Mattin Lerissa, joan den asteburuan, Baionan, Zizpa gaztetxeak antolatu kantaldian parte hartu aitzin. (Guillaume Fauveu)

Txikitatik heldu zaio kantatzearen gustua, musikarena oro har, baita soinuarena; ahotsaren, trikitiaren eta gelan soinuak manipulatzeko egokitua duen tresnaren bidez. 11 urtetan Donibane Garaziko Zitadela kolegioko koralean sartzeak indartu zion kantuarentzat zuen gutizia. Nerabe garaiak ez direlarik beti errazak, hari kantuak leku bat izateko aukera eman zion. Kolegioko kantaria zen Lerissa. Eta bada zerbait. Gehiago dena, oholtzara igotzeko aukera eman zion Denise Olagarai musika irakasleak daraman koruak. Noren ondoan, eta Benito Lertxundiren ondoan. Lertxundi kantatuz egitasmoan parte hartu izana halako mugarri bat izan zen. 200 ikasleen artean, 12 urte zituela. Kantu batzuetan bakarlari gisa aritu zen Lerissa, bere zilarrezko ahotsarekin.

Proiektuaren motorretako bat izan zen Olagarai, eta oraino gogoan du nola garaian jada Lerissa zinez motibatua zela: «Beti hor zen koralean, biziki motibatua». Olagarai oroitzen da Lerissak nola bazuen beti holako grabagailu txiki bat. Jean-Mixel Bedaxagarrengana joan zirelarik klasearekin, adibidez. Lerissa, Bedaxagar grabatzen aritu zen, bereziki bere kantatzeko era, ondotik etxean osaba zaharrarekin entzun ahal izateko.

Grabatu izan ditu bere zuzenekoak ere, etxera sartu eta berriz entzuteko gisan. Nola hobetu entzuteko. Bista ahula badu Lerissak, baina, haatik, belarri ezin finagoa. «Betidanik belarria ukan dudala erran didate. Ene bistarengatik eta, ez ditut partizioak irakurtzen. Beti belarriz xerkatu ditut».

Adrenalina maite
Lertxundiren zuzenekotik landa, Et Incarnatus Orkestrarekin ere aritu zen zuzenekoetan. Baita Kantu Txapelketan parte hartu ere. Eta azken finean, kantuaren gustutik oholtzaren gainera igaiteko gustua ukaitera pasa da artista: «Jendeen aitzineko adrenalina hori maite dut. Lehen sentsazio hori». Lertxundirekin kantatuz, adibidez, mila jende izan zituen aitzinean, eta hark 12 urte. Baina beldurrik ez zuela sentitu dio, alderantziz. Segurtamen hori, jadanik, hor.

Arrunt beste giro batean, Baionako besten irekitze alternatiboetara gonbidatu zuten gaztetxekoek iaz. Iruñea aise ederrago jota kantatuz abiatzeko bestak. Kantua buruz ikasi, eta hor zen, a cappella,prest, Baiona Ttipiko Pyrenees ostatuko gaineko leihotik kantatzeko. Hasi bezain laster isiltasuna sorrarazi zuen behereko plazatxoan. Ahots hori nondik heldu zen ikusteko goitik begira jarri ziren bestazaleak. Gustura kantatu zuen Lerissak, nahiz eta jotak ez diren bere ohiko kantuen artean. Baina eskaerei egokitzeko gogoz ere badago artista. Ñabardura batekin, halere: «Nola gerta, gauza batzuk ez ditut onartzen. Batzuetan folklore hutsak baitira. Ez dut klixeetan erori nahi». “Xalbadorren heriotzean”, “Txoriak txori” kantatzeko galdegiten diotelarik haren kantuen ordez, adibidez, ez du onartzen. «Mikel Laboak emanik ez da klixe bat, baina otxote batzuk edo beste batzuk entzuten direlarik… Zentzua arrunt galtzen dute. Batzuetan, ez dakite zer kantatzen duten ere». Gainera, bere kasuan, kontziente da Behorlegin biziz, mendien artean, aurreiritzi errazentzat autobide bat ireki dezakeela. Mendietako txoria bezalako metaforak erabili izan dituzte haren definitzeko. Horrelakoak irakurtzean irria sortzen zaiola aitortzen du, «klixe aire» horri begira.

Nahiago ditu bere kantu propioak kantatu. Hortik dator bere bigarren diskoa. Musika guztia hark idatzi du, Mixel Ducauk moldatu dio. Hitzak, hark galdegin dizkie Daniel Landart, Pantzo Hirigarai eta Manex Pagola zenari. Gai aldetik, transmisioa eta gaztetasuna ditu nagusiak. «Gehiago landa bigarren hau». Lehena zaleek eskaturik egin zuen, besteen kantuak hartuz, bereziki ohizko kantuak dituenak. «Baina ez nintzen baitezpada prest disko baten grabatzeko, nahiz eta kontent naizen emaitzarekin. Hemen, aldiz, sorkuntza gehiago bada». Eta musikari gehiago ere. Formula hori sakondu nahian dabil orain.

Manex Pagola, 2016ko apirileko argazki batean. (Isabelle Miquelestorena)

Kantari eta kantu sortzailea zen, eta Seaskaren sortzean parte hartu zuen, baita Gure Irratian, Elkarren eta Euskal Herriko Artistak elkartean ere. Antropologiako doktore zen, eta Euskaltzaindiak orain gutxi izendatu zuen ohorezko euskaltzain. Zerrenda luzea da Pagolarena. Politikan ere bide luzea ukan zuen. Hasteko, Enbata mugimenduan, eta, ondotik, luzaz Eusko Alkartasuna alderdiko Ipar Euskal Herriko arduradun.

«Beti mugimenduan, beti ari zen bilatzen zer egiten ahal zen gehiago. Beti bazituen ideia berriak. Beti nahi zituen gauza berriak egin, baita bururaino eraman ere, izan dadin kultura mailan eta izan dadin politikan ere», gogoratzen du Patxika Erramuzpe kantariak.

Anitz bultzatu zuen Pagolak Erramuzpe, kanta zezan, graba zezan eta taula gainera igan zedin. XX. mendeko 70eko hamarkada hasierako Zazpiribai eta Ortziken euskal kantagintza berriaren bi ikusgarrien eramaile izan zen Pagola. «Eman dio sekulako berrikuntza eta sustaldia euskal kantugintzari. Mixel Labegeriek hasi zuen, baina Manex ere 1963rako hasia zen kantu egiten», zehaztu du Alfarok. Berritzaile eta, aldi berean, «herrikoi». Horrekin denak bat datoz. «Kantu zahar batzuk bezala errepikatzen dira haren kantuak, biziki gogotik, eta horrek egiten digu plazerik handiena. Herriko kantu zaharretan zituen bere oinarriak. Egin dituen aire berri guztiak biziki aire ederrak dira, errazki errepikatzekoak, baita ikastekoak ere. Eta hor zinez markatu du ildo bat aipagarria». Horren lekuko, gaur egun ere haren kantuak anitz kantatzen direla gaineratu du Alfarok, «Baionatik Bilboraino».

