk geroago berrartuko duen bideari, alegia.

“Nahiko hunan, Beatriz / poeta baten bertsoz / hire gaztetasuna / ispiluan mirestu / Nahiko hunan gaur ere / bizitzaren kaliza / ardo gorriz beterik / gozamenetan hustu”, kantatu zion Letek disko honetan Beatriz Allenderi; orduan ez zuen jakingo bizitzan berak, bere gorputzean eta hurbilekoengan, gaixotasunaren kalizatik sobera ardo edan beharko lukeela. Inork ordezkatzen baditu belaunaldi baten gogo eta ezinak, eta autokritika, horixe izan zen Xabier Lete, bere bizitzan bizi izan zuena eta bere obran gelditu dena.

Juan Luis Goikoleak egin zuen azalaren diseinua.

Baina, aldi berean, urte batzuk geroago nor bere aldetik bueltatzen direnean —Lete eta Valverde, Iriondori osasun arazo handiek ez zioten beste aukerarik emango— Lore bat, zauri bat diskoan erakutsitako estilo eta zaletasunak islatuko dira produkzio berriago horretan: musika klasikoaren sonoritatearekiko hurbiltasuna, kantaera hanpatu samarra, instrumentazio sotila pianoaren erabateko protagonismoarekin, chansonier frantsesekiko larregizko mimetismoa… Ez ziren, ez, 1978an kantaldietan nagusitzen zen giroarekin bat etor zitezkeen formak… Eta ziurrenik, ez diote ere asko laguntzen diskoaren betikotasunari, Lore bat, zauri bat ez da ondo zaharturiko produktua, baina, bestalde, bere dohaiak hain erabatekoak dira!

Lehenengo eta behin, kantuak. Hortxe dago “Xalbadorren heriotzean”, Leteren abesti ezagunena, entzunena eta, batez ere, kantatuena: nahiz eta orain arte esan dugunagatik nolabaiteko elitismoa leporatu dakiekeen, Letek eta Valverdek herri kanta, bertso, kopla eta abarren ezagupen entziklopedikoa dute eta, batez ere, horiekiko sentsibilitate aparta; horrela lortzen dute mahaiaren bueltan, mendian gora edo behera, tabernako ordu txikietan edota edozein zita kultural edo politiko-sozialean, euskaldun jendearen artean koruan kantatzeko grina sortzen denean, ia automatikoki, Urepeleko artzainarekiko akordua sortzea eta “Non hago, ze larretan…” kantuka hastea guztiak. Baina Xalbadorren bizitzaren ezagupena duenak badaki kantu horretan Euskal Herrian korapilatzen diren ikuskera, jarrera eta portaera kultural askoren erradiografia aparta egiten dela…

Edo “Teologia, ideologia”, non Brassens edo Dylan edo Txirrita kaustikoenen eragina hain nabaria den: abestian kristau onaren betekizunetatik iraultzailearen militantzia perfektura jauzia eman duenaz trufatzen da –askoz geroago zientzia sozialek nabarmendu dute (Juan Aranzadi antropologoak edo Pérez-Agote soziologoak) Euskal Herrian garai horretan ematen den “sakralitate transferentzia”–, baina Letek tipoa marrazten du, fenomenoa bere gorian zegoenean: paradisu erruraletik Sestaoko Altos Hornosetara lanera, baina militantziagatik, langileak antolatzeko, joandakoa ez da fikzioa. “Handik aurrera Adan jartzen da / su ta gar kausaren alde / folleto batzuk eman diozkate / hutsaren truke, debalde / Marx eta Lenin irakur ditzan / gehiegi nekatu gabe, / hiru astean egiten zaigu / fede berri baten jabe // Eta horrela bihurtzen dira / teologiak programa, / nolabaitean arindu nahirik / gizonak daraman zama / Ez baldin badu guztiz galdu nahi / nahiko eskas duen fama / Moscu aldera itzul liteke / Erromako elizama”. Eta kanta honetan melodiek, gitarrek, pianoek ere, kar-kar sarkastikoa egiten dute.

Xabier Lete, Lourdes Iriondo eta Antton Valverde, Donostiako Trueba zinema aretoan, 1976an.

