Ordorikak kantautorearen jarduna eguneratzen ziharduen 80ko hamarkadaren hasieratik, iturri anglosaxoiak ozen aldarrikatuz, ordura arte batez ere iturri latinoetatik edaten zuten kantarien artean. Hilzorian zegoen genero “politikotik” urrutiratu eta askoz ere bide pertsonalagoa gauzatzen ari zen, arrakasta masibotik urruti, baina bidean entzuleria fidela eskuratuz. Lau urte lehenago kaleratutako Ez da posible (GASA, 1990) diskoak, haren lanik “poperoenak”, entzule berri eta zabalagoetara hurbiltzeko aukera eman bazion ere.

Sekula ez da arrotza gertatu herri-musika oñatiarrarentzat, haren disko gehienetan agertzen baitira euskal kantutegi tradizionalarekin lotutako kantuak edota doinuak. Horretaz gain, ongi ezagutzen du folk anglosaxoia eta estimazio handia erakutsi du bertako hainbat musikariren lanarekiko. Esan daiteke, ordurako, 90eko hamarkadaren hasierarako, ongi ezagutzen zuela folk ingelesean gertatzen ari zen loraldia. Belaunaldi gazte batek hartu zuen Carthy, Waterson, Tabor, Swarbrick eta enparauen lekuko estetiko-musikala, eta haien bide akustikoari eutsiz eguneratzen jakin zuten musika tradizional ingelesaren mundua entzuleria gazte eta berriari irekiz.

Bixente Martinez multinstrumentista (gitarra, mandolina, txistua…), euskal herri musikaren berritzailea, 70eko hamarkadaren erdialdetik zebilen euskal folkaren talderik esanguratsuenetakoetan. Izukaitz talde aitzindariaren sortzaileetako bat izan ondoren, Oskorrira jauzi egin eta bertako arimaren parte bilakatu zen Natxo de Felipe eta Anton Latxarekin batera, lau hamarkadatan arrasto esanguratsua utzi duen taldearen musikan, eta ondorioz, jakina, euskal folkaren esparruan. Aspaldikoa zen Ruper eta bien arteko elkarlana, oñatiarraren lehen hiru diskoetan nabarmena baita Martinezen ekarpena, batez ere, Hautsi da anphora (Xoxoa, 1980) eta Ni ez naiz Noruegako errege (Elkar, 1983) disko iniziatikoetan. Martinezek ere ongi ezagutzen zituen folk-rock ingelesaren gorabeherak; ziurrenik hark egin zituen, hemen, Martin Carthyren lehen aipamenak 70eko hamarkada hasieran.

Nola ez zuen bada herri musika ezagutuko Joseba Tapiak? 80ko hamarkadaren erdialdetik sumatzen zitzaion musikari ipurterrearen sena. Familiatik jasotako ofizioa eguneratzeko saio apartak izan ziren Leturiarekin batera kaleratutako lehen hiru diskoak: Jo eta hautsi (Elkar, 1987), Juergasmoan (Elkar, 1990) eta Dultzemeneoa (Elkar, 1992). Triki-poparen oinarriak jarri zituzten lehen bi diskoek eta hirugarrenak, berriz, genero berriaren mugak erakutsi. Esan daiteke berak sortu zuela generoa eta berak eman ziola amaiera Tapia Eta Leturia Band taldearen lehen disko luzearekin. Genero guztietako hainbat musikarirekin elkarlanean aritzearen zale (Zaldibobo…), Ordorikaren Ez da posible diskoan parte hartu zuen trikitixa jotzen eta hortik bien arteko ezagutza, ondoren Hiru Trukuri bide eman ziona.

Oinarria ezin hobea zen baina, berez, Ruper Ordorikaren asmo zahar batek abiarazi zuen egitasmoa. Hari piztu zitzaion, artean New Yorken egonaldi luze bat burutzen ari zela, aspalditik gora eta behera zebilzkion balada tradizional haiekin zerbait egiteko beharra. Euskal Herrira itzulita, Tapia eta Martinez elkartu zituen eta kantu gehienekin batera ideia proposatu zien. Horrela sortu zuten Hiru Truku.

Zergatik bizkaieraz kantatutako baladak? Hizkuntza irizpideaz gain, batik bat irizpide musikalak aipatzen zituen Ordorikak Argia aldizkarian egindako elkarrizketan: “Bai. Teoria baten arabera kantu hauek bertsolarien aurreko mundu bat erakusten dute. Bertsolariak indarrean egon ez diren lurraldeetan iraun dute kantuok”. Eta euskal kantagintza herrikoiaren gainean, zera dio Ordorikak: “Nire ustez, euskaldun jendeak oso ideia esoterikoak izan ditu askotan bere folkloreari buruz. Berarengandik oso urrun daudenak gauza zahartzat hartu izan ditu, eta askotan ahaztu edo apur bat albora utzi du gertu izan duena. Ni horrelako testuinguru linguistikoan hazi naiz, estima handia diot, eta hor topatu dut bizirik dagoen bide bat” (1). Topikoetatik ihes egitea, iturburura ahalik eta gehien hurbilduz kanta sorta bat berreskuratzea, eta haiei lotutako mundua erakustea zuen, beraz, xede Hiru Trukuk hasiera-hasieratik.

