Galbahe taldea zuzenean; ezkerretik lehena da Gotzon Barandiaran.

Zure poesiak musika behar du?

Berez ez du behar, baina idazten ari nintzela poema batzuk kantatu egiten nituen jada. Poesiak orokorrean badu musikaltasun bat, eta poema batzuekin kantatzeko gogoa sentitzen nuen berehala.

Doinua etorri egiten zitzaizun?

Bai, idatzi ahala doinuak ateratzen nituen ahotsarekin, probak egiten nituen, eta grabatu ere bai. Bertsio desberdinak nituen, molde desberdinean kantatuak…beti gustatu izan zait kantatzea.

Etxetik datorkizu; poemetan ere agertzen da zure ama, amama, kantuzaleak zirela.

Bai gure amama eta baita gure ama ere oso kantuzaleak ziren; nire ama abesbatza batean aritu zen luzaroan. Amamaren oroitzapena ere badut, jada adinekoa den ahots kraskatuarekin kantuan, lehenagoko kantatzeko era horrekin. Gure osaba Bitorrek ere txistu egiten zuen, instrumentu bat balitz bezala erabiltzen zuen, eta hura ere beti kantari. Nik oso txikitatik oso harreman estua eduki dut musikarekin. Asko gustatzen zait lagunartean afaldu eta gero kantatzea, nahiz eta jada ez dugun egiten. Jaietan ere gehien gustatzen zaidana da kalean, tabernetan edo dena delakoan kantatzea. Sena da hori; sena da larrialdi irteerarako ate bat. Eta horri kasu egin diot. Poema batzuekin gertatu zait berehala doinua etortzea.

Eta hasierako doinu horietakoren bat iritsi da diskora?

Bai, iritsi dira. Gutxi gorabehera, 2023ko irailean hasi nintzen Lander Bilbaorekin eta Urdin Baraiazarrarekin elkartzen haien lokalean, Larrabetzun. Miserableak izeneko talde bat dute, eta batak gitarra jotzen du eta besteak mandolina. Esan nien buruan banituela melodia batzuk; astiro-astiro geratzen hasi ginen astero, eta horrela sortu ziren kanturik gehienak. Doinu horietako batzuk aldatu eta moldatu egin ditugu Rafaren [Rueda] ekoizpen artistikoarekin, baina oinarrian doinu horiek dira diskora iritsi direnak.

Oroimena, memoria da liburuko gai nagusietako bat. Kantuak laguntzen du poesiaren memoria lantzen ere?

Niretzat bai, nire helduleku emozional eta intelektual nagusia kantua da. Sentimendu batzuk identifikatzeko eta izendatzeko oraleku nagusia kantua izan da niretzat. Literatura ere bai, baina lehen-lehena, hastapenekoa, jatorrizkoa, musika eta kantua izan dira. Niretzat «ez al dakizu euskara dela euskaldun egiten gaituena» oraindik ere oraleku intelektual garrantzitsua da. Eta horrela asko eta asko, baita lurrari edo lurraldeei, komunitate bati lotuak ere. Ni kantuengatik ere banaiz euskalduna, eta literaturagatik, eta bertsoengatik eta.… Baina kantuak pisu handia du horretan guztian.

Nola egin duzu galbahe lana, liburuan dauden poemetatik hamar aukeratzeko kantu bihur daitezen?

Galbahea egiterakoan, zera pentsatzen nuen: «Ni ze musikak inarrosten nau?». Eta ni inarrosten nau musika molde batek, haurtzaroarekin lotzen nauen horrek, umetako soinu banda horrek. Zergatik doinu batzuk bai eta beste batzuk ez, zergatik entzuten nuen nire baitan mandolina bat eta biolin bat, eta etortzen zitzaizkidan doinu batzuk, ahaire batzuk… Horri egin nion kasu. Gaztaroan, rock erradikalaren eztanda bizi izan genuen, 1980ko urteen amaieran, eta geroago Negu Gorriak entzuten nuen, eta Esan Ozenki eta hori guztia oso hurbiletik jarraitu genuen; oso zale sutsuak izan gara, eta horretatik ere badut ziur aski, baina oso barrura begiratu eta iturburua non ote zegoen galdetuta, atera zaidan hauxe da, ziur asko haurtzarotik jasotakoa. Ni ahalegindu naiz ahalik eta takigrafo fidelena izaten. Poemak badu bere musikaltasuna, edo eduki behar luke, baina hortik eta kanturako bidean, saiatu naiz gorputzetik sentitutako horri traizio ez egiten, nik sentitzen nuen musikaltasun hori harik eta fidelen islatzen. Ez dugu egin instrumentuak hartu eta doinu batzuk sortu eta hor txertatu letrak, baizik eta aldrebes, eta hortik atera da diskoko sorta. Ez zait askorik kostatu, idatzi ahala zetozkidan-eta doinu asko.

Izenburuetako batzuek berekin dakarte leloa; diskoari izenburu ematen dion Ez gara dena ahazteko nahikoa biziko, Ez zaitut behar beste zaindu, Ni ez naiz ezeren inoren akats…

Ez dut ia denborarik eman izenburuak aukeratzen, eta ni naiz izenburua poemaren osagarria izan behar duela uste dutenetakoa, baina liburua pentsatu nuen hasi eta amaitu, eta horrela idatzi nuen, gainera: errenkada bat da, nahiz eta gero Leire Lopez Ziluaga eta Itziar Ugarte editoreekin egindako galbahe lanean poema batzuk kanpoan geratu ziren. Baina poema bakar bat balitz bezala idatzita dago, eta gero zikinkeria kenduta emana.

Halere, aldatu egin dituzu izenburu batzuk liburutik diskora…

Bai, izenburu batzuk aldatu eta testutik atera ditut, indarra baitute; bere horretan ia leloak dira, eta nik egin nahi izan ditut kantuak jendeak kanta ditzan. Jendeak kanta ditzan pentsatuta daude melodiak eta harmoniak, eta helburu hori argia izan da hasieratik. Ni musika instrumentalaren, esperimentalaren eta abarren zalea naiz, ez dut ikusten mugarik musikan, ez naiz etiketen aldekoa, eta hibridazioa maite dut, baina oso argi neukan kantatzeko kantuak egin nahi genituela, eta taldekoek ere hala ikusi dute.

«Jendeak kanta ditzan pentsatuta daude melodiak eta harmoniak, eta helburu hori argia izan da hasieratik»

Talde iraunkorraz gain, Kilkerbatza osatu duzu, diskorako kolaboratzaile modura, zuzenekoetan ere parte hartzeko, nolabait musikari ezagunekin.

Gaizka Sarasolak Geuretik sortuak beka irabazi zuen, eta Larrabetzun ibili zen dokumentazio lanean. Eta Larrabetzun bertan aurkitu zuen nik ezagutzen ez nuen pieza bat: Txoritxu txilibitaria. Gainera, gure auzoko baserri banatako emakumeei jaso zien, eta nik ezagutzen nituen emakume horiek, Mari Aspuruneakoa eta Angeles Asuakoa. Angeles bizi da oraindik: 100 urte bete ditu oraintsu. Gaizkak erakutsi zidan, eta esan zidan: «Ba al dakizu badagoela doinu bat garia ereiteko orduan erabiltzen zutena Larrabetzun?». Berehala esan nion: «Eta zuk hau txirularekin joko zenuke?». Eta baita jo ere. Eta gero Belatzarekin doinua dago, euskaldun izatearen sustraiekin asko lotzen nauen doinu bat. Nik asko maite dut Zuberoako kantagintza, Jean Mixel Bedaxagar, esaterako. Niretzat haluzinagarria da nola kantatzen duten Zuberoan, eta nola kantatzen duten desberdin ibar batetik bestera. Mixel Etxekopar ere ikusi nuen zuzenean hori ematen Gotainen (Zuberoa). Niretzat beti izan da doinu bat txundigarria, eta batu egin nituen bi kantuok, Bizkaiko mendebaldeko doinu hori eta Zuberoako kantu hori. Diskoko lehen pieza osatzen dute biek, Gaizkak egindako moldaketa izugarri batekin.

Eta zuzenekoetan eman duzue jada…

Bai, liburua aurkezteko emanaldietan eskaintzen genuen jada, eta lehen kantua izaten zen, eta neu erabat hunkitzen nintzen, negarra begien ateetan. Eta kontzertua hasi baino ez [barreak]. Hor badago lotura antzestral bat, asko betetzen nauena: hau naiz ni, eta hau gara gu.

Gorka Urbizu aspaldiko bidaidea duzu.

Nire lagun mina da, bidelaguna da urte askoan. Elkarrekin egin dugu lan, Berri Txarrak-en komunikazio arduraduna izan nintzelako. Liburua idazten ari nintzelarik, artean argitaratzeke zegoela bidali zidan bere Hasiera bat diskoa. Eta disko horretan Janela bat kantua entzun eta ufa!… zaintzari buruzkoa da, eta gogoratzen dut zenbat negar egin nuen lehenengoz entzun nuenean. Ama gaixo nuen, burua galdu baitzuen; amarekin ordu asko igaro nituen zaintzan… eta amaren endekapen horrekin lotzen ninduen. Bizitza eman dizun horri nola agur egin. Sentitzen nuen Gorkak egon behar zuela diskoan. Eta hain zuzen ere, Ez zaitu behar beste zaindu kantuan parte hartzen du. Galdakaoko (Bizkaia) emanaldian, testu hori irakurri zuen, eta gero Janela bat jo zuen, eta sekulako sinbiosia gertatu zen.

Maia Iribarne eta Amets Aranguren ere agertzen dira kolaboratzaile modura.

Asko gustatzen zait Ametsek ahotsa nola modulatzen duen, eta bere kantaera hori… oso zintzoa iruditzen zait, zein soil egiten duen, baina nola modulatzen duen gora eta behera. Asko gustatzen zait Ibil Bedi-n, eta horrez gain sortzaile bezala zer-nolako kezkak eta abar dituen.

Maia Iribarne aurrenekoz entzun nuenean Habia taldearekin, flipatu egin nuen: «Hau zer da?» esan nuen. Eta antzeratsu geratzen zitzaidan bere ahizpa Leirerekin ere (Diabolo Kiwi), zoritxarrez istripuan hil zena. Gorka, Amets eta Maia egun berean etorri ziren grabaziora Rafaren estudiora. Eta esan genien beraiek aukeratzeko zer kantatu nahi zuten, zer abesti, zer puska, abesti guztietan nahi izatera… Elkarri iruzkin batzuk egin, eta aukeratu zuten. Maiak Aylan aukeratu zuen, kantatu zuen, eta gainerako guztiak elkarri begira txundituta: “Hau magikoa da! Hau ikaragarria da!”. Berez zuzenekoetan nik kantatzen nuen Aylan, baina grabazioan entzun, pare bat toma baino ez zituen behar izan, eta erabaki genuen ez zegoela hobetzerik. Aylan kantua oso latza da berez, eta une horretan sentitu nuen inork ezin zuela hobeto abestu poema hori. Maiak eman dio ahotsa, eman dio bihotza, eman dio tonua. Eta orain ez dakigu zer egingo dugun zuzenekoetan [barreak].

Eta ezinbestean dator oroimenera Katamalo.

Bai, antzekotasunak ditu, baina ordukoan Gorkak [Urbizu], Nereak [Urbizu] eta Alexek [Arregi] testuetatik sortu zituzten doinuak. Orduan gehiago izan nintzen laguntzaile bat musika sortzeko orduan. Han lau ahots ginen, hiru horiek eta neuk ere kantatzen nuen. Alde horretatik niretzat pagotxa zen: halako musikariek sorturiko kantak neure egiten nituen. Gero egia da Katamalok, oraintsu arte, Spotify uztea erabaki nuen arte, 20.000tik gora entzunaldi izaten zituela hilero. Eta oraindik ere etortzen zaigu jendea ea noiz itzuliko garen galdezka. Zerbait sortu zuen Katamalok jende askorengan, eta harrotasun handiz bizi dut. Eta Galbaherekin lotura badago berezkoa: adibidez, instrumentuetan. Katamaloren aurretik Bihotz Bakartien Kluba zegoen, eta hor gitarra zegoen, mandolina zegoen, biolina zegoen, soinua zegoen… Nik lehen eta orain soinu horiek entzuten ditut nire baitan. Musikatu daitezke poema horiek elektronikaren bidez, eta gitarretan oinarrituriko distortsioaren bidez, baina nik hori entzuten dut.

«Zerbait sortu zuen Katamalok jende askorengan, eta harrotasun handiz bizi dut»

Musika molde horretan zaude erosoen, herri kantaren, folkaren eta poparen arteko bidegurutze horretan.

Bai, bai, halaxe da. Gitarra, biolina, mandolina, ahotsa, duoak. Landerrek zuzenekoetan aldiro egiten ditu duoak, eta esaten diot kantatzeko nahi adina. Niri asko gustatzen zait ahots bat baino gehiago sartzea. Nik rocka pila bat entzuten dut, baina nik idatzitako testuak ez ditut hor entzuten. Asko entzuten dut munduko musika esaten den hori. Afrikako musika entzuten dut pila bat, entzuten dut Ali Farka Toure eta Toumani Diabate, eta entzuten dut ttakuna eta herrena; atzetik dago Farka Toure erritmo bat errepikatzen etengabe, eta, bestetik, Toumani dago bere korarekin soloak eta harmonia diferenteak egiten. Entzuten dut Kubako musika, eta beste horrenbeste. Hor dago tres-a soloa eta harmoniak egiten eta gero akonpainamendua. Edo Balkanetako musika, eta berdin. Eta guk ere hori egiten dugu. Lotura handia ikusten dut herri musika horietan.

Gurean poesia asko musikatu da, baina ez dira asko poesia idatzi eta huraxe kantatzen dutenak. Zergatik?

Niretzat letragintza eta poesia ez dira gauza berbera, beste erregistro bat da letragintzarena, nahiz eta askotan elkar gurutza daitezkeen. Badira musikariak letrak idazteko gai sentitzen ez direnak eta orduan idazleengana jotzen dute sarri, edo zuzenean idazleen poemak musikatzen dituzte, eta badira poetak eta idazleak ez direnak sentitzen kantatzeko gai, edo ez dutenak beharrik ikusten ere, kasuistika asko dago. Nik oso loturik daramatzat biak, eta baita bertsolaritza ere. Jon Lopategi etortzen zen gurera bertsoak irakastera eta kantatzera, eta orduz geroztik… Xabier Montoiak, esaterako, ez ditu inoiz bere poemak musikatu, hitzak idatzi ditu beren-beregi bere kantuetarako. Eta Koldo Izagirrek Josepa Tapiarentzat kantuak idatzi dituenean esaten du letrak idatzi dituzela, ez poemak. Gero, garbi dago letra batzuk poesiatik oso-oso hurbil daudela…

Wafa kantua zer litzateke? Hura sartu baituzu diskoan, zeuk idatzia izan gabe…

Wafa da poesia eta kantua erregistro bezala desberdintzeko oso zaila den letra bat. Egitura oso errepikakorra du, baina sartzen dituen esaldi horiek poesiatik oso hurbil daude. Wafa lehenengoz grabatu zen egunean, Azkarateko (Nafarroa; 2002an grabatu zuten Tapia eta Leturiak) elkartean afaldu genuen eta gero han grabatu zen zuzenean, eta han izateko zoria izan nuen. Kontzertuko lehena izan zen eta diskoan ere hala azaltzen da. Entzun eta zer inpaktu egin zidan kantuak! Gero Teilatuko lizarra liburuan argitaratu zuen Koldok [Izagirre], 2006an. Ondoren, 2023an,Tapiak eta biok emanaldi bat egin genuen Apoaren itzala izenekoa, eta esan nion ezinbestean egon behar zuela hor Wafa-k.

Eta bilduma honetan ere ondo txertatzen zela ikusi zenuen?

Bai, Landerri esan nion proba egin behar genuela. Atera zuen di-da batean eta kantatzen hasi ginenean, kostatu zitzaidan amaitzea, ze tenpo berriarekin are dramatikoagoa da kantua. Tapiaren bertsioan, trikitiarekin eta doinu alaiarekin, kontrasteak funtzionatzen du, ze testua izugarri dramatikoa da; gurean doinua, tempoa eta tonua oso biluziak dira, eta are dramatikoagoa egiten du. Eta Palestinak egun bizi duenarekin kantua sartzea oso pertinentea iruditzen zitzaidan. Zuzenean kantatu dugunean asko sentitu dugu kantua, errespetu handiarekin ari ginela sentitzen genuen eta diskoan sartzea deliberatu genuen.

Koldo Izagirre duzu “lanburkide” hainbat esparrutan.

Bai. “Lanburkide” hitza dator lankidetik eta burkidetik, eta liburuan sartu dut hitz hori, Kilkerbatza sartu dudan bezala. Gure Areatza baserriaren atzean badago landa handi bat, eta gogoratzen dut pandemian animaliak libreago sentitzen zirela, ez hain mehatxatuta, eta baserriko txakurrekin ateratzen nintzen landa horretara eta isilik geratzen ginen hango kilker hotsa entzuten, kilkerbatza bat zen. Grabatuta dauzkat kilkerren kantuak batetik, eta gure txakurraren arnas-hotsa, bestetik. Orduan asmatu nuen hitza da kilkerbatza. Eta lanburkide ere bide beretik, euskararen etra kulturaren langile autonomoa naiz, baina baita militantea ere, eta da lana eta borroka etengabe bat. Eta dauzkat lanburkide mordo bat, asko ari baikara horretan.

“Zein baldintza laboraletan lan egiten dugu? Ez dira duinak. Hala adierazten dute Lanartean-en egin ditugun ikerketek, edota Gerediaga elkarteak Siadeco-ri eskatutakoak. Eta hor argi ikusten da; euskal kulturgintza da hain mirestua eta hain menostua”

Besteak beste, Lanartean elkartean ari zarete. Duintasuna merezi du sortzaileak laboralki ere. Kantuetako batean diozu: “ Ez dago lanaldi osoz bizitzerik horrela”.

Euskarazko kulturgintza ekosistema baten moduan ulertzen dut nik, askotan esan dut. Hor gaude zaleak, eta sortzaileak, eta antolatzaileak, eta kazetariak, eta hezitzaileak, modu batera edo bestera lanean. Neu kazetaria ez naiz, baina gainontzeko guztia bai, eta badakidanez horretan ari denak zein baldintza dauzkan, uste dut duindu beharrekoa dela bai ala bai. Harrigarria da pentsatzea sindikatuak zenbat urtean ari diren lanean Euskal Herrian, eta inor ez da konturatu badagoela sektore bat lan egiten duena kulturgintzan, eta horietako bat sortzaileek osatzen dutela: idazleak, musikariak, dantzariak, komikigileak, artistak, zinemagileak, bertsolariak… Zein baldintza laboraletan lan egiten dugu? Ez dira duinak. Hala adierazten dute Lanartean-en egin ditugun ikerketek, edota Gerediaga elkarteak Siadeco-ri eskatutakoak ere berdin. Eta hor argi ikusten da: euskal kulturgintza da hain mirestua eta hain menostua, era berean. Nik uste dut kulturgintza oro har duindu behar dela, eta herri kulturgintza ere bai. Milaka pertsona daude Euskal Herrian dantza taldeetan, trikiti eskoletan, bertso eskoletan, antzerki eskoletan… Hori dena duindu egin behar da, gizarte bezala ere bai. Eta gero hortik norbaitek nahi badu pausua eman eta esan “honetaz bizi nahi nuke”, behintzat aukera eduki dezala. Ekosistema horretan asko bizi da kulturgintzatik, eta okerren sortzailea bera bizi da. Nik beti dut buruan ekosistema, baina ekosistema horretan eragile eta baldintza guztiak ere ez dira berdinak. Ez baita berdina zuk soldata finko bat izatea eta gero hortik kanpoko denbora sorkuntzara bideratzea edo etengabeko angustia batean bizitzea, sorkuntzak ez duelako ematen hilabete amaierara iristeko. Duindu behar da kulturgintza bestelako esparruak duindu behar diren bezala.

Dozena erdi saio egin duzue Galbaherekin. Zirkuitua badago halakoetarako edo landu egin behar izan duzue?

Asko aldatu da hori eta txarrerako aldatu ere. 2004a baino lehenxeago hasi ginen Bihotz Bakartien Kluba-rekin hara eta hona. Bagenuen sare bat Euskal Herri osoan, neurri handi batean Larrabetzuko literatura eskolatik sortua, bata bestearengana joaten ginen, eta gogoan dut 30 emanalditik gora erraz egiten genittuela. Asko ziren gaztetxeak, tabernak, areto txikiak… Eta Galbahea aurkezteko nori eskaini pentsatzen hasi nintzenean konturatu nintzen ez nekiela ia nora jo. Gaztetxeetan oso gutxi programatzen da oro har, eta are gutxiago poesia eta tankerakoak. Gero, erakunde publikoen menpeko areto pilo bat dauzkagu Euskal Herrian, baina oso gutxi programatzen da, eta oso lotua dago emaitzara. Eta musikariak non programatuko eskean ibiltzen dira, ez dutelako aretorik. Aurten Ahotseneak 18 urte egin ditu Azokan, eta ezagutu ditugu bertan diskoa aurkeztu eta gero urte osoan dozen erdi emanaldi ere lortzen ez dutenak. Ander Lipusek esaten zuen, Ipar Euskal Herrian 13-14 plaza galdu dira antzerkirako. Zirkuitu bat desagertu da oso denbora gutxian. Ruper Ordorikak behin zera aipatu zidan Larrabetzura etorri zenean: “Nik disko bat aurkezten nuenean, Bizkaian egiten nuen Ermua, Elorrio, Durango, Zornotza, Galdakao, Basauri, Santurtzi, Barakaldo, Muskiz… Desagertu egin zait hori dena”. Falta zaigu azterketa sakon bat, ez datuak soilik, hori badaukagu eta, baizik eta zergatik ez den programatzen. Argi baitago ez dagoela apustu politiko bat horren alde, besteak beste ez dagoelako kultur politika bat Euskal Herri osorako.

• 1) 1965-1974 (Frankismoa) / Kantagintza politikoa
• 2) 1974-1989 (Trantsizioa) / Kantagintza erromantikoa
• 3) 1989-2025 (Autonomia) / Kantagintza intimista

Benito Lertxundiren kantagintzaren bilakaerak ematen al du garai sozio-politikoaren aldaketen berri? Galdera hori ardatz hartuta osatu zuen bere doktoretza tesi lana Imanol Artola Arretxek (Amezketa, Gipuzkoa, 1989); Benito Lertxundiren kantagintza aztertu zuen bere lanean, “garai sozio-politikotik begiratuta” aztertu ere. Artola 2011an lizentziatu zen Filosofian, EHUn, eta urte hartan bertan ekin zion sozio-politikako masterra ikasteari: Euskal Nazionalismoa XXI. mendean. Master amaierako lanean euskal nazioaren eraikuntzaren bilakaera aztertu zuen Benito Lertxundiren kantagintzan oinarrituz. Eta tesi horretan oinarriturik atondu zuen Oiartzungo (Gipuzkoa) Kanterri ikastaroetan, uztailaren 5ean, emandako hitzaldia ere: Benito Lertxundiren kantuak, garai soziopolitikoen isla. Egun Tolosako (Gipuzkoa) Galtzaundi Euskaltzaleen Elkartean ari da lanean Artola.

Lertxundiren 170 abestiak banan-banan hartu eta guztiak aztertu zituen Artolak, hitzei eta edukiari erreparatuz, eta kantuak kategoriaka saillatu zituen. “Kantu hau honetaz ari da, beste hau honetaz ari da. Aztertu nuen garai sozio-politikoa nola aldatzen joan den, garai bakoitzean zein izan diren Euskal Herrian pil-pilean egon diren gaiak eta horren arabera ikusi ea garai sozio-politikoa aldatzen joan den heinean, Benitoren letrak ere aldatu ote diren, eta batak bestea ulertzen laguntzen ote duen”. Artolak argi utzi nahi izan zuen hitzaldian ere bera ez dela saiatu Lertxundiren filosofia zein den azaltzen, baizik eta kantuetan aldaketarik egon ote den ikusten ahalegindu dela; “Ez da Benito bera ideologikoki aldatu ote den; argi utzi nahi dut letrak aztertu ditudala eta letretan oinarritzen naizela esaten dudan guztia esateko”.