Berak askotan esan duen legez, esistentzialismoari, eta bizitzaren ikuskera tragikoari, asko zor dio Letek eta hori nabaria da “Haizea dator ifarraldetik” bezalako kantuetan. Eta halako abesti sakon bezain tristeetan sonoritatearen klasizismo hanpatu hori, epe luzean, kalte bilakatu badaiteke ere, ezin ukatu moldeak eduki duela gero itzal luzea beste sortzaile batzuengan: Imanolen azken diskoetan; noski, Lete eta Valverderen osteko produkzioan; Zuberoa aldetik datozen hainbat kantarirengan; edota, era sotilagoan, agian, Jabier Muguruzarengan edota Mikel Laboaren azken produkzioan ere.

Lehenago ezagututako Lete azido eta ironikoa faltan bota daiteke, baina ezin uka tokatu zitzaion bizitza latzari ere aurre egin ziola Oiartzungo kantariak bere musika eta kantu triste, eder eta sakonen bidez; disko honetan ekiten dio bide beltz horri, urte batzuk geroago berrartuko duen bideari, alegia.

“Nahiko hunan, Beatriz / poeta baten bertsoz / hire gaztetasuna / ispiluan mirestu / Nahiko hunan gaur ere / bizitzaren kaliza / ardo gorriz beterik / gozamenetan hustu”, kantatu zion Letek disko honetan Beatriz Allenderi; orduan ez zuen jakingo bizitzan berak, bere gorputzean eta hurbilekoengan, gaixotasunaren kalizatik sobera ardo edan beharko lukeela. Inork ordezkatzen baditu belaunaldi baten gogo eta ezinak, eta autokritika, horixe izan zen Xabier Lete, bere bizitzan bizi izan zuena eta bere obran gelditu dena.

Negu Gorriak, Bilboko Casilla kiroldegian emandako kontzertuan. (Marisol Ramirez)

1990-1996.- Ezta hamarkada osoa ere, sei urtetan Negu Gorriek rock musika, musika kontrakulturala, biziberritzeko egin zen azken ahalegin kolektiboaren erdi-erdian kokatu zuten euren proposamena, euskaraz mintzatzen zen proposamena, alegia. Sormen inguru horretan bete zen punkaren positibotasuna, Do it yourself. Esan bezala, rock musikan urte horietan gertatu ziren benetan berritasuna, edo hobe esanda, irekiera sinbolikoa, suposatzen duten azken aldaketak: Parisen Mano Negra, Holandan Urban Dance Squad eta, lehenagotik, The Ex, New Yorken Living Colour, Beastie Boys edota Public Enemy, Seattlen Nirvana eta grunge etiketan kokatzen diren guztiak, Kalifornian Red Hot Chili Peppers, Disposable Heroes of Hiphoprisy edo Rage Against the Machine, Argentinan Fabulosos Cadillacs –esanguratsu eta eraginkorrenetako batzuk aipatzearren– bezalako taldeak soinuen irabiagailua jarri zuten martxan, tradizio askotako joera musikalak nahastu –jazz, funk eta soul, punk, hardcore, metal, reggae eta beste musika tropikalak,..– eta produktu berria eta erakargarria agertu zen. Eztanda hori eta gero, pop et rock musika erretromaniaren lo ederrean sartuko da betirako: beti egongo dira frankotiradoreak, irekiera sinbolikoari eragiten diotenak –Kevin Morby, Belako, US Girls, lerrook idatzi bitartean entzun ditudan batzuk aipatzearren– baina 90eko hamarkadako hori abentura kolektiboa izan zen eta azkena izan zen (indie batzuk ere aipatu beharko genituzke, Sonic Youth, The Dream Syndicate, Pixies, bereziki). Negu Gorriak horren guztiaren erdian egon zen, unean uneko lanean, eta honako talde askorekin bat egingo zuen hurrengo urteotan, kolaborazioetan edo biretan. Kasu askotan, ez guztietan, talde engaiatuak dira, nazioartean zabaltzen ari den ezkerreko identitate politiko difusoarekin –gero alterglobalismoa deituko dena– konpromezu politikoa erakusten dute. Eta, gainera, adi Snowden-ek dioenari: “One thing though: don’t call Negu Gorriak rock en español. Fervent Basque nationalism is an integral part of their political stance and Spanish culture and language is viewed as an imperialist imposition on Basque autonomy (ber-sic)”.