Nahiz eta urtebete lehenago Oskorrik haur kantuekin osatutako Katuen testamentua arrakastatsua kaleratu zuen, garai hartan ez zen ohikoa bizkaieraz diskoak egitea. Mendebaleko euskal baladak honekin joera horri heldutasuna eta sendotasuna gehituz, hirukoak hainbat topiko hautsi zituen, hala nola bizkaieraz kantatzeak entzuleria mugatuko zuela, bizkaiera bigarren mailako euskalkia zela, euskal kantagintzaren harrobia Gipuzkoan, Nafarroan eta Iparraldean zegoela… Honela mintzo zen Xabier Amuriza bertsolaria 1995ean, Bizkaiko Bertsogintza liburuaren inguruan ari zirela, kazetariak “Euskal kulturgintzan bizkaieraren presentzia gehiago ez al da sumatu azkenaldion?” galdetu zionean: “Bai, eta “Bizkaiko bertsogintza”ren harrera ere zabalagoa izan daiteke horren eraginez, Hiru Trukuren eraginez, esaterako. Exotismoz heltzea ere ez da ona, baina elementu bat da. Bizkaiko askok ere ez zekien hemen Hiru Truku bezalako zerbait eduki genezakeenik” (2).

Hainbatentzat, muga musikalak ere gainditzen ditu disko honen oihartzunak. Hizkuntza bera ere eztabaidagai da hemen, eta ingurumaria horrek harrapatzen ditu alor guztietako sortzaileak, batez ere, hitzekin ari direnak. Horrela aipatzen dute Hiru Trukuren lehengo disko hau Argia-ko Gure Mendea sailean, 1994ko Liluraren indarra izeneko kronikan, euskalkien desorekaz ari direla, diskoaren ekarpenak alor linguistikora ekarriz: “Ruper Ordorikak, Bixente Martinezek eta Joseba Tapiak osatu duten Hiru Truku taldeak mendebaldeko kantu zaharrak kaleratu dituenean, arrakastak batuaren esparrua gainditu du. Musikak sortutako liluraren bidez ukitu dira sentsibilitaterik lotuenak, horrela ari da irabazten hizkuntzaren gaineko txostenekin lortu ez dena. Orain inork gutxik du jartzen zalantzan zein izan behar duen bigarren fasea, orain arteko desorekak konpondu eta hizkuntza estandarrari kolorea emanen dion bigarren urratsa” (3). 

Joseba Tapia, Bixente Martinez eta Ruper Ordorika.

Azkenik, diskoaren ezaugarri musikalei helduz, erabaki arriskutsua zirudien 1994an disko erabat akustikoa eta hain elementu gutxikoa kaleratzeak (gitarra, mandolina, soinua eta arrabita). 70eko hamarkadaren erdialdetik aurrera, gurera folk-rockaren lehen aztarnak iritsi zirenetik, herri musikaren interpretazio sofistikatuak ziren nagusi, batez ere, 80ko hamarkadan eta 90eko hasieran (Ganbara, Oskorri, Azala…). Instrumentazio aberatsak, moldaketa eta ekoizpen landuak, tresna elektriko eta akustikoak nahasteko joera orokorra…  Bide horrek ordea, hainbaten ustetan, gehiegizko apaingarriz itotzen zuen herri-musikaren indarra. Juan Mari Beltran musikologo eta musikaria dugu, besteak beste, iritzi horren aldeko jarrerarik argiena erakutsi zuenetako bat. Haren Euskal Herriko Soinu Tresnak (IZ, 1991) bigarren joera honen manifestu ezinbestekoa da.

Iturrietara jo, ahalik eta interpretazio fidelenak egin, tresna akustikoak erabili…  herri musika ulertzeko modu horrekin bat egiten du Mendebaleko euskal baladak diskoak, nahiz eta garai hartan estilo horrek ez zeukan, adituez aparte, arrakasta edo erakarpen gaitasun handirik musika “dultzeak” entzuten ohitutako entzuleen artean. Horregatik, berez arriskutsua bazirudien helduentzat bizkaieraz kantatutako disko bat kaleratzeak, are gehiago kantu horiei janzkera hain sinplea eta erabat akustikoa emateak.

Noski, ez ziren hiru hasiberri, eta erraza zen, bere birtuosismoaren haritik helduta, “grazia” egoeran dauden hiru musikariren jostaketa bilakatzea diskoa. Trebezia soberan zuten horretarako. Baina ez zuten halakorik egin. Eta esan daiteke, erabaki horrekin, arestian aipatutako bigarren joerari bultzada eman eta gaurkotu egin zutela, Ingalaterran gertatzen ari zen berrirakurketaren osagarriak gehituz, eta gainera, dezenteko arrakasta lortuz. Disko honekin Hiru Trukuk, besteak beste, entzuleria berri eta gazteago bat erakarri zuen euskal herri musikara, haren gaineko topiko batzuk pitzatuz eta musikari gazteagoei bidea irekiz. Adibidez, hurrengo urtean kaleratu zuen Mikel Urbeltzek Berrizko Itsuari… Arrabita Herrikoia (Elkar, 1995), eta handik bost urtera Tapia eta Leturiak Bizkaiko kopla zaharrak (Elkar, 1999), bide beretik jarraitzen duten bi lan bikain.