Zazpiribai taldearekin. Eskuinetik lehenengoa da Manex Pagola.

“Eñaut Bidegorri”, “Irrintzina” edo “Urtxintxa”, adibide. Guztiek badute esplikazio zehatz bat, baina, gero, entzule bakoitzak bereganatua du. “Eñaut Bidegorri” gazte gazterik hil zen anaia zenari eskainia dio. “Urtxintxa” Baionako ikastolako sorrerari lotua da. 1968an, haurrek laster maitatuko zuten kantu bat idatzi nahian zebilela esplikatzen du liburuan. «Euskaldun haurren eredu gisa hartuz abere pollit, maitagarri eta bizi-bizi bat. Nahi nuen ere kantu hori izan zedin ikastolen lana goratzeko, publizitate marka bat bezala».

Libertatea eta aberria. Euskal Herria. Gai horiek ere agertzen dira usu haren kantuetan. Txikitatik, etxetik, elizatik bildu bazuen kantuaren maitasuna, franko fite ohartu zen Euskal Herriaren alde egin nahi zuela ere. Badu horri lotu anekdota bat Josu Martinez filmegile eta ikerlariak. Euskarazko lehen filma izan zen Gure Sor Lekua (1956) lanaren bila zebilela —gerora Gure Sor Lekuaren bila dokumentalean azaldu duena—, Manex Pagola izan zen film hura euskaraz zela baieztatu zioten lekukoetako bat. Hazparneko zineman ikusi zuen Pagolak, oraino haurra zela. «Errebelazio bat izan zen harentzat. Garai hartako Landibarreko mutiko batek, ingurune erdaldun batean, ikustea zineman euskaraz mintzo zirela, baita behi pare bat ere pantailan». Pagolak berak honela kontatzen du anekdota Martinezen dokumentalean: «Ikusi nuen behi pare bat, eta horrek zazt egin zidan; gure etxeri pentsatu nuen». Gero, euskal museoan zuzendari zela, saiakera bat ere egin zuen filma eta soinua aurkitzeko, baina ez zuen lortu.

Pagolak 1996an idatzi tesia ere gogoan du Martinezek. Culture basque et urbanisation à Hasparren (Euskal kultura eta urbanizazioa Hazparnen) tesia gustura irakurri zuen ikerlariak. «Oso modernoa» egin zitzaiola dio, gogoeta interesgarriekin, eta elizarekin kritiko.

Kasik apez egin zen Pagola. Baina seminariotik kanporatu zuten. Horretaz ongi oroit da Alfaro. 1951z geroztik, hamar urte betez geroztik elkarrekin kausitu ziren hainbat ikastetxetan. Eta 25 bat urte zituztela Baionako seminario handian ere elkarrekin ziren. Baina orduan lehertu zen beren aldarrikapena. Euskaltzaletuak ziren orduko, eta aspalditik eskatzen zuten Euskal Herriko apez izatea eta euskarazko formakuntza bat izatea. Baina «ideia horiek ez ziren onargarriak», dio Alfarok. 1967an kanporatu zuten seminariotik Pagola. Aste baten buruan bere deskargua eman zuen Alfarok. Hortik laster bota zituzten Beñat Sarasola eta Joanes Borda ere, laukoteko beste bi adiskideak.

Orduko Enbataren garaia ere bazen. Eta Enbataren barnean ere Pagola aktibo izan zela gogoan du Jean-Claude Larronde ikerlariak. Enbata mugimenduko ikasle gazteen arduradunetako bat izan zen. Ikasle izeneko aldizkaria koordinatzen zuen Euskal Herritik kanpo ikasten ari ziren ikasleentzat, ikasleak federatzeko asmoz.

Euskaltzaletasun hori nola sortu zitzaion aipatzen du Bere kantagintza eta argibide zonbait liburuan Pagolak berak, lehen pertsonan. Bada anekdota bat kontatzen duena, aski adierazgarria. 12 urte zituela, Hazparneko kolegioan bi haur hurbildu zitzaizkion. «Tu veux un marron?», galdetu zioten. Pagolak, baietz. Marron gaztaina da euskaraz, eta gaztainak maite Pagolak. Baina laster ulertu zuen frantsesez hitz horrek bigarren zentzua bazuela. Bi haurrek muturrekoa eman baitzioten. Marron hori ere bai baita.

Odei Barroso, Gorka Rodriguez eta Jo Olaskoaga 2zio taldeko kideak, kontzertu batean. (Bob Edme)

Musika aldetik, gainera, Barrosok dio «garapen» bat badagoela disko honetan. Olaskoagak aitzinekoetan baino gehiago jotzen duela. «Zuzenago da». Eta soul doinu horien berotasunaren jariotik isurtzen direla hitzak: «Musikak iradokitzen digu gai bat edo gaikera bat». Hori bai, nahiz eta alaitasunari ate bat ireki, «2zio da beti», abisatu du Barrosok. Hirukotearen musikaren bereizgarriak aurkituko ditu 2ziozaleak hirugarren honetan ere.

Hamabi kantuk osatzen dute lana, eta «bide baten segida» dela azaldu du Barrosok: «Lehen diskoa atera genuenean, rapean ez ginen sobera arituak. Esperientzia txiki bat zen. Bigarren diskoa gehiago landu genuen. Gehiago hurbiltzen ginen, beharbada, egin nahi genuen horretara. Eta errango nuke aldi honetan, oraino, gehiago hurbildu garela nahi dugun horretara». 

Edukia eta forma, biak batzea ezinbestekoa zaie orain ere. «Rap kontzientea» du gustuko Barrosok, eta burura ezina egiten zaio horrelakorik ez egitea. Baina hori, flow-a galdu gabe: «Bada lan anitz flow-etan. Hor egin dugula urratsa iruditzen zait». Forma landu, edukia galdu gabe: «Hori da rapa idaztearen lana. Oreka bat atzematea. Hori da interesgarria». Errima aldetik ere, erraztasunetan ez erortzen saiatu dira: «Kantu bat hartu, eta, beharbada, 80 errima badira, orotara. Hamar, familia ezberdinekoak. Anitz maite dut gurutzatzea errimak».

“Mozorroturik” kantuan aurki daiteke horren adibide bat. 2zioren estiloa identifika daiteke irudien josteko modu zirkular horretan: «Ez naiz txikitan amesten nuen hori/ baina oraindik amesten dut txikitan bezala». Barrosok baieztatzen du: «Bada harilkatze bat. Horrela ateratzen zait. Ez da beti xerkatua». Baina beste batzuetan, berriz, bilaketa baten emaitza da. Garrantzitsua zaiona da dena ez harrapatzea lehen kolpean.

