Txomi Uribe, Peio Larrañaga, Jesus Galan eta Josu Aranbarri.

U diskoa oso Piztiak dela aipatzen badizute, laudorio gisa interpretatzen al duzu?
Bai. Lehengoan solasaldi hori eduki nuen Josurekin. «Begira zer esaten duten, oso Piztiak dela», esan nion. Zer esan nahi du horrek? Piztiak existitu dela, badagoela Piztiak soinu bat, lortu dugula gu geu izatea. Oso inportantea da. Ez da honen edo bestearen antza dugula. Ez, Piztiak da.

Sortzaileek, dena den, nolabaiteko aldaketa lehenesten dute lan batetik bestera, edo, behintzat, ez errepikatzea. Oso Piztiak da U, baina zertan aldatu da Gabeko kalapitxixak-ekin (2009) konparatuta? 
Bi kantu kenduta, “Gehiegi” eta “Bixitxi marabille de”, niretzako U-ko abestiak oso ezberdinak dira, erregistro asko dituzte: bada bals bat, “Ohean biziko gara”; country ukituko bat, “Josh Kexpiren balada”; Neil Youngen ahaireak ditu “Txikotak solte”-k… Jesusen [Galan] gitarrarekin, Piztiak izaten jarraitzen dugu, baina, aldi berean, aldaketa bat eragiten du. Hortaz, Gabeko kalapitxixak da U, baina biderkatuta.

Aipatzen duzun aldaketa hori kontzientea al da?
Berez atera da. Josuk eta nik abestiak eramaten ditugu, eta gero zer bihurtzen diren… Hori da Piztiak.

Jesus Galan itzuli da, Argia eta itzala-n (1998) eta Zero-n (1999) zurekin batera gitarra jo zuena. 
Oso ondo jo du. Soinua zabalagoa da berarekin, indarra eman dio.

Baina soinua ezin da konparatu Zero eta Argia eta itzala-koarekin.
Ez, ez, inondik ere, ez dute zerikusirik. Gabeko kalapitxixakniretzako disko zoragarria da, baina honek indar gehiago dauka.

Gabeko kalapitxixak behin baino gehiagotan aipatu duzu. Disko oso estimatua izan zen, eta hainbat agerkarik 2009ko euskal diskorik onenetako bat izan zela nabarmendu zuen. Zein bide egin du? 
Nik neuk pentsatzen nuen gehiago joko genuela disko harekin, baina krisiaren unerik gogorrenetako batean harrapatu gintuen, eta… Pena eman zigun, gehiago merezi zuela iruditzen zitzaigulako. Dena den, pozik gaude 500 bat disko saldu genituelako.

Kopuru altua al da hori?
Orain kopuru bikaina da. 150 inguru saltzen dira… Oso-oso tristea da. 500 horietatik, banaketan-eta 150-175 ale izango ziren. Kontzertuetan-eta saldu ziren gehiago.

Zeinu bereizgarri batzuk eduki izan ditu beti Piztiak-ek: garapen luzeak, Josu Aranbarrik baxua jotzeko daukan modua, pop-rock abesti argitsu edo ilunak, hitz samurrak eta umoretsuak… Ados al zaude?
Ados nago. Josuren jotzeko era aipatu duzu… Bere jotzeko era, eta nirea, bereziak dira, ez digutelako jotzen erakutsi; ez dugu eskolarik hartu. Guk gure modura ikasi dugu eta kito.

Beste zeinu bereizgarri bat izan daiteke hori…
Baietz esango nuke, ziur nago. Piztiak-en baxuak oso distortsionatuak dira, nota dezente dauzkate… Jendea, normalean, ez da hori egitera ausartzen… “Hamasei” abestian, bateria saturatuta dago, baina erabat distortsionatuta; ahotsa ere bai… Gauza horiek ere badira Piztiak. Hor dago [Jose] Lastraren lana, eta guk utzi egiten diogu, onartu. Gainera, gustatu egiten zaigu.

Eta zergatik uzten diozue?
Jolastu egin behar delako. Pentsa, txukun-txukun grabatu, elegante-elegante, eta argitaratu. Hori arroz zuriaren modukoa da.

The Dream Syndicate, R.E.M., Pearl Jam eta besteren oso zaleak zarete zuek.
The Dream Syndicate, bai! The Dream Syndicate da “Atera poza”, %100ean! Denetik entzuten dut. Foo Fighters, The Smashing Pumpkins… Pixiesek-eta asko markatu gaituzte. Josuk, orain, Black Rebel Motorcycle Club entzuten du asko… Diskoa grabatzen ari ginen asteetan, gehien entzun genuena Eels izan zen.

Piztiak beti joan da, nolabait, korrontearen kontra, bai 90eko hamarkadan, eta bai orain ere, beharbada beste estilo batzuk lehenesten direnean. Nola bizi duzue hori?
Beti ibili gara horrela. Barrutik ateratzen zaiguna egin dugu beti. Ez dakit… Garai batean, Ondarroan denak heavyak ziren, eta nik The Cure entzuten nuen… Besterik gabe, baina ez da erabaki kontziente bat izan.

Rara avis sentitu al zarete inoiz?
Ez. Igual, hori sentiarazi nahi izan digute… Gu La Pollarekin jotakoak gara, adibidez! Ez dugu hori bilatu, baina egia da horrela dela.

Gero eta anitzagoa da zeuen eskaintza, eklektikoagoa. Gabeko kalapitxixak-en asko antzematen zen. Nabaritzen duzue askatasun hori sortzeko momentuan?
Gero eta askeagoak garela, eta sortzerakoan gero eta ausardia gehiago dugula esango nuke. Gauza bat da buruan entzuten duzuna egitea, baina gero, emaitzan, aldatu egiten da. Buruan entzuten dugunetik azken emaitzara, ordea, aldaketa gero eta txikiagoa dela esango nuke; hau da, nahi duguna egiteko gero eta kapazagoak gara. Musika asko entzun dugu beti, eta hori igartzen da.

Urteekin gero eta positiboagoak dira Piztiaken hitzak. Hona azken laneko izenburuetako batzuk: “Ametsik ederrena”, “Txikotak solte”, “Bixitxi marabille de”, “Nun zabiz? Geatuko gaz?”, “Atera poza”…
Tu-k taldearekin [Piztiak-en aurrekoa], beltzez jantzita agertzen ginen Josu [Aranbarri] eta biok. Baina aldatzen joan da gauza denborarekin. Ez dakit… Igual bizipoza daukagu biok.

Norberaren askatasun egarriari buruzkoak dira, batez ere, leloetako batzuk: «Bixitxi beti ru aurrera», «aurrera lagun», «ez al gara gehiegi arduratzen?», «Sokak askatu, loturak apurtu». 
Bai, hala da. Kuriosoa da, baina Kirmenek [Uribe], Josuk eta hirurok ez dugu adosten zertaz egin hitzak, baina bat egiten dugu.

Eta hitz guztiak, bat ezik, ondarroar hizkeran idatzita daude. Lehen ez zenuten horrela jokatzen… 
Argia eta itzala-n abesti bakarra zen: “Zirkin primo”. Gero, Zero-n,bat bera ere ez, eta, Gabeko kalapitxixak-en eta honetan, ia denak. Zergatik? Hobeto kantatzen ditugulako, hobeto sentitu, eta, aldi berean, beroagoa delako horrela. Garai batean esaten zen «bizkaiera txerrikeria», baina hori dena gainditu egin dugu denok, eta normal hartzen da norberaren hizkeran abestea.

(Berria egunkarian, 2015eko apirilaren 2an argitaratutako elkarrizketa)

Petti kantari beratarra. (Jagoba Manterola / Argazki Press)

Hartaz baino lehen, jada kalean dagoenaz mintzo da. «Aurrekoekin alderatuta, estilo aldetik-eta ez dago alde handirik». Konparazioekin jarraituta, bakarkako bere bigarren lanaren —Arrazoiak (Gaztelupeko Hotsak, 2001)— antza duela pentsatzen du. «Batez ere, gitarraren afinazioan eta». Gitarrek, hain zuzen ere, eta bozek hezurmamitzen dute. «Bada Hammond organoren bat, baina beste guztia nahiko oinarrizkoa da». Berezitasun gisa, bi abestiren hitzak Harkaitz Canok idatzi ditu —“Suerteren bluesa” eta “Erramurik gabeko gauak”—, eta azkenarena, “Hil arte edan” kantarenak, Beñardo Goietxek.

Ekoizpen aldetik, On izan da Pettik egindako diskorik oparoena. Mandolina, biolina (Arkaitz Miner), organoa eta akordeoia (Txus Aranburu), eta beste gehitu zizkion ohikoa duen gitarra-baxu-bateria-ahotsa eskemari. Ondo bidean, udazkenean argitaratuko duenak ere ekoizpen oparoa izango du. «Nahiko nuke egin On-en antzeko zerbait baina Etxeko uzta-ko (Gaztelupeko Hotsak, 2002) kantuen indarrarekin». Izan ere, lan hark, Pettiren bigarrenak, bazuen indarra, eta hura kaleratu ostean hasi zen izena hartzen. Lan berriko abestietako batzuk maketetan dauzka jada, eta horiek janzten Joseba Irazoki (gitarra), Iñigo Telletxea (baxua) eta Igor Telletxea (bateria) izango ditu lagun —aurreneko biek Etxe uzta lanean ere parte hartu zuten—.