Kantuei erreparatuz, diskoaren hasieratik sumatzen da “oso ingelesa” den disko baten aurrean gaudela. Soka tresnen jolasen nagusitasuna. Ruperren gitarra jotzeko modu lehor eta erritmikoa. Martinezen mandolina eta Tapiaren trikitia beti melodiaren mesedetan aritzea, birtuosismoaren tentazioak ekidinez. Eta ahotsa, historia, hitzak… erdian, nabarmen. Azkenean hori baita garrantzitsuena, berdin XVII. mendeko historia bada ere. Inork gutxik pentsatuko zukeen lehenago Ordorikaren ahotsak hain interpretazio esanguratsuak egin zitzakeenik, eta hain modu indartsuan transmititu balada mingots haien zentzua. Martin Carthyren itzala luzea baita, eta horren seinale, haren alaba Eliza Carthyk eta Nancy Kerrek arrabita jo izana diskoan.

Egia da, “Frantziako andrea” edo “Ana Juanixe” Hautsi da anphora-tik atera berri direla dirudi. Baina horiekin batera, beste kantu batzuk —“Neska soldadua”, “Aldaztorrean” edo “Leixibatxoa”, adibidez—, eman dezakete hobekien hiru musikarien artean sortutako kimikaren tamaina. Hortxe dago disko honen bertuterik nagusiena, ez baita Ordorikaren lan tradizional eta akustikoa, eta erraza zen horrela hartzea. Hiru musikarien ekarpenek ematen diote zentzua lanari, eta hain modu sotilean dago josita, hainbatetan haien ekarpena nabaritu gabe ere (Martinez maisua da horretan) osatzen dela Hiru Trukuren nortasun musikala. Eta bazuten nortasuna, berezitua, berritzailea eta jakina.

• (1) “Geldialdi arriskutsua ikusten dut zenbait talde eta argitaldaritan”. Joxi Goikoetxea, Argia 1491. alea.  Ruper Ordorikari elkarrizketa.
• (2) “Euskara batua baino euskara dispertsatua egiten ari gara”. Erasun, 1995-12-03. Xabier Amurizari elkarrizketa.
• (3) “Liluraren indarra”, Gure Mendea. Argia (Kronika)

Juan Luis Goikoleak egin zuen azalaren diseinua.

Baina, aldi berean, urte batzuk geroago nor bere aldetik bueltatzen direnean —Lete eta Valverde, Iriondori osasun arazo handiek ez zioten beste aukerarik emango— Lore bat, zauri bat diskoan erakutsitako estilo eta zaletasunak islatuko dira produkzio berriago horretan: musika klasikoaren sonoritatearekiko hurbiltasuna, kantaera hanpatu samarra, instrumentazio sotila pianoaren erabateko protagonismoarekin, chansonier frantsesekiko larregizko mimetismoa… Ez ziren, ez, 1978an kantaldietan nagusitzen zen giroarekin bat etor zitezkeen formak… Eta ziurrenik, ez diote ere asko laguntzen diskoaren betikotasunari, Lore bat, zauri bat ez da ondo zaharturiko produktua, baina, bestalde, bere dohaiak hain erabatekoak dira!

Lehenengo eta behin, kantuak. Hortxe dago “Xalbadorren heriotzean”, Leteren abesti ezagunena, entzunena eta, batez ere, kantatuena: nahiz eta orain arte esan dugunagatik nolabaiteko elitismoa leporatu dakiekeen, Letek eta Valverdek herri kanta, bertso, kopla eta abarren ezagupen entziklopedikoa dute eta, batez ere, horiekiko sentsibilitate aparta; horrela lortzen dute mahaiaren bueltan, mendian gora edo behera, tabernako ordu txikietan edota edozein zita kultural edo politiko-sozialean, euskaldun jendearen artean koruan kantatzeko grina sortzen denean, ia automatikoki, Urepeleko artzainarekiko akordua sortzea eta “Non hago, ze larretan…” kantuka hastea guztiak. Baina Xalbadorren bizitzaren ezagupena duenak badaki kantu horretan Euskal Herrian korapilatzen diren ikuskera, jarrera eta portaera kultural askoren erradiografia aparta egiten dela…

Edo “Teologia, ideologia”, non Brassens edo Dylan edo Txirrita kaustikoenen eragina hain nabaria den: abestian kristau onaren betekizunetatik iraultzailearen militantzia perfektura jauzia eman duenaz trufatzen da –askoz geroago zientzia sozialek nabarmendu dute (Juan Aranzadi antropologoak edo Pérez-Agote soziologoak) Euskal Herrian garai horretan ematen den “sakralitate transferentzia”–, baina Letek tipoa marrazten du, fenomenoa bere gorian zegoenean: paradisu erruraletik Sestaoko Altos Hornosetara lanera, baina militantziagatik, langileak antolatzeko, joandakoa ez da fikzioa. “Handik aurrera Adan jartzen da / su ta gar kausaren alde / folleto batzuk eman diozkate / hutsaren truke, debalde / Marx eta Lenin irakur ditzan / gehiegi nekatu gabe, / hiru astean egiten zaigu / fede berri baten jabe // Eta horrela bihurtzen dira / teologiak programa, / nolabaitean arindu nahirik / gizonak daraman zama / Ez baldin badu guztiz galdu nahi / nahiko eskas duen fama / Moscu aldera itzul liteke / Erromako elizama”. Eta kanta honetan melodiek, gitarrek, pianoek ere, kar-kar sarkastikoa egiten dute.

Xabier Lete, Lourdes Iriondo eta Antton Valverde, Donostiako Trueba zinema aretoan, 1976an.