Barruragotik
Mami aldetik, lehen diskoan «salaketa soziala» baldin bazen nagusi, eta bigarrenean beren «barne mundua» gehiago azaltzen bazuten, hirugarren lanean sakonago jo dute joera horretan, kritika soziala baztertu gabe. «Gure barne munduak leku gehiago du, eta oraino barnerago doa. Gauza anitz idazten ditugu oso pertsonalak direnak». Barrosorentzat, rapa «terapia» bat da. «Badu alde hori ere. Niri buruz idazteak laguntzen nau ni ere».

“Mozorroturik” izan daiteke berriz ere adibide. «Oso barnekoa da. Idatzi dudalarik pentsatzen egon naiz ea utziko dudan jendea hori entzuten. Hain nirea da… Biluzten gara».

Baina, azkenean, ingurua kritikatzeko modu bat ere badela barne munduari begira jartzea pentsatzen du Barrosok. «Badira jokabide batzuk gizarteak inposatzen dizkigunak. Gauza bat da kritika sozial zuzena egitea, etorkinen egoera salatuz, adibidez, eta beste bat erratea, nire itxurak kezkatzen nauela. Zergatik kezkatzen nau nire itxurak? Hori ere kritika soziala da, nahiz eta sotilagoa izan. Horretarik gehiago badu disko honek».

“Kendu maskara” kantuko hitz hauek ilustra dezakete agian miraila joko hori: «Begirada bitxi delikatuak, elikatuak/aurreiritziz, barne krisi konplikatua, korapilatuak biziz,/ autoestima makilatuak, konplexu operatuak, nola ez».

Maiatzaren 11n du lehen aurkezpen kontzertua hirukoteak, Hondarribiko Psilocybenean (Gipuzkoa). Ondotik, Herri Urratsera, maiatzaren 13an. Izan ere, aurtengo kantua 2ziori eskatu dio Seaskak. “Prefosta” du izena kantak, jaialdiaren aurtengo leloa hori baita. Iruñeko Zentralen eta Miarritzeko Atabalen (Lapurdi) izango dira, maiatzaren 18an eta 19an. Fermin Muguruzaren emanaldien lehen partea eginen dute.

Thierry Bizkarik Manez goitizen artistikoa hartu du proiektu berrian. (Isabelle Miquelestorena)

Aldi honetan Manez egin zara, izengoiti bat proiektu honetarako?
Hori nahi dut erabili baita gerorako ere.

Kobreak kantuz ere ari dira, zu, berriz, bakarrik kantari. 
Argi nuen ni izanen nintzela aitzinean, hori defenditzeko. Eta gibelean nahi nituen kobreak eta kantariak. Hori ere argi nuen, gibeleko bakoitzak izan behar zuela kobre jotzaile eta kantari. Eta horrela xerkatu ditut jendeak, horrela hautatu ditut. Eta pixka bat zaila da. Euskal Herrian zaila da.

Zer ba?
Hiru oztopo dira. Jadanik kantatzen duen kobre jotzaile bat atzematea. Ez dira hainbeste. Euskara dakiena, gutxiago. Eta gero, hemengo, Iparraldeko soinua dutenak, ahotsaren aldetik, guti dira. Hegoaldean, guti.

Zer da «Iparraldeko soinu hori»?
Hegoaldekoek kantatzen dute sudurretik pixka bat. Ez dakit esplikatzen… Ez da horrela erran behar, baina horrela da… Sudurretik erraten dudalarik da… kulturala da. Adibidez, ene emaztea mintzatzen delarik nirekin [donostiarra da] biziki eztiki mintzatzen da. Eta aldiz… Badut anekdota biziki konkretu bat. Aretxabaletan [Gipuzkoa] ginela, hor bazuen beste soinu bat. Ez dakit non duen, baina aldatzen du mintzatzeko manera. Sudurraren aldean zerbait ireki balu bezala edo. Maskan. Hori maiz horrela da Hegoaldean.

Eta zuk nahi zenuen ez sudurretik kantatzea?
Bai, enpastea ukaiteko.

Zer da enpastea?
Kantatzean bakoitzak badu bere kolorea, tinbrea. Eta tinbreak uztartzeko lan bat eraman behar da. Ez da, zuk untsa kantatzen duzula, eta nik ere bai, eta, beraz, ariko gara biak. Ez da hori. Behar zara sartu bestearekin. Hor ere kolokazio istorio bat bada, baina baita ere nola erraten duzun gauza. Z bat edo T bat, nik erraten badut eta zuk ez…

Eta hori dena duzu kontuan hartu taldea osatzeko?
Beti entseatzen naiz kantatzen bestearekin. Eta nahiko fite ikusten dut ea joanen den elkarrekin edo ez.

Zein da Manez eta Kobreak proiektuaren mundua?
Istorio honetako testuingurua Ipar Euskal Herriko barnealdea da, hori, argi eta garbi.

Zergatik zen inportantea testuingurua barnealdea izatea?
Zerbait aurkezten duzunean, zer kontatzen duzun inportantea da, ez? Zer erraten duzun. Kantatzea erratea da. Eta nik kantatu nahi nuena hori zen. Nire aitak, nire ingurukoek, lagunek, familiakoek, niri utzi ondare bat bada istorio honetan. Bada ondare istorio bat. Ni premua naiz. Eta etxe baten premua… Aitak beti eman dit zerbait. Eta zer egin horrekin? Garai batean entseatu naiz zubia egiten. Ia-ia etxaldearen segida hartzekotan nintzen. Eta azkenean beste bide bat hartu dut, eta artista bilakatu naiz. Amama filma ikusia duzu? Ba, Amama-ko neska hori ni naiz. Negar egin dut film osoan. Ni naiz. Ene istorioa da. Kantu batzuetan bada istorio hori. Ez bakarrik hori, baina, besteak beste, bada hori.

Melodiek eta kantuek kutsu herrikoia dute.
Nik asmatuak ditut denak, baina erroa herrikoia da, dudarik gabe.

Bertsolari eta idazleek izenpetu kantuak badituzu hor. 
Nik egin ditut melodiak, eta gero joan naiz bertsolariengana. Testu batzuk ere egin ditut, baina ez dut jite hori. Melodiak heldu zaizkit erraz, baina istorioak kontatzeko mementoan ez naiz gai poesiaz egiteko. Eta hemen badira bertsolariak eta idazleak. Uxue Alberdik, adibidez, altxor batzuk egiten dizkizu. Biziki ederra da nola idazten duen. Jon Maia, Xabier Euzkitze, Itxaro Borda, Aurelia Arkotxa, Amets Arzallus. Horiek dira.

Aldiz, hori, melodiak, zureak. 
Melodia eta gidoia.