Beraz, Astirtitan «trantsizioko disko bat» izan daitekeela onartu du. «Zain dauden bospasei zale horiei [umorez]» motza iruditu zaiela badaki. «Baina kantu gehiago sartzen banituen, diskoaren estiloa apurtuko nuen. Banuen beste hiru txertatzeko intentzioa, baina askoz ere hobeto emango dute hurrengoan». Pettik, berez, disko gehiago egin nahiko lituzke; «eta baita bikoitzak ere, baina ezin denean, ezin da». Autoekoizpena izan da Astirtitan, eta «justu-justu» kaleratu ditu 1.000 kopia. Bidean dagoen lanak, berriz, diskoetxe batekin aterako du.

Orain lau bat urte kaleratu zuena Sortuko dira besteak proiektua izan zen. Xabier Lete hil ondoren hauspotu zuten zenbait eragilek —2010eko abenduaren 4an zendu zen—, poeta eta kantaria zenbait kantalditan omentzeko asmoarekin. Baina saioa arrakastatsua izaki, bere bide propioa garatu du. Leteren obraren zalea da Petti, eta ia hasieratik parte hartu du kantaldietan —Mikel Urdangarin, Alex Sardui eta Eñaut Elorrieta ere aritu dira, besteak beste—. Dena dela, zenbait jarraitzailek ez dute begi onez ikusi; batez ere, bien bitartean ez zuelako obra propiorik kaleratzen. «Lana behar dut, eta lan egiten dut, besterik ez. Bizimodua ateratzeko modu bat da. Noski, ez dut denda bat irekitzeko adina diru irabazi. Eta, gainera, Leteren eta beste batzuen kantuak abesten gozatu egiten dut», azaldu du Pettik. Emanaldi horietan The Beatlesek sortu eta Joe Cockerrek famatutako “With a Little Help from My Friends”-en bertsio bat, eta Leonard Cohenen “Hallelujah”-rena ere kantatzen ditu, esaterako. «Nire doinu batzuk ere sartu ditugu azkenaldian»

Bertsioen lan bat 2016rako
Bertsioak aipatuta, horiekin disko bat osatzeko asmoa dauka Pettik. «Nahiko landuta dago, eta gustatuko litzaidake 2016an kaleratzea». Bruce Springsteenen, Cohenen beraren, Nick Drakeren eta Itoizen doinuak entzun ahal izango dira, adibidez, erraietatik ateratzen den Pettiren ahots urratu eta sakonean.

Etzi kontzertua emango du Donostiako Kursaalean. «Betiko» taldekideak izango ditu lagun oholtzan —Irazoki, eta Igor eta Iñigo Telletxea—, eta zenbait abestitan «lagun bereziak» ere gonbidatuko ditu agertokira: Estitxu Pinatxo kantaria —Pettiren lehengusina da, gainera—, Xabi Señor No taldekoa, Luis Mari Moreno Pirata saxofonista, Txus Aranburu… Bidean dagoen lanaren, indartsu datorrenaren, piezak ere joko ditu.

(Berria egunkarian, 2015eko otsailaren 19an argitaratutako artikulua)

Ruper Ordorika, alboan Arkaitz Miner duela, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian eskainitako kontzertuan.

Badu meritua hainbat belaunaldiren gogoan betirako iltzatuta geratuko diren abestiak ontzeak. Deigarria bada, behintzat, eta Ruper Ordorika hori egiteko gauza izan da azken 35 urteotan. Doinu horiek hor jarraituko dute betiko kontuez, heriotzaz, maitasunaz, gorrotoaz, bizitzaz, gaixotasunaz, poztasunaz eta beste mintzo direlako, agian. Ahaztezin bihurtzeko klabe musikalak barneratzen dituztelako, igual; edo, beharbada, giro jakin bat iradokitzen dutelako. 

Arrazoia edozein dela ere, kontu unibertsalak ditu ahotan Ordorikak, kantu eternoak, betierekoak egiten ditu, eta halakoxe giroa sortzen du, osagai horiei esker, bere zuzeneko emanaldietan. Batzuetan malenkoniatsua, argitsuagoa besteetan, baina estilosoa, sosegatua eta dotorea beti. Ezaugarri horiei erantzun zien herenegun Donostian egindako emanaldiak.

Lurrean etzanda (2014, Elkar) azken diskoko doinuek hezurmamitu zuten, neurri handi batean, eta lan horretako pieza batekin, “Zerutik gertu ez da ondo egoten”-ekin, hasi zen saioa. Kantu horrek ere badauka eterno bihurtzeko gaia, Rupertorio-ko hunkigarrienetako bat izaki. Baina hotz antzean ekin zioten Ordorikak eta lagun musikariek, edo hori zirudien, bederen —giro horren kerietako bat, beharbada, edo abesti berriek oraindik haien bidea egiteko daukatela, akaso—. Aletu zituzten, “Giltz-gordea”, “Ordu txiki horietan” eta “Nirekin geratu” (Hodeien azpian, 2011), eta jarraian kantu ahaztezin bat: Joseba Sarrionandia Ordorikaren lagunak poema bihurtutako argazkia, “Martin Larralde” (Dabilen harria, 1998). Hit horren ohiko aurkezpena egin aurretik gitarrarekin jotako lehen akordeak identifikatzearekin bat hasi zen antzokia ia goraino bete zuen jendea txaloka; eta hasi zen, bide batez, giro identifikagarri hori egosten. 

Hogeita hamar urtean pilatutako perlen altxortegitik errekuperatu zuen “Esan gabeko arrazoia” gihartsu eta rockeroa (Kantuok jartzen ditut, 2003), eta berriro azken lanera, “Atako bandan” itxaropentsura.

Sarrionandiaren hitzei beste hiru aldiz heldu zien ondoren, eta nabarmendu zuen hori Ordorikak, bai. “Enbaxadore hodeiertzean”-ean (Memoriaren mapan, 2006), esaterako, «erbesteaz mintzo den testu esanguratsua»; eta “Kantuaren gauza galdua”-n ere (Kantuok jartzen ditut), «berez poesiaren gauza galdua zena jatorrian».

“Haizea garizumakoa” (2009) jada klasiko bihurtutakoak —molde ezin iradokitzaileagoan interpretatzen dute zuzenean, ronari eta kresalari, «lagun zaharrei», aipamena eginez—, eta “Euria atergabe” eta “Bizitza eder denean” azken diskoko bi pieza gitarreroenek intentsitatea erantsi zioten goranzko bidean zihoan emanaldiari. «Arin pasatu zait. Hau da azkena», adierazi zuen Ordorikak. Eta jendea, geroz eta gusturago zegoenez, kexuka: «Bai zera!». “Egia da” lagunekin bizkarretik helduta entzuteko eta abesteko moduko doinuak itxi zuen kontzertua, bisen aurretik.

Emanaldiak bukatzen jakin behar dela iruditzen zaio Ordorikari, eta, beraz, beste lau abesti jo zituzten. “Liluraren ondotik” doinu berria izan zen aurrenekoa, eta “Ene begiek” mitikoa —Sarrionandiaren hitzak dituena—, kontzertuak klimaxera eraman ohi dituena, gero. Eskatu zizkion jendeak abesti bat edo bestea, baina denak ezin direla jo erantzun zien Ordorikak, jator. «Zer egingo diogu, bada…».

Eta bukatzeko, jantzigelatik bigarrenez bueltan, “Zaindu maite duzun hori” (2003) ereserkia, eta kantu bihurtutako Bernardo Atxagaren testu bat, Ordorikaren zaharrenetarikoa eta enblematikoenetakoa: “Herdoilarena”.

Mugalariak baino gehiago
Nabarmendu beharrekoa da, gainera, musikariek kontu eta kantu eterno horiei egiten dieten ekarpena. Zazpi urte daramatzate jada batera, eta Ordorikak badaki soinu propio bat garatu dutela elkarrekin, ez direla soilik oholtzan bere kantuak defendatzen laguntzen dioten Mugalariak. Arkaitz Minerrek atmosfera ederrak sortzen ditu, birtuositate horretan, inondik ere, gogaikarria izan gabe. Hasier Oleagaren makila kolpeak edo eskuila laztanak zehatzak eta freskoak dira; eta rock-folkaren ehun klasikoekin josi baina usain jazzistiko nabarmena duen jantziteria sofistikatu horri eustea dagokio Lutxo Neirari.

KANTU ZERRENDA

• Zerutik gertu ez da ondo egoten
• Giltz gordea
• Ordu txiki hoietan
• Nirekin geratu
• Martin Larralde
• Esan gabeko arrazoia
• Atako bandan
• Enbaxadore hodeiertzean
• Kantuaren gauza galdua
• Haizea Garizumakoa
• Euria atergabe
• Bizitza eder denean
• Egia da

• Liluraren ondotik
• Ene begiek
• Zaindu maite duzun hori

• Herdoilarena

(Berria egunkarian, 2015eko otsailaren 10ean argitaratutako kritika)

Ruper Ordorika, Gasteizen. (Raul Bogajo / Argazki Press)

Orain dela gutxi irrati batean emandako elkarrizketa batean, galdera «asmo txarreko» bat egin zioten. Erantzuteko gogorik ez zeukan, baina zera bota zuen: «Argi dut Kuban hainbeste aldiz egon izanak aldatu egin nauela». Gero, autoan zihoala, konturatu zen egia handi bat ahoratu zuela, «zeharka alde egiteko ahalegin horretan».