Berak askotan esan duen legez, esistentzialismoari, eta bizitzaren ikuskera tragikoari, asko zor dio Letek eta hori nabaria da “Haizea dator ifarraldetik” bezalako kantuetan. Eta halako abesti sakon bezain tristeetan sonoritatearen klasizismo hanpatu hori, epe luzean, kalte bilakatu badaiteke ere, ezin ukatu moldeak eduki duela gero itzal luzea beste sortzaile batzuengan: Imanolen azken diskoetan; noski, Lete eta Valverderen osteko produkzioan; Zuberoa aldetik datozen hainbat kantarirengan; edota, era sotilagoan, agian, Jabier Muguruzarengan edota Mikel Laboaren azken produkzioan ere.

Lehenago ezagututako Lete azido eta ironikoa faltan bota daiteke, baina ezin uka tokatu zitzaion bizitza latzari ere aurre egin ziola Oiartzungo kantariak bere musika eta kantu triste, eder eta sakonen bidez; disko honetan ekiten dio bide beltz horri, urte batzuk geroago berrartuko duen bideari, alegia.

“Nahiko hunan, Beatriz / poeta baten bertsoz / hire gaztetasuna / ispiluan mirestu / Nahiko hunan gaur ere / bizitzaren kaliza / ardo gorriz beterik / gozamenetan hustu”, kantatu zion Letek disko honetan Beatriz Allenderi; orduan ez zuen jakingo bizitzan berak, bere gorputzean eta hurbilekoengan, gaixotasunaren kalizatik sobera ardo edan beharko lukeela. Inork ordezkatzen baditu belaunaldi baten gogo eta ezinak, eta autokritika, horixe izan zen Xabier Lete, bere bizitzan bizi izan zuena eta bere obran gelditu dena.

Negu Gorriak, Bilboko Casilla kiroldegian emandako kontzertuan. (Marisol Ramirez)

1990-1996.- Ezta hamarkada osoa ere, sei urtetan Negu Gorriek rock musika, musika kontrakulturala, biziberritzeko egin zen azken ahalegin kolektiboaren erdi-erdian kokatu zuten euren proposamena, euskaraz mintzatzen zen proposamena, alegia. Sormen inguru horretan bete zen punkaren positibotasuna, Do it yourself. Esan bezala, rock musikan urte horietan gertatu ziren benetan berritasuna, edo hobe esanda, irekiera sinbolikoa, suposatzen duten azken aldaketak: Parisen Mano Negra, Holandan Urban Dance Squad eta, lehenagotik, The Ex, New Yorken Living Colour, Beastie Boys edota Public Enemy, Seattlen Nirvana eta grunge etiketan kokatzen diren guztiak, Kalifornian Red Hot Chili Peppers, Disposable Heroes of Hiphoprisy edo Rage Against the Machine, Argentinan Fabulosos Cadillacs –esanguratsu eta eraginkorrenetako batzuk aipatzearren– bezalako taldeak soinuen irabiagailua jarri zuten martxan, tradizio askotako joera musikalak nahastu –jazz, funk eta soul, punk, hardcore, metal, reggae eta beste musika tropikalak,..– eta produktu berria eta erakargarria agertu zen. Eztanda hori eta gero, pop et rock musika erretromaniaren lo ederrean sartuko da betirako: beti egongo dira frankotiradoreak, irekiera sinbolikoari eragiten diotenak –Kevin Morby, Belako, US Girls, lerrook idatzi bitartean entzun ditudan batzuk aipatzearren– baina 90eko hamarkadako hori abentura kolektiboa izan zen eta azkena izan zen (indie batzuk ere aipatu beharko genituzke, Sonic Youth, The Dream Syndicate, Pixies, bereziki). Negu Gorriak horren guztiaren erdian egon zen, unean uneko lanean, eta honako talde askorekin bat egingo zuen hurrengo urteotan, kolaborazioetan edo biretan. Kasu askotan, ez guztietan, talde engaiatuak dira, nazioartean zabaltzen ari den ezkerreko identitate politiko difusoarekin –gero alterglobalismoa deituko dena– konpromezu politikoa erakusten dute. Eta, gainera, adi Snowden-ek dioenari: “One thing though: don’t call Negu Gorriak rock en español. Fervent Basque nationalism is an integral part of their political stance and Spanish culture and language is viewed as an imperialist imposition on Basque autonomy (ber-sic)”.

90EKO HAMARKADA, GLOBALIZAZIO ZORIONTSUA.- Ekonomia kapitalistaren aldetik urte loriatsuak izan ziren, globalizazioaren mantra entzuten zen behin eta berriz, mundurik hoberenean bizi omen ginen, gazteriaren artean dantza, bidaia exotikoak eta hedonismoa ziren nagusi. Gero gertatuko zena, orduan zeinek asmatu? Bo, Negu Gorriek eta aipatu ditugun beste talde batzuek ahotsa eman zieten globalizazioak kaltetutakoei, ekimen asko burutu zuten Euskal Herrian, Chiapasen eta beste mila lekutan, sistemaren hipokrisiaren kontra borrokatu zuten tinko, herriak eta jendearen arteko samurtasuna goratu zuten, baina dantza, exotismoa eta hedonismoa ere ederki baliatu zuten: dantza zitezkeen matxinadak abiarazi zituzten eta aberastasun orokortuaren giroa ere aprobetxatu zuten nazioarteko bira entzutetsuak egiteko, eta gainera, jadanik euren ezaugarri nagusitzat hartu daitekeen elementu berri bat agertu da: Esan Ozenki izeneko diskoetxea sortu zuten, euren proiektuak argitaratzeko eta interesgarritzat jotzen zuten edozein talderena, printzipioz euskaraz abesten zutenak; gero Gora Herriak izeneko azpizigilua sortuko zuten munduan zehar gustuko zituzten hainbat talderen lanak argitaratzeko. Azken pauso honekin, Fermin Muguruzaren nortasun artistikoaren ezaugarri nagusia argi eta garbi agertzen da: ekoizle trebea da Muguruza, kontzertuak, birak, diskoak, diskoetxeak, nazioarteko musikariekiko kontaktuak, jatorri ezberdinetako musikariak taula gainean edo mikrofono aurrean jarri eta produktu koherente eta erakargarriak lortu….