“Aitak beti eman dit zerbait. Zer egin horrekin? Garai batean etxaldearen segida hartzekotan nintzen. Eta azkenean beste bide bat hartu dut, artista bilakatu”

Eta Manezek du denen lotura egiten?
Bai, Manez joaten da etxetik, eta bidaiatzen du. Bidaia horretan, adibidez zapata egilearen kantuan, Mumbain ohartzen da hemengoa dela. Eta joaten ahal dela, aske izaten ahal dela, baina nonbaitetik datorrela. Eta nonbait hori Baxenabarre da. Ibiltzen segitzen du gero, eta jendeen kontakizunak biltzen. Kontakizun horietan, bada, adibidez, Bermeoko [Bizkaia] galerna baten istorioa. Duela ehun urte hango ehun bat marinel itsasoan zendu ziren. 100 alargunen dantza kantatzen du. Asmatu dut alargunek drama hori pasatzeko dantzatzen dutela elkartasun dantza bat. Joan naiz horrekin Uxue Alberdirengana, eta idatzi dit testu bat. Horra bi puntak. Mumbai eta Bermeo. Ez da dena Baxenabarren. Baina abiapuntua hor da beti.

Estetikoki, zuen jantziak eta, artile horrekin eta, ez ote da gehiegizkoa?
Beharbada, bai, ez dakit.

Zergatik hautu hori?
Agertokian pertsonaiak garelako. Libertimenduetan pertsonaiak dituzu. Ba, hor, berdin.

Baxenabarreko mendiak, ardiak, folklorekeriaren irudi arriskutsu bat ez ote den…
Ez da hori, baina ulertzen dizut. Ez da artilea. Faltsua da. Arrasaten [Gipuzkoa] erosia dut. Jostun batek sortua da. Badu kaputxa bat, eta iruditzen zitzaidan polita ibiltzen den pertsonaia batentzat. Kanpoan egon behar dena. Nik badut buruan pertsonaia bat ikusi dudana nire haurtzaro guztian. Zen gizon bat, erraten baitzen teila bat eskas zuela. Bide bazterrean beti ikusten genuen. Pixka bat horrela beztitua zen. Bota batzuk, gabardina bat eta horrela. Eta gure istorioan etxez etxe ibiltzen dira pertsonaia horiek. Dira pertsonaia publikoak eta aldi berean baztertuak. Baztertuak zergatik? Aske direlako. Erraten dutelako: «Tradizio hori? Ba, ez. Barkatu baina, bai, ulertzen dugu, baina gu aske gara».

Zein tradizioz ari zara?
Istorio honetan bada ondarea, bada premua izatea, bada besteek zuretako duten ildoa. Eta ni ildo horretatik aparte egon naiz beti. Nahi ala ez, horrela izan da. Orduan, hor zarelarik, beti aparte zara. Anhauztarrendako ez naiz anhauztarra. Anhauztarra naiz, baina joan naiz. Nahiz eta beti hurbil bizi izan naizen. Herriko inauteriak ere bultzatu ditut, baina beti entzuten da: «To, Thierry Bizkari! Zer ari da hor?». Pixka bat horrela.

Paco Etxebers, Donibane Garaziko Gaztetxean, joan den larrazkenean. (Bob Edme)

Denbora diskoak badu horretarik. Gaur egungo teknikek disko perfektu baten ateratzeko aukera ematen ahal badute ere —eta horretaz badaki zerbait Etxebersek, soinu teknikaria baita—, Pacok ez du horrelakorik erabili bere diskorako. Soinu teknikari gisa ere ezagutua da haren perfekzio gustua, hain zuzen. Zenbait mikro dauzka zakuan, gelaren arabera lortu nahi duen soinuaren araberako mikroa hautatzeko.

Bada, hori dena menperaturik ere, artistak badu hauskor agertzeko indarra ere. Folkaren altzoan, gitarra du lagun, bereziki, eta ahotsa. Paco eta Marieder taldea ezagutu dutenek ezagutuko dute haren ahotsa, eta bere gitarraren soinua eta jokoa. Zenbait lagunek eskukaldia eman diote: dela Etxeberri biolin jotzailea, Aguxtin Alkhat, kantu baten hitzetarako, edota Elorri Lambert, haren ahotsarekin, “Zure irria” kanturako.

Gezurrik ez diskoan. Eta hori bada bere indarretako bat. Egiten duena egiten duela, entzulea hunkitzeko bidea errazten duela. Baina, bestalde, hori: esperientzia luze baten miraila ere bada diskoa. Menperatzen du afera Pacok, baita gitarra jotzeko moldean ere. Picking izeneko teknika erabiltzen du anitz, Mikel Laboak egiten zuen bezala. Laboa preseski erreferentzietako bat du Pacok. Begi keinu bat ere egiten dio diskoak, musika hutsezko doinuekin, Laboak egiten zituen bezala. Laboak eragina izan zuen Pacori euskara ikasteko sortu zitzaion gogoan ere. AEKn ikastaldi labur bat egin, eta hurbileko lagun batzuei euskaraz hitz egiteko eskatu zien. Horrela hasi zen Paco. Diskoak badu hasierako garai horietan idatzi zuen lehen euskal kantua: “Haizegoaren oihua”. Paco eta Marieder taldean jadanik arrakasta izan zuen. Hemen bakarrik kantatzen da. Gainerako kantu gehienak ere Pacok ditu idatziak, hamarnaka. Hautatzea izan da kontua. Diskoan parte hartu dutenek lagundu dute horretan. Etxeberri bera gogoratzen da nola 30 kanturen artean hautatu eta bertan biolina sartzeko parada eman zion.

Urteak dira diskoa prestatzen ari dela. Ez agian diskoa bera, zehazki, baina urteak dira Paco bakarka ari dela, nahiz eta parareloki beti aritu zenbait taldetan, baita metal taldeetan ere. Ez da usu agertu bakarrik publikoki, baina beti izan du alde hori. Etxean berean. Gitarra egunero ukan du ondoan. Eta egunero jo du, eta jotzen du. Diskoa ibilbide luze horren biribiltzeko manera bat ere bada. Denbora du izenburua diskoak, eta ez da kasualitatea. Denboraren kontu horren metafora haren gitarrak berak irudi dezake. Urteek gitarra hobetzen dutela baieztatu du Pacok. 9 urtetan erosi zuen gitarrarekin grabatu du diskoa, eta horrekin ari da zuzenean ere. Zuzenekoetarako ere, hain zuzen, denbora hartzen ari da Paco. Ez ditu zuzeneko anitz, eta, dena den, ez ditu sobera nahi. Berriki Itsasun (Lapurdi) emana behar zuen bat, baina azkenean deuseztatu egin dute. Orain, ikusteko dago noiz emanen duen beste bat.

Korrika Kulturalaren karietara, Baionako kontzertua izan zuten lehen zuzeneko emanaldia, iazko martxoan. Irudian, diskoa grabatzen, estudioan. (Lili Iriart)

Bidart poztu da horrelako trukeak sortu izanaz. Eta hori ere bada Distortsioen munduan (ZTK) diskoa. Bidart bera eta BBAX taldeko Mirentxu Agerre eta Marie Bidart Hirigoien elkartzeaz gain, Ekizak eta Xendarineko Ahizpek bertan parte hartu dute, baita Paxkal Irigoienek, Paxkal Indok, Allande Etxeberrik nahiz Sebastien Desgransek ere. Behin-behineko proiektua da, ahotsez gain gitarraz, gitarra apalaz, eskusoinuaz eta perkusioez osatua.

