Denboraren joanak, sormen prozesu geldo baina zainduak eta aurrez egindakoa ez errepikatzeko nahiak gidatu dute azken diskoaren (Nola mozorrotua zara?, 2025) norabidea. Musikalki tentsioa, errepikapena eta intentsitatea lantzen dituzte, amorrua oihurik gabe transmititzeko gai den soinu baten bidez. Letretan, berriz, interpretazio irekia lehenesten dute, entzule bakoitzak bere esperientzietatik kantuaren esanahia osatu dezan.

Noiz hirukoa, Saran (Lapurdi).

Grabazio prozesuan ere zuzenekoaren naturaltasuna bilatu dute, esperimentazioa soinuaren eraikuntzan kokatuz. Sare sozialetatik at bizitzeko hautuak eta plataforma handiekiko duten jarrera kritikoak taldearen ikuspegi politikoa ere agerian uzten du. Zuzeneko emanaldietan eta tokian tokiko eszena txikian sinesten dute bereziki, musikaren benetako indarra komunitatean eta gertutasunean dagoela aldarrikatuz.

Taldearen ibilbidearen inguruan eta haien azken diskoaz mintzatzeko tarte bat hartu dute Iñigo Irazokik (baxua) eta Xabi Bizkaiek (ahotsa). Hona elkarrizketak emandakoa:

Sorotan Babies taldearen bizkar hezurra mantenduz Noiz taldea abiatu duzue. Izen aldaketa honek zer esan nahi du zuentzat?

Iñigo Irazoki (I.I.): Aurretik ere planteatu izan genuen izena aldatzea, txiste formatu hortatik ateratzea, ingelesez egotea ere ez nuen sobera gustoko nik, ez dago etapa aldaketa batekin lotua.

Behin aurreko taldearekin lotura hautsirik, aurreko taldearekiko zer mantendu nahi izan duzue eta zer baztertu?

I.I.: Aurreko taldearekin ez dugu bilatutako loturarik hautsi, bateriajolez aldatu dugu, aldaketa handia da baina talde moduan ez dugu proposamen aldaketarik bilatu.

Taldearen izen berrian sakonduz, nondik heldu da? Ba al du denborarekiko erreferentzia zuzenik?

Xabi Bizkai (X.B.): Bai, Goiza ta gaua abestiaren hitzetatik dator, denbora eta bukaeraren gaien inguruan idatzitako kantua.

Taldearen izenean eman den aldaketa diskaz diska ere musika estiloan eman da. Berrasmaketa kontziente bat izan da ala modu naturalean emandako zerbait?

I.I.: Denbora aunitz hartzen digu abestiak sortzeak, eta tartean, modu naturalean izaten ahal ditugun gustu aldaketak eta kuriositateak eramaten gaitu aldaketara. Lehenago egindakoa ez errepikatzen saiatzen gara, ideia berriekin jokatzean zerbait desberdina kontzienteki bilatuz, nahiz eta beti gure muduan gelditzen den azkenean.

Aurreko lanekin alderatuta, zein da disko honetan talde bezela eman duzuen aldaketa handiena?

I.I.: Bateria jotzailez aldatzean pertsonalitate aldaketa handia somatzen da, bai jotzeko moduan eta baita taldearen egunerokoan ere. Abestiak sortzeko prozesuan ere, ekoizpenarekin, Ibai Gogortzaren laguntza izan dugu. Abestien ideia nahiko aurreratu bat genuenean egin genion proposamena, abestiak bukatzen saiatzen ari ginen eta oraindik aldaketak egiteko denbora genuen. Eskertzekoa izan da kanpoko belarri fresko bat entseguetan sartzea, lan handia hartu du lokalera etortzen, baita grabaketa egunetan ere. Eta disko honi aldaketa bat eman diola sentitzen da.

“Lehenago egindakoa ez errepikatzen saiatzen gara, ideia berriekin jokatzean zerbait desberdina kontzienteki bilatuz, nahiz eta beti gure muduan gelditzen den azkenean”

Zein izan da disko berri honen abiapuntua? Esaldi bat, kantu zehatz bat, kontzeptu bat…?

I.I.: Modu naturalean konposatzen dugu, zerbait berria dagoenean horri tiraka ariz, ez dugu denbora eperik, ezta konpromezuz sortzeko beharrik ere. Gehienetan gitarra ideietatik hasten gara, taldean forma eman eta zatiak grabatu. Denborarekin ideia desberdinak antolatzen saiatzen gara disko formako zerbaitetan pentsatuz, baina abiapuntua edozein ideiatan dago. Edozein momentutan gustoko zerbait jotzen badugu nolapait gordetzen saiatzen gara gero zertan bukatuko duen jakin gabe. Disko hontan konposatutako lehenbiziko abestia aurreko bateria jolearekin sortua izan zen eta naturalki segitu genuen ideiak pilatzen.