1993. BORRERO GOGORRA ETA ZABALA.- Irabiagailu sonikoa maneiatzen maisuak dira Negu Gorriak, Arkarazoren sanplerrak egokienak dira momentu oro. Euren hirugarren LPa den Borreroarekin –edo CDa esan beharko genuke, juxtu urte horietan gertatzen ari da euskarri teknologikoaren aldaketa– Negu Gorriak euren gailur artistikora heltzen dira: metal berria da, agian, gehien agertzen den ildoa, baina arrakasta handien edukiko duten abestien artean, badago reggae gihartsua, “Borreroak baditu milaka aurpegi”, ska zorabiagarria, “Kolore bizia” –arrazakeriaren kontrako letra, etorkinekiko elkartasuna eta aniztasun kulturalaren aldeko aldarrikapenak indar asko dauka Negu Gorrien ideien multzoan- eta, inkluso, “salsa” estiloan –New Yorkeko auzo latinoetan Karibeko musiken oinarriaz sorturiko musika dantzagarria eta hedonista– kokatu daitekeen “Chaquito”, hori bai, urte horietan El Salvadorren izaniko armada eta gerrillaren arteko gudan besamotz gelditutako mutiko bati eskainia. “Itxoiten” psikodelikoa da, “Bost gehiago” soul boteretsua,… 22 kanta eta 70 minutu baino gehiago.

INOREN HIRU KANTU ESANGURATSU.- Bai, abesti asko, disko bakar baten. Esanguratsuak dira, oso, aukeratzen dituzten bertsioak –gogoratu gero bertsioz osatutako disko batekin agun esan zutela Negu Gorriek–, hirurak dira euskal musikariarenak: baga, Delirium Tremens-enak badirudi ebidenteena, Iñigo Muguruzak –Kortatu desegin ondoren– zorroztu eta gogortu zuen mutrikuarren soinua eta, nolabait, Borreroan nagusi den sonoritatea aurreikusi; biga, “Gernika” Mikel Laboaren lekeitio kanta esperimentala eta esanguratsuaren bertsioa egiten dute –orduan, Ez Dok Amairukoen legatua balioan jartzea kontu nahiko berria zen euskal pop musikaren panorama–-, baina 22. kantua da CDan, eta ematen du entzulearen nekea itsatsi zaiola abestiari: erakargarri hasten da, Xabier Montoiaren ahotsarekin, baina pixkanaka disko osoaren sonoritatean murgiltzen da exekuzio astuna eta interesa galtzen da… pena, Mikel Laboaren bertsiorik onena izan zitekeen, hainbat txinaurriren baimenaz; higa, M-ak taldearen “Pistolaren mintzoa”, lau urte lehenago hauek argitaratua, orduan Montoiaren letra –“hitzak soberan daude, pistolak mintzo bitez”– batzuoi boutade hutsa iruditu zitzaigun, baina hurrengo hogei urteetako gertaerek profetikoa zela erakutsi zuten…; exekuzio musikala perfektua da, baina erabat ereserkikoa, epikoa: oso aproposa (lar aproposa?) kontzertu jendetsuetan, gitarrek zerumuga eskalatzen zutela, ukabila altxatuta kantatzeko… eta kantatu genuen… agian berehala gertatuko zena aurreikusi gabe. “Entzun eta mintza. Hori da bidegintza. Bakean denek indarka. Zabaldu arte indarka. Aski! Aska! entzun eta mintza eta mintzoan hitza bilaka gatoz milaka”, kantatu zuen Fermin Muguruzak urte askoz geroxeago (“Milaka bilaka”, 2009) eta milaka batzuok ukabila jadanik altxatu ez baina hasperena egin eta “horixe, horixe, Fermin gurea” eta antzerako zer-edo-zer gure barnerako xuxurlatu, bai.