Karta zuri batekin hasi zen guztia: Korrika Kulturalaren karietara Baionako gaztetxeak Bidarti eskaini ziona. Hasiera batean, kontzertu bat izan behar zuen, iazko martxoan emana. Baina hasieratik Bidartek argi izan zuen zerbait iraunkorragoa egin nahi zuela. Ez da talde berri bat, baina gutxienez gau bakarreko kontu bat baino gehiago izan zedin nahi zuen. Eta, bide batez, aspalditik ezagutzen zituen artistekin zerbait sortzeko erabili nahi zuen aukera. Belaunaldi eta eszena ezberdinak nahasiz: horrela du osatu hamarkotea.

Zaila dute kontzertuak eskaintzeko agendak bateratzea, eta, asteburu bat libre zutela-eta, segituan baliatu nahi izan zuten aukera diskoa grabatzeko. Lehen egunean entsegua, biharamunean grabaketa. Kontuari iraunkortasun bat emanez, baina, aldi berean, bandaren behin-behinekotasun horren adierazle. Nolabait, duten denbora apur hori ahal bezainbat finkatzeko saio bat; elkarrekin iragaten duten denbora motz hori ahal bezain emankorra izateko; izan ere, guztiak izugarri gogotsu daude proiektuarekin, Ekizak berretsi duenez. Bidartek elkartu artistentzat izan duen «intuizio ona» eskertu du: «Uste dut denek haluzinatu dugula kontzertuetan eta grabaketan bizi izan dugunarekin. Biziki giro ona da, biziki goxoa da». Diskoa horren lekuko ere bada: «Grabaketa entzutean, guhaur harritu gara ikusirik nola dena biziki ongi sentitua zen. Eta hori da, ene ustez, gehien gustatu zaidana proiektu horretan. Magia hori da: jende eta arima ezberdinak biltzea eta zerbait ateratzea errazki, komuna eta mamia duena».

Goxotasuna transmititzeko
Preseski, zuzeneko giro horretan sentitu «goxotasun» hori transmititu nahian-edo grabatu dute diskoa zuzeneko giroan. Delako lehen errepika hartako hura bezala, non Ekiza adi-adi gelditu baitzen Xendarineko Ahizpei. Aline Etxeberrik ere gogoan du une hura. Hark, berriz, ezagutzen zuen Ekizaren lana, baita Willis Drummond ere. «Oroitzen naiz, bai, harriturik egon zela. Guretako, berriz, ohore bat bezala zen horrelako artista batekin aritzea. Hain sinpleki eta xumeki, eta gu haren heinean izanez».

Ekiza: “Grabaketa entzutean, guhaur harritu gara ikusirik nola dena biziki ongi sentitua zen. Magia hori da”

Guztiak hein berean: hori ere bada proiektu honen beste berezitasunetako bat, kantu hautaketatik hasita: «Gonbidatu bakoitzari bat ekar dezan proposatu nien», gogoratu du Bidartek. Horrela etorri da Ekizaren “Distortsioen munduan” kantua, diskoari izena ematen diona. Bidartek berak bazuen jotzeko gogoa. Baita Ekizak ere: «Izugarriko plazera izan da interpretazio berri batekin entzutea». Beste adibide batzuk emateko, Sebastien Desgransek du ekarria Xabier Leteren “Hala ere”, Aire Ahizpekin grabatua zuena. Xabier Leteren “Lore bat, zauri bat”, berriz, Paxkal Irigoienen ideia zen.

Eta horrela osatu dute proiektua, bertsioz bertsio. Ekarpena diskoko lehen kantutik hasten da, indartsu. Hori da nahasketen artean nahastuena, agian. Kantu bakar batean hiru kantu, eta beste hainbeste eragin eta giro. Xendarineko Ahizpak hasten dira Arestiren “Emazurtz” kantuarekin, Oskorriren doinuan; jarraian eta oihartzun, Juan Etxamendi Bordel bertsolariaren hitzak, Mikel Laboak “Gaztetasuna eta zahartasuna” izenburuarekin kantatu eta Willis Drummondek bere garaian berriz hartu zituenak. Diskoan Ekizak kantatzen duen kantua da, eta elektrika sartzeko aitzakia ere bada. Bukatzeko, BBAXeko hirukoteak “Zelüko izarren bidia” gehitzen du, kantu herrikoia, Pier Paul Berzaitzen doinu batean.

Matxismoa kenduz
Hitzen aldetik, Karine Etxeberrik bere ekarpena egin du, ez baitzuten “Gure etxen badira” kantu herrikoiaren azken bertsoa zen bezala kantatu nahi. Kontua da kantuak aipatzen duela etxeko emaztea bere senarra ez den gizon batekin oheratzen dela; eta senarrak, hori jakiterakoan, etxetik kanporatzen duela. Kantua idatzi duenak kanporatze hori justifikatzen duenez, hitzak aldatu dituzte, ideia hori ez «zilegitzeko», Aline Etxeberrik esplikatu duenez. Bertsio honetan emaztea doa etxetik, salatuz etxe horretan dena dela «muga, debekua».

Kantu hautaketan eta moldaketetan bezala, musikan ere badaude proposamenak: «Naturalki» bezain «arrunt libreki» egin dituzte, Ekizak nabarmendu duenez. «Grabatu genuen zinez zehazki jakin gabe bakoitzak zer egiten zuen»; halere, base batzuetatik abiatuta, bereziki ahotsentzat, ahotsek leku berezia baitaukate proiektu honetan. Horien harmonia hurbiletik zaindu dute. Baina gero, musikalki, «momentua sentitzea izan da kontua», Ekizaren ustez. «Bakoitzak eramaten du berea. Eta horretan da interesgarri. Ikustea nola gehitzen diren ekarpenak».

Ezkerretik eskuinera, Juliette Alfonso eta Pauline Junquet, Itsasun; bertan bizi da Alfonso. (Isabelle Miquelestorena)

Arrakasta beti erlatiboa den arren, 2014ko abenduan elkar ezagutu eta egin dutena bada zerbait, hasteko, haien gaztetasunean bereziki. Lehen urtean hamar bat kontzertu, bigarrenean hogei bat eta iaz 40 bat eta diskoa. Ongi saltzen ari da. Tartean, Benito Lertxundiren lehen partea Baionako antzokian, eta showcase bat Baiona-Ametzondoko Ikea zentroko Cultura saltokian. Kantaldiak ere izan dira, Aiherran eta Arrosan. Baita aurkezpen bat ere, Durangoko azokan. Miarritzeko Le Regina hoteleko bideoa ere badute: 56.000 klik baino gehiago ditu. Funtsean, bikotea frango presente da sare sozialetan. Baita prentsan ere. Fenomenoa aipatu nahian, fenomenoa elikatzen.