90EKO HAMARKADA, GLOBALIZAZIO ZORIONTSUA.- Ekonomia kapitalistaren aldetik urte loriatsuak izan ziren, globalizazioaren mantra entzuten zen behin eta berriz, mundurik hoberenean bizi omen ginen, gazteriaren artean dantza, bidaia exotikoak eta hedonismoa ziren nagusi. Gero gertatuko zena, orduan zeinek asmatu? Bo, Negu Gorriek eta aipatu ditugun beste talde batzuek ahotsa eman zieten globalizazioak kaltetutakoei, ekimen asko burutu zuten Euskal Herrian, Chiapasen eta beste mila lekutan, sistemaren hipokrisiaren kontra borrokatu zuten tinko, herriak eta jendearen arteko samurtasuna goratu zuten, baina dantza, exotismoa eta hedonismoa ere ederki baliatu zuten: dantza zitezkeen matxinadak abiarazi zituzten eta aberastasun orokortuaren giroa ere aprobetxatu zuten nazioarteko bira entzutetsuak egiteko, eta gainera, jadanik euren ezaugarri nagusitzat hartu daitekeen elementu berri bat agertu da: Esan Ozenki izeneko diskoetxea sortu zuten, euren proiektuak argitaratzeko eta interesgarritzat jotzen zuten edozein talderena, printzipioz euskaraz abesten zutenak; gero Gora Herriak izeneko azpizigilua sortuko zuten munduan zehar gustuko zituzten hainbat talderen lanak argitaratzeko. Azken pauso honekin, Fermin Muguruzaren nortasun artistikoaren ezaugarri nagusia argi eta garbi agertzen da: ekoizle trebea da Muguruza, kontzertuak, birak, diskoak, diskoetxeak, nazioarteko musikariekiko kontaktuak, jatorri ezberdinetako musikariak taula gainean edo mikrofono aurrean jarri eta produktu koherente eta erakargarriak lortu….

1993. BORRERO GOGORRA ETA ZABALA.- Irabiagailu sonikoa maneiatzen maisuak dira Negu Gorriak, Arkarazoren sanplerrak egokienak dira momentu oro. Euren hirugarren LPa den Borreroarekin –edo CDa esan beharko genuke, juxtu urte horietan gertatzen ari da euskarri teknologikoaren aldaketa– Negu Gorriak euren gailur artistikora heltzen dira: metal berria da, agian, gehien agertzen den ildoa, baina arrakasta handien edukiko duten abestien artean, badago reggae gihartsua, “Borreroak baditu milaka aurpegi”, ska zorabiagarria, “Kolore bizia” –arrazakeriaren kontrako letra, etorkinekiko elkartasuna eta aniztasun kulturalaren aldeko aldarrikapenak indar asko dauka Negu Gorrien ideien multzoan- eta, inkluso, “salsa” estiloan –New Yorkeko auzo latinoetan Karibeko musiken oinarriaz sorturiko musika dantzagarria eta hedonista– kokatu daitekeen “Chaquito”, hori bai, urte horietan El Salvadorren izaniko armada eta gerrillaren arteko gudan besamotz gelditutako mutiko bati eskainia. “Itxoiten” psikodelikoa da, “Bost gehiago” soul boteretsua,… 22 kanta eta 70 minutu baino gehiago.

INOREN HIRU KANTU ESANGURATSU.- Bai, abesti asko, disko bakar baten. Esanguratsuak dira, oso, aukeratzen dituzten bertsioak –gogoratu gero bertsioz osatutako disko batekin agun esan zutela Negu Gorriek–, hirurak dira euskal musikariarenak: baga, Delirium Tremens-enak badirudi ebidenteena, Iñigo Muguruzak –Kortatu desegin ondoren– zorroztu eta gogortu zuen mutrikuarren soinua eta, nolabait, Borreroan nagusi den sonoritatea aurreikusi; biga, “Gernika” Mikel Laboaren lekeitio kanta esperimentala eta esanguratsuaren bertsioa egiten dute –orduan, Ez Dok Amairukoen legatua balioan jartzea kontu nahiko berria zen euskal pop musikaren panorama–-, baina 22. kantua da CDan, eta ematen du entzulearen nekea itsatsi zaiola abestiari: erakargarri hasten da, Xabier Montoiaren ahotsarekin, baina pixkanaka disko osoaren sonoritatean murgiltzen da exekuzio astuna eta interesa galtzen da… pena, Mikel Laboaren bertsiorik onena izan zitekeen, hainbat txinaurriren baimenaz; higa, M-ak taldearen “Pistolaren mintzoa”, lau urte lehenago hauek argitaratua, orduan Montoiaren letra –“hitzak soberan daude, pistolak mintzo bitez”– batzuoi boutade hutsa iruditu zitzaigun, baina hurrengo hogei urteetako gertaerek profetikoa zela erakutsi zuten…; exekuzio musikala perfektua da, baina erabat ereserkikoa, epikoa: oso aproposa (lar aproposa?) kontzertu jendetsuetan, gitarrek zerumuga eskalatzen zutela, ukabila altxatuta kantatzeko… eta kantatu genuen… agian berehala gertatuko zena aurreikusi gabe. “Entzun eta mintza. Hori da bidegintza. Bakean denek indarka. Zabaldu arte indarka. Aski! Aska! entzun eta mintza eta mintzoan hitza bilaka gatoz milaka”, kantatu zuen Fermin Muguruzak urte askoz geroxeago (“Milaka bilaka”, 2009) eta milaka batzuok ukabila jadanik altxatu ez baina hasperena egin eta “horixe, horixe, Fermin gurea” eta antzerako zer-edo-zer gure barnerako xuxurlatu, bai.