Letretan sakonduz, hitzetan ahots narratiboak pisu haundia dauka diska osoan zehar. Musikak eskaturik edota hitzek halako musika eskatzen dute?

X.B: Musikatik abiatu izan gara beti eta hitzak eta kantaera sortutako doinuei egokitzen saiatzen gara. Beraz aipatzen duzun alde narratibo hori lehenik musikatik datorrela erran nezake.

Hitzen errepikapenak ere maiz agertzen dira esaldietan entzulearengan intentsitatea eta ezinegona eraginez. Halako errekurtso literal bat kontzienteki erabilia da?

X.B: Bai, edozein elementu errepikatzean, izan bateria erritmika bat edota gitarra melodia bat, tentsio edo trantze moduko sentzazioa sortzea da helburu. Errepikapenak ongi neurtzea izaten da zailena, sortu nahi duzun momentu indartsu hori aspergarri bilaka ez dadin…

Diska osoan nagusitzen diren beste sentimentuak amorrua eta haserrea dira, hala ere ez dira oihuka adierazten. Kontraesana dirudien arren gehiago oihukatuz gutxiago entzuten ahal da mezua?

I.I.: Igual diska hontan gehiago bilatu ditugu tentsio momentuak oihuak baino. Erranen nuke osotasunean abestiak indarra izatea bilatzen dugunean, denen artean hortara iristea bilatzen dugula.

“Edozein elementu errepikatzean, izan bateria erritmika bat edota gitarra melodia bat, tentsio edo trantze moduko sentzazioa sortzea da helburu”

Entzuleak ezinbestean zuen mezua ulertzea nahiago duzue ala interpretazio ireki bat?

X.B: Hitzek dimentsio estetikoa izaten dute, zentzutik harago. Bakoitzak bere gisara interpretatzea nahiago nuke nik, norberak bere bizipenei lotzea nireei lotzen ditudan bezala.

Letren bidez entzulearengan eragindako bidai emozionalaren ondotik aukeran zer nahiago duzue, zauri bat ireki ala zauri bat sendatu?

X.B: Ez dut uste gure hitzek halako ahalmenik dutenik, baina aukeran zauri bat sendatu… jakinez zauri bat sendatzeak sekulako mina eragin dezakeela, kasu anitzetan zauri bat irekitzeak baino gehiago.

Grabazio prozesura jauzi eginez, grabatzerakoan izan al zen soinu esperimentaziorik?

I.I.: Grabazioa bera izan da esperimentazio bat aldi honetan (ere). Soinu teknikari izanda, bertze taldeekin egin ezin dudana egiten saiatzen naiz gure grabaketetan. Aldi honetan, grabatzeko momentuan azken emaitzako soinua modu naturalean bilatzen saiatu gara, intrumentazio, anplifikadore eta mikrofonia aukeratuz. Nahasketa bolumenekin jokatzea bakarrik izatea nahi nuen.

Lehendik zer nahi dugun ongi pentsatzea eskatzen du honek, eta hortik abiatuta gure kabuz soinua lantzea da neri gehien gustatzen zaidan momentua. Jotzen hasi aurretik ideiak garbi izateak nahasketa prozesua aunitz azkartzen du eta emaitzak soinu hagitz naturala duela iruditzen zait.

Diska osoa zuzenean grabatua izan da ahotsa izan ezik, bukaeran aparte sartu genuela, baina ez dago ez gitarra ezta ahots doblaturik ere, zuzenean jo ahal dugun disko bat da. Ahotsaren efektuak ere grabatzeko momentuan erabaki genituen, mikro eta efektuak aukeratu eta bukaeran entzuten den moduan grabatu genituen.

//www.youtube.com/watch?v=jwxqh1ex7kU

Egituren aldetik aldez aurretik dena loturik daukazue edo ba al dago momentuan bertan inprobisatzeko tarterik?

I.I.: Ez gara estudioan inprobisatzekoak, lokalean buelta aunitz ematen saiatzen gara grabatzen hasi baino lehen, aldaketa ttikiren bat egon ahal da baina abestia aurretik ahalik eta landuen izaten saiatzen gara. Beti dago aukera denari buelta bat gehio emateko, baina bukaerarik ez duen espiral batean sartzeko arriskua ere hor dago, eta abestiak bukatutzat ematen ditugu grabatzera joan baino lehen.

Ageri al da “espero ez genuen baina gertatu da” moduko elementurik diskoan?