Irriz diote haiek ere ez dutela ongi ulertzen arrakasta hori. «Ez dugu esplikatzen, biziki harrituak gara. Ez dugu ulertzen zergatik arrakasta hau. Bertsioekin gainera. Bi gitarra eta bi ahots. Izugarri sinplea da», dio Alfonsok. Junquetentzat, beren «gaztetasunak eta freskotasunak» esplika dezake. Azkenean, identifikatzen errazak ere badira. Erraz pasatzen da. Mezuari dagokionez ere, mezu baikorrak dituzte nagusi; hor ere, proiekziorako errazak.

Hasteko, argi dute ez dutela deus aitzinetik planifikatua: «Gauzak bakarrik heldu dira», borobildu du Alfonsok. Haiek bederen ez dute deus bilatu. Diskoan bertan dituzten kolaborazioak, dela Xabaltx, Thierry Biskari edo Anje Duhalde, hauek jin zaizkie. Duhaldek kantu bat ere idatzi die. Diskoaren grabaketa Manex Meyzenc Agorilako zuzendariak zien proposatu, bikotearen musika gustukoa zuela-eta: «sostengu izugarria da», baieztatu du Alfonsok. Eta bikoteak beti baietz —nahiz eta orain hasi diren ezetz erraten—, irriz Junquetek.

Bertsioak eta sorkuntzak
Diskoan segitzen dute bertsioekin. Horien artean, Simon and Garfunkel bikotearen “The Sound of Silence”. Haien lehen kantua. Badute Francis Cabrelen “Des hommes pareils” ere. Baina berenak ere badituzte, euskaraz, laguna duten Maddi Sarasua bertsolariaren laguntzarekin osatuak. Geroan kantu batzuk frantsesez idatzi nahiko lituzkete, haiek berek. Baita gaztelaniaz ere. Garrantzitsua zaie hizkuntzen nahasketa hori.

Baina Junquetek dio oraingoz euskaraz idaztea «errazago» zaiela. Ingelesez ez omen dute mailarik. Frantsesak, berriz, «inpaktu gehiegi» omen du beren baitan; eguneroko hizkuntza dute. Euskara, berriz, sare elebidunetik jaso zuten, eta baita euskal kultura. Hasieran, kantu guztiak ingelesezko bertsioak ziren.

Telethonen alde
2014ko abendua izan zuten hasiera: egun hartan, Telethonen alde aritu ziren Kanboko elizan. Mikel Erramuzpek antolatu zuen kontzertua. Kanboko Saint Michel kolegioko zuzendariak bi musikariak ezagutzen zituen ikasle bezala. Bakoitza bere aldetik aritu zen kontzertu hartan; egun hartan zuten elkar ezagutu.

Hortik laster, Arrosako kontzertu bat iritsi zitzaien. Kalakan taldeak lehen zatirako talde bat behar zuela-eta, Erramuzpek egin zuen lotura Junquetekin. Junquet «pixka bat beldurtua» zenez, Alfonsorekin jarri ziren harremanetan. Eta horra bikotea, ofizial egina. Orduan ziren hasi euskarazko bertsioak kantatzen. Kalakanen lehen partea izanik, nolabait logikoa iduritu zitzaien euskarazko kantuak jotzea.

Arte horretan bi aitzin dasta ukan zituzten. Bata, EITBko Azpimarra emankizuneko lehen zuzenekoa. Madagaskarreko haurren alde ari den Amadea elkartea aurkeztera joan zen Alfonso. Eta, bide batez, Junquetekin zuzenean kantatu zuen. Elkartearen aldeko gaualdian ere aritu ziren. 

Geroztik bi urte eta erdi iragan dira. Beti «ikasten» segitzen omen dute, bide propioaren bila. Diskoan badute kantu bat bide hori azal dezakeena. “Zampa zampa” da kantua. Diskoko bakarra haien musika duena, hitzez gain. Geroari begira zerbait sakontzekotan, hortik jo nahiko luketela diote. Euskaraz eta malgaxez idatzia dute kantua, eta, musikari dagokionez, haien ohiko folka baino dantzatuagoa da. Instrumentu gehiago ditu.

Musikari gehiagoren laguntza izan dute diskoan, oro har. Taldearen indarra, hori dute oraingo erronka. Gaurko kontzertua lehena izanen dute taldearekin. Eta horretan segitzeko asmoa dute, nahiz eta ez diren bikote formatua uztekotan. Musika jotzea zaie garrantzitsuaena, kantatzea. Horretan dute plazera. Alfonsok ikasketak bazter batean utziak ditu mementoko. Eta Junquetek, berriz, hotel bateko harreran zuen lana utzi du, bateraezina egin baitzitzaion kontzertuen ordutegiekin. Musikatik bizi ahal izateko, mementoko intermitentzia paperen betetzen ari dira. Ea zer emanen duen. Baina saiatu, saiatu nahi dute, ikusiz orain arte saiatzeak funtzionatu diela.

Estitxu abeslaria, 70eko hamarkadako argazki batean.

1993ko otsaila, Irun (Gipuzkoa). Estitxuren azken kontzertua. Dokumentalak orduko irudiak dakartza. Hil aitzin pare bat astera eman kontzertua da. Franko gaixorik zen ordurako, eta guztiek argi zuten bere azken zuzenekoa izanen zela hura. Baina kantatzea bururaino garrantzitsua izan zitzaion Estitxuri. Eta hor ageri da, apaltasun eta duintasun handiz, bai mintzatzen eta bai kantatzen. Irungo kontzertu hartako arrebaren «balentria» du iltzatua Irkus nebak oraindik. Dokumentalean azaltzen du nola Estitxu «ez zen zutik atxikitzen», eta, halere, «kantatu nahi. Hatsa hartzen zuen eta segitzen zuen kantuz. Hori ez da normalki ikusten». Estitxu nor izan zen hautematekoa ekartzen duen unea. Nortasun handiko emaztea zela, hori ere azaltzen du lanak. Eskuzabaltasun handikoa eta, aldi berean, «ni naiz ni» ihardesten zuen pertsona bat, norbaitek ohar bat egitean, eta ohar horrekin ez bazen ados.

Gazterik hil zen beskoiztarra. 48 urte, sei urtez minbiziaren aurka borrokatu ondoren. Gazterik, baina, aldi berean, ibilbide oparoa eginik. Hamabost disko grabatu zituen. Robles Arangiztarra, hamaika haurrideetan azkena, Beskoitzen sortu zen Estitxu. 1936ko gerraren ondotik, frankismoaren ondorioz, Bilbotik erbestera joan behar izan zuen familiak.

Kantua etxetik jaso zuen. Ama bera kantaria izateaz gain, Soroak laukotea osatu zuten bere lau nebek. Funtsean, Estitxuk berak ere ahizpekin laukote bat osatu zuen. Baina bakarlari zuen bere ibilbide nagusia egin. Gitarra eskuetan. Kantu txapelketa batetik bestera, lehen sariak irabazi arau, XX. mendeko 60ko hamarkada bukaeran, euskal kantu berriaren loraldi haren parte izan zen Estitxu. Atharratzetik Bilbora. «Gure herriak zazpi lurralde dituela» argi zuela buruan, Dolosorrek berretsirik, eta bere «ardatz nagusia» euskara zuela.