“Atako bandan” abestian galdera planteatzen duena Ordorika bera da. «Lehen zaharragoa al nintzen orain naizen baino?», dio. «Hasieran beharrezkoa duzu ezberdintzeko nahia, nahiz eta, batzuetan, nahi horrek berak lotzen zaituen. Badakizu, zeure buruak agintzen dizun araudiari fermuki lotuta zaude, eta horrek zure lana bideratzen du. Ez dakit hori onuragarria ote den…». Gero, gerta liteke, Ordorikaren iritziz, distantzia hartzea, «eta sentitzea orduan askoz ere estuagoa zinela zeure buruarekin, zeure ingurukoekin, iritziekin…». Gai horri heltzen dio kantu horretan, nahiz eta, hori pentsatu ala ez, esan nahi duena den, egileak berak aitortuta, bizitzak aurrera egiten duela.

«Hasieran beharrezkoa duzu ezberdintzeko nahia, nahiz eta, batzuetan, nahi horrek berak lotzen zaituen”

Lurrean etzanda-ri ezin dio, oraindik ere, distantziarekin begiratu, baina iruditzen zaio, nahiz eta zergatik ez dakien, bide luzea egingo duela. Ez du kaleratu dituen beste lanekin konparatzen, baina badauka sentipena pauso bat eman duela. «Esango nuke aldaketa interesgarriak topatu ditudala». Formalki, bai, baina gehiago tinbrikoki —«askotarikoa da diskoa»—, eta pentsatzen du «oreka interesgarri bat» lortu duela diskoan lagun izan dituen musikariekin: Kenny Wollesen bere ohiko estudioko bateria jotzailea, Simon Edwards baxu jotzailea, Leo Abrahams gitarrista eta Jamie Shaft organista.

«Benekin [Monder, bere estudioko gitarrista urte askoan] sakonera lantzen genuen batez ere, guk gehigarri harmonikoa deitzen dioguna; nola jantzi kantuak atzealde aberatsarekin, alegia». Abrahamsek, berriz, kantua zabaltzen duela dio, beste esparru batera garraiatzen duela. Sentimendu hori dauka. Ordorikaren kantuek, baina, «asko maite dute Monder». Beraz, ez du baztertzen harekin berriro aritzea. «Baina nahiago nuke kontrako bidea ibili; hau da, berari eman ardura. Hain musikari handi eta berezia denez, arriskatuko nintzateke».

Ahotsean, eta kantuak esateko moduan ere, nabaritu ditu aldaketak Ordorikak. «New Yorken Andyrekin egindako bi diskoetan [Tomassi, ekoizlea], hari ikasi nion beste modu bat ahotsa grabatzeko. Geroztik, beste era batera hartzen dut eginkizun hori. Azukre koxkorrak-en ere [Elkar, 2013] beste era batera, beste arreta batekin jartzen dut ahotsa». Teknikoki ere beste modu batean zaintzen du langintza hori, eta iruditzen zaio horrek ere baduela zerikusia «azken lau diskoak-edo» entzuteko moduan. Lan horiek, Haizea garizumakoa (Elkar, 2009), Hodeien azpian (Elkar, 2011) Azukre koxkorrak eta azkena aipatuta, galdera: ziklo baten barruan sailkatuko al zenituzke formalki? «Ez dakit goiz ez ote den horretarako… Badute zerbait, alde teknikoak, grabatzeko moduan… Izan liteke, bai».

«Kantua landu gabe…»
Ordorikak berak dio abestiak erregistratu zituzteneko saioak, joan den irail hasierako asteburu batean Elkar estudioan egindakoak, gogoangarriak izan zirela, eta diskoan igartzen dela «une on» hori. Halere, gauza bat nabarmendu nahi du: «Horri buruz gehiegi ere hitz egin da igual, eta kantuez gutxi, berez atera izan balira bezala. Baina oso landuak dira. Horiek gabe ez daiteke saio onik egin».

Inprobisazio eszenako goi mailako musikariak izan zituen alboan. Wollesen aspalditik ezagutzen du; besteak, aldiz, ez. Eta haiek jantzi behar bere abestiak, pare bat egunetan. Ez zen beldur, ordea. «Horrelako musikari handiekin… New Yorkeko musikari lagun batek aspaldi esan zidan, eta beti gogoan daukat: ‘Halako musikariekin, arazoa ez dira haiek, zu baizik, zuk emango duzun maila’». Gauzak ez dira, ordea, bakarrik ateratzen, berez. «Saioetan ganora baduzu kantua adierazteko, eta horrek funtsa badu, beti gertatuko da zerbait». Hori nahi baitu, zerbait gertatzea. «Nik ere sentitu behar dut harantzago noala disko bat egiterakoan. Bestela, zertarako? Aurretik baldin badakit diskoa nola aterako den, bada…». Iruditzen zaio egiten dituenek baino hobeto funtzionatuko luketela, beharbada, errazagoak izango liratekeela publiko batentzat, esaterako. «Baina ez nintzateke hainbeste motibatuko». Sorpresa efektua ere lehenesten baitu. «Aspaldi ikasi nuen norberak sentitzen ez duena nekez sentituko duela entzuten duenak».

Eta aspalditik dabil ofizioan, berak deitzen dion moduan: 35 urte, erregularki diskoak kaleratzen eta kontzertuak ematen. «Nire haritik tiraka, beste horrenbeste urte beharko nituzke nahi nukeena egin ahal izateko». Bakarkako disko bat, gitarra eta ahotsarekin huts-hutsean, adibidez, ez du erabat baztertzen. «Ufa… Musikazale izatearen arazoa hori da: oso jende ona dagoela munduan halako gauzak egiten». Sentitzen du gero eta gehiago gozatzen duela sortzen, estudioan, agertokian… «Baina disko bat egiterakoan, hutsetik hasten zara berriro». Elurrari ere, gauza zeharo berria balitz bezala erreparatu dio: «Begira, elurra!».

“Disko bat egiterakoan, hutsetik hasten zara berriro”. (Raul Bogajo / Argazki Press)

Haren kantuekin bat egin duten entzuleak eduki dituela-eta, ez da kexu, baina irizten dio, «eta bitxia izan arren», Hiru Trukuri eta Azukre koxkorrak-i esker, «zeharkako lan horiengatik», beste jende batek deskubritu duela. «’Honek hau egin dezake’? Behin baino gehiago pentsatu dut hori hala den ala ez. Tira, uste dut denak gogaituta dauzkadala eta azkenean errenditu direla», errematatu du, barrez.

Bera ez da aspertu, eta jarraitzen du irakurtzen —«fikzio gutxi azkenaldian»—, diskoak entzuten eta, «ahal bada», kontzertuetara joaten, ofizioa elikatzeko. Betiere, kantuaren, misterio horren mesedetan.

(Berria egunkarian, 2015eko otsailaren 7an argitaratutako artikulua)

Arkaitz Miner musikaria. (Juan Carlos Ruiz / Argazki Press)

Badira jada hamabost urte pasa musikari laguntzaile hasi zinela, bai estudioan eta bai zuzenekoetan. Pettirekin aritu zara, Mikel Markezekin, Rafa Ruedarekin eta Pantxoa eta Peiorekin, eta Ruper Ordorikarekin zabiltza. Noiz erabaki zenuen bakarkako disko bat osatzea? 
Besteentzako lanean ibili izan naiz beti, eta uste dut, gainera, horretarako balio dudala gehien. Halere, beti daukazu galdera hori buruan, eta ingurukoek ere komentatzen dizute, gainera. Beraz, alde batetik, herri musikan sartzean-eta, errepertorio hori lantzean, soinu bat aurkitu nahi izan dut, fandangoak, dantza musika eta beste jotzeko modu bat. Beste aldetik, aspalditik nabil kantutik oso gertu: Joseba Tapiarekin, Ruper Ordorikarekin, Mikel Markezekin… Asko ikasi dut haien ondoan, eta oso mundu interesgarria deskubritu. Esanguratsuak zaizkidan hitzak irakurtzean, zera pentsatu izan dut: «Honi musika jarri behar diot». Batekin hasi, gero beste batekin, eta pixkanaka kantu batzuk bildu ditut. Orduan, bi alde horiek batuta, halako batean pentsatu dut: «Hau egin behar dut».

Kantatu ere, estreinakoz kantatu duzu. Musikari batzuek errespetu handia diote abesteari… Pausoa emateak errespetu handia eragin al dizu?
Bai, bai, handia. Musikari batzuek errespetua sentitzen dute, baina beste batzuek, ordea, ez dute hori askorik baloratzen, eta… Gero, gertatzen da gertatzen dena [barreak]. Ahotsa beste instrumentu bat da, eta kantatzean gauza asko gertatzen dira. Ez da bakarrik kantatzea… Zerbait esaten duzu… Musika oso emozionala da, eta hori, agian, onargarria da, baina esatearena, eta batez ere Euskal Herriko testuinguru batean kantatzearena, oso gauza bitxia da; ez da Burgosen [Espainia] kantatzea bezala.

Zer esan nahi duzu?
Ez dakit nola azaldu… Euskal Herrian, kantatzeko modu bati lotuta egon da kantagintza, ideologia batzuei… Eta zer esan dezakezun eta zer ez, han baino serioagoa da. Ez dago, igual, beste leku batzuetan egon daitekeen banalitatea.