2018: 25 URTETAN ORAINDIK BILAKA.- Eta, konturatu gabe, Borreroak 25 urte betetzen du. Euskal Herrian gauza asko aldatu direla esan daiteke, baina baita “lavidasigueigual” zerak esaten zuenez… Borreroak, bai, baditu milaka aurpegi baina kolore biziek bizi-bizi segitzen dute eta herriak oraindik kantatzen du. Areago, badirudi orain, gitarrek baino gehiago ahotsek markatzen dituztela erronka ausartenak: Bas(h)oan, Manez, Montoia, Mursego, Gari, Rafa Rueda… Hori da esentziala bilatzea! Bo, azken biek dream elektronikaz lagunduta; Ferminek, berriz, elektronika latza! baina baita ahotsa ere. Negu gorrietako musikariek segitzen dute kantuak eta diskoak egiten eta eurek zabaldu zituzten bideak askok jorratu dituzte gero! Musika ekoizteko eta zabaltzeko eurek asmaturiko manerak oso presente daude gaur egungo hainbat ekimenetan eta lagundu dute lanpostuak eta bizimoduak egonkortzen… Xabier Montoiak segitzen du kantu profetikoak egiten: entzun “Reau” (Gorraizea, Gaztelupeko Hotsak, 2017). Borreroak euskarri fisiko obsoletoan argitaratu zen gehienbat —egon zen edizio txikia LPan baina agortuta ei da– eta horrela dago gaur egun. Bere garrantzi historikoagatik merezi du berriro ere euskarri materiala eta iraunkorra den biniloaren ohorea, ea ba!

* Josu Larrinaga (Sodupe, Bizkaia, 1964) EHUko Gizarte Antropologiako irakaslea eta Euskal musika kosmikoak (Baga Biga, 2016) liburuaren egilea da.

Negu Gorriak, Bilboko Casilla kiroldegian emandako kontzertuan. (Marisol Ramirez)

1990-1996.- Ezta hamarkada osoa ere, sei urtetan Negu Gorriek rock musika, musika kontrakulturala, biziberritzeko egin zen azken ahalegin kolektiboaren erdi-erdian kokatu zuten euren proposamena, euskaraz mintzatzen zen proposamena, alegia. Sormen inguru horretan bete zen punkaren positibotasuna, Do it yourself. Esan bezala, rock musikan urte horietan gertatu ziren benetan berritasuna, edo hobe esanda, irekiera sinbolikoa, suposatzen duten azken aldaketak: Parisen Mano Negra, Holandan Urban Dance Squad eta, lehenagotik, The Ex, New Yorken Living Colour, Beastie Boys edota Public Enemy, Seattlen Nirvana eta grunge etiketan kokatzen diren guztiak, Kalifornian Red Hot Chili Peppers, Disposable Heroes of Hiphoprisy edo Rage Against the Machine, Argentinan Fabulosos Cadillacs –esanguratsu eta eraginkorrenetako batzuk aipatzearren– bezalako taldeak soinuen irabiagailua jarri zuten martxan, tradizio askotako joera musikalak nahastu –jazz, funk eta soul, punk, hardcore, metal, reggae eta beste musika tropikalak,..– eta produktu berria eta erakargarria agertu zen. Eztanda hori eta gero, pop et rock musika erretromaniaren lo ederrean sartuko da betirako: beti egongo dira frankotiradoreak, irekiera sinbolikoari eragiten diotenak –Kevin Morby, Belako, US Girls, lerrook idatzi bitartean entzun ditudan batzuk aipatzearren– baina 90eko hamarkadako hori abentura kolektiboa izan zen eta azkena izan zen (indie batzuk ere aipatu beharko genituzke, Sonic Youth, The Dream Syndicate, Pixies, bereziki). Negu Gorriak horren guztiaren erdian egon zen, unean uneko lanean, eta honako talde askorekin bat egingo zuen hurrengo urteotan, kolaborazioetan edo biretan. Kasu askotan, ez guztietan, talde engaiatuak dira, nazioartean zabaltzen ari den ezkerreko identitate politiko difusoarekin –gero alterglobalismoa deituko dena– konpromezu politikoa erakusten dute. Eta, gainera, adi Snowden-ek dioenari: “One thing though: don’t call Negu Gorriak rock en español. Fervent Basque nationalism is an integral part of their political stance and Spanish culture and language is viewed as an imperialist imposition on Basque autonomy (ber-sic)”.