Hasi baino lehen datu batzuk Lertxundiren disko eta kantu emariaren inguruan. Bere ibilbidean iraupen luzeko 15 disko, 6 EP, zuzeneko 3 eta 4 bilduma disko ondu ditu Lertxundik.

Hiru garai bereizi ditu Artolak.

Lehena “Frankismo garaia” da; bigarrena “Frankismo ondorena” da: “nik 1980ko hamarkada amaierara arte luzatu dut; Trantsizio deitu diot eta gero hortik aurrerakoa, Autonomia Estatutua finkatuago dagoenekoa. Kasualitatez edo ez, Juantxo Zeberiok ere “Benitoren musika aztertu zuenean ere, uste dut garai horietan jartzen zituela mugak; beraz, bai musikalki eta bai letraren ikuspegitik, bietan garai berdintsuan egiten ditu aldaketak Benitok”.

1) LEHEN GARAIA; KANTAGINTZA POLITIKOA (1965-1974)

“1965etik 1974ra bitartekoa da. Garai horretan bi disko eta sei EP atera zituen Benitok; ordura artekoa gerra galdu zuen isiltasunaren belaunaldia izan zen, pixka bat beldurtuta, lotsatuta bizi izan zena, eta inmobilismoan zegoena. Ondoren etorri zen belaunaldi gazte horrek gerrarik ez zuen galdu; gurasoek galdu zuten gerra. Atzetik datorren belaunaldia, Benitorena, izan zen aurreko belaunaldiaren isiltasun horrekin apurtu nahi izan zuena. Garai horretan, batetik, badago euskaldunen arteko talka hori, bi munduren artean: euskararen alorrean hatxearen auziak pixka bat islatu zuena, eta musika munduan ere badago talka: ordura arte otxoteetan-eta horrela kantatzen zuten. Eta Mixel Labeguerie izan zen gitarra espainol batekin agertu zen aurrena, kantautoretza Euskal Herrira ekarri zuena”.

“Testuinguru horretan, garai horretako Benitoren kantuak, orokorki protesta kantuak dira: neuk lau multzoetan bereizi ditut garai horretako kantuak. Batetik, euskal nazioaren batasuna aldarrikatzen duten abestiak daude. Zenbat gera? kantuan, adibidez: ‘Zer egiten dugu, ezer ez. Zer egingo dugu, elkar jo? Zer egingo dugu, elkar hil? Hori ez’. Abestian, beraz, zatiketa bat ageri da. Eta gero Egunsentia abestian, modu globalago batean hartuta: ‘Txorien abestiekin alaitutako eguna, gizonen gorrotoarekin hondatuko da eguna. Ibiliko gara elkarri kalte eginaz’, beraz, hor badago bakerako edo elkartzeko abisu edo mezu bat. Edo Urak dakarrena abestian: ‘Urak dakarrena urak daroa. Lurrak emandako lurrean gelditzen da. Eta gu hemen, beti gu hemen’. Filosofia handiak, Parmenido, Eraklides eta abar. Baina kantuaren amaieran esaten du: ‘Gizon izateko hasi behar da gizon izaten’. Hemen badago batzeko, bakerako dei bat. Belaunaldien arteko talka horretan, Benito Lertxundi belaunaldi gaztean kokatzen da. Eta belaunaldi gazte horrek aurreko belaunaldiari esaten dio mugitzeko. Eta hor kantu asko daude euskal nazioaren eraikuntza oinarri dutenak. Adibidez, Sasi intelektualak: ‘Beti goitik behera begira zaudena, baina behin ere lurra ukitzen ez duzuna’. Eta kantuaren amaieran dio:  ‘Zure bultzaden zain dagoen herria ez ote da aspertuko zure begira? Edo ‘Hitzak dira hitzak, haizeak barrez daramazkinak’ Itzak dira itzak kantuan”.

//www.youtube.com/watch?v=VKa2-9xX5qk

“Belaunaldien arteko talka oso ondo adierazten dute beste hainbat kantuk: Aita saldu nauzu, Gure bide galduak eta Haserre egon nahi nuke-k, adibidez. ‘Aita, saldu nauzu idi bat bezala, eta abandonatu ez baninduzu bezala. Bai, aita nerea, lotsarik gabea. Ariyo triste bat izan da erentzi zurea’. Edo Gure bide galduak: ‘Gurasoen mundu aldrebes hau ez dugu onartzen. Diruaren morroi izaten erakutsi digute, edo ilunpe honek bakardade galduan utzi gaitu. Argirik gabeko bideak etorkizunik ez du’. Eta Asarre egon nahi nuke: ‘Haserre egon nahi nuke bihotza betean oraindik gaztea naizen bitartean’. Eta hori lotzen dut Lurdes Iriondoren ‘Gazte gera gazte, ta ez gaude konforme’ harekin. Multzo berean jarriko nituzke. Edota Burua altxatzeko eta Jabetasuna kantuak ere bai. ‘Zu malko lodiz negarrez, hau dena mugitzeko beldurrez? Etxean sartuta altxatuko al duzu burua? Jabetasunez?’. Nazioarteko politikarekin lotu daitezkeenak ere baditu. Triste jartzen nauzu kantua, esaterako. ‘Triste jartzen nauzu. Triste, ez kanpotik bai barrutik begiratzen nauzulako. Iñork begiratzekorik ez duzunean’. Edo kantuaren beste zati batean, dio ‘…jaten eman didazulako, zeini ematekorik ez zenuenean’. Azkenean, aurreko belaunaldiak bazeukan ilusio bat, ezta? Estatu Batuek lagunduko digute Frankismoaren aurka eta…”.

//www.youtube.com/watch?v=tV1e8-Q1Odg

“Garai honetako kantu gehienak Frankismoaren aurkakoak ditu Benitok. Eta hor hiru figura askotan azaltzen ditu: argia, natura eta haurrak. Umeak ere jakin dute kantuan: ‘Umeek ere badakite zein zalla zaigun bizitza, umeek ere esan dute zein erreza dan heriotza’. Hau da, umeari ez zaio inuzente izaten uzten. ‘Haurra jipoitu dute behin eta berriz, esku ezkerrez gurutze santua egin dukelako’. Hori dio Esku ezkerra (Haur bati) kantuak. Edo Gazte sentimental kantua ere bilakaera horretan doa, ezta? Edo Bihar itxaropen. Eta hor, adibidez, dio, ‘Bihar itxaropenean sinestu nahi badugu, atzokoak ahaztuta, denok bizi dezagun ilunaren barruan gure amets ederra, gure amets bakarra’. Amets bakarraz hitz egiten da, ez daudelako bi amets, amets bakarra dagoelako. Horrek adierazten du euskal gazteriaren sektore batek askatasuna behar zuela. Eta askatasunik ez dagoenean, amets bakarra askatasun bihurtzen da. Aldiz, beste herrialdeetako gazteek bakoitzak bere amets propioak zituzten. Baina Frankismoan ezin dela hori bizi adierazten du Benitoren kantuak”.

//www.youtube.com/watch?v=OCrf9to1Hcg

“Eta gero, Natura. Loretxoa. ‘Mendian larrartean aurkitzen da loretxo bat. Aurrean umetxo bat…’.  Hor ere haurra agertzen da. Baina Loretxoa kantuan naturaren bidez adierazten da, eta Ekaitza kantuan ere bai. Ekaitzak ekaitzak, hostoak daramazki zuhaitzak bilutsirik. Negarra negarra heriotz usaia inguruan utzirik’. Hor ere Frankismoaz ari da edo ‘Txori ttikia nintzelarek esan zidaten kaiolan bizitzeko sortua nintzela’ Ttori ttikia-n”.

“Euskal Herriaren askatasunari buruz ere pare bat kantu kokatu ditut. Hor daude Ilunpetako gizona, eta Askatasunaren semeei, Euskal Herria aske izango den etorkizuneko belaunaldi horri kantatzen diolako Benitok. Lertxundi politikoa beraz, lau zatitan banatuta dago: euskal nazioaren batasuna aldarrikatzen duena; bi belaunaldiak batzeko ahalegin horretan euskal nazio eraikuntzan zentratzen dena, belaunaldi gazte horretatik aurreko belaunaldiari esanez mugitu gaitezen; Frankismoaren aurkako abestiak direnak; eta Euskal Herriak askatasuna amets izan dueneko hori’.

//www.youtube.com/watch?v=MqBGXFpnTmQ

“Benitoren kantagintza politikoaz ñabardura bat egin beharra dago; izan ere, beste aldietan ere kantu politikoren bat edo beste ere idatzi zuen. Batez ere, 2.000eko hamarkadan, eta hortik aurrera ere bai, kantu politiko dezente idatzi izan zuen. Azkenean, dena ETA da markope horretan, berriz ere Euskal Herriko egoera guztiz politizatua denean, hor agertzen da berriro ere Benito politikoago bat, ezta? Bakea kantuan (2008): ‘Bakea, aho-xurien leloa, desarrazoiak bahitua, menperatzaileen kalakan antzutua (bis). Ezbeharraren aurrean, demagogo ahotsa ozenki altxatzeak zer balio du, beren burua islada dezakeen zioa estaltzeko ez bada? Hauek denborak, mundua atzaparretan duten antuste madarikatuak dituzte. Bakearen paladinak’. Edo Ni gatibu hartzeko kantuan: ‘Era aunitz dago ni gatibu hartzeko, Arma mota ugari amore emateko, Suzkoak eta hitzezkoak, eta ukamena denetan bortitzena’. 2008ko diskoan, Itsas ulu zolia-n, Euskal Herriaren ukazioa salatzen da. Edo Haizeak jotzen zuen kantua bera ere bai, ezta? ‘Haizeak jotzen zuen. Ta hostoak erortzen Herri bakarti haretan, Gauak luzeak Ta egunak luzeagoak Oraindik ere gehienetan’. Irudikatzen du herri bakarti bat, husten ari den herri bat. Gazterik gabeko herri bat, bizitzarik gabeko bat irudikatzen du. Eta Ilargia kantua eta 2012ko Oroimenaren oraina diskoko Marruz Olak hirian edo 2018ko Ospakizun gauean diskoko Munduak ez du bakerik kantuak ere politikoak dira. Eta disko bereko Otzandu herrian, jakina. ‘Otzandu herrian asmamena urria: eta kalaka nahasian diote menperatu hizkuntza ahulegia omen eta ez dadila politikaz kutsa; ba ote kutsadura horretatik libre den hizkuntzarik…?’ Zer litzateke mihia bihotzik gabe…?’. Alegia, euskaldunei zenbat aldiz esaten zaigun euskara ez politizatzeko eta horri erantzunez… Beraz, Benito politikoa batez ere Frankismo garai horretan kokatzen da, baina gerora ere agertzen da”.

//www.youtube.com/watch?v=6MxE-Oyaj8k

2) BIGARREN GARAIA; KANTAGINTZA ERROMANTIKOA (1974-1989)

“Nik erromantikoa deitu diot bigarren Benito honi. Ez, noski, maitasun erromantikoari erreferentzia eginez. Baina filosofia erromantiko bati erentzuten dioten kantuak dira. Nazionalismo erromantiko bat da, kultura bat eta bakarra ulertzen zuen Frantziako kultura horretatik datorrena eta ka letra maiuskularekin idazten zen kultura horretatik ka minuskularekin eta pluralean idazten duten kultura horietara, ezta? Herri bakoitzak bere kultura duela. Jada 1974ko diskoan (… oro laño mee batek…) ere agertzen dira zenbait kantu ildo hoirretan. Garai horretan, 1975etik 1989ra, Benitok sei disko atera zituen, …eta maita herria, üken dezadan plazera 1975ekoa da, eta azkenekoa, 1989koa, Pazko gallerdi ondua, biak dira osorik kantu tradizionalez osatuak. Bi disko horietako kantu guzti-guztiak tradizionalak dira. 1977an disko bikoitza atera zuen, Zuberoa /Askatasunaren semeei. Zuberoan kokatzen da batez ere, nahiz eta bestelako kantu batzuk ere badauden. 1981ean, Altabizkar / Itsasuko bardoari dator eta harekin epika eta euskal historia. Oso monografikoa da disko bikoitz hori, denbora zati handi batean behintzat”.

“Garai horretan badaude pixka bat desentonatzen duten bi disko, Gaueko ele ixilen balada, 1985ekoa, eta Mauleko bidean, 1987koa. Gaueko ele ixilen balada da ondoren etorriko den Benito intimistaren isla. Eta Mauleko bidean diskoan ere badago Benito intimistatik, baina badago Benito erromantiko horretatik ere. Ika-mikaren bat ere izan zen garai horretan, protesta kantutik punkaren eta RRVaren garairako trantsizioan, garrasi zeinek altuen egiten zuen eta txalo gehien nork biltzen zituen garai horretan… Benito ez zen hor kokatu, eta jada hasi zen aldatzen bere kantagintza; Gorka Knörren kritikaren bat-edo jaso zuen. Garai hartan Benito ez zen ondo ulertua izan, nahiz eta gero ikusi den ibilbide horrek arrakasta eman diola. Eta ez da kasualitatea, ziurrenik, Letek eta Laboak ere 1980-ko hamarkada hasieran edo 1970eko hamarkada amaieran kantagintza utzi izana. Bada garai hark eskatzen zuelako isiltasun bat ere, pentsatze bat, hor garrasika kantuan aritzea baino gehiago. Beraz, Ez Dok Amairutik etorri ziren horiek isildu ziren garai hartan; Benito ez zen guztiz isildu, baina bai, bere kantagintza aldatu zen, eta aldatu zen 1975etik. Beste kontu batzuetan ere ikusten da Benito bere garaiari aurreratuta bizi zela”.

“Benito Lertxundi erromantiko honetan batetik daude kantu tradizionalak; hau da, ahoz aho, belaunaldiz belaunaldi transmititu direnak, izan kantu instrumentalak, izan kantatuak. Bestetik, badaude hainbat kantu Euskal Herria bere baitan hartzen dutenak edo Euskal Herriari kantatzen diotenak. Agian ez du Euskal Herria bere horretan aipatzen. Zazpi zenbakia ere kasik inoiz ez du Benitok erabiltzen. Baina bai lurra hitza: Oi lur, oi lur, Lizardiren kantu hori. Euskal Herria uzten ari den pertsona batek trenetik ikusten duen Euskal Herri hori aipatzen du, ezta? ‘Arto musker, mendi, baserri zaarrak; ale gorriz abailduta sagarrak oro laño mee batek estalia, urrez oro eguzkiak yantzia…’.Edo Oi, gure lurra: ‘Gure lurra begietan urtuz. Bizitzeko leku paregabea’. Bi kantuetan badago herri ukatuaren sentsazio bat. Edo Oi, ama Euskal Herri eta Nire herriko neskatxa maite. Benitok berak elkarrizketa batean esandakoa da Nire herriko neskatxa maite-k gehiago duela ‘nire herrikotik, neskatxa maitetik baino’. Kantu erromantiko bat edo Euskal Herriari dedikaturiko abesti bat ote den, ez dakit seguru”.

//www.youtube.com/watch?v=TVhD6s03Ws0

“Beraz, badaude Euskal Herriari kantatuak, baina gero, Euskal Herriari buruz kantatzeko garaian, Benitok ahanzturan geratu diren lurraldeei buruz asko kantatzen du. Hego Euskal Herriko lau hiriburuak hartu, eta hor karratu bat egin, eta Benitok ze herriri kantatu dien edo Benitoren kantuen izenburuetan agertzen diren herriak mapan kokatu eta herri gutxi batzuk kenduta, Ziordia eta Beotibar, eta, noski, Orio, baina Orio ez dugu horretan sartuko, beste guztiak karratu horretatik kanpora daude: Erribera, Baldorba, Orreaga, Orbaizeta, Maule, Zuberoa, Urtsua… Alegia, Euskal Herriaren ekialdeari asko kantatu zion. Eta hor dago Nafarroa: Erribera. Gainera, Erriberara joan eta jota bat egin zion: Herribehera, edo Baldorba geroago. ‘Ezkil gabeko elizak’, hau da, kanpairik gabeko elizak. Edo Aezkoako mendietan edo Orbaizetako arma olaren kantua. Eta Zuberoa, nola ez. Zuberoari disko oso bat eskaini zion 1977an, eta 1975eko diskoko kantu tradizionaletako gehiengo handi bat ere Zuberoako kantu tradizionalak dira. Zuberoari asko kantatzen dio. Tira, ahanzturan dauden lurraldeak dira. Gainera, 1980ko hamarkada hasieran edo 1970eko hamarkada amaiera bazen, baita ere gai bat, Autonomia Estatutua sortzeko garaian, Hego Euskal Herria lau probintziekin osatuko ote zen edo ez; azkenean Euskal Autonomi Erkidegoa eta Nafarroa bereizi ziren. Baina testuinguru horretan ere koka genezake Nafarroari eta Zuberoari, eta lurraldetasunari, egiten dion aipu hori”.

//www.youtube.com/watch?v=_GzCVtRful8

“Aurrekoarekin bukatzeko, euskal musikaren sustraien bila dabil Benito. Garai hartan euskal gizartean askotan galdetzen da nondik datorren euskara, asko galdetzen da euskararen jatorriari buruz. Eta Benitok galdera bera egin zuen: nondik dator euskal musika? Eta hor, Francisco Gaskuek RIEV aldizkarian [Eusko Ikaskuntzen Nazio Arteko Aldizkaria] 1907an egindako ikerketa batean esaten du Bretainiako musikaren eta euskal musikaren arteko antzekotasuna ia % 60-koa omen dela, eta gaeliar musikarekin % 25-ekoa. Benitok bidaia egin zuen Bretainiara Ez Dok Amairuren garaian; hango kantu tradizionalak entzun eta hor hasi omen zen Benito gaeliar eta bretainiar musikaren sustraien bila. Eta hor, O’ Carolan agertzen da, XVIII. mendeko azken bardoa omen den harpalaria. Gero horregatik hasi zen agertzen harpa Benitoren kantuetan. Entzun zazu abestian Bretainiara egindako bidaiaren ingurukoa da letra. Edo Maulera bidean diskoko O’ Carolan I eta O’ Carolan II, bardo horri eskainitakoak. Gero, 1989ko diskoan, Biribilketa / Ahuena kantu tradizional bat da, O’ Carolan berak jotzen zuena, eta bestea euskal kantu tradizional bat da, eta horien arteko konparaketa. Beraz, euskal musikaren sustraien bilaketa bat egiten du Benitok hor ere”.

//www.youtube.com/watch?v=avZXCQYOBu4

“Azkenik, Benito Lertxundik historiara eta istorioetara ere jotzen du. Batetik, historiak edo kondairak zeuden Euskal Pizkundea eta Otartxo utsa kantuetan. Kantu horiek biek Lizardiren letrak dituzte. Euskal Pizkundeak zer egin zuen?  Jada ahanzturan zegoen euskal tradizio hori berreskuratzen saiatu, eta euskal  berpizkunde kulturalean ere, 1960-ko hamarkadan ere, gauza bera egiten daiteke. Eta justu bi kantuetan hori da aipagai Benitok. Kondaira batzuk Hartzen ditu: Itzaltzuko bardoa, Gartxot koblakariaren kantua, adibidez, edo Mayi orein bihurtzen den emakumearen eta ahoz aho transmititu den kondaira hori bera. Kantu hori ere oso polita da esanahiaren aldetik. Edota, Bera kantua, Bobo danatzari eta pertsonaiaren istorioa. Edo ni Olentzero naiz. Horrek oso letra politiko du, Olentzeroren figura hori erabiltzea; eta historiari erreparatuz, Altabizkarko kantua, Orreagako gatazka adierazten duena, edo Orreaga. Muñagorriren bertsoak. Beotibar eta Matalaz ere arlo historikoan koka daitezke: Beraz, Benito Lertxundi erromantikoa, ikuspegi horretatik euskal sustraietara jotzen duelako.”Guk gure nazioa eraikitzeko, guk gure diskurtsoa behar dugu, eta hori ere kantuekin egiten da”.

3) HIRUGARREN GARAIA: KANTAGINTZA INTIMISTA (1989-2024)

“Eta, amaitzeko, 1990eko hamarkadatik aurrera, geroz eta gizarte indibidualistagoa sortzen ari den horretan, Benito Lertxundi intimistago bat ikusten dugu. Noski, oraindik ere azaltzen ditu tarte horretan kantu erromantikoak, Baldorba bera, adibidez, 1996koa delako, eta abar. Ordura arte ez zuen disko bildumarik-edo egin, eta hor, 1993an Hunkidura kuttunak I eta Hunkidura kuttunak II ateratzen dira, eta gero, ordura arte ez bezala, 1998an disko sinfonikoa, eta 2005ean, beste bilduma bat: 40 urtez ikasten egonak. Eta bukatzeko, iazko Gernika kontzertuan zuzenekoa. Garai intimista honetan zuzenekoak ere atera zituen, aurrez egiten ez zuena. 1990eko hamarkadaren hasieran Martin Irizar bere musikaria eta adiskide hil zen, eta hari eskainitako zenbait kantu daude 1996ko Hitaz oroit lanean. Disko hori da guztiz heriotzari eta jaiotzari eskainitakoa. Hitaz oroit, Joan zinen, eta Udazken koloretan bera. Horiek denak heriotzei eskainiak dira. Iluna denerako, berriz, Gratxinari, bere alabari, eskainia. Eta Nere ekialdean kantua, 2002ko izen bereko diskoa irekitzen duena, berriz, Txiki Larrañaga Orioko arraun taldeko patroia zenari eskainia da. Eta Jexuxmari Artzeri eskainitakoa da Zuk dakizun hura“.

//www.youtube.com/watch?v=bdJUuEAlVmM

“Garai honetako erreferentzia nagusietako bat da Fernando Pessoaren figura. Hori da mundua ulertzeko modu bat, kosmosa ulertzeko modu bat. Gure barruari begiratzea eta hazkuntza pertsonala. 2010eko hamarkadatik aurrera hain modan jartzen ari diren kontzeptuak dira, baina Benito 1980ko hamarkadatik Jiddu Krisnamurtiren filosofia irakurtzen hasten da. Eta hori jada agertzen hasten da 1985eko Gaueko ele ixilen baladak laneko kantuetan, ezta? Gaua eta ni kantua zer da, nork bere egoarekin duen gatazka hori ez baldin bada? ‘ Zu bezelakoa naiz, oi gaua; iluna eta biluzia. Ene ametsen garretan dagoen bidean barna noa eta ene oinak lurra ukitu orotan egundoko aritza sortzen da’. Eta 1987 ko Mauleko bidean diskoan Denborak eta Formak kantuak. Benito 1967an hasi zen kantatzen, 20 urte zeramatzan, eta kantu horretan esaten du formak onak dira, haietan galtzen ez zaren artean. 20 urtez egon naiz eskaparate batean. Eta hor horretaz ari da, egoaz, nork bere barrua ezagutzeaz. Eta hori dena potentziatu egingo da 2002ko Nere ekialdean diskotik aurrera. Hor Fernando Pessoa agertuko da. Benitok esaten du: ‘Zergatik idatzi nik Fernando Pessoak esaten duena, berak esaten badu nik pentsatzen dudana, baina nik esango nukeena baino askoz hobeto’. Orduan, onena da Pessoa bera itzuli eta haren hitzei musika jartzea, ezta? Kaixo ardizain kantuan, adibidez, artzainari galdetzen dio: Kaixo ardizain, Zer esaten dizu haizeak? Artzainak dio haizea dela eta igaro egiten dela, eta besteak esaten dio: niri hori baino askoz gauza gehiagotaz mintzo zait, eta artzainak esaten dio: ez zenuen inoiz haizea igarotzen aditu. Haizea haizeaz bakarrik mintzo da, eta gezurra da entzun zeniona. Eta gezurra zugan dago. Hori ez zizun haizeak esan, gezurra zugan dago”. 2012ko Oroimenaren oraina diskoko Gu bizi bezainbat kantuan dio ‘Jakiteak ez badu jakiteko balio, hobea da neurtu gabe dirauen bizitza’. Eta hau, bada, makropolitikari egiten zaion kritika bat ere bai. Ez da guztiz intimista eta barrura begirakoa bakarrik. Bada protesta kantu bat ere, hein handi batean. Bada Benitok mundua ulertzen duen modua… Ez dakit Benitok hala esango lukeen, baina da do it your self pixka bat, gizarte horri kritika bat. Eta Pessoaren letratan asko agertzen da hori guztia. Baina Benitok berak hasi zuen bideea lehenago, edo inguruko beste batzuen letretatik, igartzen zen bide hori 1981etik, zeren Benitoren lehenengo kantu intimista Urrundik heldu naiz izango da Juan Antonio Urbeltzen letra duena. ‘Urrundik heldu naiz / luze ibiliz / bidez bide eta bideetako /hautsak garia sortarazi du / ene oinetako behatz artetik’. Hor ageri da bilbide luzea daukan pertsona bat, baina abestiaren amaierak dio: ‘Zilegi bekit adiskide, pentsatzea, esatea. Harek ez du goroldio baizik sortuko gure harrizko buruetan’. Beraz kantu horrekin hasten du jada bide intimistagoa hori, ezta?”