Diskoan instrumentalak ez diren abestietako hitzak Iñigo Aranbarriren, Koldo Izagirreren, Gotzon Barandiaranen, Allen Ginsbergen eta Nazim Hikmeten lanetatik hartuak dira. Ez zara idaztera ausartu. Zergatik?
Ez daukadalako segurtasunik horretarako. Ez dut idazteko ohiturarik. Aipatutako idazle euskaldunak, gainera, niregandik, modu batean edo bestean, gertu eduki izan ditut.

Doinu abestuek kantugile klasikoak ekar ditzakete gogora, eta instrumentalek, berriz, herri musikaren tradiziotik edaten dute nabarmen. Erdi eta erdi egitea erabaki kontziente bat izan al da?
Bai, esango nuke badela kontzientea, baduela nirekin zerikusia. Hain justu, bi bide horiek daudelako nigan puri-purian: herri musikarena eta kantuarena.

Ikusten al duzu zeure burua, molde klasikoan, gitarrarekin huts-hutsean disko bat osatzen? Biolinarekin egin zenuen orain hiru urte, Juan Arriolarekin batera, Hariari tiraka lana.
Auskalo, baina oraingoz ez. Gehiago ikusten dut neure burua musikari gisa, kantautore gisa baino. Hemengo herri musikatik gertuago sentitzen naiz orain; estilo horretatik edan ondoren egin nahi ditut gauzak. Modan dago esatea, «bai, hegoaldeko estiloa daukat musika egiteko orduan». Sureñoa. AEBen hegoaldeaz hitz egiten ari dira! [umorez]. Aspaldi bluesa jotzen nuen gitarrarekin, eta adiskide batek esan zidan blues disko bat egin beharko nuela. Horrek ikaragarri txokatu ninduen; ni ez naiz Mississipikoa! [barrez]. Halere, bakoitzak egin behar du nahi duena, noski, eta hemen ere badaude molde horretako gauza politak; Audience, adibidez.

Baina ni erromeria gidatuetatik-eta oso gertu nabil, Aiko taldearekin, Txertubirekin… Mundu oso-oso polita iruditzen zait. Folklorean gauza asko daude lantzeko, baina errazago esaten dugu, «joder, Italiako tarantella zein ikaragarria den», eta italiarrek esango dute: «Joder, euskaldunak zeinen ondo…». Oso-oso bitxia da… AEBetan, esaterako, harrituta geratzen dira trikitiarekin.

Aintzina taldearekin landu zenuen euskal musika tradizionalaren esparrua. Hemengo doinutegi tradizionala interesatzen zaizu, eta bide politak irekitzen ari direla iruditzen zaizu. Nora daramate horiek?
Ez dakit… Ikus dezakegu dantza gidatuen munduan badagoela mugimendua, herrietako kaleetan zehar egiten diren kantu saioetan dagoen moduan. Jende gazterik ez dago hor, ordea…

Agian folklore ukitu hori kendu beharko litzaioke, gazteak erakartzeko? Izan ere, jendearen begietara oraindik ere zera da…
Kontserbadorea?

Bai.
Bai, segur aski badago uste hori. Tapiarekin herri musikaren mundua ezagutzeko zortea izan dut, eta bera saiatu da aipatu dugun ukitu hori kentzen herri musikari. Erakutsi du herri musikarekin gaur egungo gaiak, gai modernoak ere ere landu daitezkeela. Gainera, ez soilik estilistikoki, baita intelektualki ere. Dena den, uste dut jendeak oraindik ere folka mundu kontserbadore batekin lotzen duela.

Baina AEBetako folka, adibidez, gauza oso gaur egungotzat hartzen da hemen.
Hori da. Oso bitxia da… Banjoa eta ukelelea jotzea, esaterako, gauza modernotzat hartzen da gaur egun. Aldiz, jota bat dantzatzea Bizkaiko ez dakit zein bailaratako estilo berezian, hori ez, ezta? Friki ere ez zaio deitzen hori egiten duenari! Nire belaunaldiaren parte batek bizkarra ematen dio hemengo folkloreari. Jota ere folklorea da, bluesa folklorea den bezala, beste modu batean saldu zaigun arren. AEBetako herri musika da bluesa, eta niri asko gustatzen zait!

Prestakuntza klasikoa daukazu biolinean. Mursegok, Maite Larburuk eta Jon Elizaldek ere, esate baterako, prestakuntza klasikoa dute, eta orain urte batzuk gertatzen ez zen bezala, jakintza hori beste eremu batzuetara eraman dute. Lehen ez zen ohikoa hori gertatzea… 
Hala da. Ez dakit, baina herri musikan badago zer ikertua, zer sakondua; dena dago egiteko. Kontua da kontserbatorioan, edozein eskolatan, ideologia ere transmititzen dela. Irakasten dizute nola jo, eta nola bizi behar duzun instrumentu hori. Iruditzen zait klasikoan beste musikak mespretxatzeko joera egon dela.

Zenbakiek, beren hotzean, berriz, ez dute erakusten biniloa merkatutik kanpo dagoenik; inondik ere. AEBetan, esaterako, 9,2 milioi ale saldu ziren iaz —diskoen salmenta %15 bat jaitsi zen, eta streaming bidezko eskaera, berriz, %40 inguru igo—; orain bi urte 6,1 milioi kopia, eta 2012an 4,5 milioi. Kuantitatiboki, apalagoak dira kopuruak Erresuma Batuan; ez, ordea, kualitatiboki. 2014an milioi bat binilo baino gehiago saldu ziren. Official UK Charts Companyren arabera, 1996az geroztik zifra horretara heltzen diren lehendabiziko aldia da. Espainian, Galizian, Katalunian eta Euskal Herrian 140.000 ale saldu ziren 2013an, 2012an baino %3,7 gehiago. Datu horiek kontuan hartuta, mundu osoko binilo fabrika garrantzitsuenek nabarmen areagotu dute beren produkzioa. Frantziako MPOk, esate baterako, 3,7 milioi kopia ekoitzi zituen 2010ean, eta 5,1 milioi 2013an.

Ez dago dudarik, hortaz: binilozko diskoen salmentak goranzko joera nabarmena hartu du. United Records Pressing da AEBetako binilo fabrika handiena. Nashvillen dago (Tennessee), eta, Jay Millar lantegiaren zuzendariaren esanetan, aldaketa bat gertatu da, «sinpleki», publikoaren pertzepzioan: «Artxibo digitalarekin jasotzen ari ziren baino konexio sakonagoa nahi du jendeak musikarekin». Horregatik igoera, orduan. Asier Zulueta Bidehuts kolektiboko kidearentzat (Andoain, Gipuzkoa, 1971), hazkundea ez du aldagai bakar batek eragin: «CDen salmentetan gertatutako beherakadagatik izan dela esaten da…». Joseina Etxeberria Gaztea irratiko kidearen aburuz (Ataun, Gipuzkoa, 1968), urte askoan egindako gehiegikeriak ordaintzen ari da musika industria. «Zer- nolako fortunak utzi ditugu diskoak erosten? Jendea aspertu egin da dirua botatzeaz» [CD batek oraingo 20 bat euro balio zuen 1990eko hamarkadaren erdialdean]. Iruditzen zaio «erromantikook, DJek eta audiofiloek» beti erosi izan dituztela, eta oraingoa moda bat dela. «Ez dut uste egungo erosleak erromantikoak, DJak edo audiofiloak direnik».

Beñardo Goietxe musikariaren iritzian (Bera, Nafarroa, 1970), «artea» da musika. «Biniloa artelana eta moda ere bada, eta moden menpe ibiliko da goiti eta beheiti. Gainera, modak gibelera maiz begiratzen duenez, horrek zerikusi handia dauka berpizkunde honetan». Fenomenoa azaltzeko arrazoietako bat «malenkonia» izan daiteke, Anjel Valdes Elkarreko musika arduradunaren hitzetan (Bilbo, 1958). Eta beste argudio bat ere aipatu du: «Egungo egoera soziopolitikoarekiko ezadostasunaren ondorioa ere izan daiteke; sistemari erantzuteko modu bat». Argi dagoena da aspalditik lurpean behar zuena, ustez hilda zegoena, salmentetan behintzat oso bizirik dagoela 2015ean.

AEBetako datuek ematen dute atentzioa, bereziki. Halere, Valdesek uste du horiek ezin direla zuzenean Euskal Herrira estrapolatu, lurraldeak eta merkatuak oso ezberdinak direlako. Goietxek herentziari heldu dio: «AEBetako eta Erresuma Batuko musika kontsumitzaile berri gazte horien etxeetan, seguru familiakoen binilo diskoteka ederrak izanen dituztela. Horrek zaletasuna piztuko zuen, dudarik gabe».

Multinazionalak ere bai
Garai digitalotan, musika guztia edo ia gehiena doan eskuratu daitekeenean, eta horri aurre egiteko ahaleginean musikariak, ekoizleak eta beste burua txikitu beharrean dabiltzanean berpiztu da biniloa. «Garai batean, osotasun zentzu bat izaten zuten diskoek. Ez hori bakarrik: musika eramangarria bilakatu da. Gurekin doa edonora, eta zenbat eta musika gehiago eraman ahalik eta espazio txikienean, orduan eta hobeto», hausnartu du Etxeberriak. Dena dela, biniloen salmentek gora egin dute. Moda aipatzen da sarri. «Perfume eta bestelakoen iragarkietan duen presentziagatik, batzuetan baietz pentsatzen dut, hala dela, baina gehienetan oso minoritarioa den irudipena daukat», Zuluetak. Iragarkien eraginak funtzionatzen duela pentsatzen du Goietxek: «Kanpainak bultzagarri izango ziren salmenten gorakadan; badakizu, retro-vintage den guztia salgarri baita orain». Valdesen irudiko ere, vintage kontzeptuaren gorakada nabaria da.