90EKO HAMARKADA, GLOBALIZAZIO ZORIONTSUA.- Ekonomia kapitalistaren aldetik urte loriatsuak izan ziren, globalizazioaren mantra entzuten zen behin eta berriz, mundurik hoberenean bizi omen ginen, gazteriaren artean dantza, bidaia exotikoak eta hedonismoa ziren nagusi. Gero gertatuko zena, orduan zeinek asmatu? Bo, Negu Gorriek eta aipatu ditugun beste talde batzuek ahotsa eman zieten globalizazioak kaltetutakoei, ekimen asko burutu zuten Euskal Herrian, Chiapasen eta beste mila lekutan, sistemaren hipokrisiaren kontra borrokatu zuten tinko, herriak eta jendearen arteko samurtasuna goratu zuten, baina dantza, exotismoa eta hedonismoa ere ederki baliatu zuten: dantza zitezkeen matxinadak abiarazi zituzten eta aberastasun orokortuaren giroa ere aprobetxatu zuten nazioarteko bira entzutetsuak egiteko, eta gainera, jadanik euren ezaugarri nagusitzat hartu daitekeen elementu berri bat agertu da: Esan Ozenki izeneko diskoetxea sortu zuten, euren proiektuak argitaratzeko eta interesgarritzat jotzen zuten edozein talderena, printzipioz euskaraz abesten zutenak; gero Gora Herriak izeneko azpizigilua sortuko zuten munduan zehar gustuko zituzten hainbat talderen lanak argitaratzeko. Azken pauso honekin, Fermin Muguruzaren nortasun artistikoaren ezaugarri nagusia argi eta garbi agertzen da: ekoizle trebea da Muguruza, kontzertuak, birak, diskoak, diskoetxeak, nazioarteko musikariekiko kontaktuak, jatorri ezberdinetako musikariak taula gainean edo mikrofono aurrean jarri eta produktu koherente eta erakargarriak lortu….

1993. BORRERO GOGORRA ETA ZABALA.- Irabiagailu sonikoa maneiatzen maisuak dira Negu Gorriak, Arkarazoren sanplerrak egokienak dira momentu oro. Euren hirugarren LPa den Borreroarekin –edo CDa esan beharko genuke, juxtu urte horietan gertatzen ari da euskarri teknologikoaren aldaketa– Negu Gorriak euren gailur artistikora heltzen dira: metal berria da, agian, gehien agertzen den ildoa, baina arrakasta handien edukiko duten abestien artean, badago reggae gihartsua, “Borreroak baditu milaka aurpegi”, ska zorabiagarria, “Kolore bizia” –arrazakeriaren kontrako letra, etorkinekiko elkartasuna eta aniztasun kulturalaren aldeko aldarrikapenak indar asko dauka Negu Gorrien ideien multzoan- eta, inkluso, “salsa” estiloan –New Yorkeko auzo latinoetan Karibeko musiken oinarriaz sorturiko musika dantzagarria eta hedonista– kokatu daitekeen “Chaquito”, hori bai, urte horietan El Salvadorren izaniko armada eta gerrillaren arteko gudan besamotz gelditutako mutiko bati eskainia. “Itxoiten” psikodelikoa da, “Bost gehiago” soul boteretsua,… 22 kanta eta 70 minutu baino gehiago.