//www.youtube.com/watch?v=NQXu7ej7ekM

“Eta amaiera, amaierako kantua. Benitok ze kanturekin agurtu gaitu 2024an? Ez nabil ezeren bila. ‘Ez nabil ezeren bila, ikasi bainuen oro har bizi dela naraman zoria. Ez nabil ezeren bila, ikasi bainuen naturaren taupadek nautela kolpatzen errukiaren bihotzean. Ez nabil ezeren bila, ikasi bainuen denboraren lanbroak gaindi ibiltzen’. Hau da, ez nabil ezeren bila: bilaketa hori amaitu da. Gaua eta ni kantuan zioen: ‘Zu bezelakoa naiz, oi gaua: basa eta ikaragarria’. Hori jada apaltzen da eta esaten digu ez dabilela ezeren bila, eta musika uzten du, pixka bat poetiko jarriz. Orduan, ondorio nagusi bezala, garai sozio-politikoa aldatzen doan heinean, Benito izan da bere garaiari aurreratuta bizi izan den eta etorkizunean etorriko den horren iragarle ere bai. 1975ean jada protesta kantuak uzten ditu eta beste bide bat hartzen du, eta ikusten zen 1970eko hamarkada amaiera horretan agortu zela protesta kantu hori baina Benito aurreratzen da kantu intimistetan. Benitok, ordea, oso koherentzia handiz emanak ditu aldaketak, bere musika ibilbidean zehar ere bai. Hain zuzen ere, uzteko modua, kantua uzteko modua, letretatik harago joanda, koherentzia handikoa izan da: ez du urtebeteko edo bi urteko bira potente bat egin, Euskal Herriko antzokiak betez, gaur egunean hain ohikoa dena. Gizarteari izkin egin dio, edo are, aurreratu da gertatzen ari den polemikara. Beno, Benitoren kantagintz aldatzen joan da. Kuantifikazioari erreparatuta, orotara 170 kantu sortu baldin baditu Benitok, lehenego aro horretan, 33 kantuetatik 25 dira politikoak edo izenak ere kakotx artean jarri beharrekoak ditu. Gero, tarteko garai horretan, kasi kantu guztiak, 70etik  55 erromantiko kontzeptuan sartu genitzake. Eta gero, amaierako Benito honetan, nahiz eta kantu erromantikoak eta politikoak ere agertzen diren, horiek baino askoz gehiago dira kantu intimistak”.

//www.youtube.com/watch?v=JQL-NJBw6ds

Ane Ablanedo, Benito Lertxundiren inguruan hizketan, Kanterrin. IRAIA ETXEBESTE

Izenburuko Benito hori ez da ausazkoa, gertutasuna agertzen baitu Lertxundi profesionalagoaren aldean. “Benitoren musika entzun eta barrura sartu zitzaidan 13 urte nituela. Bere musikagatik bera ezagutzeko aukera izan nuen, eta geroztik nire ibilbidea markatu du. Nire aita izpirituala da nolabait”.

Azal dezagun abiapuntua. Iruñean jaiotako neska “oso abertzalea” da Ablanedo. “Euskara ez nuen etxetik jaso, eta oroitzen dut besteek espainola deitzen zidatela; nik esaten nien ezetz, euskalduna nintzela ni. 12-13 bat urte nituela hasiko nintzen euskal musika entzuten. Etxean Gorka Knorren disko bat entzuten nuen… Aitari esan eta Iruñeko almazen batzuetara joan ginen diskoren bat erostera. Saltzaileari esan eta hark gomendatu zigun Benitoren Gaueko ele ixilen baladak… Etxera joan eta entzuten hasi nintzen, eta izan zen zerbait oso berezia, gustatzetik areagoko zerbait. Ni rarita samarra nintzen, ordurako heldu samarra. Nire lagunek Europe-eta entzuten zituzten, baina disko hark urradura eragin zidan. Hainbesterainokoa izan zen, pentstau nuela nik Benito ezagutu egin behar nuela”.

Pentsatu eta lortu. 80etako hamarkadaren erdialdea zen; artean ez zegoen ez Internetik, ez sare sozialik, baina Ablanedo moldatu zen Benito Lertxundiren Orioko (Gipuzkoa) helbidea lortzeko. Berriro joan ziren Iruñeko almazen horretara, eta saltzaileak eman zien helbide bat. Eta ez du ahazteko nola ezagutu zuen aurrez aurrekoan: “Nire urtebeteze eguna bazetorren, uztailaren 9a. 8. maila bukatu berritan gurasoek galdetu zidaten ea zer nahi nuen oparitarako, eta nik duda handirik egin gabe erantzun: Benito ezagutzea”. Eta hala, aurrez abisatu gabe, Oriora joan ziren familian: “Gu Mutrikun ginen oporretan. Tinbrea jo genuen baina Benito jada ez zen bizi helbide horretan. Eman ziguten berria ere eta iritsi ginen. Izan zitekeen kaso ez egitea ere, baina oroitzen dut bere arrebak ireki zigula atea. Eta ondo hartu gintuen: Nik ez nuen ikusia ez zuzenean, ez telebistan… hura izan zen lehen enkontrua, bere etxeko egongelan”.

Eta harrez geroztik adiskidetasuna erein zuten Ablanedok eta Lertxundik, Lertxundik eta Ablanedok: “Kontzertuaetara joaten hasi nintzen, eta joaten nintzen Oriora ere berekin hizketaldiak izatera. Izan ere, hiztun ona da Benito, baina baita entzule ona ere. Maisu izateko asmorik izan gabe nire maisua izan da nolabait”.

Diskoen eskaintzetatik hainbat hari

Horra istorio bat polita, berezia, esanguratsua. Eta, esperientzia horretatik abiatuta, gogoetarako bidea ez ezik, baita autoritate molde bat ere. Ablanedok diskurtso bat eraiki baitu Lertxundiren ibilbidearen zein figuraren inguruan, baita modu originalean eraiki ere. Lertxundik egindako disko eskaintzak baliatu ditu haren ingurukoak azaltzeko eta josteko. “Azken urteetan eskaintza soilagoak eta arruntagoak egin izan ditu, baina hasieratan oso bereziak egiten zituen, poetikoak, eta asko esaten zuten bere izaeraz, pentsatzeko moduaz eta abar”.

Emozioak arrazionalizatzea zaila izaten da, baina ahalegin hori egin du Ablanedok diskoetako eskaintzetatik abiatuta.

-”Herri zahar honen oihua izan dezazula lagun” (…eta maita herria, üken dezadan plazera, 1975)

Eskaintza horretatik “herria” hitza nabarmentzen du oroz gain Ablanedok: “Tamalez geroz eta gutxiago erabiltzen da herria hitza; erabiltzen da gizarte hitza, eta ez da kasualitatea, ez da neutroa. Benitok herriaren mina adierazten du, hor dago oihua ere”. Herriari buruz hitz egiten du Lertxundik bai disko horretan eta baita bere jardunetan ere, eta “herriari buruz hitz egitea da tradizioari buruz hitz egitea”, Ablanedoren esanetan: “Ez dut esaten dena tradizionala denik bere kantutegian, baina parte handi bat herri honen lurrean, historian eta tradizioan oinarritua da. Tradizioa landu du, baina beti berri den tradizioa, ez da inoiz folklorismoan erori, nahiz eta folklorea landu duen.” Ablanedoren ustean “aitzindaria” izan da Lertxundi gauza askotan: “Nafarroako Estatuaz aritu da, esaterako, Altabizkar / Itzaltzuko bardoari (1981) diskoan. Eta Nafarroako Gorteen Ereserkia jasotzen du diskoko lehen kantuan, Altabizkarko kantua-n. Gero sortzen dira eztabaidak zer kantuk behar lukeen Euskal Herriaren ereserkia. Nola zer ereserki, badugu eta. Tradizioari eta herriari ez dio etnizismo kutsua eman, egin du modu naturalean, landu du tradizioa politikoki eta herrigintzatik”.

“Tradizioari eta herriari ez dio etnizismo kutsua eman, egin du modu naturalean, landu du tradizioa politikoki eta herrigintzatik”

Eta tradizioa landu du aldiro berrituz. “Benitok tradizioa asko landu du, baina berritu du eta gaurko egunera ekarri du. Aztertu behar da zenbaterainokoa den fenomeno soziologikoa, egon baita 60 urtez kantuan, eta ez hori bakarrik, aritu da gelditu gabe oholtzatik oholtzara, diskoak ateratzen eta abar, orain utzi dion arte. Beti izan da berria bere emaria, ez du nostalgiatik egin, nahiz eta jendea joan den bere kontzertuertara horren bila ere. Eta hori dena gurea bezalako herri zapaldu batean. Oso garbi izan du non egon, non ez egon. Euskal Herrian egin du bere ibilbidea, apenas aritu den hemendik kanpo. Ezta Boiseko jaialdian ere (AEB). Bere kosmogonia Euskal Herrikoa izan du erabat”.

Indargune nagusi bat izan du Lertxundik, Ablanedok azaldu duenez. “Herriaren taupada, herriaren bihozkada oso ondo kaptatzen du, herriari oihartzun egiten dio, herriaren tradizioa egin du bere, herri oso bat eraman izan du bere kantuetan”.

//www.youtube.com/watch?v=KKmkNbJGv2Q

-”Askatasunaren semeen paradisua amesten” (Zuberoa / Askatasunaren semeei, 1977)

Askatasuna kontzeptu giltzarria da Benito Lertxundiren ibilbidean eta pentsamenduan: “Bere ipar-orratza da, emantzipatua izatea, burua aske izatea. Nahi du jende burugaina, bere kabuz pentsatzen duena, nahi du herri bat librea. Askatasun indibiduala eta kolektiboa lehenesten ditu”. Ablanedok oroitzen du Lertxundi ezagutu zuenean hark asko hitz egiten ziola askatasunaren inguruan: “Nik ez nuen ulertzen orduan ia ezer, 15 urte inguru nituen-eta. ‘Eta hori nola egiten da?’ galdetzen nion, eta berak erantzun: ‘Nik esaten badizut, ez da askea izango’”. Askatasuna da “printzipio gorena” Benitorentzat. “Noski maite duela herriak bera maitatzea. Afektua behar du dudarik gabe, nahiz eta egia den sarri ez dela kontziente zer nolako eragina izan duen. Baina orohar, onerako zein txarrerako, oso bere kasara ibiltzea gustatzen zaio. Ez ditu modak sekula ere jarraitu. Oso leiala izan zaio barrutik atera zaionari, asmatu edo ez. Bere barrenetik dariona ateratzen du, eta hori da arrazoi handi bat jendearengana iristeko”.

-”Zenbat ginen galdetzen nuen garai haietan, gaur zenbat ote garen galdetzen dut” (Egia / Egunsentia / Zenbat gera / Loretxoa, 1967)

Institutuko lagun batek eman zion Ablanedori Egia / Egunsentia / zenbat gera / Loretxoa disko txikia, eta Lertxundik sinatu zionean bazekarren jada galdera hori: “Zenbat gera?”.

“Benito oso pertsona politikoa da, ezagutu dudan politikoena. Kezka handia du herriaren politikaz, zalantzez eta abar. Historikoki zalantza izan da Benito Lertxundiren kantuak politikoak diren ala ez. Oraintsu, Xamar idazlearekin aurkezpen bat egiten ari nintzela, galdera hori bota zidan: ‘Aizu, zuk uste duzu Benito politikoa dela?’. Zer pentsatua eman zidan. Eta gogoeta eragin. Gaizki deituriko Trantsizio garai horretan, denak hartu zuen tonu panfletarioa, baita musikak ere. Berak ez zuen hor egon nahi, eta egon zen garai bat txistu egin ziotena ere. Bera aparte geratu zen, garbi zuen non egon nahi zuen eta non ez. Bere kantuetan ez zegoen kontsignarik, berak sotilki egiten zuen. Gutxi batzuk badaude hertsiki politikoak, adibidez, Otzandu herrian (Ospakizun gauean, 2018); bakearen inguruan ere baditu pare bat kantu…”. Eta Lertxundiren aldaera politikoak lotura handia du “lurraldetasunaren” ikuspegiarekin ere: “Gure herriko probintzia guztiei kantatu die. Gure herriaren ekialdeari kantatzen eta begiratzen dio. Eta horretan lagun izan zituen, batez ere Urbeltz (Juan Antonio) koreografoa, Irigarai (Jose Anjel) poeta eta letragilea. Benito dator protesta kantutik, baina Ez Dok Amairu aurrerakoia da, ideologikoki potentea. Nafarroaren usain hori hartzen dute eta Ekialdea euskalduntasunaren parte egiten dute. Historia poetizatu du Benitok, historia ekarri du, kantu epiko eta narratiboak egin ditu, baina folkorizazio eta historizismo hutsean erori gabe. Alegia kultura nazional bat ekarri du, estetikaren ikuspegi zorrotz batekin, Gartxot, Kanpion…”

//www.youtube.com/watch?v=VZEo42eaWsg

-”Ezazula uka inoiz zure izatea” (Altabizkar / Itzaltzuko badoari, 1981)

“Benito ez da inoiz izan dogmazalea. Baina izan da maisua maisu izan gabe. Ez da konbentzio sozialek baldintzatutako pertsona eta kantaria. ‘Zuk egin zurea, eta hortik aterako dira gauza politak’. Norbere gidari bakarra. Hori ez da erraza. Nahi izaten dugu maisu bat aukeratu eta esan diezagula zer egin; arauak jarraitzea. Baina berak pertsona libreak nahi ditu. Jende emantzipatua nahi du”.

-”Gaueko ele ixilak baino ixilago den egia ez dut kontatu ahal izan” (Gaueko ele ixilen baladak, 1985)

“Benitok transmititu nahi du bere egia. Transmititu nahi du artean zein garrantzitsua den zure egia transmititzea. Zerbait aportatzekotan, izan dadila zure erraietatik ateratzen den egia”.

-”Atximur bat zure adimenari, ixiltasuna fereka dezan” (Pazko gaierdi ondua, 1989)

-“Edertasuna arriskuan dagoen garai hauetan, merezi luke izatearen mugagabean galtzea” (Mauleko bidean, 1987)

“Benitoren jardunaren diskurtsoa ez da bai ala ez, beti eramaten zaitu areago. Galdera propioak egitera eramaten zaitu, eta edertasunaren estetika oso zaindua du, ez da batere konformaerraza. Berak dio perfekzionista fama duela baina egiazki txapuzeroa dela. Behin kontzertu txar bat eman eta esan zuen: ‘Nik etorri diren guztiei dirua itzuliko nieke’. Baina, perfekzionista da bai. Espainian ez du askotan jo, baina behin deitu zioten Murtziatik eta baiezkoa eman zuen. Pentsatu zuen oholtzaren gainean norbaitek itzuli behar zituela gaztelaniara bere letrak eta niri egin zidan proposamena. Entseguak egiten nituen eta beti esaten zidan ez zitzaiola gustatzen, baina ez zidan esaten zergatik. Azkenean egin genuen eta ondo atera zen, baina gaizki pasatu nuen. Batetik, ohorea izan zen bere taldeko sentitzea baina bestetik…”.

-“Oro laño mee batek estaltzen zuen gure Herria” (Oro laño mee batek…, 1974)

Benito Lertxundiren musikak badu oso ahaire berezi bat, aura propio bat, Ablanedok dioenez: “Izpiritualtasun bat, atmosfera konkretu bat, orkestra aireak, instrumentazio handiak. Izpirualtasun pagano bat, oso karakteristikoa da hori, eta bereziki nabarmentzen da Benitoren ahotsa. Eta ahots oso desberdinak izan ditu bere ibilbidean, agudoagoa, epikoagoa, cohendarra, sarkorra… Karisma du bere ahotsak eta karisma du bere musikak ere. Zuberoa diskoa majikoa da, abdidez, oso atabikoa. Horrez gain, Benitok bidaiatu izan du: Mediterraneoa, Grezia, Bretainia, Irlanda… eta ekarri ditu musika horiek ere, eta hortik ere badatoz atmosfera bereziak.

//www.youtube.com/watch?v=_GzCVtRful8

Ablanedoren azken ohar batzuk

• Benito letragilea bera oso librea izan da idazten. Nahiz eta bakarren batek esan letra ez zuela gustukoa, berak oso argi izan du zer idatzi nahi izan duen.
• Intelektualitatea ez du batere gustuko. Izan ditu egile gustukoak; beti alboan Irigarai eta Urbeltz, eta Etxahun Iruri eta puntu goren batean Xalbador. Baina baita Jon Maia, Pako Aristi eta jakina, azken urte luzeetan Fernando Pessoa. Baina berak maila berean jartzen ditu Pessoa irakurtzea eta pilota partida bat ikustea.
• Bere erara ibiltzea gustatzen zaio eta ez da posea, askotan ez da kontziente zein eragin duen. Noizbait esan izan du oharkabean hiltzea gustatuko litzaiokeela. Esan izan du gustatuko litzaiokeela norbaitek Olatzi (emazteari) kalean galdetzea “non da ba Benito?”, eta hark erantzutea: “Ah, hil zen, duela bizpahiru urte”.
• Hunkidura uneak asko izan dira Benitoren ibilbidean baina bat nabarmentzearren, Tolosan (Gipzukoa) bertako haurrek egindako omenalditxoa, 2013ko Kilometroak batzuk zirela-eta. Orduan oholtzan zela esan zuen: “Oholtza hauen gainean borrokan jarraitzeko gogorik ez banu, lasai joan naiteke”.
• Eta, orain bai, orain utzi ditu oholtzak, baina kantu eder batzuk utzita, opari modura.

//www.youtube.com/watch?v=2VFKfA8Xe24

Madril, Bartzelona, Paris, eta, segituan, Lisboara bidean jarriko da —elkarrizketa egin eta bi egunera eman zuen kontzertua han; herenegun—. Bitartean, Oria ibaiaren abaroan, Villabonako (Gipuzkoa) Aljibea kultur zentroan egin du geldialditxoa Ana Arsuagak, Verde Prato izen artistikoz ezagun den musikariak (Tolosa, Gipuzkoa, 1994). Solasaldia izateaz gain, bi pieza eskaintzekoa baita ur depositua izan zeneko kulturgunean. Ohikoa den bezala, bakarka emango ditu piezok, BERRIArentzat eta BADOK atariarentzat opari modura.

Bakarka ari da musikaren ibilian, eta bakarrik igotzen da agertokietara, baina ez dio muzin egiten besteekin lan egiteari ere, kolaborazioak bilatzeari. Bizitza eztia ontzeko, albo-alboan izan du Donnato Dozzy musika ekoizle italiarra, elektronikan aritu eta aditua.

//www.youtube.com/watch?v=wcpcdRmBaE4

Bideoak: BERRIAko ikus-entzunezko taldea.
Azaleko aragzkia: Jon Urbe / FOKU

Prozesua eta diskurtsoa

“Edertasuna zerbait oso sakona da, duintasuna gehitzen baitie lanari eta bizitzari”

Badok-eko elkarrizketa sorta hauetan aurrekoa Saguxar-i egin genion; harekin eman zenuen kontzertua Bilboko Kafe Antzokian. Zer nolako esperientzia izan zen?

Bada, oso ona; nik bere diskoa entzunda neukan eta asko gustatu zizaidan. Nahi nuen bera ezagutzea, niretzat ez delako erraza kontzertu bat ekarrekin egiteko norbait izatea, estiloagatik eta abar; bai neu teloneatzeko, edo alderantiz, nik norbait teloneatzeko, zerbait zentzukoa egiteko. Bera entzutean segituan etorri zitzaidan ideia burura; pilo bat gustatu zitzaidan, ondo ikusten nuen elkarrekin kontzertua osatzearena, eta esan egin nion. Baiezkoa jaso nuen eta oso gustura biok.

Zuon bion estiloak ez dira berdin-berdinak, baina tempo leun eta geldoak, edertasunaren bilaketak eta egitura etereoek batzen zaituzte?

Bere proposamena neurri batean antzeratsua da. Bera bakarrik azaltzen da agertokian, elektronika erabiltzen du, ambient musikara hurbiltzen da baita ezta? Interesgarria irudi zitzaidan hasieratik, erritmo aldetik bazegoelako zerbait antzekoa…

Aljibe kulturgune honetan gortinen atzetik sartzen den argi leun berberak laztantzen du disko osoa.

Diskoan badaude gauza ilunxeagoak ere, baina badago zerbait ezinbestean Italiarekin lotzen duena, hango argiarekin, estetikarekin, eta goxotasun horrekin. Donnato Dozzy ekoizleak zerikusi zuzena izan du horretan: bera teknotik dator, tekno oso tribal batetik, loop-ak erabiliz eta abar. Elektronika eta ambient musikan dabil orain. Uste dut ahalegin handia egin duela nire musikara moldatzeko, eta bere alderik leunena atera duela. Uste dut igartzen dela hori.

Goxotasun eta argitasun horretara iristeko, lan bat egin beharra izan duzu?

Bai, prozesu bat izan da. Ez dakit lan bat egin dudan zentzu hertsian; barneko mugimendu bat da, edo barrenak eskatzen didana akaso, ez baita lan bat berez, baizik eta barne behar hori gorpuztea, teknika nahikoa izatea behar hori gorpuzteko. Eta teknikaren aldetik, noski, beti ari naiz asko ikasten; proiektuarekin zertara iritsi nahi nuen ez nekien ia-ia; bide asko daukat egiteko oraindik.

Orain garbiago duzu nora iritsi nahi duzun?

Bai, hain zuzen ere, proiektu hau gauzatzera, eta hori jada gertatzen ari da. Eta nik bakarrik gauzatzera, eta pertsonalki eta profesionalki teknika asko ikastera. Azkenaldian elektronikan ari naiz sakontzen, baina gitarra ere ari naiz ikasten. Ikasketa hauek guztiek asko aberasten dute nire bizitza eta nire lana artista bezala. Hori da lehenengo helburua, artea egiten saiatzea, eta neure buruarekin debatea izatea, neure piezekin murgilduta ibiltzea, galderak eginez, eta hausnartzen ari naizen gaien inguruan aritzea, eta ikustea horren arabera nola hartzen duten forma bat edo beste nire emaitza musikalek. Beste helburu oso garrantzitsu bat izango litzateke honetaz bizi ahal izatea eta prekaritate txikiagoa izatea nire bizitzan.

Feminismoak eman dizkizu tresnak argitasun eta baretasun horretara iristeko?

Bai, eta lehen-lehenik ahalduntzeko. Zeure buruari sinesgarritasuna emateko, bai profesional bezala eta baita musikari bezala ere; feminismorik gabe, nik ez neukake botere edo indar hori neure burua hain serio hartzeko, zerbait neuk bakarrik egiteko, eta benetan balio bat emateko horri, eszenatokira bakarrik ateratzeko. Feminismoaren eskutik joan naiz gauzak ikasten. Neuk horrela sentitzen dut behintzat, teoria feministatik eta kritika bat egitetik ikasi dudala, bai nire bizitzari buruz, eta baita sistema honi buruz ere. Feminismoak horretan lagundu dit eta laguntzen dit egunero.