2018: 25 URTETAN ORAINDIK BILAKA.- Eta, konturatu gabe, Borreroak 25 urte betetzen du. Euskal Herrian gauza asko aldatu direla esan daiteke, baina baita “lavidasigueigual” zerak esaten zuenez… Borreroak, bai, baditu milaka aurpegi baina kolore biziek bizi-bizi segitzen dute eta herriak oraindik kantatzen du. Areago, badirudi orain, gitarrek baino gehiago ahotsek markatzen dituztela erronka ausartenak: Bas(h)oan, Manez, Montoia, Mursego, Gari, Rafa Rueda… Hori da esentziala bilatzea! Bo, azken biek dream elektronikaz lagunduta; Ferminek, berriz, elektronika latza! baina baita ahotsa ere. Negu gorrietako musikariek segitzen dute kantuak eta diskoak egiten eta eurek zabaldu zituzten bideak askok jorratu dituzte gero! Musika ekoizteko eta zabaltzeko eurek asmaturiko manerak oso presente daude gaur egungo hainbat ekimenetan eta lagundu dute lanpostuak eta bizimoduak egonkortzen… Xabier Montoiak segitzen du kantu profetikoak egiten: entzun “Reau” (Gorraizea, Gaztelupeko Hotsak, 2017). Borreroak euskarri fisiko obsoletoan argitaratu zen gehienbat —egon zen edizio txikia LPan baina agortuta ei da– eta horrela dago gaur egun. Bere garrantzi historikoagatik merezi du berriro ere euskarri materiala eta iraunkorra den biniloaren ohorea, ea ba!

* Josu Larrinaga (Sodupe, Bizkaia, 1964) EHUko Gizarte Antropologiako irakaslea eta Euskal musika kosmikoak (Baga Biga, 2016) liburuaren egilea da.

Iparraldean grabaturiko disko honetan, kantu gehienak aintzinako moduan grabaturiko dantzak eta jatorri desberdindun kantuak ditugu, hau guztiau euskaldun folklorearen muga geografikoen barnean. Testuek —gaztelaniazko bi kantu— langile eta batipat abertzale ñabardura daukate.

Urria seikotean, bi izen agertzen zaizkigu gailen: Jose Agirre, diskoko gaztelaniazko kantuen egilea, eta Pantxoa Axiari. Disko honen produkzio, finantziaketa eta banaketa taldeak berak egiten du.

Urriaren musikan Behe Nafarroako musika (“Lantzeko ihauteriak”), bertsolari tankera (“Ene maitia…”), bretoi musikan finkaturiko eboluzioak (“Goizean Goiz jeikirik”), molde klasikoz eraturikoak (“Camarada andaluz”, “Zapatero”) eta freskotasun eta zentzu berriz eraturikoak (“Loiolako fandangoa”, “Azpeitiko kaleetan bidekoa arin arin”) etab. Hitz bitan, gazteek eginiko herri kantazko disko bat, non aurki baitaitekeen askatasunaren alde erorientzako omenaldia, zapaltzaileei eginiko kritika, herriarekiko maitasuna eta ihauteri musikaren alaitasun beroa. Hau guztiau, taldearen posibilitateetan sinestarazten zigun zentzu gazte eta moderno batez desarroilaturik. Eta sinestarazten zigula esan dut, zeren eta azken berrien arauera taldea banatu baita.

Testua: Karlos Arko (Anaitasuna aldizkaria, 378. zenbakia)

Hasieran behintzat ez dirudi, gaur egun, bigarren gerra karlistako bertsoak gogora ekartzea oso erreklamo ona denik disko baterako. Adituen berreskurapen historiografikotik harantzago joan nahi duen disko baterako, bederen. Bejondeiola Joseba Tapiari hartu duen ausardiagatik eta Agur Intxorta maite bikainarekin hasitako bideari jarraipena emateagatik. Orduan Espainiako Gerraren alde bakarreko bertsoekin osatu zuen diskoa; oraingo honetan, bi aldeen bertso bilduma egin du.

Baditu Intxortakoarekin antzekotasun ugari, hala nola bertsoen zein doinuen aukeraketa zaindua. Guztiok lanari aitortuko diogun dokumentu historiko kutsuari balioa eransten dio. Agerian dago ere Tapiak gertakarien irakurketa pertsonala eginez topikoetatik ihes egiteko duen gaitasuna. Errazkerietan ez erortzeko trebezia, zentzu musikal bikaina eta herri kulturaren ondarea berrirakurtzeko gaitasuna ere aipa daitezke. Horrek guztiak disko aipagarri bihurtuko luke Eta tira eta tunba, baina bada gehiago.

Intxortakoan soiltasun musikala zena —ahotsa eta trikia ziren protagonista kasik bakarrak— banda oso baten konpainia bihurtu da. Saxofoiak, tronpeta, tronboia eta tubak dira nagusi. Ageriko, eta hain ageriko ez diren, moldaketek bideratutako oreka askotan delikatuan jardun dute musikariek. Haiekin jazpana, eta noski, heldutasunez eta intentzioz betetako Tapiaren ahotsa. Trikitia hortxe dago agertu eta ezkutatuz, dagokion unean presente, besterik ez. Musikalki, Intxortakoan gudariak lubakietan kantari irudikatzen genituen bezala, Donostiako liberalak beren klubeko dantzaldi batean irudikatzen ditugu. Eta horrek ez du zerikusirik teknologiarekin, giro musikal ezberdinak jorratzeko gaitasunarekin baizik, eta horretan maisua dugu Joseba Tapia.

Tapiak berak konposatutako doinuetan nabaria da egilearen heldutasuna, “Apaizak tiraka pin pon”, “Karlos etorri da-ta ikustera guaz” eta “Hilak falta ditugu, ni nago elbarri” dramatikoa aipatuko nituzke bereziki. Egileak menderatzen duen herri dantza musikaren eta azken urteetan erakutsi duen bide «pertsonalagoaren» (Apoaren edertasuna, Québec..) arteko erdibidean kokatzeko moduko doinuak topatuko ditu entzuleak diskoan.