X.B: Gure kasuan, seinale txarra litzateke! Erran bezala, grabatu aitzin gauzak nahiko hertsiak uzteko ohitura dugu eta aldi honetan ere sorpresa haundirik ez da izan grabatzeko momentuan.

Behin diska kaleraturik zuzeneko emanaldiekin dagoeneko hasiak zarete. Sare sozialik ez daukaten talde gutxietako bat zarete. Erabaki hau taldearen jarrerarekin loturik dago?

I.I.: Zortea dugu gustuko ditugun leku aunitzetako jendea pertsonalki ezagutzen dugulako. Kontzertuak bilatzeko momentuan, beraiekin zuzenean solastu eta ateak ireki izanaz hagitz eskertuak gaude.

Sare sozialetan ez egoteko arrazoi xinpleena, gure eguneroko bizitzan ez ditugula erabiltzen erratea izaten ahal da. Baina baita koherentzia politiko bat bilatzea ere, gehien erabiltzen diren sareak zeinen esku dauden jakinda, eta gizartea nora eramaten duten ikusita, ez diogu zentzurik hartzen hortan sartzeari.

Badago pentsamendu zabaldu bat, ez bazaude bertan ez zarela existitzen. Talde handiek egiten dutena egin nahi horretan galtzen garela uste dut, sareetako estrategiak, jende gehiagora iristeko plataformak ordaintzea, atentizo konstantea eskatzea eta eskaintzea… Musikari balorea kentzen zaiola iruditzen zait, irudiaren eskaparate batean bizitzea.

Pena ematen dit Interneten igotakoari jendeak zer garrantzia ematen dion ikusteak ere, jendea gero ta guttiago mugitzen da etxetik hurbil dituen kontzertuak ikustera, baina sareetan igotzen den guztia kontsumitzen du… Ez zait iruditzen musika eszenari mesede haundirik egiten diotenik sareek, ez dute inoiz zuzeneko batek adina aseko.

Aurretik egindako diskak ez genituen Spotify eta antzeko plataformatara igo, eta azken diska honekin, nahiz eta ez ginen taldean denak ados, igotzea erabaki genuen. Hortik hagitz guttira ateri zen enpresak Israelekin zuen loturaren berria eta segituan erabaki genuen gure musika bertatik kentzea. Musikariak Palestinarekin bezalako egitasmoek duten garrantzia azpimarratuko nuke hontan, talde desberdinen artean bide alternatiboak bilatzeko eta ez dugula hortan egon nahi aldarrikatzeko. Badakigu Instagram, Google eta enpresa haundi hauek ere ze posizio duten gatazka hontan, eta pentsatzen dut sare hauetatik ateratzea garrantzitsua dela.

Azkenaldian taula gainean gurutzatu zareten zein talde gomendatuko zeniokete irakurleari?

I.I.: Lagunartean aritzearen zortea dugu, azken hauetan elkarrekin jo dugun Harat, At edo Ahuen aipatzen ahal dizkizut nik. Halere, ezagutzen ez ditugun taldeak ikustera joatea gomendatuko nioke, eszena ttikia mantendu nahi badugu, herrian eta inguruetan egiten diren kontzertutara joatera animatuko nuke jendea.

Eta amaitzeko nola ikusten duzue orokorrean euskal eszena? Manager eta jaialdien pisua geroz eta haundiagokoa da, taldeak bat-batean handi bilakatzen dira, agur bira eta taldeen itzulerak…

I.I: Adar aunitz ditu galdera honek! Pentsatzen dut Euskal Herrian oraindik badugula zirkuito alternatibo interesgarri bat, beharrezkoa dena gu bezalako taldeentzat, gaztetxe, musikazale eta elkarte desberdinek borondatez eta milintatziatik mantentzen dutena. Oraindik badago jendea auzolanean kontzertuak antolatzeko gogoz, taldeak zaintzen eta musika gustatzen zaiolako lan egiteko prest, hori ez da leku aunitzetan gertatzen.

Jaialdi haundiena bertze kontu bat da, ekonomikoki diru gehien ematen duen formatua izanen da, bertzela atzean dauden enpresak ez ziren horretan sartuak egonen (publiko bezala dirua nori ematen ari zaren kontutan hartu behar da). Kontsumo eredu horrekin ez nago batere ados eta musika ere kontsumo eredu horertan eskeintzen dute, etekinean pentsatzen.