Erlazionatuta

• «Minimala izatea nire mugak aprobetxatzea ere bada»
• Lagunen eta kanten bideak

Baita eszenaratzean ere; eszenaratzea asko zaintzen duzu.

Bai, niretzat oso ariketa potentea da: eszenatokira neu bakarrik ateratzea, baina baita horrek atzean daraman lan konkretu hori ere. Nik bakarrik konposatzea, erabaki guztiak nik hartzea. Oso berezia eta aberatsa da hori guztia. Bakoitzak du bere bidea; nik hori egin behar izan dut jakiteko lehenik eta behin zer nahi dudan. Hasieran lagun musikari mutil asko neuzkan inguruan, eta haien eraginak pisu handiegia zuen nigan. Haiek asko zekiten, eta ikasten nuen, jakina; erreferente asko zituzten, eta nik jarraitu egiten nien, baina berez ez ziren nire erreferenteak edo nire gustukoak, edo nire gustuen adierazgarri. Erreferentzia horiek, gitarra horiek guztiak, ez dakit… Pixkanaka egin dut bidea aukera hori izateko, ikusteko zer nahi dudan musikari bezala ere, zer gauzak erakartzen nauten…

“Feminismorik gabe, nik ez neukake botere edo indar hori neure burua hain serio hartzeko, zerbait neuk bakarrik egiteko”

Esan liteke nolabait gainerakoen iritzi horietaz liberatu zarela?

Bai, bai, baina ez txarrak zirelako, baizik eta ez zirelako nireak, eta… Nik uste dut, alde horretatik, Do It Yourself filosofia hori garrantzitsua dela. Alegia, ez dela bakarrik erabaki bat, baizik eta daukazunarekin erabakitzea. Alde horretatik gutxi neukan, teknika gutxi, baliabide gutxi, eta, bai, ideia gutxi ere bai, neure buruari buruz, eta musikari buruz, eta, orduan, hortik abiatzea oso polita izan da niretzat. Esatea: «Orain ez dut entzungo mutil horiek guztiek entzuten dutena, eta entzungo dut gehiago, ba, ez dakit, erreferentzia femenino gehiago, gehiago erakartzen nautenak, eta gertuago dauzkadanak, nolabait».

Arte Ederren Ikasketetatik zatoz: arteak tresnak eman dizkizu zure diskurtso propioa eratzeko musikan?

Nik uste baietz: nik hezkuntza artistiko bat izan dut, eta esperientzia jakin bat lan horretan. Eta musikara oso antzeratsu hurbiltzen naiz. Pianoa ere ikasi nuen txikitan, akademia batean, teoria musikala eta abarrak. Uste dut arteak beste baliabide batzuk eman dizkidala, abstraktuagoak, teoria musikal hain zehatzetatik abiatu gabe, baina nolabait teknika ere badirenak. Forma jakin bat bilatu behar duzu, estruktura bat, harmoniak, kontrastea; hori dena, azkenean, berdintsua da… zure sentsibilitatea eta zure buruan dauden gaiak lantzeko forma artistiko bat ematea da kontua.

Artean edertasunaren bilaketa izaten da leitmotiv ohiko bat, baina edertasun desberdinak egon daitezke… Zurea?

Gogoratzen naiz Arte Ederrak ikasten ari nintzela edertasunarena gainditua zegoen zerbait bezala lantzen zutela irakasle askok; zerbait friboloa edo, are, zentzurik txarrenean erromantikoa izango balitz bezala edertasunaren bilaketa edo ikerketa. Eta, aldiz, neuk distantzia bat hartu nuenean bai musikan gizonezko lagun horiengandik, eta baita artean ere Bilboko girotik, artista eta irakasleengandik, gai izan nintzen nire bilaketa propioak egiteko eta definitzeko. Niretzat, edertasuna bada zerbait oso sakona, eta, noski, bakoitzak bere bizitzara eta bilaketa filosofikoetara eraman dezakeena. Niretzat oso garrantzitsua da, duintasuna gehitzen baitie lanari eta bizitzari.

“Niretzat, edertasuna zerbait oso sakona da, eta, noski, bakoitzak bere bizitzara eta bilaketa filosofikoetara eraman dezakeena”

Zeuk pintura landu izan duzu. Eta, era berean, kontzeptualizazioaren aroa ezagutu duzu arte garaikidean. Musikan ere bi esparru horiek bereiz daitezke, eskulanarena eta kontzeptualizazioarena?

Bai, kontzeptua bera baino gehiago, nik zentzua planteatzen dut, lanak izan behar duela zentzu bat, zeure buruari galdetzea zer ari zaren adierazten egiten duzun horrekin. Galdera horiek guztiak garrantzitsuak iruditzen zaizkit sortzaile bezala, eta kontuan hartu beharrekoak. Zer ari zaren esaten osotasunean, kantuekin, eszenaratzearekin, guztiarekin. Sarri esaten didate: «Nola zaintzen duzun eszenaratzea, jantziak eta abar». Eta pentsatzen dut atzean beti dagoela erabaki bat. Esan nahi dut: erabaki gabe ere zerbait erakusten ari zara, eta hori guztia ikusi eta entzuten du jendeak zure musika entzuten duenean; alde horretatik, erabaki bat da guztia, eta akaso Arte Ederretatik etortzeak errazten dit hori guztia.

Euskal musiketan, kontzeptu bat kontuan hartu eta lantzearen falta sumatzen duzu?

Tira, egia da aldi berean iruditzen zaidala euskal musikaren esparru batean behintzat badagoela musikarekiko zera oso puru bat, eta hori ere ederra iruditzen zait. Esan nahi dut musikarekiko errespetu oso handi bat igartzen dudala esparru batzuetan. Eta hori ere gustatzen zait. Adibidez, jantziei erreparatuta, norbait joatea bere jeansekin bakarrik, eta errespetatzen du erabat; bakarrik esaten dut hori ere erabaki bat dela, ez?

Esan izan duzunez, undergroundean dabiltzan musikari eta taldeek eta hainbesteko fokurik ez dutenek euskal musikaren mainstream-era iristeko aukera gehiago izatearen falta sumatzen duzu… Zer dago ideia horren atzean?

Bada… betikoa, beste eremu askotan gertatzen dena: aniztasun falta. Euskal Herrian musika asko eta oso interesgarria egiten da betidanik, eta, zoritxarrez, publiko orokorrera iristen diren gauzak lau estilotakoak dira. Estiloak, agian, joan daitezke aldatzen pixkanaka, baina beti dira lau, ez? Zentzu horretan esaten dut hori; artearen zentzua azkenean, aniztasuna da, ez? Bakoitzak izatea bere erreferenteak, elkarren oso desberdinak: horretan datza artea.

Baten batek argudiatuko luke euskal komunitatea, euskal kultura, txikia edo murriztua dela eta denontzako lekurik ez dagoela mainstream horretan…

Bueno, ez dut uste hori horrela denik; ez da erabaki inuzente bat. Irrati formuletan, hedabideetan beti estilo berak eta artista berak azaltzea ez da inuzentea, ez? Horrek guztiak, gainera, badauka zerikusi zuzena prekaritatearekin eta musikari askoren baliabide faltarekin; orduan, tira, gauza serioa da…

Aitzitik, gaur egun zenbaitek kritikatzen du musikaren espektakulariazioa, areto handiak betetzea, agurrak eta itzulerak baliatzea, homologazioa kanpoan bilatzea…

Tira, niri iruditzen zait ez dela garrantzitsua zenbat pertsona joaten den zure kontzertuetara edo zenbat estadio betetzen dituzun edo ez dituzun; benetan garrantzitsua artea da. Kurtsia da esatea ere, baina benetan garrantzitsua dena da gizakioi iristen zaiguna, eta hor txertatua geratuko dena da musika horrek hunkitu egin zaituela, zerbait esan dizula eta hor dagoela zurekin adiskide bezala, zure bizitzan. Estadioen edo espektakularizazioaren kontuari dagokionez, gehiago interesatzen zait hausnartzea zergatik iristen diren batzuk lehen lerrora gure egunerokoan, edo zergatik iristen diren batzuk albistegietara, edo zergatik iristen diren estilo jakin batzuk, eta, tira, zer esan nahi duen horrek euskal kulturari buruz: guk asko maite dugu gure kultura, baina, aldi berean, ez daukagu autokritikarik, ez kulturarekin, ez komunikabideekin. Zer ari garen benetan balioesten eta zer ez; interesgarria da horri buruz hausnartzea.

//www.youtube.com/watch?v=p-vrB_LJx_g

Ez dut behar kantua, zuzenean.

Diskoaren oihartzunak

“Beti gustatu izan zait gauza zaurgarri eta delikatu batetik gauza erradikalak sortzea”

Haizearen soinua, urarena, eta emeki dator musika Zerua lehenengo piezan. Naturaren eta musikaren arteko harmonia nola bizi duzu?

Nik uste dut natura beti egon dela presente nire musikan eta hitzetan, eta musa bat bezala, beste gai batzuekin batera. Oso gai interesgarria iruditzen zait baita inspiratzeko eta bizitzari buruz hitz egiteko ere.

Naturak badu bere musika ere…

Bai: beste erritmo bat dauka; ezin duzu aurreikusi zer soinu entzungo den. Alde horretatik, oso inspiragarria gertatzen zait.

Naturarekin lotutako elementu asko darabiltzazu diskoan: eguzkia, zerua…

Bai, eta itsasoa: egunerokoan hor dauden elementuak dira. Nahi nuen halako hedonismo bat azaltzea eta niretzako erraza da naturara jotzea. Azken batean, Tolosan bizi naiz, eta mendira asko joaten naiz. Eskura samar ditudan elementuekin zerbait idaztea da kontua.

Bizitza eztia izenburuakezinbestean dakar Federico Felliniren La dolce vita-ren oihartzuna. Ez da diskoak Italiarekin duen harreman bakarra…

Bai, diskoa Donnato Dozzy ekoizle italiarrarekin egina dago. Hori da Italiarekin dagoen lehen konexioa, ia dena egin baitut harekin. Erroman grabatu genituen ahots guztiak. Izan nahi nuen harreman estu hori Italiarekin, eta hala borobildu genuen kontua, han grabatuz. Ez genekien nola egin zehatz, ze abestiak elkarri pasatzen genizkion, eta askorik pentstau gabe egin genuen, dena oso jarraian. Baina nik uste badagoela, adibidez, Loria abestian Italiako operaren zera bat, erreferente moduan.

Eta Italiako artearen erreferrentziak…

Bai, nik uste hori ere apreziatu daitekeela modu abastraktuagoan, ezta? Nik pinturaren inguruko masterra egin nuenean, Italia zen erreferente gailena: Giotto Di Bondonoren freskoak, eta Frangelico, eta hori guztia, eta koloreak, eta Italiako argi jakin hori, eta baita mistizismoa ere… nik uste hori guztia badagoela hor diskoan, edo diskoaren ariman.

Bizigarritasun bare bat?

Bai, eta Fellini ere badago, jakina, diskoaren iruditeria guztian: bideokliparen eta argazkien estetikan, eta baita Alice Rohhwachere-rena ere ere. Italia hor ere…

Baretasuna eta argitasuna. Baina, era berean, politikoa izateari utzi gabe, adibidez, Bihotz iraultzaileak kantuan. Iraultzak ez du zertan epikoa izan.

Beti gustatu izan zait gauza zaurgarri eta delikatu batetik gauza erradikalak sortzea. Beti interesatu izan zait zaurgarritasun delikatu hori arakatzea. Diskoan badira hiru bat abesti hain intimistak ez direnak eta zerbait politikoagoa adierazten dutenak, edo aldarrikapen jakin batzuk kolektibotasunari erreferentzia eginez. Bai, interesatzen zait hori modu propio batean egitea: nola izan zaitezkeen bortitza beste lengoaia bat erabiliz. Ez bakarrik gauzak apurtuz, baizik eta apurketa ere izan daitekeela ez hain agerikoa, ez?

Ahotsaren lanketa, esaterako, oso nabarmena da Ez dut behar kantuan. Oihartzunak, tonu aldaketak, harmoniak, efektuak…

Bai, ahotsak beti dauka niretzat oso leku garrantzitsua musikan, agian garrantzitsuena, gehien menderatzen dudan instrumentua delako. Eta hor aritu nahi dut ikasten eta arakatzen. Donnatok, nire ahotsa hartu, eta modu desberdinetan lantzen zuen; nik soinu aldetik ezin dut asko arakatu, ez baitakit asko horretaz. Baina interesa badut ikasten jarraitzeko.

Bizitza eztia-k badu halako xumetasun bat; gitarraz hasten da, eta ahotsa eta soinu efektutxo batzuk datoz segidan. Xumetasunean datza bizitza eztia?

Bai, bai, eta, gainera, abesti horrek berez bertsio bat izan behar zuen, baina ez genuen lortu baimena, eta, tira, azkenean pentsatu nuen neuk sortuko nuela abesti bat. Gitarra ikasten ari nintzela sortutako lehena da. Demo bat egin nuen, eta gustatu egin zitzaidan. Beste batzuk alboratu egin genituen, baina hau gustatu zitzaidan. Zerbait oso goxoa geratu da. Amaiera horrek hunkitu egiten nau ni; azken finean, bizitzeko grinari buruzkoa da, niretzat oso berezia da. Zuzenekoetan ere horrekin amaitzen dut.

Nola iritsi zinen Donato ezagutzera?

Lehenengo diskoa grabatu nuenean berak entzun zuen, eta idatzi egin zidan, eta ni flipatzen! Arraioa, bera da oso figura garrantzitsua elektronika alternatiboaren esparruan. Gainera, denbora pasa ahala, harremana sendotu egin da, margolanak erosi dizkit eta abar. Eta, azkenean aurrez aurre kointziditu genuen koinziditu genuen, berak eskatu zuelako nik teloneatzea berak gidatzen duen talde bat: Voices from the Lake. Kontzertua Londresen izan zen. Elkar ezagutu genuen, abestiak hasi nintzaion pasatzen eta konturatu ginen disko oso bat genuela esku artean.

Aipatu duzu koadroak erosi dizkizula; alegia, jarraitzen duzu margotzen?

Bai, baina orain askoz era gutxiago margotzen dut, ez bainaiz iristen denera. Musikari izan ahal izateko beste lan batzuk egin behar izaten ditut eta ez dut denbora margotzeko, artista izateko, ez behintzat modu jarraitu batean. Prekaritatearen ondorioak dira.

//www.youtube.com/watch?v=Fzx0eoxfHd0

Loria kantua, zuzenean, Villabonako Aljibea zentroan.

Ibilbidea eta bilakaera

“Ezin naiz musikatik bizi, eta ez nago gertu ere”

Euskal musikaren tradizio desberdinetatik edaten duzu. Non kokatzen duzu zeure burua? Tradizio horien berrinterpretazioan ala tradizio horien elementuak hartu eta zerbait oso desberdina egitean?

Tradizioaz hitz egiten didatenean eta nire proiektua horrekin lotzen dutenean, hortik kanpo sentitzen naiz, ze, adibidez, folkloretik ez dut instrumenturik hartzen; egia da ahots melodia jakin batzuetan oinarritu izan naizela abesti batzuk sortzeko. Letren gaietan ere badago loturaren bat: natura, familia, harremanak… Asko maite dut euskal kulturaren tradizioa, baina akaso ez da oso literala… Badira folklorea modu literalagoan hartu eta lantzen dutenak, eta oso ondo dago hori ere, Galiziako Bayucak egiten duena, adibidez. Badago gurean ere benetan folka egiten duena, oso ondo egin ere.

Tempo geldoa dute zure musika pieza gehienek. Bada, gaurko azkartasunean, antidoto bat ere?

Bai, izan liteke, baina niretzat oso gauza naturala da. Niretzat lotura handiagoa dauka nire sentsibilitate artistikoarekin; ez da berariaz egiten dudan zerbait. Izan dezake zerikusia lehen aipaturiko gure kulturaren aniztasun faltarekin: popularra bilakatzen den kulturaren aurrean, agian arraroak, ezohikoak edo geldoegiak iruditzen zaizkigu halako proposamenak. Besteak beste, ez delako aukera izaten halakoak entzuteko edo ikusteko, eta garrantzitsua da molde desberdinetako proposamenak lantzea eta ikusi ahal izatea. Horiek ikusteko eta entzuteko aukera izatea. Gizakia ez da gauza bakar bat, eta ez dauka erritmo bakarra. Eta ez du sentitzen gauza bat eta modu bakarrean, baizik eta gauza askotarikoak, eta horretarako aukera eman behar zaio. Pluraltasuna beharrezkoa da horretarako, bizitza askotarikoa baita. Geldotasuna eta delikatua dena ere beharrezkoak dira, eta niri sentsibilitatea hortik ateratzen zait, ziur aski hori dudalako neurezkoa. Baina gero nik intelektualki lan bat egin dut horri duintasuna, balioa eta legitimitatea emateko. Profesionalki.

Euskal musikaren komunitatean non kokatzen duzu zeure burua? Eroso sentitzen zara? Gitarren rockaren eta egun indartuz doan musika urbanoaren aldaera guztien artean badago beste esparru oso plural eta aberats bat…

Bai, ni gustura nago, hasieratik sentitu dudalako onarpen bat, nahiz eta minoritarioa izan. Sentitu dut errespetu bat, interes bat; horretan, uste dut zortekoa naizela. Besteak beste, artetik, musikatik datorren jende horrek ondo hartu nauelako. Baina besteei ere gauza bera opa diet, beren musika entzun dadila, eta ez dadila egon sailkapen hori, musika arraroak eta musika ez-arraroak. Horrek ez baitauka zentzurik.

“Sentitu dut errespetu bat, interes bat; horretan, uste dut zortekoa naizela. Besteak beste, artetik, musikatik datorren jende horrek ondo hartu nauelako”

Zuri gustatuko litzaizuke beste publiko batengana ere iristea?

Noski, eta uste dut historian askotan pasatu dela. Mikel Laboa publiko zabal batera iritsi zen, eta hark egiten zituen gauza asko esperimentalak ziren.

Nola ikusten duzu Euskal Herriko zuzenekoen zirkuitua? Lokal txikiak —aretoak, tabernak, gaztetxeak— eta ertainak urritu egin dira.

Prekaritatearekin zerikusi zuzena du horrek guztiak. Hasieratik onarpena jaso dudan arren, mundu hau gertutik ezagututa bizi ahal izan dut prekaritatearen kontua, musikaren katebegi guztietan, gainera. Ezin naiz musikatik bizi, eta ez nago gertu ere, gastu handia delako, bitartekari asko daudelako eta abar. Eta pentsatzen dut areto txiki eta ertainen kasuan ere beste horrenbestekoa izango dela.

Zerk liluratu zaitu azkenaldian gurean Saguxar-ez gain?

Hegoa Diskak zigiluak ateratzen duen edozer.

]]> https://www.badok.eus/elkarrizketak/asko-maite-dugu-gure-kultura-baina-ez-dugu-autokritikarik/feed/ 0 https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-musika-oso-lotua-dago-nire-ametsetako-irudiekin/ https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-musika-oso-lotua-dago-nire-ametsetako-irudiekin/#comments Wed, 12 Mar 2025 06:55:37 +0000 https://www.badok.eus/?post_type=badok_elkarrizketa&p=46894 Ilunpetatik atera da Ane Segurola (Irun, Gipuzkoa, 1996); ez alferrik, Saguxar du izen artistikoa. Etxeko logelan aritu da lanean denbora luzez, eta emaitza izan da Sei mila urte diskoa, bere eskuz ondua, grabatua eta plazaratua. Iazko diskorik nabarmenenetakoa, berritzaileneetakoa, nahiz eta ilunpe samarrean igaro den orain artean. Ari da argia ikusten dream-pop eta ambient doinuak dakartzan lana, ordea. Bihar Bilboko Kafe Antzokian aurkeztuko du diskoa (21:30eatik aurrera), Verde Prato-ren aurretik. Martxoaren 29an, aldiz, Donostiako Dabadaban ariko da, Joe Crepúsculo eta Marcelo Crimininalen aurretik, aretoaren 11. urteurren festan.

Goiz argitsua da, eta Hendaiako Lanetik Egina Musika Eskolan lortu berri duen entsegu lekuan hartu gaitu Segurolak, bere trasteez inguraturik, leun eta abegikor.

//www.youtube.com/watch?v=EG_otF3oKMY

Bideoa: BERRIAko ikus-entzunezkoen taldea.

Hendaiako musika eskolan gaude; gaur arte ez duzu izan entseatzeko lekurik ere. Hemendik aurrera hau izango duzu. Zer esan nahi du horrek zuretzat?

Niretzat oso garrantzitsua da entsegutoki bat aurkitzea. Eta asko kostatu zait. Irunen behintzat ez dut topatu. Azkenean orain aurkitu dut Hendaian, Lanetik Egina musika eskolan, eta oso pozik nago. Orain artean nire etxean entseatzen nuen. Eta etxean ezin da ondo entseatu. Beti baxu entseatu behar duzu, kaskoak jarrita. Hasi nintzenean konzertuak egiten, konturatu nintzen gauza guztiak ezberdinak direla. Altuan kantatzea eta hori dena, eta nik ez dut horretan inolako esperientziarik. Beraz, toki baten bila nenbilen, indartsu entseatzeko.

Zergatik zailtasun horiek Irunen entsegu lokal bat topatzeko; garesti daude?

Irunen lokal guztiak beteta daudelako. Nire kasuan, hitz egin dut jendearekin, eta nituen baliabideekin ezinezkoa izan zait, dena beteta baitago.

Hala ere, gaur egungo joeratan badago norbere etxean entseatzea, dena etxetik egitea. Eta ez entseatzea soilik, dena bertan egitea ere bai. Erosotasuna eta erraztasuna ematen du. Baina honelako leku bat izatea, bere ekipamenduarekin, eta inguruan jendea izatea, garrantzitsua da zuretzat?

Orain arte, nire etxean egiten dut musika guztia, bakarrik. Eta hori ere gustatzen zait. Nire ordenagailuarekin ibiltzea. Saltseatzea, ikastea eta musika egitea. Baina orain diskoa atera dut eta zuzenekoak prestatu behar ditut, eta honelako tokiek errazten dituzte gauzak.

Eta komunitatea izatea ere eskertzen da. Ez egotea zu bakarrik etxean. Zenbait gauza jende artean egin behar da, baita jende artean entseatu ere. Jende artean egotea ere sentitu egin behar da.

Orain diskoa atera duzu, baina orain artean zein harreman izan duzu musikarekin? Haurra zinela nola harremandu zinen musikarekin?

Nire bizitzan beti egon da musika, oso txikitatik izan dut harremana musikarekin. Irungo Musika Kontserbatorioan izan nintzen ikasten, baina beste jende askok bezala utzi egin nuen, ze tira, umetan ez nuen inolako fundamenturik; biolina jotzen nuen, baina etxean ez nuen entseatzen, eta gero errietak eta jasotzen nituen, eta tira, utzi egin nuen, eta urte batzuetara damutu egin nintzen, berriro piztu baizitzaidan musikaren zera hori, pasioa eta interesa. Orduan sartu nintzen Irungo Eskola Music-en, eta baxua jotzen hasi nintzen; hura ere utzi egin nuen. Gero gitarrarekin hasi nintzen, eta gitarra akustiko bat ere erosi nuen, eta hasi nintzen neure kabuz akordeak-eta ikasten. Denbora-pasa bat zen, hobby bat, eta aldian behin jotzen nuen. Mugarria izan zen pandemia baino lehenxeago gitarra elektrikoa erostea eta hasi nintzen pedalen munduan arakatzen, oso aberasgarria izan zen. Musika mota asko entzuten nuen, baina batez ere orduan hasi nintzen dream-popa, shoegazea eta hori dena entzuten. Hasi nintzen pedalak erosten wallapopen. Gainera, gogoratzen naiz une horretan lan oso egokia nuela, ordu asko pasatzen nituen ezer egin gabe, eta beti nengoen sakelakoan pedalak begiratzen, preziorik merkeenean. Geroztik ibil naiz saltseatzen, efektuak probatzen, soinuak bilatzen. Hortik deskargatu nuen ordenagailutik programa bat eta pixkanaka musika egiten ere hasi nintzen.