Atzerrian ere ibili zen. Venezuelan ere aritu zen grabatzen. Hamabost egunentzat joan zen hara, eta, azkenean, sei hilabete egon zen bertan. Haren kantu zenbait hango kantu hoberenen sailkapenetan lehen lekuetan jarri zituzten.

Parisen ere zenbait kontzertu eman zituen. Pare bat urtez kabaretetan ibili zen, Euskal Herrian ezagutu zuen paristar batek gonbidaturik. Baita telebistatik pasatu ere. Dokumentalean ikus daitezke Parisko telebistako Jacques Chancel animatzaile kazetariaren emankizuneko irudiak. Estitxu “Agur Maria” kantatzen ikusten da hor, orkestra lagun. Baina iduriz, ez zuen hain gustukoa izan Parisko bizia, eta laster itzuli zen Euskal Herrira. 

Zentsuratua 
Zentsura jasan zutenen artekoa da Estitxu. Frankismo garaian, orduko agintariek debekatu egin zuten Estitxu gonbidatzea. Dokumentalean agertzen dute agiria. Kantaldia egin egin zitekeela, baina egitekotan, Estitxu gabe. Robles Arangiztarra izatea ez ziotela barkatzen, hori baieztatzen dute orduko lekukoek. Aita Manu Robles Arangiz ELA sindikatuaren sortzaileetako bat izan zuen, EAJko diputatua izateaz gain, besteak beste.

Gero, EAJ alderdi politikoaren aldeko ekitaldietan kantatu zuen maiz. Gernikako Estatutuari buruzko erreferendumaren kanpainaren leloa ere berak asmatu zuen. Bizkitartean, jai batzordeak ezker abertzalearen esku zirenez, hor, aldiz, bazen baztertze bat, Dolosorrek baieztatua. Kritikak ere jaso zituen, gaztelaniaz kantatzeagatik, Venezuelako esperientzia tarteko.

Kantu txapelketa batetik bestera, XX. mendeko 60ko hamarkada bukaeran euskal kantu berriaren loraldi haren parte izan zen Estitxu

Bere lagun batzuk ere ahantzi egin zuten. Hori azpimarratzen duten lekukotasunak ere biltzen ditu dokumentalak. «Agintariek erabili dute gauza frankotan behar izan duten mementoan, eta gero utzi dute erortzera. Eta beste batzuk hautatzen dituzte. Ez da kantariekin bakarrik gertatzen dena. Gertatzen da beste batzuekin ere. Gauza bera da», ekarri du gogora Irkus nebak.

Modak ere aldatzen dira. XX. mendeko 80ko hamarkadan rock erradikalaren aroa hasten da. Euskal kantagintza baztertua-edo gelditzen da. «Ez naiz batere rockaren kontra», erraten entzuten da Estitxu dokumentalean, Baionako Gure Irratiko artxiboetan. «Baina irratietan berak ari dira hemen, han. Euskal telebistan, berdinak beti. Eta ez dut batere konprenitzen mugimendu hori. Ez naiz batere jelos. Baina beste kantariek ere, beste estilo batzuek ere, behar lukete toki bera». Bakarlarien moda berriz jiterako, Estitxu orduko gaixotua zen.

‘Basahaideak’ dokumentalaren grabazioko irudia. (Elsa Oliarj-Ines)

Anaia musikariak kontserbatorioko azken urtea borobiltzeko proiektu bat osatu behar zuela eta, argi zuen zerbait egitekotan Zuberoako herri kantuiekin izanen zela. Orain egiten duena eta haur denborakoa nahastea izan zuen ideia. Behin hasi eta, laster ohartu zen urte bukaerako proiektua gainditzen zuela bere ideiak. Eta horra, azkenean, Oihaneko zühainetan diskoa, zuzenean igande honetan aurkeztuko dutena Maulen. Point du Jour eta Aldudarrak Bideorekin ekoiztua du. Basahaideak dokumentala bezala. Dokumentala igande honetan estreinatuko da. Eta, berantago, France 3 eta EITBn ere hedatzekoa dute.

Arrebaren dokumentala ere haziz joan da. Hasieran, diskoaren making of-a egitea proposatu zion anaiak. Baina arrebak argi zuen zerbait egitekotan dokumental oso bat eginen zuela, diskoa gainditzen zuen problematikarekin. Eta laster harrapatu zion, gainera, hari nagusia. «Nola egiten ahal dugun tradizioa zaintzeko eta momentu berean zerbaiten egiteko horrekin?».

Dozena bat kantari (Niko Etxart, Maddi Oihenart, Maika eta Mixel Etxekopar, Larrori anai-arrebak, Etxegoihen ahizpak, Lucien Larraus…) baitira diskoko grabaketaren sorkuntza prozesu erdian. Emazte, gizon, zahar, gazte, guztiak zuberotarrak, ahots bat daukatenak, baina estilo orotakoak. Bakoitzak kantu bat hautatu du diskorako. Hautatu du kantuaren grabatzeko lekua ere. Eta jadanik hautaketa horrek berak anitz adierazten du. Tradizioa ulertzeko giltza zenbait ematen ditu hautaketen azalpenak: «Hautu horiek erakusten dute nola ikusten duten tradizioa, nora eraman nahi duten, zer den tradizioa haientzat, beren bizian; nola bizi diren kantuekin, nola parte hartzen duten kantuek beren bizian», Elsa Oliarj-Inesek. Eta hortik tiraka, azkenean: senti daiteke «zerk osatzen dituen tradizio baten oinarriak». Sentimenduek, justuki, badute beren lekua dokumentalean. Kantuek leku handia duten bezala. Azalpen gehiagokorik gabe ere, bertako indarra sentiarazteko asmoz.

Konkretutik
Gogoeta teoriko bat baino haratago, konkretua izateko xedez pentsatua du lana film egileak. Anaia lanean erakusten du. Galdera konkretuei erantzun konkretuak atera nahian. Izan ere, anaiari garrantzitsua zitzaion ulertzea kantariek nondik zuten kantatzen. Nola. Erritmo aldetik, melodia aldetik. Errespetu horretatik. Hitzek ere zer kontatzen duten, horiek ere garrantzitsuak izan zaizkio musika sortzerakoan. «Kantore zahar hauek jadanik izugarri aberatsak dira. Badute zerbait adinik gabe», argudiatu du anaiak. Gehiago dena agian: herri kantu horiek a cappella ditu gustukoen. Argi du bere proposamena ez duela kantu horien «gero» bezala ikusten. Baina bitartean, «jostatzea», hori du ideia nagusi. «Kantari hauek eta musika hauen artean trukaketa bat sortzea. Kantu hauek amiñi bat galtzen dute beren araztasuna, baina beste zerbait irabazten dute. Egiazki ikusi dut hori grabaketa denboran».