Badira jaialdi alternatiboak eta solidarioak direnak ere, baina jaialdi bat egitearen oinarrian jende aunitz mugitzea badago, musikak izaten ahal duen interesari baino garrantzi handiagoa emanen zaio publiko zabal batera iristeari. Gero eta gehiago ikusten dira konpromiso guttiko taldeak horrelako eszenatoki haundietan, musikalki ere konplexutasunik gabeko proiektuak, jende geihagora erraz iristen direnak. Managerrek mugitzen dituzten taldeek ere espazio haundia dute horrelakoetan, nahiz eta ekonomikoki etekin haundirik ez izan badakitelako ikusgarritasuna badagola bertan. Honen parean zure musika norbaitek baloratuko duela pentsatzea zaila da, baina jaialdiak ez ditu ia inork egunerokotasunean bizitzen, eta salbuespen bezala hartuko nituzke nik.

Eguneroko bizia bertzelakoa da, eszena ttikian parte hartzera animatuko nuke jendea, zuzeneko eszena bizirik mantentzen duena hori da. Non joko du talde hasiberri batek bere inguruan ez badago horrelako tokirik? Musikariok egin beharra dugu gure sarea, taldeek gure artean elkar laguntzea beharrezkoa da. Gaur egun talde bakoitzak bere kartela eta bere bira erakutsi nahi duela ematen du, baina uste dut askoz politagoa dela kontzertu horiek lagun artean egin eta giro oneko tarte bat sortzea.

Maddi Oihenart kantaria, apirilaren 30ean, Baionan. PATXI BELTZAIZ

Munduaren kinka txarra aintzat hartu duzue elkarrekin bertze disko bat ateratzeko.

Zoritxarrez, aski naturalki atera zitzaigun munduaren egoera txarraz mintzatzea. Angelun biltzen ginen tarteka, estudio ttipi batean, eta mintzatzen hasten ginelarik, gizarte testuinguru txarraz ari ginen etengabean. Angeluko prozesua baino lehen, 2023an, Eguzki xuri kontzertua egin genuen Zestoako harrobi batean, Olaia Inziarte eta Miren Narbaiza-rekin, besteak beste. Urte hartako urriaren 7an genozidioa martxan eman zuten Palestinan, eta orduantxe deliberatu genuen zerbait egitea.

Diskoa aditzean, Olaia Inziarteren boza, Miren Narbaizarena eta zurea batzen dira. Hiru belaunaldi eta hiru kantari irudikatu nahi izan dituzue?

Zestoan egin genuen kontzertu hartan elkartu ginen. Diskoan lurraz ari garelarik, niretzat ama lurraz eta amandre ilargiaz ari gara, horrela ulertzen baitut natura. Nolazpait, klima larrialdia eta lurraren txikizioa irudikatu nahi genituen, naturaren eta gizakiaren arteko harremana begi bistan emanez. Disko hau zirkulu bat da: basahaire batekin hasten da, eta Basotik harrobira kantuarekin bukatzen, non Julen Axiarik eta nihaurek gatazka irudika dezakeen kantu bat ematen dugun.

Bertzalde, Leire Bilbao, Itxaro Borda eta bertze idazle batzuen testuak musikatu dituzue.

Ni biziki idazle txarra naizenez, usu testuak galdegiten ditut. Leirek eta Itxarok utzi zizkidaten gauza batzuk kantatu ditugu, eta beste pieza batzuk eskatu ere bai. Prozesua naturala izan da, inspirazioa lanean zaudelarik heldu baita, azken finean. Angeluko Etxetxipia estudioan egon ginen diskoa lantzen, eta, batzuetan, nik doinu bat nuen, edo, alderantziz, Juantxo hasten zen melodia batekin eta hortik tiratzen genuen. Elementuak eltze batean sartu, eta zerbait ateratzen zen.

«Nolazpait, klima larrialdia eta lurraren txikizioa irudikatu nahi genituen, naturaren eta gizakiaren arteko harremana begi bistan emanez»

Erran duzunez, basahaire batekin hasten da diskoa. Ikertu izan dituzu horiek, zure kantugintzara ekartzeko?

Artzainek asmatu zituzten doinuak dira basahaireak. Altzürükün grabatua izan zen Zihigako pertsona baten grabaketa bat gelditzen zaigu. Bestalde, Johañe Barkosek ere bazekizkien bost basahaire, eta horien artean, batzuen zati batzuk bakarrik. Beñat Axiari ari izan da horien inguruan galdezka, eta bere kantagintza osoa basahaireetarik eraiki du. Mixel Etxekoparrek ere pieza batzuk asmatu zituen txirulaz lagundurik, eta Paxkal Indo eta Xan Errotabehere ere basahaireetan inspiratu ziren. Denborarekin ohartu naiz jende anitz interesatua zela kantua emateko manera horretan. Basahaireak ikertzen laguntzeko eskaera anitz heldu zaizkit atzerritik, eta ez diet denei erantzuten [irriak]. Ez dakit nola egin beharko litzatekeen, kantamolde hori biziki lotua baita kantatzeko guneari, testuinguruari, eta zaila da jendeari hori esplikatzea.