Multinazionalak ere konturatu dira horretaz. Ustez inork erosten ez zituenean ere jarraitu zuten indie taldeek lanak biniloan kaleratzen, baina orain diskoetxe handiek ere hautatzen dute bide hori, berrargitalpenen kasuan batez ere. Bi kasu aipatzearren, Warner Brosek Neil Youngen Release Series Discs 5-8 vinyl box set plazaratu zuen joan den azaroan, eta Capitol Recordsek R.E.M.en 7IN-83-88, taldearen singleekin osatutako 11 aleko edizioa.

Txekian fabrikatzen dira euskal diskoetxe eta taldeek argitaratzen dituzten biniloetako asko. (Filip Singer / Efe)

Horren harira, Elkar-Oihuka Vinyl Collection bildumaren aldeko apustua egitea erabaki zuen Elkarrek 2010ean. Geroztik, Euskal Herrian klasiko bihurtutako diskoak kaleratu dituzte biniloan —Barricada, La Polla Records, Kortatu, Mikel Laboa, Ruper Ordorika…—. Valdesek dio bilduma bultzatu zutela publiko segmentu batentzat, «gutxi gorabehera nire adina dutenentzat», oso albiste ona izango zelakoan. «Eta hala gertatu da. Ikusi dugu, gainera, badela publiko gazteago bat lan horiei adi». Kopuru txikietan saltzen dira, baina beti daude mugimenduan.

Bidehuts kolektiboko zenbaitek ere, Anarik, Mursegok, Lisabök, Willis Drummondek eta Inoren Ero Nik, esaterako, biniloan ere atera izan dituzte lanak. 500 aleko edizioak izan dira, eta ez da «gauza makala» tirada guztia saltzea, Zuluetak dioenez. «Halere, lehen ez bezala, orain errazago lor daitezke ale gutxiagoko tiradak. Beraz, aurrerantzean hori alda daiteke». Baina biniloan kaleratze hutsak ez du ziurtatzen salmenta. «Taldearen baitan ere badago. Batzuetan, hainbat arrazoirengatik, LPa CDa baino beranduago argitaratu izan da, eta hor nabari da jende askok ez duela itxaron».

Badira Euskal Herrian, asko ez izanagatik, oraindik ere biniloak saltzen dituzten dendak. Irungo Bloody Maryk lehen eskuko materiala dauka, eta 25 urte beteko ditu urrian. Donostiako Beltza Records musika beltzaren gunea da, eta Iruñeko Dientes Largos, rock-and-rollarena. Bilbon Power Records da erreferentzia, eta Baionan Bop Diskak zabaldu dute.

Ospea-edo beti eduki izan du biniloak. Haren aldekoek, gainera, alderdi estetikoa ere baliatu izan dute, argumentu gisa, euskarria defendatzeko. Bildumarako, esaterako, beti izango da aproposagoa, Goietxeren arabera. «Liburuekin bezalaxe, zentzumenetarako anitzez aberasgarriagoa da. Nahiz eta leku gehiago okupatu, zalearen gozamena handiagoa da». Horietako batzuk artelanak dira, baina Zuluetak «zatarrak» ere badauzka.

Beste edozein euskarri baino «organikoagoa» dela nabarmendu du Etxeberriak. «Ez da CD bat bezain plastifikatua; ez dirudi hain merkea; usain hobea du; soinu hobea du…». Tira, soinu hobea batzuetan. «Oso kabroia da, ondo zaindu behar duzulako. Ez da betirako trastea; CDa hala zela esan ziguten…».

Zeremonia kutsua
Valdesentzat, dena den, erosoagoa da musika CDan aditzea. «Autoan, edonon entzun dezakezu». Izan ere, biniloaren entzuketak «erritual, zeremonia, berezi bat» eskatzen du. «Denbora, arreta, diskoari buelta eman… Ez da erraza kantu batetik bestera salto egitea; beraz, obra osoa jarraian entzun behar duzu. Egia da, hori bai, horrek guztiak, segur aski, zeure buruarekin beste modu batean egoteko aukera ematen dizula». Era askotan entzuten du musika, baina jada ez du binilo berririk erosten. «Nire garaitik gordeta ditudanak jartzen ditut tarteka, flashback momentuak nahi ditudanean». Goietxek ere ez du ia ale berririk erosten, biniloen zalea izanagatik. 1.200 inguruko bilduma dauka, 1980ko eta 1990eko hamarkadetan erosiak. Batzuetan, ez ahazteko eta hauts pixkat bat harrotzeko, «LParen liturgia» praktikatzen du. «Bolada eta astiaren arabera, plazera da disko zaharren kartoi-azalak ateratzea zoko usaintsuetatik, eta biragailua bueltaka duzula musika ziztatzea». Etxeberriak estiloaren arabera egiten du gailu baten edo bestearen alde. «Musika klasikoa, elektronika eta rock-popa aditzeko, nahiago formatu digitalak; aldiz, jazza, [Frank] Sinatra, Van Morrison eta Ruper [Ordorika], adibidez, gusturago biniloan». Zuluetak biniloak jartzen ditu etxean.

Euskal Herrian badira oraindik biniloak saltzen dituzten disko dendak. (Marisol Ramirez / Argazki Press)

CDa, biniloa, kasetea, artxibo digitalak… Gailuari ez lioke garrantzia handirik emango Elkarreko musika arduradunak. «Musikak irabaziko du beti, jendearengana hainbat modutan heltzen delako». Etxeberriaren aburuz, biniloen goranzko joerak ez du, ordea, garai bateko «entzuketa moldea» ekarriko. «Orain, denbora-pasa denean, erromantikotasun puntu batekin ikusten ditugu lehengo garaiak, eta agian izango da gauza txarrak ahazten ditugulako. Hartuko genuen orduan, orain eskura dugun musika itsasoa. Ozeanoan egiten dugu igerian, eta lehen, berriz, putzu batean; ur garbiko putzua, bai, baina han ez zegoen zer edan askorik».

Fenomenoa azaldu nahian, Valdesen ustez «kontsumo moduen aniztasunarena» izan daiteke gakoetako bat: «Aspaldiko moduak azaltzen ari dira, egungo bizimodu efimero, azkar eta likidoaren kontrapuntuan, biniloaren garai ameslaria eta, modu batean, iraultzailea berreskuratzeko gogoarekin». Erosleen artean badira, Goietxeren iritzian, ordea, «esnob modazale konpultsiboak» ere, «noizbait aspertu eta biniloak saldu, oparitu edo botako dituztenak». Valdesentzat, gainera, gorakada ez da hain handia, kopuru absolutuei erreparatuz gero. «Baina publikoaren inkontzientean bada, dudarik gabe, garai bateko moduetara itzultzeko grina». Eta baita, Valdesen irudiko, «norberak bere burua definitzeko nahia ere». Azken batean, musikaren bitartez ere izateko eta bizitzeko era definitzen direla pentsatzen du.

Edozein kasutan, ez kaseteak, ez CDak, ez gailu digitalek ere ez dute lurperatu biniloa. Areago: oso bizirik dago.

(Berria egunkarian, 2015eko otsailaren 1ean argitaratutako artikulua)

Keu Agirretxea eta Xabier Iriondo. (Yolanda Eizagirre)

Ia nahigabe elkar topo egin zuten, musikalki behintzat, Iriondok eta Keuk. Aita ondarroarra zuen Iriondok, eta udaro etortzen da Euskal Herrira. «Pertsonalki, duela hiru urte pasatxo ezagutu nuen. Italiarra da, bai, baina ondarroarra ere sentitzen da, eta hona etortzen da deskonektatzera», argitu du Keuk. Trukatu zituzten mezu elektroniko batzuk, eta batak besteari materiala bidali. «Nik, Etsaiak, Governors, Fjord eta nire bakarkako lanak, eta berak niri Afterhours eta besteren batzuk».

Dezenteko sonako musikaria da Iriondo Italian, eta aipatutako taldeko, Six Minute War Madness eta A Short Apnea taldeetako kidea izan da. Italiako zein handik kanpoko hamaika talde eta bakarlarirekin kolaboratu izan du —estudioan eta zuzenekoetan—, eta, gainera, berak sortutako instrumentuekin esperimentatzen hasi zen duela hamabost urte. Grina horri jarraiki, Sound Metak izeneko denda zabaldu zuen Milanen, eta 2005 eta 2010 artean performanceak, kontzertuak eta beste antolatu zituen han.

Langintza horietan bildutako eskarmentua irauli du diskora. «Diskoa irekitzen duen abestian, “Sekretua“-n, aditzen diren zaratak, atmosferak, bidali zizkidan. Erabat atonala zen: ez zeukan ez melodiarik, ez akorderik…», azaldu du Keuk. Eta zera pentsatu zuen: «Zeu arraroa? Bada ni gehiago! [umorez]». Gehitu zizkion akorde batzuk, melodiak… Iruditzen zaio arriskatu direla soinuarekin, eta erraz joan den arren, hamar kantu dira azkenean. «Bada zerbait, eta ematen du lana, bai».