Musika eskolarena aipatu duzu. Hasi eta utzi, musikari askori gertatu izan zaiena. Halare, horrek zerbait eman dizu gerora? Utzi dizu zerbait?

Bai, bai, hori nabaritzen da pilo bat. Nik utzi nuen Kontserbatorioa nahiko gaztea nintzela. Eta igual zuk uste duzu ez duzula ezer ikasi, baina ez da egia. Gero hasi nintzenean abestiak egiten, asko eskertu nuen solfeoko oinarri hori izatea. Nik ez dakit musikaz pilo bat., baina badut ezagutza hori errazten duena asko gauzak egin ahal izatea, konposatzerako orduan, batez ere.

Bestalde, Irun beti izan da musika mugimendu dezentekoa izan duena, Mosku auzoan eta inguruetan, 80ko hamarkadatik aurrera, Kortatu, Negu Gorriak, Lisabö eta abarrak. Zu beste belaunaldi batekoa zara. Urrun gelditzen zaizu hori guztia? Jaso duzu zerbait?

Bai, zerbait iritsi zait, nire musika beste rollo batekoa izanagatik. Nik neuk ere izan nuen fase bat Kortatu eta Negu Gorriak eta hori guztia asko entzuten nuela. Eta Moskun asko ibili izan naiz. Egia da gero kanpora joan nintzela ikastera, Bartzelonara, eta pixka bat deskonektatu nuen Irungo girotik. Beste interes batzuk piztu zitzaizkidan, eta beste giro batzuetan mugitu izan naiz. Baina, bai, azkenean, Irunen bizi izan naiz beti eta horrelako eraginak ere jaso ditut.

“[pandemian] Hasi nintzen pedalak erosten wallapopen, eta saltseatzen, eta pixkana musika sortzenhasi nintzen, diskoa egin dudan arte”

Noiz bihurtu zen Ane Saguxar?

Noiz pentsatu nuen izena edo noiz hasi nintzen egiten musika Saguxar modura?

Izen artistiko hori noiz datorkizu burura?

Identifikatuta sentitzen naiz saguzarraren figurarekin, baina lehenengo diskoa egin nuen eta gero okurritu zitzaidan izen artistiko hori. Diskoak bazuen izena, kantu guztiek bazuten izena, eta neuk ez ez neukan izen artistikorik artean. Ez nekien zer izen erabili. Buelta asko eman diot izenari. Gauza asko gururatzen zitzaizkidan, baina inoiz ez nintzen erabat identifikatuta sentitzen. Eta azkenean… Saguxar azaldu zen.

Zergatik konbentzitu zintuen?

Badaude hainbat faktore. Alde batetik sentitzen naiz nahiko identifikatua saguzarraren irudiarekin. Orain harte behintzat pixka bat ilunetan egon naiz, nire etxean lanean, nire gauzak egiten. Inori ere ezer erakutsi gabe. Gainera, saguzarrak soinuaren bitartez gidatzen dira, eta guztiaz aparte, nire lagunek beti deitu izan didate Sagu. Hori da nire lagunen artean dudan ezizena. Pentsatu nuen azken batean sagu izaten jarraitzea, baina zerbait falta zitzaion. Eta pentsatu nuen saguxar izan zitekeela. Zahar hori gehituta heldutasun pixka bat gehitzen diola. Ez dakit, xarma pixka bat ikusi nion hitzari berari.

Zure musikak gauarekin konplizitate handiagoa dauka egunarekin baino?

Bai, agian bai. Jende askok esan dit, adibidez, gauean entzuteko nire musika oso egokia dela, oso lasaia delako. Musika egiten dudanean nire prozesua izaten da irudimenean ikusten ditudan gauzak soinuen bitartez errepresentatzen saiatzea. Orduan, nik uste dut, nire buruan ikusten ditudan irudi asko gauez ikusten ditudala.

Sehaska kantu garaikideak izan daitezke…

[irribarrez] Bai, jende askok esaten dit hori. Eta dream-popa hori ere bada. Nik nire buruan imaginatzen ditudan gauzak eta eszenarioak gau-girokoak dira. Niri gustatzen zait asko fantasia, adibidez, zientzia fiktzioa. Eta horrelako paisaiak, ametsetan ikusten dituzun bezalakoak, paisaia onirikoak. Nire musika oso lotuta dago ametsekin, irudi mota horiekin, bai.

Bitxikeria bat. Mursego ezagutzen duzu?

Ezagutzen dut, bai. eta uste dut Mursego izenak ere saguzar esan nahi duela portugesez; lagun batek esan zidan, nik ez nekien.

Ane Segurola Saguxar musikaria, Hendaiako bere entsegu lokalean. GUILLAUME FAUVEAU

Âtsedenaldia hartu, batzuk kafetara jo, eta Saguxarrek probestu du pare bat kantu entseatzeko: Magma geldo hoztu da eta Behin.

Zergatik ez zenien etxekoei esan disko bat egin eta grabatu zenuela zueure kabuz eta etxeaan?

Ez etxean ezta etxetik kanpo ere ez nuen kontatu, lotsa ematen zidalako, niretzat ia pausu handia zen musika plataformetara igotzea eta instagram kontuan berri ematea. Inori ez nion esan disko bat egiten ari nintzela, bakarrik Marta Carmonarekin (azala egin zuen artista) partekatu nuen. Niretzat sortutako musika oso pertsonala zen eta nahiko isilkorra naiz, horregatik kanpoko mundura eramatea poliki-poliki eta promo askorik gabe egin dudan prozesu bat da. Kostatu egin zait eta kostatzen zait oraindik mundura irekitzea.

“Nik neuk ere izan nuen fase bat Kortatu eta Negu Gorriak eta hori guztia asko entzuten nuela. Eta Moskun asko ibili izan naiz. Egia da gero nik kanpora ikastera joan nintzela, Bartzelonara eta pixka bat deskonektatu nuen Irungo girotik. Beste interes batzuk piztu zitzaizkidan eta bestegiro batzuetan mugitu izan naiz”

Diskoa Agerkunde bat instrumentalarekin edo intro modukoarekin hasten da. Eta zurea ere misteriozko agerkunde moduko bat izan da. Eta bigarren kantua, Behin, oker ez banaiz lehenengoaren segida bat da, nota berdinekin edo antzeko tonuarekin hasten duzu. Zergatik lotura hori, eta bestetik, misterioa aipatu dugunez: Zuretzat musika misterioa ere bada?

Lehenengo galdera erantzunez. Agerkunde bat eta Behin dira kantu bakar bat. Gainera, disko honetan dagoen kanturik zaharrena da, lehena egin nuena. Lagun batek utzi zidan Mikrokorg sintetizadore bat, pandemian konfinatuta nengoela hasi nintzen harekin saltseatzen. Sortu nuen kantu hau. Niretzat kantu bakarra da berez, baina azkenean erabaki nuen diskoan bi zatitan banatzea. Justu mozten da erritmoa igotzen denean eta hori jada da Behin, baina niretzat kantu oso bat da.

Bestea, misterioarena…

Bai, musikak niretzat misterioarekin lotura oso indartsua du. Musikak, era batean edo bestean, erantzunak eman ez dakit, baina ukitzen ditu igual beste lengoaia edo pentsamendu batzuk ukitu ezin dituzten gauza batzuk. Akaso ezin ditugu ondo ulertu, baina abesti bat entzuten duzunean ulertzen duzu. Eta ez dakigu ondo zer den. Baina misterioarekin lotuta dator, ezta?

Agerkunde moduko bat izan da zurea ere; dena egin duzu zure kabuz eta bakarka, gainera zer eta dream-popa eta euskaraz, eta ambienta ere bai. Nondik erreferenteak?

Nire erreferenteak asko dira. Gehien entzuten dudan musika beste hizkuntzatan entzuten dut, inglesez, batez ere. Denetarik entzuten dut, noski. Baina adibidez asko gustatzen zait niri dream-popa, ambienta, elektronikoa eta horrelakoak. Eta asko gustatzen zait, adibidez, dream poparen arloan Cocteau Twins eta halakoak. Eta baita, ildo horretako popa… Beti aipatzen dut erreferentzia handi gisa Enya adibidez. Ze… Enya izan da erreferente handiena zentzu askotan, baita horrelako soinuetan ere. Niri asko gustatzen zait reverb-a, bai instrumentuetan eta baita ahotsean ere. Hark sortzen duen giro etereo hori imitatzen saiatu nintzen. Esan dut, ambienta asko gustatzen zait. Eta batez ere ehundura txikiak abestietan sartzen direnean, soinu bereziak… Soinu bereziak bilatzea eta hori dena. Eta bueno, azkenean nire musika sortu dut bide horretatik. Niretzat reverb-a da gauzarik garrantzitsuena. Ez dut nire burua irudikatzen reverb pilo bat jarri gabe. Eta hori, lehen aipatu dugun ametsen munduarekin lotuta ikusten dut. Hasi nintzen nire musika egiten, hasieran nik egin nuen guztia instrumentala zen. Geroago ausartu nintzen abestera.

Eta euskaraz.

Abesterako orduan, niretzat ez dakit errazagoa, baina egokiena sentitu nuen euskaraz egitea. Nik ez dut horrelako musika asko entzun euskaraz. Baina, niretzat, gainera, musika mota honekin oso ondo ezkontzen da euskararen soinua. Asko gustatzen zait. Saiatu nintzen gazteleraz ere kantatzen. Idatzi ditut letra batzuk gaztelaniaz ere, baina niretzat ez zen hain polita, ez zen hain ondo nahasten musikarekin. Eta pentsatzen dut zergatik ez ote den egin musika hau eskaraz, oso ondo gelditzen da eta.

Ahotsa, hain zuzen ere, musikaren atmosfera horretan txertatzena duzu. Asko nabarmendu gabe, atmosferaren beste parte bat da.

Niretzat ahotsa beste instrumentu bat gehiago da, beste elementu bat. Nire musikan ahotsa ez da protagonista. Beste geruza bat da. Agian entzundako musikaren eraginez da hori, baina baita hasieran abesteak lotsa ematen zidalako ere: gauzak esateak lotsa ematen zidan, jendeak esaten ari nintzena ulertzeak lotsa ematen zidan, eta horregatik hasi nintzen horrela abesten, oso leun, suabe eta reverb-arekin.

Eta, pixkanaka, joan zara askeago kantatzen…

Gero baditut beste kanta batzuk ere, eta horietan beste era batera hasi naiz abesten, ausartu naiz pixka bat ozen ago abesten. Baina bai, orain dela gutxi arte ez nuen abesten. Tira, abesten nuen… mundu guztiak bezala, baina ez nuen inoiz pentsatu abestea. Berez gustatzen zaidana da musika sortzea, ekoiztea eta jotzea. Abestearen kontua niretzat oso berria da. Saiatzen naiz beti ahotsa leun kokatzen. Niretzat lehen-lena da instrumentala sortzea, beste instrumentuak erabiltzea, eta gero… Gero saiatzen naiz kantu horretan egokitzen den melodia bat ahotsarekin egiten, eta harmoniak eta horrela. Baina niretzat ahotsa beste instrumentu bat gehiago da.

Atmosfera da oso garantzitsua zure musikan. Gero jartzen dituzu elementuak. Eta hitzak ere bai, zeuk idatziak. Xumeak eta iradokitzaileak. Adibidez Behin kantuan: “Denbora bidaiariak esan dit ozenki hitzen artean mingarriena. Nora joan zaigu denbora”. Bihar eta Herenegun izeneko kantuak ere badituzu. Denboraren kontzeptuak pisu poetiko handia du zugan?

Hau nahi gabe egiten dut, baina konturatzen naiz asko aipatzen dudala denbora, edo nolabait asko islatzen dudala, nire musikan oso presente dago, modu askotan. Musikaren erritmoak, atmosferak berak, sentitzen dut denboraren kontzeptua aldatzen dutela, edo deformatzen dutela, eta hori interesgarria izan da beti niretzat.

“Musika egiteak asko lagundu dit, ez mina ezabatzen, baina bai nire minarekin bizitzen eta nire mina beste gauza batzuetan transformatzen”

Denboraren kontzeptua. Eta beste bat. Akaso minarena. “Orain min guztia hiltzorian dago. Urria da orain”. Musika bada mina exorzizatzeko modua?

Bai, guztiz. Eta ez bakarrik musika sortzea. Baita musika entzutea ere. Eta musika bizitzea. Hori dena asko lotzen dut minarekin eta minaren erremedioarekin. Mina asko aipatzen dut nire hitzetan. Musika egiteak asko lagundu dit, ez mina ezabatzen, baina bai nire minarekin bizitzen eta nire mina beste gauza batzuetan transformatzen. Musika hori da.

Dream popean edo ambientean euskal musika asko ez, baina beste zerbaitek eragiten dizu edo gustura entzuten duzu?

Nik euskal musika mota askotakoa entzuten dut, baina bereziago iruditzen zaizkidan artistak edo taldeak gehiago entzuten ditut. Adibidez, niretzat asko nabarmentzen da, Verde Prato; euskaraz egiten du musika pixka bat esperimentalagoa dena eta niretzat inspirazio handi bat da, euskaraz ere horrelako gauzak egin daitezkela ikusteko. Oso garrantzitsua da horrelako artistak entzun ahal izatea euskaraz. Ambient musikan , aldiz, Iker Munduateren lana oso interesgarria da. Harekin aritu naiz pare bat aldiz zuzenean.

Zuzenekoak. Nola planteatzen dituzu?

Zuzenekoetan momentuz bilatzen dut ondo egitea, niretzat gauza guztiz berria da, momentuz egin ditut bizpahiru bolo, hori baino lehen ez nuen inoiz zuzenean jo jendearen aurrean, eta abestu ja.., abestea da gehien kostatzen zaidana, ze oso lotsatia naiz, eta oso urduri jartzen naiz, eta nik bilatzen dudana nire zuzenekoetan pixkanaka kokatzen joatea eta disfrutatzea.

Kontzertuak

• Bihar (martxoak 13a): Bilboko kAfe Antzokia, 21:30 (+Verde Prato)
• Martxoak 29: Donostiako Dabadaba, (+Joe Crepúsculo +Marcelo Criminal)

]]> https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-musika-oso-lotua-dago-nire-ametsetako-irudiekin/feed/ 0 https://www.badok.eus/musika/zuzeneko-erremate-bat-erredakzioan/ https://www.badok.eus/musika/zuzeneko-erremate-bat-erredakzioan/#comments Fri, 24 Jan 2025 10:04:55 +0000 https://www.badok.eus/?post_type=badok_musika&p=46492 //www.youtube.com/watch?v=mrfFAi3Blhg

Bideoaren egileak: Oli Artola eta Nagore Arin.

Iragan berri den urtean Badok atariak 15 urte bete zituen, eta hainbat ekimen antolatu zituzten ospakizun modura. Hainbat musikari bildu zituzten binaka, animalia bat aipatzen duen kantu baten bertsioa egin zezaten elkarrekin, asko baitira halakoak euskal kantutegi zabalean. Hartara, musikaren inguruan ardaztutako fauna bat islatu nahi zen, komunitate bat, azken finean.

Ahots Hutsez (Ah!) eta Arkaitz Minerrek Piztien bertsoak-en moldaketa ondu zuten, ahotsez hutsez eta biolinaren laguntzaz, Juan Kruz Beloki Motza bertsolariak idatzi eta Unai eta Eñaut Agirrek ezagun bihurturiko bertso sortaren moldaketa bat. hain zuzen ere. IbonRG-k (Ibon Rodriguez) eta Mursegok (Maite Arroitajauregi), aldiz, JC Perezen Être kantuaren bertsioa egin zuten, eta Ibil Bedi pop-rock boskoteak eta Ke Lepo musikari elektronikoak Xori erresiñula Zuberoako kantu herrikoia gaur egungo soinuetara ekarri zuten. Hiru kantu horiek, eta euren errepertorioko beste hainbat, zuzenean aurkeztu zituzten Hendaiako Borderline Fabrikan, azaroaren erdialdera.

Urtemugaren ospakizunek Durango Azokan izan zuten hurrengo geltokia. Benizzek (Beñat Goitia) eta Ødeik (Odei Barroso) Galdurik izeneko pieza sortu zutenaurrez, musika elektronikoa eta rapa uztartuz, eta Ahotseneako plazan eman zuten zuzeneko kontzertua, Durangoko Plateruena aretoan, alegia.

Proiektuko bosgarren bikotea Micek (Miren Narbaiza) eta Moxalek (Hannot Mintegia) osatu dute, Itoiz taldearen Tximeleta Reggae kantuaren moldaketa eginez. Kantu horixe eta bakoitzaren beste lauzpabost kantu jo zituzten elkarrekin eta zuzenean Berriako-erredakzioan bertan, langileen eta hainbat Berrialagunen aurrean, iazko abenduaren 17an. Esperientzia gertukoa, goxagarria, Badok 15. Gure Musika Fauna egitasmoari errematea eman ziona. Orain kontzertu hori, oso-osorik, ikus-entzungai dago BERRIAn eta BADOKEN, etxeko ikus-entzunezko taldeak egindako lanari esker.

]]> https://www.badok.eus/musika/zuzeneko-erremate-bat-erredakzioan/feed/ 0 https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-ibilbidearen-azken-zatian-doktrinak-baztertzera-jo-dut/ https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-ibilbidearen-azken-zatian-doktrinak-baztertzera-jo-dut/#comments Sun, 19 Jan 2025 06:34:28 +0000 https://www.badok.eus/?post_type=badok_elkarrizketa&p=46354 Pauso irmoz sartu da hoteleko ate nagusitik Benito Lertxundi (Orio, Gipuzkoa, 1942). Are irmoago luzatu eta estutu du eskua, diosal modura. Zirimola mediatiko bat sortu zen azaroaren hondarrean iragarri zuen erabakiaren harira: ez da gehiago oholtza gainera igoko. Fini. Orduz geroztik “zalaparta handia” izan dela dio. Berak, ordea, Gernika kontzertuan (Kantaita Enea) zuzeneko diskoa utzi du ondare, eta, gorputza eta adimena adi izanez, “aldiro ikasten jarraitu” nahi duela dio.

//www.youtube.com/watch?v=lkzoaGDb–8

Bideoa: Olatz Artola eta Lara Madinabeitia

GORPUTZA

“Ez dut bizitza ulertzen, inondik inora, begetatzen”

Aipatu zenuenez, gorputzak esan zizun geratzeko garaia zela. Hilabetetik gora igaro da erabakiaren berri eman zenuenetik. Zer diotsu gorputzak orain?

Lasai nago, normal. Gauza bat buruaren barruan bueltaka dabilkizunean, halako egonezin bat sortzen dizu, zalantza batzuk, ez dakizu aurrera edo atzera egin behar den. Erabaki bat hartzen duzunean, halakoak desagertzen dira, eta lasaitua hartzen duzu.

Zer esan zenion zeure buruari?

Pandemiaz geroztik ikusi nuen nire baitan jada ez nuela gogorik hor egoteko: pandemiaren aurretik ez nuen sentitu hori, eta banenbilen kontzertuak emanez. Geldialdiaren ondoren, aldiz, itzultzeko gogorik ez nuen. Bi urteren buruan itzuli nintzen, baina ezetz esaten jakin ez nuelako. Geroztik beste bi urtez ibili naiz oholtzan, baina ez gustura, ez nintzen lehen bezala sentitzen, salbuespenen bat edo beste izan zen arren. Konturatzen nintzen hor egoteak zentzurik ez zuela baldin eta proiektu berri batean sartzen ez banintzen, baina horretarako gogorik ez nuen, eta garbi ikusi nuen onena gelditzea zela. Behin zalantza xahuturik, liberatua sentitu nintzen.

Eta hilabete pasa igarota, are lasaiago zaude?

Neroni harrituta nago: behin erabakia hartuta, astebeteren buruan jada oso urrun ikusten nuen eszenatokia. Bitxia da hori: bizitza oso bat egin dut oholtzan, hirurogei urte. Eta astebeteren buruan sentitzea hori ez dela zure tokia… Oso gauza berezia da, eta zer pentsatua ematen du. Nola erabaki batek garbi ditzakeen bazterreko sasiak. Hori sentitu nuen, eta ondo nago hortik aurrera.

Taldekideak oso garrantzitsuak izan dituzu ibilbide osoan. Nola eman zenien haiei erabakiaren berri, eta zer erantzun jaso zenuen?

Esango nuke zenbaitek sumatzen zuela zerbait bazetorrela. Harritzen ziren hainbat kontzerturen ondoren esaten nienean ez nengoela gustura. Esaten zidaten jendea oso gustura egon zela, hau eta bestea, baina ni ez nintzen aseta sentitzen. Sumatzen zuten zerbait bazetorrela. Beste batzuek ez hainbeste, igual. Bildu nituen egunean, batzuek zaputza hartu zuten, eta gauzak proposatzen hasi ziren: zergatik ez ditugu egiten hamar-hamabost bat kontzertu agur modura, eta hori, hain zuzen ere, ez zait behin ere gustatu. Nahiago izan nuen xume-xume uztea, eta, gainera, lehenago publiko egin gabe. Kontua da ustekabeko zuzeneko disko batekin topo egin nuela gero, eta disko horrek bultzatu ninduen aurkezpen bat egitera eta nire erabakia agertzera.

Diskoan ere, taldekide bakoitzak bere uneak izan zituen. Taldekideak zaintzea garrantzitsua izan da beti zuretzat?

Begira, ni talde batean hasi nintzen; Ez Dok Amairu ginen. Baina hura bakarlarien talde bat zen; artean ez genuen norberaren atzean talde bat izatearen kultura hori. Bost urteren buruan, han sortu zen krisia zela eta, Ez Dok Amairu hautsi zen, eta oso bakarrik sentitu nintzen. Familia batean egotera ohiturik, eta hura zatitzean… “Orain nola egiten da bidea?”, galdetzen nion neure buruari. Konturatu nintzen musikariak inguratu behar nituela, eta taldea handituz joan zen pixkana-pixkana. Hori izan dut nire egitura: musikari bat taldera sartu, eta gero ez zen ateratzen; hamar lagunetik gora beti oholtzaren gainean. Horrela egin dugu, talde giro polita sortu zen, eta guztiak oso identifikatuta egon dira proiektuarekin. Horrek laguntzen dizu hainbat borrokarekin, kantuak osatzeko orduan… eta bai, inportantea izan da. Hain zuzen ere, horregatik egin ditugu hainbeste urte elkarrekin.

Faltan sumatuko dituzu?

Gure harremana izan da entseguetan, kontzertuetan eta halakoetan elkartzekoa. Elkar-bizitza gutxi egin dugu elkarrekin, bakoitzak bere bizitza du-eta, baita bakoitzak bere musika proiektuak ere. Aspaldi samar honetan ez dugu elkar ikusi baina egia da batzuetan gogoa sortzen dela berriz elkartzeko eta egoteko.

Garbi izan zenuen agurra iragarri osteko birarik eta agur masiborik ez zenuela nahi. Bogako daude gisa horretakoak, eta gizatiarra litzateke, bestalde…

Niri ez zaizkit gustatzen halakoak. Batek erabaki duenean utzi egin behar duela toki hori, ez ote den artifiziala gero hainbat kontzertu ematea eta etengabe agurtzen ibiltzea… Niri behintzat ez zait gustatzen. Nik nahiago dut zera esatea: “Begira, iritsi da garaia”. Gainera misterio handiagoa du horrela. Bakoitzak nahi duena egiten du horrelakoetan, eta nire nahia bestelakoa izan da.

“Konturatu nintzen musikariak inguratu behar nituela, eta taldea handituz joan zen pixkana-pixkana. Musikari bat taldera sartu eta gero ez zen ateratzen”

Hala ere, Gernikako kontzertua grabatu zenuten, eta zuzeneko disko gisa plazaratu. Horretan buru-belarri jardun zenuen agurraren aurreko hilabeteetan Olatz Zugastirekin batera.