Beraz, zu ere basahaireetarik inspiratu zinen zurea eraikitzeko?

Arranoa, Belatxa eta halako basahaireak oso presente izan ditut luzaz. Oso sinpleak ematen dute, baina kanpotik heldu denarendako ez dira bereziki errazak. Ez dakit, neurri batean haietan inspiratu naiz, baina bestalde, kantatzeko molde zaharrak inspiratu nau gehienbat. Sü Azia elkartean nintzen garaian, Kanadan handitu zen danimarkar bati lagundu nion, basahaireei buruz ari baitzen ikerketa tesia egiten. Grabaketak egin behar zituen, eta jendeengana joan ginen horretarako.

Anitz ikasi zenuen grabaketei esker?

Batzuetan, batere ez. Jendeak ez zuen deus handirik kontatzen batzuetan, eta, gainera, ezjakintasun handia da basahaireen inguruan. Halere, ikerlari horrek argitu zuen kantamolde horrek gizarte bat espazio jakin batekin harremanean ezartzen zuela; alegia, ondorioztatu zuen naturarekin harreman handia zuen jendearen kantatzeko manera zela. Gune jakin batean sustraitzen den kantamolde bat da, eta, gehienetan, aski bakarrik bizi ziren jendeek emana. Ber gisan, behin emazte batek erran zigun Lakarri gaineko auzo bateko hiru etxeren artean kantuz komunikatzen zirela, eta horrek harritu gintuen. Halaxe erran zigun: “Gune horretako jendeak bazekien huxtu eginez komunikatzen. Etxaldetik karrikaraino huxtuka helarazten zituzten galdeak”.

“Ikerlari horrek argitu zuen kantamolde horrek gizarte bat espazio jakin batekin harremanean ezartzen zuela; alegia, ondorioztatu zuen naturarekin harreman handia zuen jendearen kantatzeko manera zela”

Komunikatzeko sistema bat ezagutu zenuen, beraz?

Beste bizimodu bat, hain zuzen ere. Ahüzki magaleko Bidalünean kontatzen zuten hartzen presentzia seinalatzeko elkarri huxtuz ari zirela. Mendian beheiti eta goiti informazioa transmititzeko tresna komunikatiboak zituzten. Naturaren eta gizartearen arteko tartekariak ziren, eta uste dut funtsezko rola betetzen zutela bien arteko oreka horretan.

Hain zuzen ere, jende horren kantatzeko manera grabatu zenuen, eta, lehen aldikotz, 1987ko kantu txapelketan eman zenuen kantu zahar bat, Battitt Sobietekin.

Norbaitek eman zuen gure izena txapelketa horretan, eta azken momentura arte ez zigun abisatu parte hartuko genuela. Battittek eta biek erabaki genuen Xaramelako kantuak famatuegiak zirela, eta, gainera, bat bera ere ez genuenez gustuko, kantu zahar bat eman genuen. Zuberoan, Junes Xübürük bakarrik zekien kantu hura, eta Battittek amarengandik jaso zuen. Kantua egun horretan eman, publikoaren saria eraman, eta finalera iragan ginen.

Eta zein zen kantua?

Kantua hau zen: “Goizetan jeikitzen da artizarra lehenik/ hura dela diote…”, eta segida gero ahantzi dut [irriak]. Hark biziki gora kantatzen zuen, baina ni ezin nintzen hain goiti joan. Pena dut Battittek ez duelako gehiago kanturik ematen, eta, alta, biziki kantari ona da.

Erran ohi duzu, gainera, euskara kasik galdua zenuela garai hartan.

Atharratzen biltzen ginen batzuk kantatzeko. Enekin zirenek Pantxoa eta Peio-ren eta Etxamendi eta Larralde-ren kantu guzi-guziak hitzez hitz eta osorik bazekizkiten. Nik, aldiz, ez nuen ulertzen zer kantatzen nuen. Beraz, hitzak kopiatzen nituen, eta halaxe ikasten nituen kantu guziak. Kantuak maite nituelako ikasten nituen, eta ondotik, lantokian eta irakurriz ikasi nuen euskara. Egun ere, egun oroz ikasten dut hitz bat bederen; etengabeko prozesu bat da.

“Kantuak maite nituelako ikasten nituen, eta ondotik, lantokian eta irakurriz ikasi nuen euskara. Egun ere, egun oroz ikasten dut hitz bat bederen; etengabeko prozesu bat da”

Zein izan da zure ogibidea?

Mila gauza, eta deus onik ez. Aita-amek eskola utzarazi zidaten 14 urterekin. Geroztik, lehenik laborantzan eta gero beste hainbat gauzatan lan egin izan dut.