Osagai horiekin guztiekin berreskuratze historiko soila izan zitekeena gaurkotasunez betetako disko erakargarri bihurtu du Tapiak, eta horretarako ez du bertsoen egitura ezta haien edukia traditu behar izan. Karlisten gerra garaiko bertso horiek horrela entzunda ohartzen gara, ziurrenik, bertako ahots guztiak alde bakarrekoak direla: euskal herritarrena.

Testua: Andoni Tolosa (Berria egunkarian, 2010eko urriaren 21ean)

Disko bakarra aukeratzea ia ezinezkoa den arren, Euskal Herriko bat hautatu dut. Andoaingo BAP!! taldea oso kuttuna da niretzat, eta Euskal Herrian ez da gerora sortu berau ordezkatu edo haren itzala ahantzarazi didanik; inor izatekotan Hondarribiko Dut, baina niretzat azken honek ez zeukan Babarruna ta Aza Potolo, Brigada Anti Polizia edo nork daki benetako zer adiera zuen taldearen pareko ezaugarririk.

BAP!!-en diskoetatik Zuria beltzez da landuena, baina nahiago dut orriotara…bidehuts eta etxehuts ekarri, nire belaunaldiko askorengan izan zuen eraginagatik; eta garai eta pentsaera zehatz batzuk erretratatu zituelako. Egia da ezin dudala RIP taldearen No te muevas diskoa albo batera utzi, amorruz, egiaz eta gazteriaren eresiz josita dagoelako eta kantu horiek guztiak zainetan tatuatuta ditudalako, baina BAP!!-ek beste zerbait eman dit.

Lehen notizia Egin egunkariak kaleratutako Bat, bi, hiru… hamar! bilduman izan nuen, han aurkitu nuelako “Atzera begira” kantu hunkigarria 1987an. Euskal musika eta heltzear zegoen hardcorea (punkaren garapena) batzen zituen. Gerora deskubritu nuen 1986an Condenados a luchar bildumarako grabatutako “Palabras de engaño” azkar eta garratzagoa. 1988an, Donostiako Basati Diskak zigiluak Leitzaran zeharkatuko zuen autobideari aurre egin zion lana kaleratu zuen, honako hau.

Punkaren eztandako taldeek ordura artekoari ezetza adierazten zioten, errebelatuz. BAP!!-ek, baina, hardcorearen mamia bere eginda, errebeldia kontzienteago bat plazaratu zuen. Amorrua zuten, baina bazekiten zeinen kontra jo aldaketa bultzatzeko: baserriak babestu, trantsizioaren adarjotzea salatu, norbanakoak mobilizatu, autobiaren kontra egin, naturaren alde, espekulatzaile desarrollisten kontra, Israelen krudelkeria…

BAP!! 80ko hamarkada bukaera eta 90ko hamarkada hasieran, gaztetxe eta gazte asanblada mugimendu askoren ispilu eta, era berean, eredu izan zen. Taldekideak ezin ziren Andoaingo Gaztetxea gabe irudikatu, eta beraien hitzak, pentsaera eta lan egiteko modua, modu aske, autogestionatu eta antolatuan irudikatzen genituen.

Gainera, Europako musika undergroundean erreferente ziren taldeetako askok Euskal Herria bisitatu zuten, hain justu Andoaingo Gaztetxea. Horri esker, andoaindarrak hemen ohikoak ez ziren beste lengoaia eta baloreak lantzeko gai izan ziren. Punketik haratago amorruari abiadura gehitu eta hori guztia kanalizatzen jakin zuten. Eta ez hori bakarrik, erakutsi zuten euskaraz ere egin zitekeela, Eskoria-Tza! taldearekin batera pausu hori ematen lehenak izan zirelako.

Testua: Iker Barandiaran (Kafe aleak liburuan argitaratutako testua)

Zelai berdeak ilundu egiten dira “progreso”aren egunsentian, gure bizitzen atmosfera batez fatidiko ihinztatuz eta, hala ere, sentsibilitatea ez da galtzen.

Gure herriaren bihotz garbia narriatzen ari den sasoi honetan, ba dauka oraino edertasunaren indarrik bere barnean.

Bai! gaur bero da, zeren kimu berri bat sortu baita euskaldun arrunt, zintzo eta sentikor baten bihotzaren sentimendurik klarenean. Txomin Artola itzuli egin da guregana, eta berarekin, berak erakutsitako bizitza “berri” baten esperantzarantz ari gara.

60. urteetan “bizitza berria”ren iraultza sortzen ari ginen. Dylan-ek motibatzen gintuen, baina Beatles-ek ere bai. Stones-ek formak jartzen zituzten eta Whitman-ek berbak. Begirakada, ixiltasunezko larrosa bat zen eden berrirantz, gindoazen.

Gizagaixook! ez genekien norbaitek larrosa hori aterako zuenik, eta haren usainaren ordez, kutsadura agertuko zitzaigunik. Ez genuen sumatzen bihotzaren ordez, bihotzik ez duen kalkulu makina zehatza agertuko zitzaigunik.