AURKEZPEN GAUALDIA

• Zer. Elsa Oliarj-Inesen Basahaideak dokumentala eta Oihan Oliarj-Inesen Oihaneko Zühainetan zuzenekoa.
• Kantari eta musikariak. Niko Etxart, Maddi Oihenart, Laura eta Leah Etxegoihen; Maider, Maialen eta Beñat Larrori, Maika eta Mixel Etxekopar kantariak, eta Lucien Favreau, Jerome Martineau-Ricotti eta Oihan Oliarj-Ines musikariak.
• Non eta noiz. Mauleko zinema gela, igandean, 18:00etan.

Juan Carlos Perez, Itoiz taldeko kide ohia, azalpenak ematen sei musikari gazteei. (Bob Edme)

«Ginen» horretan Itoiz taldekoak ditu sartzen Perezek. Itoiz protokoa izeneko esperientzia partekatzen ari da sei musikarirekin. Itoiz protokoloa, hau da, Itoiz taldearen lan egiteko moldea, protokoloa. Garai hartako izpiritua transmititu nahian. LagunArtetik sortu Klarenza elkartekoak gonbidatua du horretara Perez. Larrazkenean egitasmoa prestatua du elkarteak igande honetarako: «Arte esperimentazio partekatuen eguna». Goizetik ekitaldi andana bat aldizkatuko dira. Eta tartean, beraz, Juan Carlos Perezekin tailer esperimentala segitu duten sei musikarien pieza. 17:30ean, Bastidako elizan. Ondotik, Bernard Lubat eta Jeremie Ternoy piano jotzaileak ariko dira.

Sei gazteak, Bastidako estudio horretan, pieza horren sortzen dabiltza mementoko. Perez coach lanetan. Ideia ez da Itoiz kopiatzea, baizik eta «musika egiteko era bat» transmititzea. Eta, horretarako, «nola» egiten zuten ulertzea. Perezek ez du lehen tailerra. Musika sormen tailerrak proposatzeko ohitura dauka ikastetxe eta irakasle eskoletan, dela Elgoibarko (Gipuzkoa) lizeoan edo beste edonon. Hori dakar Bastidara.

Sei musikariek ez dute baitezpada elkar ezagutzen. Musika mundu ezberdinetatik datoz. Eta hortik zerbait atera beharko. Hori da, azkenean, interesa ere bai: «Ez dakite zer joko duten, rock, trash, metal, pop… Ez dakigu zer gertatuko den…». Soinuari «garrantzi asko» ematea da kontua; hori da, nolabait laburbilduz, Itoiz protokoloaren abiapuntua. «Soinu batetik hastea, eta ez esalditik. Hortik tiratzea diskurtso osoa». Abiapuntu baita «hutsetik hastea». Musikaz bakoitzak dituen jakintzak bazterrean utziz. Itoizekin horrela funtzionatzen zuten: «Soinu ona bazuen, horrek esaten zuen dena». Zer ote «soinu ona»? Agian, sei musikarien tailerrak eman diezaioke erantzun hasiera bat galdera horri. Nondik hasi ez zekitela, halako batean, Leire Iribarne piano jotzaileak sol bat jo zuen. «Horrekin hasi ginen. Tiratzen hasi eta zeozer agertu zen han. Musika tipo bat. Estetika bat. Estilo bat. Berdin zaigu nola deitzen den. Ez da nota bat, soinua duen gauza bat da». Instrumentuak ere, direnekin egiten da. Kasu honetan piano bat, biolontxelo bat, bateria bat, bi tronpeta eta gitarra elektriko bat.

«Batzuetan gerta daiteke ez jakitea nondik ezkontzen diren». Eta ezkontzen dira. «Beti espazio horretan: ez dakizula nondik joanen den, zeinek tiratuko duen».

Garrantzitsua da, era berean, jadanik egina den zerbait ez izatea: «Ni eroso sentitzen naizen eremua hori da. Gauza berriak egitea ikastea bezala da. Estudiatzea interesatzen zait».

Hori lortzeko, inprobisazio hutsa izan daiteke bide bat, «baina ez jazzeko inprobisazioa». Alderantziz. «Inprobisatzetik hasi eta gero idatzi egiten da. Paperean edo grabatuta, baina hori finkatzen da». Leire Iribarneren aipatu sol hura grabatu zuten. Baita gainerakoek horri segika egin zutena ere. Berriz entzun eta berriz abiatu dira gero hortik. Behin baino gehiagotan elkartu baitira musikariak.

Aritz Axeritegi bateria jotzaileak proposamen bat ekarri die, idatzia. Baina, justuki, aitzinetik idatzia denez, bazter batean uztea nahiago izanen dute. Soinuak fisikoa izan behar du, mementokoa. «Sotila» da agian ezberdintasuna, Perezen hitzetan. Baina badu bere garrantzia. Elektrikoa sartu nahian, berriz, gitarra elektrikoa ekarri du Amaia Karrerek. Proposamen bat egiteko eskatzen dio Perezek. Ondoren, proposamen horretatik segitzeko eskatzen dio Perezek. Ausardia baloratuz.

Ausardia indar
Tailer honetan ez da deus gaizki egiten. Hemen denak dira proposamen egokiak. Beti aitzinatzeko balio dutenak. Gauza batzuk atxikitzen dira, besteak baztertzen. Helburua ez da erakustea zein musikari onak diren, ez da «jenio handiko» zerbait egitea, Iribarneren hitzetan. Prozesuak dirudi interesgarriena. Filosofia hori «ulertzea». Eta gero, «beraiek beren kasa istorio bat muntatzea». Hori du xede Perezek. Itoiz protokoloa eskuzabala da. Ausardiarako gonbidapena. Nahiz eta Perez izan hor orkestra buru-edo, musikari bakoitzak bere leku osoa du. Truke bat bada.

Funtsean, Perezek musika zati batzuk entzutera eman dizkie. Delako King Crimsonena, dela Carla Bleyrna eta Portisheadena, besterik gabe «neuronak mugitzeko. Musikari gazteek ere beren erreferentziak ekarri dituzte. Hauetako bat, Paxkal Irigoien. Perezek ez zuen ezagutzen, baina gustatu zaio. «Gure giroan dago, ez?», galdetu du. «Lortzen du bere giroa, bilatzen soinu berriak, erreferentzia berriak, espazio berriak».

Norabait iristeko gakoa denbora dela dio Perezek. Eta anitz mintzatzea. «Itoizen garaian ere asko hitz egiten genuen». Eta tailer hauetan ere anitz hitz egiten du. Berak bakarrik ez. Mintzatzeko gonbidapena ere egiten die gazteei. Parada bat, tradizioaren indarraz gogoetatzeko. Mikel Laboa ere erreferentziatzat hartu du musikari konpositoreak: «Tradizioan bizi zara, eta ezin duzu kendu gainetik. Espazio berri horiek bilatzea indar handia galdetzen du. Azken batean, geruza asko hasten zara kentzen… Gerta daiteke ez zarela ailegatzen inora. Zein zaila den geruzape horietatik irtetea… Hori da zaila, eta hori da gure mundua».