Lan eremu horretan leku handia izan du kantuak?

Salbagarria izan zait [irriak]. Sendagarria izan zait, baina orduan ez nintzen ohartzen horretaz. Gasna kooperatiba batean lan egiten nuen; hotz egiten zuen, leku hezea zen, eta egun osoan irratia emanik garbitzen genituen gasnak. Maite Idirin-en kantuak irratiari esker ikasi nituen, eta, bide batez, euskara ere bai.

1998an, Lürralde zilarra atera zenuen Mixel Arotzekin. Etxahun Iruriren kantu franko ageri dira. Eredu bat izan da zuretako?

Mixel Arotzen proiektua zen Lürralde zilarra. Etxahun Iruriren kantuak biziki ontsa zekizkien, baina pentsatu nuen arriskutsuegi zela disko oso bat egitea Etxahun Iruriren kantuekin bakarrik. Pixkanaka-pixkanaka beste kantu batzuk hautatu genituen, eta Mixel Etxekoparri ere laguntza galdegin genion ttunttunarekin, txirularekin eta klarinetearekin pieza bat egin zezan. Horren ondotik, Arbaila diskoa atera genuen modu berean. Lehen diskoan Artze anaiak ere bazeuden, eta enetako ezagutza eta proiektu aberasgarria izan zen.

Ez zara sekula bakarrik ibili zure proiektuetan. Anitz ikasten duzuia beste artistekin lan eginez?

Ene kezka da orain arteko bide beretik nola ibili nihauren nortasuna atxikiz. Ni oso erraz lerra naiteke kantatzeko beste manera batera. Beti pentsatu dut anitzek Zuberoako kantuak ematen dituztela, baina gauza anitz aldatuz. Guk nola egin dezakegu gure kantagintza atxikitzeko? Ontsa da bakoitzak bere interpretazio propioa sortzea, baina gurea hiltzen bada, dena desagertzen da.

“Guk nola egin dezakegu gure kantagintza atxikitzeko? Ontsa da bakoitzak bere interpretazio propioa sortzea, baina gurea hiltzen bada, dena desagertzen da”

Baina lortu duzu kantagintza berritzea aldi berean.

Oso naturalki egin dugu, tradizioa ez bada berritzen hiltzen baita den hori. Beñat eta Julen Axiarik bidea ontsa erakutsi digute, basahaireetarik tiratzen baitute beren kantagintza eraikitzeko. Julenek badaki kantu bat hartzen eta hura ematean inprobisazioa ere sartzen, eta, beraz, uste dut kausitzen dutela eraberritze hori.

Hain zuzen ere, axiaritarrekin Xiberoa kantuz loraturik emanaldia ere ematen duzu, basahaireek inspiraturiko piezak plazaratzeko eta transmititzeko helburuarekin.

Bai, eta tradizioaren berritze horretan, ohartu naiz xantza dela zaharrak ezagutu izana. Oraingo gazteek ez dituzte entzun eta ezagutu, eta irratian ez dira gehiago entzuten kantamolde zaharrak.

Transmisioan zerbaitek huts egin du, beraz?

Nik pentsu dut baietz. Baina, aldi berean, kanpoko jende anitz basahaireez interesatua da; beraz, ez dakit erraten ea erabat galdua den afera.

Zergatik diozu hori?

Ene galdera da Zuberoan zenbateraino den zaharra bakarka kantatzeko molde hori. Ez dakigu. Tradizioaren inguruko kezka begi bistakoa da, baina, aldi berean, aitzina joan behar da, eta, beraz, tradizioa eraberritu behar da, baina ez dakigu duela berrehun urte nola kantatzen zuten. “Maitia nun zira/ nik ez zütüt ikusten…”, adibidez, erabat desberdinki kantatzen zuten; oro har, biziki moztua eta biziki gora kantatzen zuten.

Tradizioa eraberritzeko lanketa horretan, Ilhargi min diskoarekin salto egin zenuen Hegoaldera. Nola gertatu zen?

Josetxo Goia etorri zen Maulera egun batez, eta erran zidan ene ahotsa nahi zuela ezagutu. Ideia batzuk bazeuzkan, eta ideia horietarik abiatuz grabatu genituen kantu batzuk. Naturalki egin zen prozesua, nehork ez zigun bidea markatu. Fitexko ezagutu nuen Juantxo Zeberio bide horretan; 2006an, interes komunak genituen musikalki, eta, geroztik, hiru disko egin ditugu. Ez ditugu Zuberoako diskoak egin; egiten duguna bion arteko elkarlan baten emaitza da. Ez gabiltza pentsatzen Zuberoaren esentzia gordeko duen disko bat egitean, baizik eta nik, Zeberiok eta hainbat lagunek eginiko kolaborazioaren emaitza erakustean.