Kontzertu asko grabatzen dira, baina normalean ez dira publiko egiteko izaten, baizik eta guretzat, barrenerako, entsegu gisa, aztertzeko eta ikusteko zertan ari garen eta abar. Kontzertu hau grabatu zen. Batzuei gustatu zaie azken kontzertua izatea azken kontzertua zela jakin gabe. Iruditzen zait oso polita dela hori, oso naturala. Bestela, zirku bihurtzen da. Azken-aurreko kontzertua zen. Nik kontzertu horren ondoren ikusi nuen nire baitan hau bukatuxea zela, eta kontzertua grabatua zegoenik jakin gabe hartu nuen erabakia. Olatz emaztea grabazio hori entzuten ari zen etxean, proba batzuk egiten, bolumenak txukuntzen eta abar. Eta nik ere entzuten nuen grabazioa. Aurrean beste kontzertu batzuk neuzkala egin izan banu entzunaldi hori, zera esango nuen: “Ongi da, baina, tira, besterik gabe”; ez nion kasu handirik egingo. Uzteko erabakia hartu nuenez, pentsatu nuen hor lan bat zegoela egiteko, oso libre nengoela lan horri heltzeko, eta hala izan zen, gainera. Ikasgai ona zen niretzat, gauzei erreparatzeko, grabazioa nola gera zitekeen ikusteko. Eta oso jorraketa polita egin ondoren, diskoa atera zen, eta pentsatu genuen: “Ez dago gaizki disko batekin bukatzea”. Azaroan diskoaren aurkezpena egin genuen, eta nahiz eta nik isilik bukatu nahi nuen, eztanda hau guztia antolatu da gerora…

Ikasgai gisa hartu duzula esan duzu. Ikasteko gogoa beti izan duzu?

Beharbada, ofizio bat ikasteko beste garai batzuk daude, baina bizitza bera etengabe ikastea da. Nik ez dut inondik inora ulertzen bizitza begetatzen. Zentzu guztietan ikastea da bizitza. Ikusten baduzu, nire kasuan bezala, egon zarela gauza bat egiten 60 urtez, zerbait esku artean izan duzula, kantua bezalako materia bat, beti dago zerbait ikasteko… Hasten zara galdetzen zergatiaz, eta musikak zergatik funtzinatzen du? Gauza askogatik izan daiteke, nola landu duzun, nola kanporatu duzun, duen naturalezagatik, edertasungatik… azkenean, nola bidali duzun besteen belarrietara. Eta intuizio bat dago: honek ez du funtzionatzen, eta ez dakizu esplikatzen zergatik, baina badakizu, eta nola egin dezaket funtziona dezan. Lan egiten ari zara, etengabe, adimenarekin, ez hizketan. Erabakiak hartzen ari zara, hau bai eta hau ez, eta hori da ikasketa.

Jendeak ez zekien azken kontzertua izango zenik. Hala ere, zuzenekoan entzuten dira bibak eta txaloak, eta jendea kantari. Zer esaten dizu horrek?

Esaten dit urteetan kanporatu dudan gauza bat besteengana joan dela, eta besteek ere haizea bezala erabiltzen dutela. Kantuek ahalmen hori dute. Jendea musikarik gabe bizitzea oso arraroa da. Esan nahi du nik egindako kantuak errotu zirela, eta errotu direla belaunaldi desberdinetan, bestela ez baituzu irauten hirurogei urtez. Bertute hori izan dutela kantuek.

Agur esan diezu agertokiei, baina nekez aterako da musika zure gorputzetik, eta zure gorputza musikatik… Nola biziko duzu musika hemendik aurrera? Eman dizu gorputzak zantzuren bat?

Musikan bizi zara modu oroan: ez da nik egiten dudan musika bakarrik. Nik ez nezake musikarik egin besteen musikarik gabe. Azkenean musikarekin denok gara zerbaiten partaide. Ume-umetatik izan naiz musikazale, eta musika beti biziko dut. Hain du ahalmen handia musikak, nola biziko zara hortik aparte?

“Oraindik hortik aparte nago, baina kantua etortzen bada, has ninteke tiraka, eta tiraka hasiz gero, ez dakizu zer etor litekeen”

Burura doinu berri bat badatorkizu, zer egingo duzu?

Jorratu. Ikasi. Datorkizun ideia hori ere ikasi egin behar duzu: nondik duen heldulekua, nondik bidea egiteko modua, lagundu egin behar diozu, baina ez kantua aparte dagoelako zugandik: kantu hori zu zara. Minekin ere berdin pasatzen zaigu: min pixka bat daukat, baina min horren bila joan behar duzu, min hori zu zara.

Ez diozu uko egiten, beraz, kantuak landu eta are, grabatzeari?

Badakizu zer pasatzen den: behin ofizio bat duzunean, batzuetan deika ere ibiltzen zara, beti zabiltza kantuaren bueltan: hau landu, entsegua egin, hau hemendik probatu… Oraindik hortik aparte nago, baina kantua etortzen bada, has ninteke tiraka, eta tiraka hasiz gero, ez dakizu zer etor litekeen. Hori da sormena.

LURRA; LEKUAK

“Herriaren gauza guztiekin agindu egin behar da; bestela, inperialismoak bere egiten gaitu”

Benito Lertxundi, Oriko isatsertzetik hubil. MAIALEN ANDRES / FOKU

Mugitzea deliberatu dugu. Hotza egiten duen arren, itsasorantz goaz, pasiera lasaian.

Urrundik heldu naiz kantu enblematikoa diskoko bigarrena da. Nora heldu zara baina? Arrakasta lotzen da urrun iristearekin, baina ez ote da zailagoa eta aberasgarriagoa gertura, gertukoengana iristea…?

Letra hori oso ederre da, nik neure egin nuen, ez baita nirea [Juan Antonio Urbeltzena da]. Oso identifikatua sentitu nintzen: urrundik gatozela. Esaterako, eskuarekin egiten dudan keinu hau zergatik daukat [eskuin eskuko behatz potoloa aurpegirantz hurbildu] du. Norbaitek badu keinu hau nire aurretik? Eta ikusten duzu keinu horiek badaudela zure sendian. Alegia, nahiz eta oraina den egia, orain horrek lehenak eta geroak ere bere baita dituela. Eta hain letra ederra izanik kantu egin nion eta uste dut, kantu polita dela, bai.

Edonola den, arrakastaren gaira itzuliz, iruditzen zaizu zure kantuen bidez iritsi zarela gertura ere? Nora iritsi zara?

Heldu naiz nagoen tokira, kantu batean diodan bezela “zoaz etxera, zeure baitan den etxe horretara, ibilbide guztiak etxera itzultzeko baino ez dira” [Nor da erromesa kantukoa].

Zure zuenekoen kokagune garrantzitsu izan dira frontoiak; azken honetan ere bai. Ez dute fama onik soinu aldetik, baina gerturanzkoak dira, jenderanzkoak… Zer dira frontoiak?

Ni pilotazalea naiz, eta frontoian asko ibilia naiz pilota ikusten eta abar. Gertatzen dena da egokitu behar duzula tokatzen zaizun horretara. Kantatzen hasi ginenean neurri bateko agertokirik ez zen, eta Euskal Herrian edozein garaitan euria egiten duela. Kantaldiak egiteko beti izaten genituen arazoak lekuarekin. Aterpeak bilatu behar ziren: zinema areto batzuk baziren orduan, baina ez ziren gaur egungoak bezalakoak. Zer genuen orduan? Frontoiak. Haiek izan dira gure agertokiak, estaliak zirelako. Eta bai, beti esan dute soinu txarra dutela, baina txar izate horretan zuk ikasten duzu egin litekeela ongi. Frontoia ez da aldatuko, zuk behar duzu aldatu. Zuk ulertu behar duzu frontoiak zer egiten duen soinu aldetik, oihartzun aldetik. Eta ikasten duzu nola irits litekeen musika taxuz entzulearen belarrietara: hori ere heziketa garrantzitasua da.

Itsasertzekoa zara, baina zure kantuetan asko aipatzen da lurra hitza. Pentsatu duzu inoiz zergatik?

Kantagintzan urte asko neramatzala, batek esan zidan: “Zu Oriokoa izanda, ze presentzia gutxi duen itsasoak zure kantuetan-eta… Beti zabiltza Nafarroa aldean, Zuberoa aldean…”. Bitxia da. Gero, itsasoaren inguruan kanturen bat-edo idatzi eta kontrakoa ere entzun izan dut: “Zu beti itsasoarekin zabiltza bueltaka”. Itsasoarekin umetatik nago identifikatua, hori horrela da. Niri kantagintzarako ateak ireki zitzaizkidanean, hor agertu zitzaizkidan Zuberoa, Nafarroa eta abar… Eta horrekin lotuta zeuden gauza historiko horiek. Baina azkenean, zure sorlekua agertzen da modu batera edo bestera.

Egia da itsasoa gehiago azaldu da musika ibilbidearen bigarren erdian… Orhiko txoriarena betetzen da hor?

Bai, baina aspaldi samarrekoa da Oriako ibaia kantua [1974, Oro laño], eta Balearen bertsoak ere hor daude, eta bai, kresala ezinbestean agertzen da nire kantuetan.

Paisaiak, lekuak, ugari dira zure kantagintzan. Zuberoa, Atharratze, Baldorba, Orreaga, Altabizkar… Horietako zeinetara itzuliko zinateke orain txango batean?

Aspaldiko urteetan pereza pixka bat badut hemendik mugitzeko. Lehen ibiltzen nintzen gehiago, baina aspaldiko urteetan Orion bizitzeari ematen diot denbora. Batzuetan nire oroimenarekin joaten naiz batera eta bestera, eta baditut gonbidapenak zenbait tokitatik. Baldorbatik ere eskaria egin didate behin edo bitan, omenaldi modukoak-eta, baina hori ez zait askorik gustatzen. Orain, hemen ibiltzea gustatzen zait, nire inguruan.

Leku zehatzak dira horiek. Euskal Herria, berriz, sinbolikoagoa, orokorragoa, politikoagoa. Kezkaz begiratzen diezu Euskal Herriari eta euskarari. Eta esan egiten duzu. Faltan duzu musikariak gehiago esatea?

Sinetsarazi nahi izan digute Franco hil ondotik jada ez dagoela arazo politikorik gure herrian. Gizakia ente politiko bat da jaiotzen denetik, eta egun zenbait diskurtso entzuten dira iradokitzen dutenak ez dela politika egin behar. Eta horrela, gure kultura, gure hizkuntza, galbidera doaz, batez ere ez badugu klase politiko bat pedagogia egokia egingo duena. Horren ondorioz, jendea eta haren kontzientzia ere ajatuz joaten dira. Demokrazian gaudela saldu digute, eta gauza da herri menperatu bat garela oraindik ere, eta herri menperatu bat inoiz ez dago demokrazian, ezinezkoa da, kontraesan bat da. Herri bat menperatua dagoenean ez du bere ezerekin agintzen, ez du bere etxean agintzen, ez bere hizkuntzarekin ez beste ezerekin. Herriaren gauza guztiekin —euskara barne— agindu egin behar da; bestela, inperialismoak bere egiten gaitu.

“Bizkarrezurra falta denean, denek zentzua galtzen dute, eta folklore hutsa bilakatzeko arriskua dute; bizkarrezurra politika da”

Eta zer egin liteke kulturaren esparrutik? Kantuak egin dezake zerbait?

Elkarrizketa honetatik zerbait egin daiteke, idatzi batetik ere bai. Kantuetatik ere bai, eta gainera, agian, kantuek duten ahalmenak atenporalidadea ematen diete. Horiek guztiak bizkarrezurretik doazen nerbioak dira; bizkarrezur bat dagoenean, denak batera doaz; bizkarrezurra falta denean, denek zentzua galtzen dute, eta folklore hutsa bilakatzeko arriskua dute; bizkarrezurra politika da.

Kantuetan zerbait esatea geratu zaizu?

Geldituko zitzaizkidan, seguru: sortzaileak beti ziaten baitu interrogantea zer eta nola esan. Guk kantuan egin ditugu, eta kantuek askotan dute erakargarritasuna ez soilik edukietan baizik, baizik eta egiteko moduan, esateko moduan. Hor ehuneko ehunean asmatzea ez da erraza izaten. Metaforak horretarako sortu ziren, esan nahi dudana beste modu batera esatea, zuzenean esan gabe.

Zuk letrak idatzi izan dituzu, eta ez gutxi. Zuk idatzitakoetatik zein kanturi diozu maitasun berezia?

Bai, bat baino gehiago dut maitea, orohar nire bizitzari begiratzeko, naturari begiratzeko. Eta horietako bat, asko gustatzen zaidana, eta azken aldietako dena da Lehen hazia [2018koa, zuzeneko diskoan ere badagoena]. Lehenago gehiago jo nuen historiara, lurrera, gure paisaietara, tokiko argazkiak egitera, geografia pat egitera abestiekin. Nire azkenaldiko aldian nire kezkak gehiago joan dira hortik, norberaren izatetik, psikiologiatik: buruan izaten ditugun gauzak, sentimenduak, mundua begiratzeko modu distortsionatuak eta abar… kultura okerrak egitea, beldurrak. Beti esan izan dut gauza asko ditugula desikasteko.

Esan duzu gauza asko ditugula desikasteko. Horretarako natura behatzera jo duzu sarri, baita kantuetarako ere?

Bai, geure burua behatzea baita hori: gu ere natura gara. Nik ez baititut ikusten natura eta ni bereizita. Hori da mendez mendeko heziketan daukagun oker bat. Gauzak puskatan banatuta ikusten ditugu, hala erakutsi zaigu eta. Puska bakoitzari izen bat ematen diogu, eta izenak oraindik ere gehiago puskatzen du, gehiago fragmentatzen du. Hainbeste doktrina mota dauzkagu buruan, zer den ona eta zer den txarra, nola den ongi eta nola den gaizki, eta agintaritza zure adimenari ematea da gakoa. Hori da funtsa. “Hik ikustak” esan behar diogu geure buruari, edo, hobeto, “ikustak”». Eta ikusten duzunean, jaioberria zara berriz. Beti berria zara, orainean zaude, eta hori da oso inportantea niretzat. Azkenaldian horretara jo dut kantugintzan ere, doktrinak-eta baztertzera.

DENBORA

“Gauza bera izanik, modu desberdinak agertzen dira, baita musikan ere”

Oria ibaiaren hegietako batean geratu gara, petrilean eserita.

Hortxe atzean Oria ibaia. Zer iradokitzen dizu gaur?

Nire bizitzan oso presente egon den elementu bat da, gertukoa. Bizipen asko ditut hemen, era guztietakoak. Horko barra ez zen oraingoa bezalakoa garai batean, hain sendoa, eta oso bortitza zen itsasoa hor [barrarantz begira], marinel asko galdu zen. Oroitzen dut galdutako marinel haiek nola ekartzen zituzten moilara; oroitzapen asko ditut. Bizitza lotzen dut erriyuarekin, eta nire zaletasun asko ere bai. Arraunzalea naiz, eta ikusten ditut arraunean hemendik. Begiratzeko eta ikuspegi bat izateko oso aproposa da errekari begira egotea. Nik ezagutu ditut hemen 30etik gora itsasontzi, arrantzatik bizi zirenak. Ez dakit, nolabait esateko, erroak ditut hemen, ibaian, itsasoan. Nire bizitzako zati handi bat da.

Erreka beti presente, eta baita denboraren inguruko gogoetak ere; ez alferrik, erlojugile aritu zinen gaztetan. Geroztik, hirurogei kantagintzan. Zer esaten dizu denbora horrek guztiak?

Memoria dugu, badugu zaku bat gure bizipen eta sentimendu guztiak jasotzen dituena. Denborak balio du gauzak ikasteko, gauzak sendotzeko, bideak irekitzeko, aurrera egiteko. Baina balio dezake okerrak egiteko ere, adimenaren izpiritua galtzen badugu, denboran kateatuta gelditzen bagara eta abar. Mugagabearen zentzua galtzen badugu egiten ditugu hutsak. Momentu bakoitzean bilatu behar da adimenaren askatasun hori.

Ez Dok Amairuz hitz egitean, oso gazteak zinetela esan ohi duzu, baina, gaur-gaurtik begiratuta, zer funtzio bete zuen talde hark? Ez zara hura mitifikatu zale….

Baina balioa ematen diot, daukan balio hori ematen diot, alegia, egiten ez zen zerbait egiten hasi zela jende bat, eta, hasiera hori modu egokian egiten baldin bada, jarraipena egoten da. Nik ez dakit Ez Dok Amairu izan ez balitz beste modu batera zerbait hasiko ote zen edo ez, baina hasi horrela egin zen, eta horren ondorioa ere bada gaur dagoen hori, puska batean behintzat, onerako eta txarrerako.

Orain urte batzuk egindako elkarrizketa batean, aipatu zenuen euskal musikagintzak Ez Dok Amairuren tankerako zerbait behar zuela, astindu bat. Gaur egun zer pentsatzen duzu?

Ikusiko da; mugitzen ari baldin bada, azkenean ikusiko da mugitu dela. Ez da erraza izaten antzematea orain dagoen honek zer norabide izango duen gerora; ikusiko da zer gertatzen den. Unez une bizitzea da niri interesatzen zaidana, eta dagoen hori atzematea, nahiz eta itxura aldatuz joan: hori baita bizitzaren legea, itxuraz aldatuz joatea. Gauza bera izanik, modu desberdinak agertzen dira, baita musikan ere.

Natura behatu zale zara: txoriak, zuhaitzak, itsasoa, errekak eta ibaiak agertzen dira zure kantuetan… Haien denbora beste zerbait da?

Badu hortik, bai. Zuhaitzak jaio, izan eta zahartu egiten dira; txoriak berdin. Natura horrek bere izaera du, eta izaera hori antzematea da helburua. Berezkotasun hori jakintsua dela ulertzea, hori ulertzea da gakoa. Beste jakintza batzuk ateratzen dira, teoriak eta abar, baina naturaren jakinduriara iristea da jakinduriarik handiena.

Orain denbora gehiago izango duzu hori guztia behatzeko?

Baina egiten nuenak ere balio du, egin dudanak ere balio du. Aldiro esperimentatzen ditugu gauzak, eta egin ahala zoaz ikasiz eta haziz. Horri heldu behar zaio, unean eta lekuan zer gertatzen ari den antzemateari.

]]> https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-ibilbidearen-azken-zatian-doktrinak-baztertzera-jo-dut/feed/ 0 https://www.badok.eus/elkarrizketak/garrantzitsuena-da-kantua-eta-batzuetan-zokoratua-geratzen-da/ https://www.badok.eus/elkarrizketak/garrantzitsuena-da-kantua-eta-batzuetan-zokoratua-geratzen-da/#comments Wed, 06 Nov 2024 19:49:40 +0000 https://www.badok.eus/?post_type=badok_elkarrizketa&p=44484 Harriz eta egurrez inguratuta hartu gaitu Ordiziako (Gipuzkoa) D’elikatuz gunean Ianire Aranzabek (Altzagarate, Gipuzkoa, 1999), Esanezin bezala ezagun den musikariak. “Gustura sentitzen naiz hemen oso; kontzertuak antolatzen ditugu eta soinu teknikari lanak egiten ere hemen ikasi dut”. Musika ibilbidea bizitzarekin erabat elkarlotua darama. Ari da abesti berriak ere sortzen, baina orain zuzenekoekin goxatzen ari da, eta etzi Altsasuko (Nafarroa) Iortia Kulturgunean ariko da (19:30), BERRIA-ren aldeko kontzertuan. (Sarrerak hemen)

//www.youtube.com/watch?v=lDtmJYtmkwI

“Iragarpenak sarri ez dira nahikoa ekaitza saihesteko” diozu Erretratu bat diskoko lehen kantuan, Zaila-n… Ekaitz asko izan duzu urte honetan?

Aurreikusi baino gehiago, akaso. Kantu hori izan zitekeen etorriko zenaren aurreikuspen moduko bat. Diskoaren sorkuntza prozesua izan zen oso lasaia lehen ep-arekin konparatuta [Aireratzen, 2021). Diskoa atera behar genuen momentu horretan, nahasketak egiten ari ginen une horretan, hasi nintzen urduritasuna sentitzen. Lehendik ere izan nituen ekaitzak, eta urtebete honetan asko izan ditugu, baina udazken honetan etorri da halako barealdi bat, eta eskertzen da.

Zer barealdi?

Grabazio prozesua nahiko gorabeheratsua izan zen, nahi baino justuago ibili ginen estudioko kontuengatik, azken hilabetea maldan gorakoa egin zitzaidan, kosta egiten zitzaidalako ikustea buruan nuena gauzatzeko gai izango ote nintzen, neuzkan espektatibak beteko ote nituen… estresagarria izan zen. Behin aterata, poz handia izan zen, eta gogo handia nuen erakusteko, sinesten genuen kanta horietan, egindako lanean eta abar, baina ez genuen erabat disfrutatu, ez genuen nahi beste jo hasieran, kontzertu batzuetan arazo teknikoak izan genituen, eta dena jartzen duzu zalantzan. Lehen hilabetetan ez genuen jarraikortasun handirik izan, eta zeure buruari galdetzen diozu ea gai ote zaren oholtza gainean kantuak defendatzeko. Akaso denbora behar genuen, besterik ez. Udan kontzertuak ematen hasi, udazkenean ere jarraitu, eta halako egonkortze prozesu bat izan da. Akaso diskoak ere bere bidea egin behar zuen kontzertuak iristeko. Eta orain halako barealdi bat, baina kantuen bideak segitzen du.

Hala ere, askotan “hautsi” omen zara geroztik, Oraindik kantuan diozunari jarraituta. Norberaren puska hautsiak osatzeko baliagatrria da musika?

Bai, nik uste horregatik nagoela hemen, hain zuzen ere. Niretzat musika izan da bigarren aukera moduko bat. Hemen nago askotan hautsi naizelako, eta hautsitako pieza horiek osatzeko balio izan dit musikak. Behar pertsonal batetik sortu da hau dena, ni oso kontziente izan gabe ere. Musikak okupatzen du leku bat nire bizitzan eta jende askoren bizitzatan. Kantu hori iritsi arte agian ez gara konturatzen, baina iristen denean, konturatzen gara kantu batek bizitza aldatzen dizula eta egunerokoan musika oso presente egonagatik, kantu hori iritsi bitartean ez garela jabetzen haren garrantziaz.

Zergatik eman dizu bigarren aukera bat musikak?

Esanezin-ek asko markatu du nire bilakaera pertsonala. Lehen ep-aren izenburua ere har genezake prozesua definitzeko: Aireratzen. Musikaren munduan lehen urratsak egiten ari den norbaiten bilakaera da. Baina baita garai hartako Ianirerena ere, iraganeko etapa bat kontatu eta atzean geratu zelako. Musikak berak, oholtzan gorputza jartzeak, eta kantuek eman dizkidate tresna oso garrantzitsuak pertsonalki ere aurrera egiteko, Ianirek izan dituen zalantza, beldur eta konplexu asko gainditzeko eta kudeatzeko bidea eman dit musikak. Ianirek asko dauka Esanezin-etik, eta Esanezin-ek asko dauka Ianiretik, separaezina den zerbait da. Den-dena ez dut kontatuko inoiz, kantu guztiak ere ez dira literalki hartu beharrekoak, edo bai, auskalo (kar, kar…), baina oso eskutik goaz, bai.

//www.youtube.com/watch?v=T-td9NkWpHo

Zirrara tristea badago deitu diozu udazken birari. Tristura sorkuntzarako abiabuntu izan liteke?

Bai, kontu hau berezia da. Lehen ep-a atera genuenean elkarrizketatu ninduen Birkite Alonsok (Birkit musikaria), eta berak definitu zuen horrela Esanezin-en soinua. Hori iradokitzen zion: zirrara tristea. Mila buelta emanda ere, nik ez dut lortzen ondo definitzea musikalki zer den Esanezin. Birkitek bi hitzetan lortu zuen. Jendeak bai lotzen nau tristuraren edo nostalgiaren mundu horrekin, eta hori hala da. Ni egunerokoan ez naiz batere tristea, alaia naiz oso, baina uste dut tokatzen dela tristuratik ere sortzea eta eragitea. Hori ere bada oso ariketa zintzoa, eta bizitzak exijitzen digun ariketa bat.

“Uste dut tokatzen dela tristuratik ere sortzea eta eragitea. Hori ere bada oso ariketa zintzoa, eta bizitzak exijitzen digun ariketa bat”

Garai bateko Anari-k sinatuko luleen leloa da bestalde, nahiz eta azken diskoan beste tematika sozialagoak landu dituen. Ikusten duzu zeure burua inoiz bestelako gaiei eta bestelako aldarteei kantatzen?