Hitzak Keurenak dira bi kantutan, eta diskoaren ardatza Ondarroa bera izatea nahi zutenez, herriko bi poetak kolaboratu dute: Kirmen Uribek bi abestiren hitzak ondu ditu —horietako batean abestu ere egiten du—, eta Mikel Etxaburuk bostenak.

Falsetto moduan kantatzen du Keuk abestietan, zoli-zoli. Urteekin joan da bere abesteko modua moldatzen. «Ez daukat ahots bikaina, eta bakoitzak bere errekurtsoak dauzka». Izan ere, duela hamabost urte, bakarkako ibilbideari ekin zionean, ez zen kantatzera ausartzen. Ibili horretako lehen hiru diskoak instrumentalak izan ziren. Jon Gurrutxaga eta Mikel Arakistainekin jotako Heltzear diren egunak lanean (2006) hasi zen abesten. «Orduan baino seguruago sentitzen naiz. Gauza guztiekin bezala, lekua topatzea da kontua. Gitarra hartzen dudanean, orain ezin naiz kantatu gabe egon!». Uste du hala jokatzen duela disko asko egin dituelako. «2003tik edo 2004tik, gelditu gabe nabil». Hala da. Orduz geroztik gaurdaino, KX diskoaz gain bakarkako beste sei lan argitaratu ditu, eta hainbat proiektutan kolaboratu du. «Behin, Angel Katarainekin Fjorden disko bat grabatzen ari ginela, Katarainek esan zidan inspirazioak gutxi irauten duela. Iltzatuta geratu zitzaidan esan zidana».

Eta horretan dabil, 41 urterekin. Egiten dituen etenaldiak ez dira oso luzeak izaten. «Ezingo nuke». Eta eman du bere sorkuntza jarioa ulertzeko gakoetako bat: «Igual erraztasuna daukat kantuak sortzeko, eta ez naiz hain perfekzionista, ez diedalako buelta askorik ematen ez konposaketei ez eta grabaketei ere. Gutxienekoa betetzen badute, aurrera».

(Berria egunkarian, 2014ko abenduaren 31n argitaratutako artikulua)

Txuma Murugarren.

Nocturama ez da Caveren ibilbide luze eta oparoko lan ez ezagunena eta ez laudatuenetakoa, baina badauka, Murugarrenen iritziz, alderdi bat australiarraren gainontzeko diskoetan tartean-tartean baino ez dena agertzen. «Hori da lirikotasuna. Hitzetan agertzen da haren mundu bihurgunetsu hori, baina jantzi guztiz lirikoa du, ia naifa ere izateraino». Lan horretako abesti gehienak, gainera, pianoan oinarrituta daude, eta, «praktikotasunagatik», oso argi ikusi zuen Acevesekin batera aurrera eramateko modukoak zirela.

Murugarren ez da mitomanoa, baina bai, gustatzen zaio Cavek Bad Seeds-ekoekin batera egiten duena. Haien Your Funeral… My Trial diskoa (1986) 1990eko hamarkadan deskubritu zuen. Gertatzen zaio, ordea, talde batzuk agertu bezala desagertu egiten direla bere bizitzan. Eta halako batean, kotxean entzuteko diskoen mix bat egiten ari zela, Nocturama-rekin egin zuen topo. «Bolada batean sarri entzun nuen, eta kateatu egin ninduen».

Caveren hitzak «oso paisajistikoak» iruditzen zaizkio Murugarreni. «Eta horiek dira ilunak, oso intrigazkoak, estatikoak, urdurigarriak, tentsioa, etsipen pixka bat sortzen dutenak». Nocturama-koetan oso presente dago elurra. «Bai bere kolorearengatik eta bai sortzen duen isiltasunarengatik; eta pertsonaia elbarri eta ahul horiek, elurretan galduta daudenak…».

Horiek itzultzea ez zaio zaila egin; bai, ordea, itzulitakoa ahotsaren melodian sartzea, «daukan melodiaren eta metrikaren arabera kantagarri egitea». Leloak ere «konplikatuak» gertatu zaizkio Murugarrenei. «Fideltasun bat eskatzen dute; baita fonetikoki ere». Alde horretatik, abestirik korapilatsuena “Babe, I’m on Fire” dela pentsatzen du. «Oso-oso luzea da [ia hamabost minutu irauten du], eta errimak oso presente daude; esaldiak ere, gainera, oso motzak dira…». Errimak aipatuta, kantu horretako batzuk «eginak bezalakoak» dira, «oso herrikoiak», musikariaren esanetan. «Alegia, gure ‘agur ben hur‘-en tankerakoak».

Abesti hori eta “Dead Man on My Bed” dira «burrunbatsuenak» musikalki. «Oso eskeletikoak dira, gainera. Hau da, ez daukate harmonia berezirik, nota batean oinarrituta daude, eta, orduan, oso zaila da horiek zutik mantentzea, ez baldin badituzu instrumentu asko erabiltzen —hala daude diskoan—».

Lou Reed baino zailagoa
Jonan Ordorikak hauspotutako eta orain pare bat hilabete kaleratutako Lou Reed, mila esker bertsioen diskoko abesti guztiak itzuli ditu Murugarrenek. Bi musikarien testuak euskarara ekartzeko garaian bakoitzak berea duela dio Murugarrenek, baina Cavek «zailtasun pixka bat gehiago» duela nabarmenduko luke; «errima delako gaiztoena itzulpena egiterakoan». Reeden testuak oso luzeak direla azpimarratu du.

(Berria egunkarian, 2014ko abenduaren 24an argitaratutako artikulua)

Markos Untzeta kantari eibartarra. (Monika del Valle / Argazki Press)

Aurreko hiru diskoak —Gaua basamortuan (Gaztelupeko Hotsak, 2002), Zenbat euri (Hirusta, 2006) eta Mississippi (Gaztelupeko Hotsak, 2011)— talde baten laguntzarekin sortu zenituen. Azkenak, aldiz, gitarra akustikoa, harmonika eta ahotsa besterik ez du bere soilean. Zergatik erabaki duzu aldatzea?
Bi arrazoirengatik, nagusiki. Alde batetik, aurrekontua aipatuko nuke. Jada hiru disko eginda neuzkan aipatu duzun formatuan, eta hori garesti ateratzen da. Heldu da momentu bat non ez nagoen lehengo inbertsioak egiteko moduan. Eta, bestetik, Mississippi egin ondoren, batu nituen kantu batzuk, eta ikusi nuen horiek eskatzen zidaten jantzi musikalak ahalik eta soilena izan behar zuela. Disko honekin zuzenagoa, gordinagoa eta zintzoagoa izan nahi nuen, eta uste dut biluztasunak mesede egingo diola.

Zintzoagoa izan nahi duzula diozu. Zer esan nahi duzu?
Gaiei zegokienez, lehengo diskoko kantuak ez ziren izan errealitatearekin lotura oso berezia zutenak. Abestiak ziren introspektiboagoak, edo, zentzu batean, poetikoagoak. Poetikotasunak ere zintzotasuna eskatzen du… Baina oraingoan erabaki dudanez errealitate hurbilari buruz kantatzea, pentsatu dut zintzotasuna bazela irizpide garrantzitsu bat.

Eta zintzotasun horrek biluztasuna behar al du?
Pentsatzen dut baietz. Tira, ez dago zertan; ez da arau bat, lege bat. Baina disko hau egiterakoan ikusi dut biluztasunak kantua edo kantatzen dena sinesgarriagoa bihur dezakeela.

Beharrak eta nahiak eraman zaituzte biluztera. Hortaz, abestien tematika ere beste bat da aurrekoen aldean. Inguruarekiko asperdurak eta sumindurak eraman zaituzte horretara, adibidez? 
Era kontziente batean, behintzat, ez da hala izan. Mississippi bukatu nuenean konturatu nintzen banituela aurreko hiru lanetako deskarte batzuk. Baziren hamabost bat kantu-edo… Nabaritu nuen gure egunerokoari zuzenean erreferentziarik egiten ez zieten arren bazegoela zerbait, agian maitasun kantuetan mozorrotuta moduan, baina bazeudela inkomunikazioaz, isolamenduaz, elkar ezin ulertuaz, minaz, suminduraz eta heriotzaz mintzo ziren kantuak. Pentsatu nuen horiek elkarrekin jarrita esaten zutela zerbait, eta, esaten zuten hori bazela, agian, ni kontziente izan ez arren, azken 10-15 urteotan bizi izan duguna: indarkeria, bizi izan dugun arazo politikoa… Filtratuta zeuden kantuetan… Orduan, erabaki nuen horri buruz idatzi eta kantatu nahi banuen izan behar nuela zuzenagoa, zehatzagoa, detaileei gehiago erreparatu behar niela. Hasi nintzen idazten berrikuntza hori kontuan hartuta. Banuen gai bat, tematika bat.

Kantuetako batzuk, hortaz, zaharrak al dira?
Deskarte horiek eman zidaten aditzera bazegoela nigan gai bat, zerbait. “Bada hiri bat” kantua aspaldi idatzita dago, eta osatu nuen jada kantu multzo hark zerbait zuela, esanahi bat, jabetu nintzenean. “Gasolindegi abandonatuan” eta “Seinaleak” ere sasoi hartakoak dira. Besteak, berriz, ondoren etorri ziren. Dena den, horietako batzuk azkenean ez dira sartu diskoan. Pasa den azaroan sartu nintzen grabatzera. Azken bi urteotan euskal gatazkaren egoera goitik behera aldatu da, eta, beraz, kantu asko desfasatuta gera zitezkeen. Jada estudioan bertan nengoela beste lauzpabost kantu berridatzi behar izan nituen.