“Tradizioaren inguruko kezka begi bistakoa da, baina, aldi berean, aitzina joan behar da, eta, beraz, tradizioa eraberritu behar da, baina ez dakigu duela berrehun urte nola kantatzen zuten”

Euskal Herriko kantagintzaren barruan zure bidea egin duzu urteotan. Nola zahartzen ari da kantuarekin duzun harremana?

Duda anitzekin zahartzen ari naiz, kontzertuek estresa eragiten baitidate. Batzuetan pentsatzen dut: “Zertan ari naiz ni hemen?”. Baina, halere, aberasgarria da jendea ezagutzea eta aspaldidanik ezaguturikoak berriz ikustea. Hats hartze baten gisakoa da kantua enetzat. Kontzertu baten ondotik etxera arribatzen naizelarik, nihauren buruari erraten diot ospakizun bat izan dela, eta emanaldi bakoitza gainditzea lortzen dudala.

 Maddi Oihenart, apirilaren 30ean, Baionan. PATXI BELTZAIZ

“Zuberoan, emazteek beti kantatu izan dute, baina eremu pribatuan”

Oihenartek nabarmendu du Zuberoako kantagintzan gizonezkoek bakarrik hartu izan dutela eremu publikoa. Testuinguru horretan leku bat egitea zaila izan bazaio ere, “esperientzia onak” bizi izan dituela kontatu du. Bertzalde, agerian eman du emazteek betidanik kantatu izan dutela Zuberoan, baina gizonek ez bezala, eremu pribatuan.

Gizon ingurune bati erabat lotua zen kantugintza Zuberoan. Zaila izan zaizu hartan leku bat egitea?

Ni 40 urterekin hasi nintzen kantuan, ez nintzen hain gazte hasi. Sohütako ikastola altxatu zutelarik, kantaldi bat antolatu zuten han, eta Niko Etxart, Robert Larrandaburu eta maisu handi horien artean kantatu nuen. Jainkoari sakrilegio bat egin izan banio bezala hartu ninduten: era horretako oharrak bildu nituen. Oraino ere, batzuk gurutzatuko banitu, “zuek emazteek ezin duzue oholtza baten gainean kantatu” adituko nuke segurrenik.

Kontrakorik ere bizi izan duzu?

Bai, bistan da, denetarik bizi izan dut. Adibidez, Alozeko herriko besten karietara egin zuten kantaldian boneta jantzia zuten zahar batzuk jin zitzaizkidan, eta motibatu ninduten, erranez kantuz segitu behar nuela. Beste batzuk ere jin izan zaizkit erratera haur denboran entzuten zuten kantatzeko manera aditzen zutela ni kantuz aritzean. Baina Zuberoan ez dut anitz kantatu izan, eta egun ere ez dut anitz kantatzen han.

Zergatik?

Zuk erabaki. Anekdota bat kontatuko dizut. Benito Lertxundi-ren omenaldi batera joan nintzen Durangoko Azoka batean, eta Ligira joan zeneko anekdota kontatu zidan. Gazte denboran Larrainera joan zen, eta, lo egiteko tokia ezin atzemanez, Ligira jaitsi zen hotel bila. Ostatu hartan sartu, eta bizpahiru gizon kantuz tira ahala ari ziren. Logela bat xerkatzen ari zela erran, eta gizon horiek erantzun zioten aski zuela etxeko andereari galdegitea; horretarako sukaldera joan behar izan zuen, eta, hara sartzean, ohartu zen emaztea eztiki kantuz ari zela. Horrek erakusten du, oro har, emazteoi erraten zigutela ezin genuela kantatu oholtza gainean, eta oraindik entzuten da hori. Emazteek beti kantatu izan dute, baina eremu pribatuan.

Ohikoa den bezala, musika jotzen hasi eta beranduago iritsi zen Gaztañaga grabaketen mundura. “Musikan oso goiz hasi nintzen. Etxean amak pianoa jotzen zuen eta aitak gitarra, eta beti musika asko entzun dugu. Arreba zaharra biolina ikasten hasi zen oso goiz eta nik beti eduki dut
interesa musikan. Zestoan, gu baino hamar urte zaharrago dira Lin Ton Taun taldekoak. Lehenengo diskoarekin arrakasta handia eduki zuen taldeak eta haiek ikusten pentsatu nuen nahi nuela musikari izan. Ume askori pasa zitzaion hori. Pianoarekin hasi nintzen amak jotzen zuelako, gero panderoa urtebete Lin Ton Taunekoarekin eta 10-11 urterekin aitari esan nion gitarra irakasteko pixka bat. Klaseetan izena eman nuen eta talde bat egin genuen eskolan, 6. mailan-edo geundenean. Gero, 14 urterekin beste punk talde bat eduki nuen. Asko jo genuen, La Pollarekin, MCDrekin… beti eduki dut musika-ingurune handia. Punk talde hori utzi eta segituan sortu genuen Grises, eta Grisesekin egon ginen 20 urtez jotzen”.