Ez nizuke esango ezetz. Ez daramat denbora gehiegi, baina uste dut denborarekin aldatu naizela, eta lehen ep-tik lehen disko honetara gai berriak daudela sentitzen dut, eta musikalki ere atera direla leku berriak, eta horietan gustura nagoela. Hemendik urte batzuetara auskalo, ez diot ezeri ateak ixten.

Leloak bilakatzen diren esaldaik asmatzen trebea zara. “Ez nuen jakin hobeto egiten” da horietako bat. Nahiko ondo jakin duzu egiten, diskoa atera eta urtebetera oraindik biran zara, eta geroz eta leku gehiagotatik deitzen dizute.

Bai, egia da hori, kasik kontzertu gehiago dugu udazken honetan, diskoa atera eta urtebetera, argitaratu zen garaian baino. Prozesua oso egonkorra izan da, ez dugu izan sekulako boom-ik ere, eta egia esan eskertzen dut. Bizitza proiektua nahiko lasaia dut, eta hau eskertzen dut. Disko bat ateratzen duzunean askotan erritmoa oso markatua izaten da: diskoaren argitalpena, Durangoko Azoka, gero bira dator… Guri ez zitzaigun horrela atera. Kontzertu batzuk eman genituen diskoa aurkezterako garaian, ez nahi bezainbeste, eta akaso orain ari gara duela urtebete atera zen disko horren aurkezpen bira egiten, eta pozik gaude; aukerak iristen dira iristen direnean.

Musikaria zara baina hitza aingura sendoa duzu zure musika sorkuntzan…

Bai, kontatzen duzuna oso inportaneta da niretzat. Musikak ere asko kontatzen du, musikak ere biltzen ditu hitzak, eta kantuarena ez dago beti super serio hartu beharrik, sortu daitezke kantuak dibertsiotik eta gauza txikietatik, baina niretzat garrantzitsua da oholtza batera igo eta kontatzen dudan hori. Sinisten dut kantuek gauza inportanteak kontatzen dituztela, eta mundu xelebre honetan kantu batek norbaiti eragiten badio zerbait, asko da. Ez dakit mundu hobe bat sortu daitekeen jada, baina ariketa zintzoa da behintzat, eta erreminta bat izan daiteke.

Urte hau baliagarria izan zaizu euskal musika komunitatearen erretratu bat egiteko?

Bai eta ez. Ez dakit jakingo nukeen erretratu zehatz bat egiten. Urte honetan jende gehiago ezagutu dut eta kointziditu dut batean eta bestean musikari eta talde hainbatekin, eta bazoaz gauzak ikusten, baina era berean, konturatzen naiz bakoitzak badituela bere mobidak eta bere ikuspuntuak. Azken urteetan dezente aldatu da gure eszena, baina era berean jarraitzen du izaten eszena txikia, eta ezinbestean ia denok elkar ezagutzen dugu. Baina, aldi berean, ez dakit ez ote den nahiko zaila eszena horretan presentzia bat izatea. Hor ere badaude mailak, eta hor galdu egiten gara.

Zergatik?

Mailak egon badaude, garbi ez daukadana da maila horiek nola sortzen diren edo zeren arabera, edo nork sortzen dituen. Akaso guztiok sortzen ditugu, edo denok dugu honi buruz zer hausnartu eta akaso eman beharko genioke buelta bat. Nik babesa eta zintzotasun handia sentitu dut gertuko komunitatean eta haren leku edo adar desberdinetan. Ni oso babestua eta oso zaindua sentitu naiz, eta komunitate goxo bat dugula uste dut. Harreman politak eta zintzoak egin ditut eta sentitu dut jende hori hor dagoela laguntza behar izan dudanean. Arazoa gehiago da ziur aski musika industriarena, zeina oso aldakorra eta ziurgabetasunezkoa den…

“Goiko mailan jartzen ez diren horiek nola zokoratzen diren. Talde eta musikari horiei lekua eta espazioa ez eskaintzea da arazoa. Musika ez du soilik egiten ustezko maila horrek”

Eta hortik mailak eta aldeak…

Goiko mailan jartzen ez diren horiek nola zokoratzen diren. Talde eta musikari horiei lekua eta espazioa ez eskaintzea da arazoa. Musika ez du soilik egiten ustezko maila horrek. Proiektu asko galtzen dira bidean maila jakin batean egotea ezarri zaielako. Eta hori injustua eta arriskutsua iruditzen zait: proiektuen balidazioak egitea ustezko maila horren inguruan. Musika proiektu bat ez da soilik kalitatea; beste gauza asko ere badira. Oraintsu atera du komunikatu bat Carmen Boza espainiar kantariak esanez oholtza uztera doala, eta sentitu nintzen oso identifikatua esaten zituenekin. Oso etsigarria da ikustea nola niretzat garrantzisuena den hori, alegia, kantuak, geratzen diren azken planoan. Beste guztia da gehiago inporta duena, eta beste guztia da lehen planoa hartu duena. Etsigarria da ikustea kantuak ez direla nahiko, beti beste zerbait egin behar dela ez dakit nora iristeko. Kantuak egiten du bere bidea, eta komunikazioa ere beharrezkoa da, baina beti ez dakigu egiten edo guztiok ez daukazgu baliabide berdinak. Kantua da garrantzitsuena, eta zokoratua geratzen da batzuetan.

Popa, teklatuak eta elektronika zantzuak indarrean dira, molde desberdinetan gurean. Eroso sentitzen zara hor?

Lehen esan dut ateak ez diziodala ixten ezeri, baina kostatzen zait irudikatzea Esanezin popetik aldenduta. Egia da popa ere aldatu egin dela eta jaso dituela erreferentzia berriak. Gure inguruan asko ikusten dut popa, pop-elektronikoa eta beste gauzekin nahastuta. Ez dakit bogako dagoen, baina gu eroso gaude hor eta ni asko betetzen nauen musika estilo da. Kostatzen zait nire burua popetik urrunduta ikustea.

Besterik entzuten duzu? Elektronika, urbanoa…?

Musika gustuetan nahiko irekia naiz. Gustatzen zait jendeari kantuak gomendatzea, eta gustatzen zait asko kantuen gomendioak jasotzea. Bereziki popa entzuten dut, baina denetarikoa eta diferentea. Elektroniko hutsa ez dut askorik entzuten, pop-elektronikoa bai, hori asko. Euskarazkoa entzuten dut batez ere, hori bai: Akaleia, Bihar proiektua, Merina Gris, J Martina, Eire… Olatz Salvador-en azkenak asko du pop-elektronikotik eta oso gustura entzun dut. Hemendik hamar minutura beste batzuk gehituko nituzke. Urbanoa urrutixeago geratzen zait oraindik, baina nik uste dut nahi gabe ere entzungo dudala. Ez diot ezeri muzin egiten. Azken daskubrimendua izan da Naxker, eta oso oso gustura entzun dut, freskoa. Oso proiektu interesgarria iruditzen zait.

Bestaldea kantuan diozu: “Behar nituen heldulekuak bihurtu dira zuen eskuak”. Hori ere izan da urte hau?

Bai, gauza hauek neurtzen ez da erraza, baina esango nuke lehen lan luze honekin iritsi garela lehen ep-arekin iritsi ez ginen leku batzuetara, handitu dela gure publikoa, eta kontzertuetara joan eta jende berria ikustea pozgarria da oso. Disko honekin bildu ditugu bestaldeko esperientzia batzuk, laguntzen digutenak aurrera egiten, eta kantu berrietarako inspirazioak ere ekarri dizkigutenak.

//www.youtube.com/watch?v=qXaR-9pK2mk

Zer da arrakasta zuretzat musikaren munduan?

Egin dudan guztia jada arrakasta da niretzat. Bide hau hasi nuen kasik nahi gabe, eskatzen zidalako bizitzak. Pertsonalki niretzat musikan bide egiteak bigarren aukera asko eman dizkit. Musikak eta oholtzaren gainean egoteak lagundu dit nire buruak zituen oztopo asko gaindizten.

Ari zara kantu berriekin?

Bai, ari naiz kantuak sorzten. Grabatzeko unea ez dut ikusten gertu oraindik, baina buruan buletaka beti ideiak eta etxean maketak eginda ere bai; gustora hartzen dut kantuak sorzteko unea, baina oraingoz lasai.

Non eta norekin jotzea gustatuko litzaizuke zuzenean?

Benetako talde bat, oso zintzoa eta kuttuna dudalako, Ibil Bedi-rekin partekatuko nuke kartela, adibidez. Gure lehen kontzertua banda modura Lemoakustik Fest jaialdian eman genuen, 2022an, eta hanzen Ibil Bedi ere, beste zenbaitekin batera. Bestetik, oso gustuko lekutan jo dut jada. diskoa aurkeztu genuen nire herriko plazan, hementxe ere jo dugu, D’Elikatuz-en… fetitxe modura aipa nezake Donostiako Viktoria Eugenia antzokia, oso dotorea da eta hor gustura joko nuke.

Zer du hain berezia zuretzat D’Elikatuz gune honek?

Hemen hazi naiz musikari bezala, hemen entzun ditut kontzertu gehienak, eta bertan jo dut. Eta, gainera, publiko bezala ere gustukoak ditudan talde asko enztun ahal izan dut bertan, eta azken urteetan familia bihurtu zaidan Ordiziarock proiektuko jendea ezagutu ahal izan dut bertan, eta ikasi dut musikaren ebste aldea ere: kontzertu bat antolatzeak zer suposatzen duen, etorri behar zarela lauzpabost ordu lehenago gauzak muntatzera, iaksi dut soinu teknikariaren lanak egiten… Beste alde hori ezagutzeak asko eman dit eta garrantzitsua da. Eta gainera estetikoki ere badu bere magia espazioak, harria, egurra…

Harkaitz Canok esana da literatura dela “pentsatu bai baina esaten ez direnak esateko”. Esan ezin direnak esan ahal izan dituzu zuk musikarekin?

Korapilatu zaizkidan hitz askoren erantzunak eta irtenbideak aurkitu ditut kantuetan; batzuetan musikariok oso poetiko eta astuntxo jarzten gara kontu honekin, baina nik uste dut horrela dela: nire bizitzako gauza asko kudeatzeko modua askotan aurkitu dut kantuetan, lehenik besteen kantuetan, eta horrek eraman ninduen nik ere kantuak idaztera. garai batean soka eurri heldu nion eta hor daramat nire alboan beti: lortu dut beste plano batean kontatuko ez nituzkeenak kontatzea musikaren bidez. Eta kantuetan esan ez baditut ere, kantuak lagiundu dit nire barriuan erantzun batzuk topatzen.

• Zuzendaritza, gidoia eta irudia: Hannot Mintegia
• Soinua: Joseba B.Lenoir
• Azaleko argazkia: Joseba Baleztena

Sinopsia:

MICE (Miren Narbaiza) musikariaren inguruan eraikitako dokumental labur honek sormenaren prozesua aztertzen du, zuzeneko grabazioak, entseguak eta hausnarketa pertsonalak uztartuz. Filmak musika eta zinemaren arteko elkarrizketa bat sortzen du, non egilearen begirada pertsonalak introspekzioa eta sormen prozesuaren kontraesanak azaleratzen dituen. MICEren unibertso musikalaren barnean murgilduz, dokumentalak artista baten izaeraren eta desioaren konplexutasunak islatzen ditu.

//www.youtube.com/watch?v=xS9FHd4x9sw

Bi musikari, bi adiskide; baina baita dokumentalista bat eta sortzaile bat aurrez aurre. Hannot Mintegia da Lautada izan zen dokumentalaren egilea, eta MICE (Miren Narbaiza) da, haren musika eta sortze prozesua zehazki, lanaren inspirazio iturria. “2023 eta 2024 urteetan zehar, MICE (Miren Narbaiza + taldea) zuzeneko saio batzuetan filmatu nuen, Lautada diskoaren (2022) aurkezpen bira luzean zehar. Grabatu behar zenaz gain, beste une batzuk ere jaso nituen; beste mota bateko egoerak eta gertaerak: elkarrizketak, hausnarketak, entseguak eta hutsune momentuak. Hasieran intuizioz abiatu nintzen, hurbiltasunagatik, dibertsioagatik, inspirazio edo asperduragatik; zer egin nahi nuen ez nekielako. Hemen hasi zen ikerketa txiki eta berezia, orain dokumental labur gisa aurkezten dudana”, azaldu du Mintegiak. Aurrez eginak eta zuzenduak ditu hainbat dokumental Mintegiak: zuzendari laguntzaile aritu zen Jai Alai Blues-en (2015) eta Markak (2016) zuzendu zuen.

Norbait sortzaile baten figurara hurbiltzen denean, “lehenik eta behin lilura sentitzen du”, Mintegiaren hitzetan. “Estetika hain zaindu horrek, hain garbi den sentsibilitate horrek eta introspekzio hain atseginak engantxatzen du. Baina norberak haren musika entzutean sentitzen edo irudikatzen duena ez da irudi bat ez beste ezer, mamu bat. Erretratoa benetan interesgarria bihurtzen da  -eta indar guztia hartzen du- irudi hori apurtzen denean eta haren zauriak agertzen direnean, zerez egina dagoen ikusten dugunean. Hau izan da nire bidaia pertsonal txikia, MICErekin batera eginiko bide bat, eta film honetan gauzatu dena”.

MICErekin batera egin du, ez alferrik bien arteko harreman artistikoak zutarri sendoak ditu duela hainbat urtetatik, Hannot Mintegiak ere musika ibilbide luzea baitu Audience taldearekin aurrena, eta Moxal bezala azken bospasei urtean. Honela oroitzen du Miren Narbaizak bien arteko lehen enkontru musikala: “Esango nuke Aitor Etxeberria-ren bandakide izan ginenean kointziditu genuela lehengoz musika elkarrekin jotzen. Gero, Forbidden Coloursek [diskoetxea] elkartu gintuen. MICEren diskoaren bideoak egiteko ideia sortu zenean zuzenean jotzea erabaki genuen, zuzeneko soinuarekin eta zuzeneko irudiekin. Erkarlana urte batzuetan luzatu da eta horrek eman digu aukera diskoak izan duen ibilbidea jasotzeko, grabaziotik eta zuzenekoetara arte”.

Gertutasuna

Bi artisten arteko gertutasunaren lorratza agerikoa da, Mintegiak dioenez: “Sumatzen da gertutasuna eta adiskidetasuna, eta gertutik egindako dokumentala dela. Entzuten dira nire esanak, baita Mirenenak ere. Prestatutako gidoi batetik haragoko zerbait da, ikusten bainuen saio horien grabazioetan bazegoela zerbait bereziagoa”.

“Pelikula honek artista batek bere burua nola baloratzen duen, birbaloratzen edo gutxiesten duen adierazten du; bere izatearen desira zer elementuk bultzatzen duten. Horretaz hitz egiten du”

Hannot Mintegia / Zuzendaria

Izan ere, sorkuntzaren ekintzari buruzko (ia) pelikula guztietan bezala, “pelikula honek artista batek bere burua nola baloratzen duen, birbaloratzen edo gutxiesten duen adierazten du; bere izatearen desira zer elementuk bultzatzen duten. Horretaz hitz egiten du”, dio egileak.

Miren Narbaiza gustura da lanarekin eta prozesuarekin: “Hannotek, grabatzen ari denean, dagoeneko bere buruan ikusten du emaitza, hain da efizientea. Badaki materiala elkartu, txukundu eta dena harmonian jartzen, erritmo perfektua ematen, argazkiaren zein soinuaren tratamendua zaintzen du. Bere lengoaia propioa du eta guretzat altxor handi bat izan da, taldekide bat gehiago.

Lanak 12 minutu pasatxo irauten du, eta “dokumentalaren denborak etengabe erronka egiten dio denbora eta orden kronologikoari”. Begirada pertsonal bat gailentzen da, bai edukian eta baita formetan ere.  “Egile-begirada ideia hori filmean erabilitako enkoadraketa eta formatu aniztasunean ere islatzen da. Ia beti pertsonaiak enkoadre barruan birenkoadratuta daude. Kameraren bidez ikusten ditugu, bai, baina aldi berean kamera bera ate baten artetik, baso trinko batean bi zuhaitzen artetik edo tresna eta soinu tresneriaren artean harrapatuta ikusten ari da”.

” Hannotek Badaki materiala elkartu, txukundu eta dena harmonian jartzen, erritmo perfektua ematen, argazkiaren zein soinuaren tratamendua zaintzen du. Bere lengoaia propioa du eta guretzat altxor handi bat izan da, taldekide bat gehiago”

Miren Narbaiza / Musikaria

Biak musikariak izanik denboratasunak badu “logika musikal bat” ere, egilearen iritzian: “Filma abesti luze baten moduko zerbait bezala uler daiteke. Bertan, bere zati ezberdinak aurkitzen ditugu: estrofak, zubiak, estribilloak eta atal instrumentalak”.

Hain zuzen ere, lanak Lautada abestiaren bertsio oso berezi bat jasotzen du.

Bi musikariek, Moxalek eta Miren Narbaizak, kontzertua emango dute Donostiako Tabakaleran, irailaren 29an, igandearekin, arratseko 20:00etan, Zinemaldia bukatu berritan.

Galdera batekin ekin du olgeta Elorriagak, eulia bertaratuen belarri alboan jarriz: “Inkesta bat eginez gero zeri buruz idatzi eta kantatu den gehiago, maitasunari edo heriotzari buruz… jendeak zalantzarik ez, “maitasunari buruz”, esango luke. Baina egia al da? Egia al da maitasuna dela gairik nagusiena?”. Eulia berehalakoan uxatu du: “Ezetz esan behar dizuegu eta horretara etorri gara gu. Hori ez dela guztiz egia azaltzera. Literatura eta euskal kantagintza hildakoz beteta daude, indarrez eta odolez beteta. Euskal kantagintzaren errepasoa egingo dugu: bertsoak, baladak, koplak, Erdi Aroan hasi eta gaur goizera arte”.

Eta odolez tindatuta.

Aulki banatan eserita. Publikoaren begiradatik, Josu Aurrekoetxea musikaria ezkerrean, Unai Elorriaga idazlea eskuinean. Alkandora gorria biek, ezin bestela izan, eta txaleko iluna. Aurrekoetxea gitarraz hasi da, bi nota utzi ditu sanpleatuta eta hitzik gabe kantuan hasi da. Zenbat instrumentu ondoren: zehar-flauta, txintaxarriak… Mantra hindu-euskaldun baten gisan girotu du emanaldiaren hasiera. Hura da Odola kantari. Euskal kantagintzaren tragipedia emanaldiari soinu-banda jarriko diona, euliaren hegaldiaren soinua dakarrena. Elorriaga da, aldiz, kontaketaren ehulea, narratzailea. Trobadorea nahi bada, bertsolaritzatik datorren idazleak kantatu ere egingo baitu, kontatzeaz bat.

Odolari, heriotzari, ondo itsasten zaio eulia, eta, zer hoberik hasieratik galdera moldeko euli bat uztea baino, Oiartzungo udal-aretoan hegan. “Gerra garaiko bake kantua” da Muñagorriren Bertsoak, Elorriagaren hitzetan. Gitarra aurrena eta txirula ondorena, hala hasi du melodia Aurrekoetxeak, eta kantuan hasi da Elorriaga, leun. Eta ikus-entzuleek jarraitu. Pozik amaitu du idazleak: “Nabari da hemen kantariak zaudetela, aurreko saioetan ez dugu izan hau”. Izan ere, aurrean, ikus-entzuleen artean dira Donostiako Kantujirako kideak, eta nabaritu da, nabaritu denez.

Muñagorrik diona
bere proklamian,
gerrak ondatzen gaitu
bostgarren urtian;
igaz jarrikan Carlos
Madrilko bidian,
bultza zuten atzera,
gerra bere oñian

…

Kordoiz inguratuik
kostatik Ebrora,
trabaz gaude josirik
bera eta gora.
Atzetikan frantsesak
itxi du frontera.
Gerrak ez dakar onik
iñundik iñora.

//www.youtube.com/watch?v=kWHaE3oOQg0

XIX. mendeko bertso sorta da eta Lehen Gerra Karlistaren garaiko hainbat pertsonaia aipatzen ditu: Jose Antonio Muñagorri, Karlos Maria Isidro Borboikoa, Rafael Maroto eta Tejeiro. Benito Lertxundi-k ezagun egindako kantua da, jaso baitzuen 1981eko Altabizkar / Itzaltzuko bardoari diskoan aurrenekoz.

“Gerrak ez dakar onik iñundik iñora”, errepikatu du Elorriagak kantua amaitzean, eta azalpenak ondoren. “Muñagorrik ez zituen idatzi, hark agindu egin zituen. Bere proklama izan zen Bakea eta Foruak. Foruak errespetatzea nahi zuen baina era berean bakea ereitea Euskal Herrian”. Agindu egin zituen, beraz, baina nori? Karlistadetako eta beste hainbat gerratako bertso asko bezala anonimoak dira, edo tira… izan dira oraintsu arte”. Idazleak jakin ohi du narrazioan tentsioa nola mantendu amaiera arte, eta halatsu hitzaldian ere, eulia airean. “Oraintsu arte anonimoa izan da bertsoon egilea: batzuek esaten dute Juan Ignazio Iztuetak idatzi zituela; beste batzuek Agustin Paskual izan zela. Inork ez daki argi norenak diren; ez dugu jakin orain arte, izan ere 2016an elkartu ginen zenbait lagun, pandemia baino lehen, nori eskatu ote zizkion jakin nahian, batzuk artxiboetan, elizbarrutietan bilaketan, noren estiloa ote zuen, eta oraintsu, otsailean jakin genuen nor den egilea. Historiaren kiribueltak zer diren, pertsona oso famatu baten birraitonak idatzi zituen… “.

Eta argitzeke utzi auzia. “Saioaren amaieran jakinaraziko dizuegu nork idatzi zituen Muñagorriren bertsoak“.

Odolaren errepasoa

Letrak aztertuaren aztertuz, ondorio argi batera iritsi da Elorriaga. “Baladak dira euskal literaturan erabateko indarkeriaren gailurra”. Zer dira baladak, ordea? “Batzuek erromantzea esaten diote Europan barrena, guk balada. Poema narratibo bat da. Istorio bat kontatzen duena, eta herrian kantatzeko eta konpartitzeko sortu dena. Transmisio hori beti ez da ideala izan, asko eta asko galdu egin dira. Zeintzuek iraun dute? Odolez gainezka daudenek iraun dute. Hilketak, bortxaketak, bahiketak; baladetan kontatzen dira izugarrikeriak. Arrazoia: erakartzen gaitu odolak: exekuzioetan herri guztia mugitzen zen. Sortzen digu zerbait, pizten digu zerbait”.

Hiru balada hautatu ditu Elorriagak, bortxaren eta odolaren adibide gisa. “Baladak ez dira oso argiak batzuetan, erdi-galdu, nahastu, ilundu egin dira. Baladarekin askotan maitasun kontuak datozkigu gogora, baina gauza oso gogorrak kontatzen dituzte maiz: letretan geratzeak eta haiei erreparatzeak merezi du. Hori egingo dugu”. Kantatu eta kontatu.

1) ‘Frantziako anderea’.

“Mutila Frantziara joan da eta hango neska batekin ezkondu da. Amak ez du etxean frantsesik nahi, ez du arrotzik nahi. Ez ziren alde onekoak frantsesak, errain moduan ikusteko ez. Emaztea hiltzeko eskatzen dio semerari. Semeak ezetz, eta aitzakia merkeagorik ez da egongo; “Hain da polite…”. Semeak ez du emaztea hil nahi, anaia gazteak ere ez du nahi. Azkenean, ez dago argi amak hiltzen duen edo beste norbaiti agintzen dion”.