INOREN HIRU KANTU ESANGURATSU.- Bai, abesti asko, disko bakar baten. Esanguratsuak dira, oso, aukeratzen dituzten bertsioak –gogoratu gero bertsioz osatutako disko batekin agun esan zutela Negu Gorriek–, hirurak dira euskal musikariarenak: baga, Delirium Tremens-enak badirudi ebidenteena, Iñigo Muguruzak –Kortatu desegin ondoren– zorroztu eta gogortu zuen mutrikuarren soinua eta, nolabait, Borreroan nagusi den sonoritatea aurreikusi; biga, “Gernika” Mikel Laboaren lekeitio kanta esperimentala eta esanguratsuaren bertsioa egiten dute –orduan, Ez Dok Amairukoen legatua balioan jartzea kontu nahiko berria zen euskal pop musikaren panorama–-, baina 22. kantua da CDan, eta ematen du entzulearen nekea itsatsi zaiola abestiari: erakargarri hasten da, Xabier Montoiaren ahotsarekin, baina pixkanaka disko osoaren sonoritatean murgiltzen da exekuzio astuna eta interesa galtzen da… pena, Mikel Laboaren bertsiorik onena izan zitekeen, hainbat txinaurriren baimenaz; higa, M-ak taldearen “Pistolaren mintzoa”, lau urte lehenago hauek argitaratua, orduan Montoiaren letra –“hitzak soberan daude, pistolak mintzo bitez”– batzuoi boutade hutsa iruditu zitzaigun, baina hurrengo hogei urteetako gertaerek profetikoa zela erakutsi zuten…; exekuzio musikala perfektua da, baina erabat ereserkikoa, epikoa: oso aproposa (lar aproposa?) kontzertu jendetsuetan, gitarrek zerumuga eskalatzen zutela, ukabila altxatuta kantatzeko… eta kantatu genuen… agian berehala gertatuko zena aurreikusi gabe. “Entzun eta mintza. Hori da bidegintza. Bakean denek indarka. Zabaldu arte indarka. Aski! Aska! entzun eta mintza eta mintzoan hitza bilaka gatoz milaka”, kantatu zuen Fermin Muguruzak urte askoz geroxeago (“Milaka bilaka”, 2009) eta milaka batzuok ukabila jadanik altxatu ez baina hasperena egin eta “horixe, horixe, Fermin gurea” eta antzerako zer-edo-zer gure barnerako xuxurlatu, bai.

2018: 25 URTETAN ORAINDIK BILAKA.- Eta, konturatu gabe, Borreroak 25 urte betetzen du. Euskal Herrian gauza asko aldatu direla esan daiteke, baina baita “lavidasigueigual” zerak esaten zuenez… Borreroak, bai, baditu milaka aurpegi baina kolore biziek bizi-bizi segitzen dute eta herriak oraindik kantatzen du. Areago, badirudi orain, gitarrek baino gehiago ahotsek markatzen dituztela erronka ausartenak: Bas(h)oan, Manez, Montoia, Mursego, Gari, Rafa Rueda… Hori da esentziala bilatzea! Bo, azken biek dream elektronikaz lagunduta; Ferminek, berriz, elektronika latza! baina baita ahotsa ere. Negu gorrietako musikariek segitzen dute kantuak eta diskoak egiten eta eurek zabaldu zituzten bideak askok jorratu dituzte gero! Musika ekoizteko eta zabaltzeko eurek asmaturiko manerak oso presente daude gaur egungo hainbat ekimenetan eta lagundu dute lanpostuak eta bizimoduak egonkortzen… Xabier Montoiak segitzen du kantu profetikoak egiten: entzun “Reau” (Gorraizea, Gaztelupeko Hotsak, 2017). Borreroak euskarri fisiko obsoletoan argitaratu zen gehienbat —egon zen edizio txikia LPan baina agortuta ei da– eta horrela dago gaur egun. Bere garrantzi historikoagatik merezi du berriro ere euskarri materiala eta iraunkorra den biniloaren ohorea, ea ba!

* Josu Larrinaga (Sodupe, Bizkaia, 1964) EHUko Gizarte Antropologiako irakaslea eta Euskal musika kosmikoak (Baga Biga, 2016) liburuaren egilea da.