Whitmanek ez zuen erabiltzen gaurko gaixotasun gogor horren gorbatarik, hots, egia metodikoarena. Baina… ez nigarrik egin! Oraindik ilusio zaharra errekuperatzeko sasoi da eta. Orain Whitman berriz loratu zaigu, eta Txomin Artola dugu erruduna. Agian, gaurko baserriaren bakartasuna modernoaren aterpea besterik ez dagoke, baina… Txominen ilusio handi horrekin kale eta herrietan eguna egin baino lehen, apurka apurka, errekuperagaitz den erdifilosofia bilakaturik, emozio sakon bat izan zena.

Belar hostoak disko honetan dauden poemak, akaso Whitmanenetarik guttien definiturik daudenak dirateke, baina musikalitatearen aberastasuna bikaina da. Errobiren musika tresnetaz lagundurik, Txominek mirari bat lortu egiten du eta liluratu egiten gaitu, Bretainia Handian, Ondarribian, Haizea-n eta abarren ikasitako bere ideia zaharretaz. Zenbait kantuk — “Abereen artean”, “Aintzira eta leku” edo “Lur erasoak”, non bere seme eta senideen ahotsak agertzen diren espontaneitate berezi batez, Tom Paxton-en formula zaharra erabiliz— diskoaren lirismoa altxatzen dute. “Arristirian hondartzan” musikoen rock balioaren erakusgarri da. “Baserriko ate zabalak” kantuak diskoaren batasuna hausten du, oso musika estruktura “yanquee” bat eskainiz. “Ez naiz espazioa” diskoan dagoen gauzarik komertzialena eta latin arabeskoak argienik agertzen zaizkigun abestia dugu. Hitz bitan esateko, herri honetan egindako diskoetarik, intimo eta sakon apurretariko bat.

Testua: Karlos Arko (Anaitasuna aldizkaria, 373. zenbakia, 1978ko abendua)

Euskal Herrian dugun proiektu ausarta da Elurretan. Lehen aldiz, euskarazko pop gordin eta askeena erakutsi digu talde honek. Muga guztiak hausten dituzte eta samplerretan oinarriturik Beach Boys, Her Space Holiday, Devendra Banhart edo The Postal Servicek ingelesez egindakoa gure hizkuntzan egin dute. Pena da zuzenekorik ez eskaintzea. Behintzat bere sormena amaigabea da. Nahiago ditut euskaraz gazteleraz baino: Elurretan canta a Kirmen Uribe parentesi bat izan zen beraien ibilbidean. Maitaleak, aldiz, aurreko lanetan erakutsitako arima dakar. Ziur egon uda alaituko digun soinu banda dela honakoa.

Testua: Arkaitz Villar (The Balde aldizkaria)

Hirugarrena du Iker Goenaga gipuzkoarrak Amorrua izeneko lan hau. Bertan proposatzen duenak euskal musika tradizioekin lotura zuzena dauka, baina inguruan hesirik eraiki gabe dago egina. Trikiti piezek (“Xuriak eta beltzak”, kasu) Kepa Junkerak Oskorrirekin egindako zenbait lan ekar dezakete gogora (Xabier Zeberio eta Josu Salbide tartean dira, baita Joseba Tapia bera ere), baina, orokorrean lan apaina izanik ere, diskoaren ekarpena bestelako musika hizkuntzak eusko-roots horrekin uztartzean datza. Esaterako, baxu funky horiek txalaparta lagun izate horretan eta “Barkamendu” bezalako pieza batek duen ezagutza eta esperimentatze gogoan. Hori da Amorrua benetan interesgarri egiten duena.

Testua: Asier Leoz (Berria egunkaria)

Bilboko portua, untziek zama uzten dute goiz lanbrotsuetan, untziek aurrera eta atzera egiten dute paisaia grisetan, untziek pentsatu baino nostalgia, malenkonia eta istorio gehiago garraiatzen dute. Jaso egin behar, kantu egin behar untzien kareletako petrolio mantxei. Lan musikal batzuetan behintzat azalak barnean topatuko duzunaren arrasto ezin hobeak ematen ditu. Hauxe adibide garbia.

Pieza txiki askoz osatutako puzzle erakargarria dugu Juan Carlos Perezen Atlantic River hau. Puzzle musikala, pop izpiritua nagusi izan arren, jazz, musika klasikoa edo blues musikaren aztarnak topatu daitezke eta, batez ere moldaketetan. Giza puzzlea, zeren eta bertan kontatu eta kantatzen direnak amaraun urbanoen leiendetan topatu egoerak direlako. Ekoizpen puzzlea, handia delako lan honetan parte hartu duen musikarien kopurua: hiru baxu jole, bi bateria jole, soka laukotea, haize hirukotea, nesken akonpainamendua koruetan eta abar. Guztiak maila bikainekoak. Eta ez uste erraza denik onik ateratzea honelako puzzle batetik.

Juan Carlos Perezen sentsibilitate eta inspirazioa nahitanahiezko giltza dira aipatu guztiak osotasun bakar batean biltzeko, behar zuten batasuna emateko. Ez du huts egin mutrikuarrak, nahiz eta erronka arriskutsua izan. Atlantic River hau entzumenez entzumen doa bere txikitasun ‘barrokoan’ zentzua hartzen. Ez egin kasurik zaila dela entzuten dutenei, aski da arretaz entzutea kantek azalarazten duten edertasuna antzemateko. Hiru aldiz hobe bitan baino. Pianoa nagusi aurtengo ezusterik erakargarrienean. Ideia ugarietako lan irudimentsua. Oso kontseilagarria.

Testua: Andoni Tolosa (Euskaldunon Egunkaria, 1994-12-27)