Beste balada asko bezala Antonio Zavalak jaso zituen ahozko transmisiotik, eta hamaika aldaera ditu. “Haietako batean amagiñarrebak berak hiltzen du. Beste kultura eta lengoaia batzuetan ere badago balada honen aldaerarik. Gaztelaniaz Romance de la mala suegra (Amagiñarreba gaiztoaren erromantzea) badago. Eta hor gogorragoa da kontua: Emakumea haurdun dago, eta haurdun botatzen du etxetik eta jartzen du zaldi zuri baten gainean. Umea galdu du eta zaldi zuriaren hankak odolez tindaturik daude. Euskal Herrian konformatu ginen labana bihotzean sartuta. Erraina hiltzen duenean, hark madarikazio bat botatzen dio; zoragarria da madarikazioa. “Ai ene amaginerraba muskerrez betia, Subeak ahal deutsu arratserako ohia”.

Bertsioak nahi adina, esan bezala, baina gurean Hiru Truku-rena egin da bereziki ezaguna.

//www.youtube.com/watch?v=EnG7hz8NE6E

2) ‘Neska ontziratua’

//www.youtube.com/watch?v=xwYG5miTrg0

Itsas-balada bat da, Isabelatxu bezala ere ezagun egin dena, eta hau ere Ruper Ordorikaren ahotsean entzuna Hiru Trukuk jaso baitzuen 1994an, Mendebaldeko euskal baladak diskoan. Elorriagaren azalpena: “Ruperren ahotsean ezagun egin dena neuk abesteak lotsa ere ematen dit baina… Doinu oso ederra duen balada da, Ruperren ahotsean goxo sartzen zaiguna, batzuetan tonu alaiean kantatzen da, gainera. Baina, letra oso da gogorra, are, aurreko balada baino gogorragoa”. Eta baladaren istorioa ondotik:

Josu Aurrekoetxea eta Unai Elorriaga, ‘Isabelatxu’ kantatuz. BADOK

“Heldu da portura barku bat. Marinela kantu eder bat ari da kantatzen. Isabelatxuk esan die gurasoei kanta hori ikastera doala, gero familian kantatzeko. Badoa portura eta marinelei eskatu die irakasteko. Marinelek baietz, baina barkura igotzen bada, sartzen bada. Isabelatxuk susmo txarra du, ez zuten fama ona orduko marinelek: ‘ez, nik prortutik ikasiko dut’, esaten die. Marinelek zerbait nahi dute. Amarrua egin dute. Elipsia dago kantuan. Lo-belarra jarri diote. Lokartu egin dute, bahitu, 500 legua joan dira itsasorantza. Zerbait gertatu da, ekaitzen bat… balada eta moldaketa desberdinak daude. Esnatu egin da Isabelatxu. Irudikatu zertarako lokartu duten. Ez zen hain arrotza sasoi hartan, asko kontatzen da gisakorik. Sablea eskatu dio kapitainari eta bere buruaz beste egin du Isabelatxuk. Oso gogorra da. Baina hor bukatuko balitz… Zoritxarrez balada ez da hor amaitu. Marinelek ez diote beren grinari eutsi, eta gorputza erabiltzen jarraitzen dute hil eta gero ere. Horrela dio baladak: “Linde damia, zazpi astian, gurekin erabil daigun’. Intsentsua eta ereinotza aipatzen dira. Horrela joan zen Isabelatxu eta beste hainbat Isabelatxu”.

3) ‘Ene mutilik ttipiena’.
“Hemen ere barkua. Bidaiak luzatu egiten ziren, eta galdu egiten ziren ontziak. Iparra galdu. Ez zuten ikusten beste ontzirik. Jatekoa ere amaitu egiten zen. Itsasoaren erdian… jan beharra zen, bizirik iraungo bazuten. Eta zer zegoen barkuan jateko? Ene mutilik ttipiena deitzen da balada… Bizkaian txo esaten zitzaion itsas-mutiko horri. Mutiko gazte bat ofizioa ikastera joaten zena, txikitxoa, indar askorik gabekoa. 11-12 urtekoa. Barku-mutil horrek bazekien hori gerta zitekeela. Berak bazekien jango zutela okasioa ematen bazen. Azken aukera emango diote marinelek. ‘Lurra edo beste ontzi bat ikusten baduzu, libra zaitezke… Itsas-mutila, txo hori, igo da mastilera…’ “. Honetan ere, bertsioak ugari, eta Mikel Urdangarin-ena nabarmendu du Elorriagak.

//www.youtube.com/watch?v=ImgfdKZr1YI

“Itsas-mutilak eskatzen die: ‘Hil nazazue lehenik’. Zer gertatzen da, ordea? Zer gertatzen da hilez gero, usteldu egiten dela, eta ezin dela jan. Besoa erantsi eta jan, beste besoa, hanka eta beste hanka. Eta mutil hori bizirik mantendu, horrek dakarren sufrimenduarekin. Nire gorputza eskaintzen dizuet, baina hil nazazue aurretik. Ez da euskal baladetan bakarrik ageri, Portugalen, Ingalaterran, Italian, Frantzian… Ez zen hain gauza arraroa”.

Ez zen hain gauza arraroa, baina egungo ikusmoldetik gordina bezain gogorra egiten da kontaketa, kanibala, goretik gertukoa, eta publikoari ere kosta egin zaio gogobetetasunez txalo egitea: herabeago egin dute txalo, deserotasunaren eulia belarri gainean dutela. Nork esan zuen baina kantu emanaldiek plazererako soilik izan behar dutela?

Gerra kantuak

Bortxarekin eta odolarekin ezer parekatu izan bada historikoki, gerra izan da hori. “Gerra guztietan egin izan dira kantuak, baita gure gerretan ere”. Baina lehen-lehenik “gerrara arraro bati” erreparatu nahi izan dio Elorriagak.

“Zer da gerra arraro bat? Bada, Solferinoko Gerra, kasurako. Frantziarrek Piamontektik bota zituzten austriarrak, Napoleon II.ak gidatuta. Baina izan zuen berezitasun bat. Bertan sortu zen Gurutze Gorria Henry Dunant bankari suitzarrak. Ikusi zuen bataila hori bertatik bertara, hildakoak eta zaurituak dozenaka, eta inor ez zela ausartzen haiek artatzera. Hark pentsatu zuen hura ez zela posible, eta esan zuen erakunde neutro bat sartu beharra zegoela zaurituak artatzeko, eta italierazko “Tutti fratelli” (guztiok anai-arreba) lemapean, edonor dela ere, guk hartu eta artatuko dugu”. Euskaldunontzat bazuen beste berezitasunik gerra hark. Bertan zebilen Jean Baptiste Elizanburu Irazabal poeta eta militarra (Sara, Lapurdi, 1828-1891). Solferinoko batailara joan zen, eta  Solferinoko Itsua bertsoak idatzi zituen: han ikusitako mutil itsu batek ukitu zuen, eta idatzi zuen kantua”.
Hona hemen lehen bi bertsoak:

1.Harmen hartzera deitu ninduen
gazterik zorte etsaiak
Urrundu nintzen, herrialderat
Itzuliz usu begiak
Iotzuliz usu begiak

2.Zorigaitzean baitut ikusi
Solferino-ko hegia!
Alferrikan dut geroztik deitzen
Iguzkiaren argia,
Iguzkiaren argia.

//www.youtube.com/watch?v=i4RDeBc31Y8

Kantu herrikoi bihurtu zen, eta musikari askok egin izan dute bere. Agian ezezagunena lehena da gainera, Enarak taldeak grabaturikoa. Badira beste lau bertsio gutxienez:

• Tapia eta Leturia, Juergasmoan, 1990
• Xabier Lete, Elizanburu-Etxahun-Otaño, 2001
• Oskorri, Oskorri & The Pub Ibiltaria 9, 2005
• Kepa Junkera, Herria, 2010

Gerra asko izan dira gure artean, Karlistaldiak, 36ko gerra… “Gerra guztietan egin dira kantuak, koplak, bertsoak, poesia…”. Baina “gerra partikular” batzuk ere bai. Eta horien aipamena doa aurretik. Hamalau heriotzena bertso-sorta ezaguna, adibidez. Jose Larrañaga Mendaroko (Gipuzkoa) semeak 1825eko urriaren 31n Etxebarriako (Bizkaia) Altzibar baserrian egin zituen hilketak kontatzen dira bertan. Eta badira bi aldaera gure kantutegian:

• Oskorri, Oskorri  & The Pub Ibiltaria 3,  1999
• Morau, Amodio Domestikoa, 2000

Trabukoren kantua da beste istorio-gerra partikular bat, zeina den ezaguna Berdabioko semea edo Goizuetan edo Berdabioren bertsoak edo Goizuetan bada gizon bat bezala ere. Euskarazko wikipediaren arabera, “kontatzen dituen gertakizunak Goizueta, Lesaka, eta Arantzako herrietan kokatuak daude, Nafarroa iparraldean. Goizuetako Artikutzatik  gertu, Elama auzoan, Berdabioko bordan bizi zen gizon baten ahotik mintzo da narratzailea. Ahozko tradizioaren arabera, bertsoak Berdabioko gizon hark berak egin omen zituen, Iruñeko kartzelan zegoela. Besteak beste, Patziku Perurena idazlearen dokumentazio-lanari esker frogatu da kanta XVIII. mende bukaerako egiazko gertakizunetan oinarritua dagoela”. Berdabio eta Trabukorenren istorioa kontatzen dute koplek, “dirukeria, biolentziua, hilketa… Trabukok norbait hiltzen du Elaman”, dio Elorriagak.

//www.youtube.com/watch?v=vrPOANqYA8w

Bertsoen bertsiorik ezagunena Mikel Laboak kantatutakoa da, Resurreccion Maria Azkuek Errenterian jasotakotik moldatua. Besteak beste, Oskorri-k The Pub Ibiltaria bildumaren bosgarren diskoan jaso zuen. Anje Duahlde-k ere, Aita Donostiak Arantzan jasotako aldaera moldatu zuen, Pinpirin eta Florian diskorako.

Azken kantu bat, indarkeria partikularren lekuko-edo: Galerianoren kantua, 1815 ingurukoa, Lehen Gerra Karlista baino pixka bat lehenxeagokoa da. Martin Larralde Bordaxuri-ren trajedia kontatzen du eta Pantxoa eta Peio-k 1975ean argitaratutako bertsioak egin zuten ezagun. Hala azaltzen du istorioaren nondik-norakoa Elorriagak: “Martin Larralde Bordaxuri, bertsolaria, nekazaria, zapatagina ofizioz Plumagain baserriko premua; baserria hartu behar duena. Aitarekin gorabehera handiak ditu, ordea, eta aitak ez du nahi. Joanes Ospital izeneko bat hil dute sorbaldan tiroa jota. Martin Larralderi egotzi diote hilketa. Berak dio ezetz, ez zela bertan egon. Epaiketan ere 12 epaile egon ziren. Zazpik errudun jo dute, eta bostek errugabe. Zerbait berezia egon zen hor. Galeratara eraman zuten, eta bertan zegoela idatzi zituen bertso famatuok ustez. 40 urterekin hil zen han, bost urte eman zituen bertan. Injustizia honek ekarri du soka luzea. Alde batetik Hazparnen kantatzen omen dira kantu hauek. Bertso horiek ahoz aho zabaldu ziren Joxe Mendiaga bertsolariak Eskualdun kantuak izeneko bilduman, Txilen, 1900ean bildu eta plazaratu zituen arte. Pantxoak eta Peiok lehen disko luzean bildu zuten. Piarres Larzabalek teatroa egin zuen…”.

//www.youtube.com/watch?v=o44CqcXFo0o

Euliak ez dira, ordea, hain aise akabatzen. Publikotik emendakin-ekarpen bana egin dituzte Mari Luz Esteban filosofo eta aurreko hitzaldiaren egileak eta Gotzon Barandiaran poetak eta jardunaldion antolatzaileetako batek. Estebanek baladen inguruko aipamen batzuei egin die ñabardura. “Entzun dut indarkeria handiko istorioak direla, heriotza, odola, basakeria eta beste, baina bortxaketa hitzik ez dut entzun hitzaldian, edo izatekotan, oso hasieran. Metaforak erabiltzen dira kantuotan, baina guk esan behar genuke bortxaketak egiten zirela, bestela jada ez dira metaforak baizik eta eufemismoak”. Elorriagak baietz, ados dagoela, baina kasuren batean bortxaketa hitza aipatu ez badu, izan dela, “argi zegoelako zertaz ari diren koplok, eta publikoa inteligentetzat” hartzea gustatzen zaiolako.

Barandiagaren emendakina, Galerianoren kantua-ren egiletzari dagokiona. Barandarianen hitzetan kantua ez zuen Bordaxurik idatzi, “nahikoa segurtzat jotzen baita hark idazten ez zekiela”. Wikipediak ere jasotzen du kontua: “Zenbait ikerketaren arabera Galerianoaren kantua ez zuen Larraldek idatzi, Manez Etxeto Katxo bertsolari herrikideak baino; Piarres Xarritonen arabera, epaiketan argi geratu zen Bordaxurik ez zekiela idazten”.

Nolanahi den, Bordaxuriren istorioaren sokak nahiz euliak segida eta hegaldi gehiago izan dituzte. Oihartzun handiena lortu duena, ezbairik gabe, Joseba Sarrionandiak idatzitako Martin Larralde poema izan da, Hnuy illa nyha majah yahoo liburuan (1995) argitaratu zena. Urte batzuk beranduago Ruper Ordorikak musikatu zuen, Dabilen harria diskoan.

//www.youtube.com/watch?v=-Wi_WFvVzcE

Ruper Ordorika Martin Larralde zuzenean ematen.

Zeharkako flautaren laguntzarekin egin dute Elorriagak eta Aurrekoetxeak Martin Larralde-ren moldaketa propioa, “gurea askoz ere soilagoa da, noski”, eta idazleak azaldu du kantuaren “zera ezezagun samar bat”. “Elkartu nintzen behin Sarrionandiarekin eta kontatu nion gure xumean nola egin genuen kantuaren bertsioa. Orduan berak esan zidan: ‘Badakizu zergatik idatzi nuen? Martutenektik ihes egitean Hazparnera joan ginen eta han Bordaxuriren borda batean ezkutatuta egon ginen: etengabe ezkutatuta, eguzkia ikusi gabe, baina domeketan jendea mezetara joaren zenean herria hustu egiten zen eta kanpora irteten ginen, eta ikusten genituen larre berdeak eta abarrak’. Hor bada paralelismo bat, injustizia istorio bat. Larralde eta Sarrionandia”.

Karlistadak, 36ko Gerra, Mundu gerrak, gerraostea etab…

Gerra partikularren euliak akabatuta, gerra estandartzat hartu ohi diren horiengana mira. Bere horretan hitzaldi propio bat, azterketa berariazko bat mereziko lukete bai Gerra Karlistek, bai bi Mundu Gerrek, 36ko gerrak eta abarrek ere. “Denetarako astirik ematen ez eta ordubetera laburutu behar izan dugu emanaldia”, Elorriagak. Karlisten eta liberalen arteko gerretan idatzitako bertso asko jaso eta musikatu zituen Joseba Tapiak, adibidez, Eta tira eta tunba diskoan. Elorriaga, gerra horiek ahotan hartuta: “Zenbat bertso ez ote ziren idatziko. Gerra zen, baina umorea zutenak ere bazeuden. umoredunak eghiago ziren liberalen bandokoak. Adibidez, zera kantatzen zieten karlistei Horra hoien epistola bertso sortan”. Anonimoa da, 1872koa.

“Sazerdotiak garboso
harrotu zaizkigu oso;
santidadeko kapak jantzi ta
tiroka digute eraso:
hori eztator alkaso.

Horra hoien epistola
ebanjelio ta estola:
esku batian Santo Kristo ta
beste eskuan pistola….
Relijiyua ez da horla”

//www.youtube.com/watch?v=xCeedOMF6Qs

Disko horretan bildua dago Hernani dago penoso, 1875ekoa, eta anonimoa hura ere. “Kontatzen du gerrak nola suntsitu duen herria eta Ikusten duzu goizean doinuan kantatua izan da”.

Honatx lehen bi bertsoak:

“Askok dakite nola nik
luzaro egun bat onik
ez daramala Hernanik;
beti tiroka granadapian
dauka Santiagomendik;
gaitz da libratzen argandik,
kaltiak dirade haundik,
egiten diranak handik.

Bala bat lehertzen kalian,
bestia berriz aidian,
beti badira bidian;
lo ez dagonak maiz aitzen ditu
tiro soñuak aldian:
egunaz hala gabian,
beti etxietan bian
egon bihar da gordian.”

Eta gogora ekarri ditu Elorriagak Unai Agirre bertsolariak doinu berean eta molde berean Hernaniri jarritako bertsoak, 36ko gerran ondorioak aintzat hartuta:

“Hernani herri bildua,
bizi beharrk zaildua,
lanean korapildua.
Mila beatzirehun hogeita hamasei
triste hartan abaildua,
nahigabean amildua
uztail beltzak umildua
tiro hotsek isildua.”

36ko gerra ahotan hartuta ezin dira aipatu gabe utzi Joseba Tapia beraren Agur Intxorta Maite: 1936-37 Gudako Kantuak eta Tximela Kapitainaren izarrak diskoak ere.

Tolosan jaio zen Luis Rezola (1914-1993) Tximela bezala ezagunagoa zena. Bere aitona, Tolosako Izaskun auzokoa, tximel-tximela omen zen eta haren ondorengoek deitura hori hartu zuten. Bertsotan ume-umetatik hasi zen zortzi urterako.

Eusko Gudarosteko kide izan zen eta 1937tik 1940ra arte espetxean egon zen. 1940an, atera zen espetxetik. Baina ez zuen frankismoaren aurkako borroka utzi. 1946an, erregimenaren aurkako paper batzuk banatzea leporatuta, berriz atxilotu zuten. Ondarretako espetxean egon zen. Tximela kikiltzeko, ordea, espetxea baino gehiago behar zen. 1948an, jadanik kalean zela, beste bi lagunekin batera ikurriña jarri zuen Uzturre mendiko tontorrean.

Harenak dira Tapiak bere diskoan jasotako hitzak. Esaterako, adierazgarriak oso, Gudan gudari ibili nintzan-eko hitzak.
Honatx lehen hiru bertsoak:

“Gudan gudari ibili nintzan hamabi hilabete buru,
mendi batzutan arrisku haunditan, bestetan ere ez seguru.
Ezertarako gogorik gabe, gorputzetik erdi lelu
malkarran behera atzera korri, aurrera egiten ez degu
eta azkenean atxiloturik ikusi behar geren buru.

Gure gizaldi gizatxar hontan gertatu zait ezagutzia
anaia batek bestean aurka eskun iskiluk hartzia.
Etxe batean hau da erabat familia hondatzia
alde batetik seme bat galdu, bestetik hiru Frantzi’a
ez da ederra izango hoien guraso gaixon trantzia.

Gerra, gerraurre eta ondorena askozaz ez da hobia,
atera nahi det eduki detena orain artean gordia:
aberats askok lur jo dutela, errukigarri pobria,
madarikatzen lana eginda beltza eta gutxi ogia,
hoinbeste alfer biziko bada guk egin behar ordia.”

//www.youtube.com/watch?v=2VHh8KltOTw

Gerra, gerraurrea eta ondorena aipatzen ditu Tximelak; ez alferrik indarkeriaren arrastoak baibaititu aurretiazko zein ondoriozko agerpenak ere. “Amaitu ziren gerra izenarekin ezagutzen ditugun horiek, baina gerra osteko gerra horiek hasi ziren, eta nabarmendu ziren egile batzuk, gerra horien berri ematen: Telesforo Monzon, Eustakio Mendizabal… Pantxoa eta Peiok kantu bihurturiko Itziarren semea, Lepoan hartu, Txikia zuen guda izena…”.

Baina hitzaldian lehenago ere aipaturiko izen bat nabarmenduko luke Elorriagak: Joseba Sarrionandia. “Asko idatzi zuen; deserriari eta erbesteari buruz idatzi zuen. Hori ere indarkeria da. Guk ez dugu hori pairatu behar izan. Badu poema zoragarri bat, besteren artean, deserriari buruzkoa, deserria kontatu eta kantatzeko: Propostas para a definiçao do exilio“. Hain zuzen ere, Eñaut Elorrietak bildi zuen Deserriko kantak diskoan (2013). Honela dio:

“Deserria zerumugaz landa lausotzen den herria da.
Deserria hosto hilotzez estalitako kaleetan paseatzea da.
Deserria lorratz lizunduzko geltokiak begiratzea da,
non mende hasierako lokomotorak igarotzen diren.
Deserria hormako erloju baten ondoan atseden hartzea da.
Deserria kaxa huts guztiak dira.
Deserria meategi ilun bat da ezer erauzi ezin zaiona.
Deserria eskaileran bizitzea da.
Deserria biluztu gabe ohean etzatea da.
Deserria da otsorik gabeko basoetan sartzea da,
eta otsoak daudenetan ere bai”

//www.youtube.com/watch?v=jRC4jQVOY4I

Sarrionandiak idatzitako poema da halaber Kiromantzidxa: “Sarrionandiak kokatzen du bere burua esku-irakurle baten aurrean eta hark kontatzen dio zer ikusten ari den esku horretan. Igarle horren ahotsean… eta gauza ilunak ikusten ditu. Poema ederra da, bizkaieraz idatzia”. 1999ko Gernika-Zuzenean 2 diskoan bildu zuen kantua Laboak, Kiromantzidxa Lekeitio 10 izenburupean.

//www.youtube.com/watch?v=g-Jcio4xnfc

Bi euli berantiar

Emanaldiaren amaierara iristerako, norbaitek izango du euli-galdera hau ere: “Euskaldunoi bakarrik gertatu ote zaigu kantuetan biolentzia agertzea, gu ote gara odolzale bakarrak kantuan?”. Eta Elorriagak dakar erantzuna: “Ezta inondik ere; kantu odolzale asko da munduan barrena ere: adibide bakar bat ekarri dugu hona. Anna Ajmátova poeta errusiarraren Uztailaren 14a poema”. Zeharkako flauta jotzen hasi da berriro Aurrekoetxea, eta Elorriagak deklamatau ditu hitzok:

“Erre sunda dago. Lau astez dagoeneko
sutan aritu da ortuko putzu sikua.
Txoriek kantatu ere ez dute egin gaur,
makalak kraska eta txistu egiteari utzu dio.

Eguzkia ezinegon jainkozko bihurtu da.
Euriak ez ditu soroak busti Aste Santutik hona…”

Hastear zen Lehenengo Mundu Gerra, eta Ajmatovak poema horren bidez islatu zuen bere ezinegona. Gerraren eulia beste behin itzulinguruka.

Emanaldia euli bat airera jaurtiz hasi du Elorriagak, eta iritsi da ordua Muñagorrien Bertsoak nork idatzi zituen jakiteko. “Batzar batzuk egin genituen, baina ez genuen lortzen pista egokirik, harik eta Amerikako Estatu Batuetako unibertsitate batean irakasle dabilen batek jarri gintuen arrasto egokiaren atzetik”. Eta Aurrekoetxeak beste pista bat gitarrarekin, Maurice Ravelen Boleroa jotzen hasi baita. “Ravel Lapurdiko Ziburun jaio zen. Aita suitzarra zuen, baina ama, Marie Deluart, euskalduna zuen. Haren gurasoak, Ravelen aiton-amonak, gipuzkoarrak ziren. Aita, Domingo Deluarte, ama, Maria Etxeberria. Lezokoak. Manuel Etxeberria, Lezokoa, Ravelen birraitona izan zen Muñagorriren Bertsoak idatzi zituena”.

“Eta guztia borobiltzeko, kontatu behar dugu Ravelek ere egin ziola gerrari pieza musikal bat. Badu konposizio zoragarri bat: Le Tombeau de Couperin, Lehen Mundu Gerran hil zitzaizkion lagunei eskainia”. Pianorako suite bat, hain zuzen ere, 1914 eta 1917 artean konposatua, sei partetan banatua, sei lagunei eskainia.

//www.youtube.com/watch?v=hcuPVgpUKKs

Argitu du dilema Elorriagak, akabo gaurko azken euliaren hegaldia ere.

Euli batzuk uxatu dituzte Aurrekoetxeak eta Elorriagak Oiartzungo Udaletxeko aretotik; beste batzuri bidea eman ere bai.

Halaxe joaten da osatzen kantuen historia, euli eta odol artean.