Diskoaren diskurtsoak koherentziari euts ziezaion.
Bai. Beste aldetik, egoera politikoak jada ez zuen horrenbeste baldintzatzen halako disko kritiko bat. Orduan, sartu nituen “Zurrumurru urduria”, “Kale gorrian”, gehiago egoera ekonomikoaz mintzo direnak… “Ubelak ezkutuan” ere hor dago… Tematika zabaldu nuen, eta pentsatzen dut diskoaren mesederako izan dela.

Eta zein tematika du bada? Zeri erantzuten dio Seinaleak-ek?
Lan honek aurkezten ditu egoera latz batzuk, eta adierazten dute lehen munduko gizarte honetan, itxuraz gauzak oso ondo doazen gizarte honetan, badirela hainbat kontu ez direnak batere onak. Kantu horien bidez saiatzen naiz ezkutuan, isilpean geratzen diren egoerak agerian uzten.

Oso gaur egungo gaiez mintzo zara: genero indarkeriaz, ekonomikoki itota dagoen pertsonaz, bizi ere egin ezin duen ETAkide ohiaz, sistemaren armiarma sarean kateatuta dagoenaz…
Idazterakoan pertsonarengan pentsatu dut. Adibide bat jartzearren: zer zen 70eko hamarkadan, artean Franco bizirik zegoenean, gazte bat ETAn sartzea helburu noble bat daukalako… Eta gero amaitzen da kantua amaitzen den bezala. Pertsonen bilakaerak erakutsi ditut.

Sustrai estatubatuarreko musika izan da beti zure esparrua. Bob Dylan, Neil Young, Tom Waits, Jackson Browne, Buddy Holly… Nola egin diskoz disko soinua, intentzioa ez errepikatzeko? Musikalki hori al da zure erronka?
Bai, hori da nire erronketako bat, eta ematen dizkit buruko minak. Aldaketak gustatzen zaizkit. Musikalki zerbait errepikakorra bihurtzen baldin bada, gustatzen zait apurtzea. Entzuleak ez dakit oso argi edukiko duen, baina nik, kantugile moduan, oso garbi daukat. Lehen diskotik bigarrenera nolako aldaketa egon zen; bigarrenetik hirugarrenera ere bai… Eta hau zeharo ezberdina da.

Sonoritate hori bilatzeko ahaleginean, betiko erreferentziei tira egin diezu edo ikerketa lanen bat egin behar izan duzu?
Nire formazio musikalean hasieratik daudenak izan ditut erreferentzia. Bueno, ikerketaren bat edo beste ere egin dut. Adibidez, zehatzago idatzi nahi izan dudanean, detaileei asko erreparatu, izenei, tokiei, keinuei, bada, Woody Guthrieren antologia bat entzun dut behin eta berriz; Nebraska diskoa [Bruce Springsteen]; Bob Dylanen hasierako diskoak —batez ere “The Lonesome Death Of Hattie Carroll” kantua—… Egin ditut ariketa, ikerketa batzuk, bai, disko honetako kantuak ondo nola idatzi ikasteko.

(Berria egunkarian, 2014ko irailaren 14an argitaratutako elkarrizketa)

Ibon Rodriguez eta Xabier Montoia, 2014ko abuztuan. (Jon Urbe)

Bizpahiru urtez izan ziren lankide, eta hamabost urte geroago adiskide eta konplize dira. Montoiak dio Rodriguez pertsona oso ernea dela, jakin-min handia duela: «Ez da ezerekin eskandalizatzen, eta gauzak auzitan jartzeko prest dago beti». Hori gauza oso arraroa da bietan, beteranoenaren iritziz. Pertsonalki, gainera, «morroi zoragarria» iruditzen zaio. «Ez dizut inoiz esan, ez? Deklarazio bat dirudi…». Barreak.

Duela urte batzuk hasi ziren elkarrekin musika sortzen: Montoia Deus guti-ren —grabatu baina inoiz argitaratu ez zuen disko elektronikoaren— zamatik libratu zenean, hain zuzen ere. Prozesu hura «tortura bat» izan zen Montoiarentzat, eta gero igaro zuen bolada luze samar bat non musika nota bat bera ere ezin zuen aditu. «Ibonengatik ez balitz, nik, segur aski, ez nukeen beste diskorik egingo edo jendearen aurrean kantatuko». Eta ondu zuten Montoiaren mundu miresgarria (Bidehuts, 2011), Maite Arroitajauregi Mursego-rekin batera. Gutxiago gehiago da leloaren esanahia zukutuz, zeukaten elementuekin moldatuz, muga musikalak mentalak besterik ez direla barneratuz, eta Rodriguezek nabarmendu moduan, haien ibilbide artistikoa laburbiltzen duen lelo propiora lerratuz: «’Kantuaren alde beti’».

Fonotekan lanean ari zenean, Montoiak Madonna, adibidez, gustatzen zitzaiola adierazi zion behin. «Fonotekan arituta, banuen ikuspegia zabaltzeko grina, baina Montoiak eman zidan behar nuen bultzada». Talde batez, besteaz edo hartaz hitz egiten zuten, baina Montoiak inoiz ez zion disko bakar bat ere eman eskura. Garai batean hala jokatzen zuela baina askotan ez zizkiotela bueltatzen dio. «Edo itzultzekotan, urratuta, apurtuta… Hortaz, zoritxarrez, inoiz ez diot inori ez liburu ez disko bat utziko berriro. Hori ikasi dut, behintzat».

Ordurako ibilbide luzeko musikaria zen, eta hasiberriagoa, aldiz, Rodriguez. Kide eskarmentudunari balizko erantzunaren beldurrik gabe pasatzen zizkion, ordea, sortzen zituen maketak. Alderantzizkoa ere gertatzen zen. Rodriguezek gogoratu du nola entzun zuten, elkarrekin, fonotekan, Ni ez naiz Xabier Montoia diskoa (Metak, 2002), artean kaleratu gabe zegoenean: «Oroitzen dut azaldu zidala nola zegoen grabatuta gauza bakoitza…». Lagunak ziren jada. «Orain askoz ere lagunagoak, noski», zehaztu du Montoiak.

Xabier Montoia: “Nik ematen diot erreferentzia bat, eta berehala dakit ulertu duela. Badaki zertaz ari naizen; ez zein kantaz, baizik eta kanta horretan nabarmendu nahi diodanaz»

Harremana galdu zuten, ordea, Montoia EITBren Miramongo (Donostia) egoitzan hasi zelako lanean. Biek jakinarazi dute haien memoria ez dela oso ona, baina iruditzen zaie pare bat urte-edo pasatu zituztela ia elkarren berri izan gabe. «Bere kontzertuetara joaten nintzenean berreskuratzen genuen harremana». Esteban Urkiaga Lauaxeta-ren omenezko Ehungarrenean hamaika disko kolektiboaren (Gaztelupeko Hotsak, 2005) aurkezpen emanaldietan parte hartu zuen Montoiak 2005-2006an; gainera, Deus guti-rekin zegoen kateatuta…

Lily Allenen kantu hura
Beste batzuen bidez zekien hori Rodriguezek. Garai hartan Eten-ekin disko bat grabatu zuen Beran (Nafarroa), eta haren ale batzuk oparitzera hara joan zen batean kontatu zioten hangoek —Berako musikarekin ondu zituen Montoiak 1995 eta 2002 arteko lau diskoak—. «Diskoaz galdetzea alferrik zen, beti egoera berean zegoen eta», azaldu du Rodriguezek. «Noski; hiru urte horrela, gutxienez…», erantzun dio Montoiak, itolarri keinua eginez. Rodriguezek pentsatzen du Montoiak «pot egin» zuela. «Makinak eta erabili behar zituenez, bere eskuetatik ihes egin zion… Bere buruak musika gehiago sortzen zuen, baina ez zihoan bide horretatik. Kontua izango balitz musikaz ez zuela ezer jakin nahi, bada nik ez nuke bultzatuko…». Jarraitzera animatu egin zuen, beraz.

Baina autoan zihoala, Montoiak nahiago zuen motorraren burrunba musika entzun beharrean. Pairatzen ari zen sufrikarioak osasunari ere eragin zion, eta urdaileko arazo batzuk direla medio, ospitalean ere egon zen gaixo. Gogoratu ere ez du egin nahi. Harik eta, hark dioen bezala, epifania bat gertatu zen arte; Lily Allenen abesti batekin topo egin zuen arte «Begira zein ergelkeria. Etxera iritsi nintzen goizeko ordu batean, piztu nuen telebista, eta ari ziren programa baten errepikapena ematen —nazka ahotsa jarri du—. Eta bat-batean, azaltzen da 17 urteko neskato hura, hasten da kantua, dekorazio nazkagarri batekin, jotzen ez zuen orkestra batekin.. Erokeria bat…». Bi akordeko abesti hori aditzean, ordea, zerbaitek «klik» egin zuen bere baitan, eta ordura arte buxatuta eduki zituen belarriak zabaldu zizkiola aitortu du. «Ez zen gauza batere selektoa, mundu osoan modan zegoen abesti bat baizik».

Handik gutxira kidearen hitz egiteko modua pixkanaka aldatzen hasi zela esan du Rodriguezek: «Lehen ezer jakin nahi ez, eta gero hasi zen esaten: ‘Tira, gera gintezke…’». Atzera begira jarrita, mugarria izan zen Allenena, Rodriguezen aburuz. «Asko poztu nintzen». Montoia ere bai: «Fantasma bat akabatu nuen, eta hortik aurrera arnasa hartu ahal izan nuen, eta, nolabait, nire onera bueltatu. Bizitza osoan musika besterik ez zait interesatu eta!».

Daukatenarekin moldatuz
Ibai Gogortzarekin batera (Borrokan), Beran hilabetean behin entseatzen hasi ziren. Zeukatenarekin, bide baten bilaketari ekin zioten, Rodriguezen esanetan. «Kontua ez zen bateria jotzaile edota baxu jotzaile bat bilatzea». Montoiaren abestien bertsioak egiten zituzten; «eta Allenena ere bai, ezta?», gehitu du, Rodriguezek, jostari. Gogortzak taldea utzi zuen bi urteren ondoren, eta Mursego batu zitzaien.

Konplizearen ahalmen musikalaren gainetik, Montoiak estimatzen zuen, batez ere, harekin jotzeak ez ziola estresik eragiten. «Biok genekien zein bitarteko genituen, eta horrekin moldatu behar genuen. Lasaitu egiten ninduen horrek». Biek «minimal» aldera jotzen dutelakoan dago, gainera: «Ez da gauza bera gitarra eta piano batekin joatea, edo horri bateria gehitzea; batez ere bateria! Behar duzu furgoneta bat… Dena konplikatzen da». Rodriguezek bota du kideak IZ estudioetan grabatzen zituela diskoak lehen eta bere kabuz egin behar dituela orain. Montoiak erantsi du autogestioranzko bidea egin duela, baina ez berak aukeratuta, errealitateak behartuta baizik: «Orain etxean ikusten ditut diskoz betetako kaxak… saldu gabekoak… Orain ikasi dut hori; zer egingo diogu bada». Kideak kontatutakoari zera gehitu dio Rodriguezek, zorrotz baina txantxetan: «Lehen ez zenuen saltzen, baina ez zenuen ikusten…».

Montoiak badauka prestigio bat euskal kantugileen artean, baina Rodriguezek ez du inoiz presiorik sentitu harekin sortu behar duenean. «Esango nuke ezetz, lagunak ginelako aurretik. Baina izango balitz ez dakit nork, Alex Ubagok esaterako, esaten didala ‘jo nirekin’, bada…».

‘Montoiaren mundu miresgarria’ diskoan lan egin zuten elkarrekin Montoiak eta Rodriguezek. (Jon Urbe)

Ariketa memoristiko bat eginda, Montoia konturatzen da ia beti musikari handiekin jo izan duela. «Zorte handia eduki dut». Haren hitzetan, Rodriguezekin oso eroso dabil. «Ez da harekin borrokarik egin behar, eta hori gauza handia da». Esaten dizkion talde guztiak ezagutzen ditu, gainera. Adibide bat jarri du bat egite hori zehazteko: «Nik ematen diot erreferentzia bat, ez dakit zer, eta berehala dakit ulertu duela. Aipatzen diot, esaterako, The Ocean [Richard Hawley-rena], eta ez diot gehiago esan behar! Badaki zertaz ari naizen; ez zein kantaz, baizik eta kanta horretan nabarmendu nahi diodanaz».

Ego borrokarik ere ez dute haien artean. «Badakizu zergatik? Hemen ez dagoelako ezer irabazteko, banatzeko», azaldu du Montoiak. Hori gabe ere egon daitezke lehiak… Rodriguezek haien leloa aipatu du: «’Beti kantuaren alde’». Orduan, Montoiak dio, lasai asko, ez lukeela abesti bat berak kantatuko kantuak hala eskatuko balie.

Kantu horien eraikuntza prozesuak hainbat atal dauzka, eta zuzenekoak asko gustatzen zaizkion arren, Montoiak gehien maite duena abestiak idaztea da: «hitzak eta doinua». «Jotzen ditu gitarrarekin berak asmatutako akorde batzuk. Berrasmatu egiten ditu…», esan du Rodriguezek. Zeinen hitz ederrak: «Dekonstruitzea, deseraikitzea…», kideak albotik. Eta barreak. Lagunak dira. Betiko irratikasetean eta betiko kasetean erregistratzen ditu sortzen dituen kantuak, eta paper baten apuntatzen du zein akorde dituen, eta baita hitzen zirriborroak ere.«Alferkeriagatik» jarraitzen du horrela: «Ez dut sakelakorik: nola edukiko dut bat makina sofistikatu bat!».

Sortzen duen hori Rodriguezi pasatzen dio. «Bera izaten da entzuten duen aurrenekoa». Eta kideak trabaren bat-edo jartzen badio, «zuzen-zuzenean» sartzen du tiraderan. «Erabateko konfiantza dut bere irizpidean». Rodriguezek hasieran ez dio esaten zerbait «txarra» denik: «Baina igual, lantzen hastean, konturatzen gara ez duela aterabiderik. Bera egon da sortzen eta errespetua zor diot; zerbait ikusten du, eta agian ni naiz hori ikusten ez duena… Belarriak beti zabalik eduki behar dira». Kantu batek bide bakarra ez duela pentsatzen du. «Nire iragazkia aplikatzen diot; momentu horretan onena dela iruditzen zaidana». Betiere, Montoiaren esanetan, aditzen duenaren eta bere kulturaren eta gustu estetikoen arabera.

Oso noizean behin geratzen dira orain —Luis Fernandez txelo jotzaileak Mursegoren tokia hartu zuen orain urtebete pasatxo—, eta Donostiako lagun baten garajean entseatzen dute. Baina jotzea bezainbeste atsegin dute jo behar duten horretaz hausnartzea. «Bestela… Ia edozein artetan, tira, bizitzan egia esan, mila aukera daude, baina bakar bat hartu behar da», argitu du Montoiak. Aukeratu aurretik, beraz, ondo pentsatzen dute zer eta nola egin. «Hori da inportanteena; bestea mekanikoa da». Kantuak ere errepasatzen dituzte, kontzertuetara «fresko» heltzeko. «Astero ez dugu jotzen eta», Rodriguezek. «Ez, horixe; hilero ere ez!», Montoiak umorez. Udazkenean hasiko dira serioago lanean. Beste disko bat osatzekotan, ordea, ez dute uste aurrekoarekin alderatuta oso diferentea izango denik. «Jauzia ez da handiegia izango…».

Ibon Rodriguez: “Bera ezagutu arte, pop hitza gauza bat zen niretzat, eta geroztik beste gauza bat da. Pop musika, musika herrikoia da»

Ez zeukaten Montoiaren mundu miresgarria-ri «ukitu klasikoa» emateko asmorik —txeloa, pianoa, ahotsak, ukitu melodikoa…—, baina hala atera zen. «Nolabait, filosofikoki, punketik gatoz. Orduan… Guretzat ez da problema bat edukitzea orkestra bat edo gitarra-jostailu bat. Daukagunarekin egingo dugu», jakinarazi du Montoiak. «Badaukagu gure baitatik sortzen den nolabaiteko jario bat, barne bulkada bat, notetan jartzen duguna. Horra goaz» Zergatik? Ez dakite. Zertarako? Jakizu. Nora? Auskalo. «Baina bagoaz». Eta bada Rodriguezi kuriosoa iruditzen zaion zerbait. «Teknikoki hain musikari txarra izanda (ez baikara kontserbatoriokoak), nik, behintzat, inoiz ez dut sentitu muga teknikorik edota frustraziorik».

Tantatxo batzuk ibaian
Halere, ezer ez dutela asmatu garbi utzi nahi du Montoiak: «Tradizio bat da, eta gu gaude ibai batean non tantatxoak besterik ez garen. Gu baino lehenago egon ziren, eta ondoren ere etorriko dira. Entzun dugu musika bat, bestea, hangoa, hemengoa, oraingoa, aspaldikoa… Hor badago kultura bat. Ez dago beste modurik. Nola igotzen dituzte ba 8.000 metroko mendiak alpinistek? Ba aurrena Aiako Harrira joanez, gero Pirinioetara, gero… Bada, gurea antzekoa da». Jakin-minari jarraituta beste lurralde batzuk esploratuz. «Baina lurralde horiek mendeetan egon dira hor, nahiz eta guk haien berri ez izan».

Beren jardunean aurkitzen dutenarekin ilusioa dute oraindik ere. «Lehengoan, Xabierrek [Montoia] mezu elektroniko bat bidali zidan, emozionatuta, kantu bat amaitu zuela esanez». Kideak daukan kemen hori asko estimatzen du Rodriguezek. Estimatzen du, gainera, pop-az duen ikuspegia: «Bera ezagutu arte, pop hitza gauza bat zen niretzat, eta geroztik beste gauza bat da». Lotzen zuen mainstream kontzeptuarekin, eta orain ez. «Pop musika, musika herrikoia da». Hain zuzen, abestiak egiterakoan poptasun horren bila aritzen direla dio. Kantuaren alde egiten dutelako, hain zuzen. Beti.

(Sortzailea eta konplizea seriearen barruan, 2014ko abuztuaren 17an Berria egunkarian argitaratutako artikulua)