Musika sortzen eta jotzen ibilitako denbora luze horretan, Gaztañaga, pixkanaka, bere proiektuak grabatzen hasi zen: “Berandu hasi nintzen ordenagailuarekin. Arte ederrak ikasi nuen, eta 18 urterekin gurasoek Mac bat erosi zuten. GarageBand ekartzen zuen (musika sortu eta grabatzeko Apple-en programa) eta horrekin ibili nintzen saltsan, eta emozionatu nintzen mundu horrekin. Hortik Logic-era pasa nintzen, gero Cubase-ra, gero ProTools-era… (grabaketa programak dira denak). Garai hartan baliabideak askoz eskasagoak ziren gaur egun baino, eta maketen eta diskoen arteko diferentzia handia zen, zailagoa zen material ona lortzea. Pentsatzen nuen nik nahi nuela nire gauzak grabatu, ez zitzaidalako gustatzen nola egiten genituen, ez nengoen eroso. Gehienbat niretzako zen, nire taldearentzako. Esperimentatzen hasi nintzen eta Estanis Elorza ezagutu nuen. Mastering estudio bat zeukan eta berak hartu ninduen bere ikasle bezala-edo. Bere estudioan egon nintzen nahasketa batzuk egiten eta nire bidea egiten ari nintzela ikusi nuenean Zestoara etorri nintzen eta nire kontura grabatzen hasi nintzen: lagunak, nire taldeak, Grises…”.

Eñaut Gaztañaga soinu ekoizle eta teknikaria, nahasketa prozesuan, Gaztain estudioan, Zestoan (Gipuzkoa). GAZTAIN ESTUDIOA

Pixkanaka lanbide bilakatu zen zaletasuna zena. “Diru apurrekin materiala erosten joan nintzen eta pixkanaka bihurtu zen nire lanbide baina nahi izan gabe, beti nahi izan dut musikari bezala lan egin. Ia hemezortzi urte pasatu dira grabatzen hasi nintzenetik, profesionalki 14 bat edo”. Bide horretan, Gaztañagarentzat bi mugarri izan dira: Grises eta Izaro. “Grisesen diskoak grabatu ahal izateak asko lagundu zidan nire eboluzioan. Uste dut Grisesen lehenengo diskoa momentu inportantea izan zela, Madrilgo zigilu batek hartu gintuen eta hor hasi zen jendea gehiago deitzen estudiora. Trastelekua eta garajea elkartuta ireki nuen estudioa etxe azpian eta hor ondo geratu ziren disko batzuk egin nituen: Seiurte-ren disko bat, Kometa, Kasik… izen ona zuten taldeak ziren eta estudioa pixkanaka hazten joan zen. Derrepente Izaroren diskoa egin genuen, bigarrena, Eason. Hori ere inportantea izan zen”.

HANDI ETA GARBI
Gaztain Estudioak Izaroren Eason-i (2018) esker ezagutu nituen. Geroztik, asko entzun ditut Gaztañagak grabatu eta nahastutako diskoak eta garbitasuna da guztietan gehien harritzen nauena. Dena dago bere lekuan eta dena dago garbi. Horri buruz galdetuta, honakoa esan du
Gaztañagak: “Sormen prozesuan sartzea gustatzen zait, eta nahasketaren zatia grabaketarena baino gehiago gustatzen zait. Nahasketari buelta asko ematen dizkiot, hortik izan daiteke garbitasunaren zera hori. Beti egon naiz obsesionatuta 1990. hamarkadako musikarekin, zer soinukera zuen, handitasuna… Halere, gauza naturalak gustatzen zaizkit. Soinu naturala baina handia, hori izan zen nire obsesioa. Gaur egun ez dut nire burua hain urrun ikusten hortik, gauza berriak bilatzen nabil oraindik, baina errazago iristen naiz toki horietara”.

Egun, soinu “handi” hori lortzeko baliabideak eskura ditugu, eta ez da garaiko estudio fisikoki-handirik behar horretarako. “Garaiko disko handiak estudio handietan grabatzen ziren, Sound Cityn adibidez, Neve mahai batekin… hori zen estudioko soinua. Gaur egun, garaiko teknikari horiek ordenagailura pasatu dira lan egitera eta zorte handia da batzuek erakusten dutela nola egiten duten lan. Erakusten dizute nola distortsionatzen duten ez dakit zer, bateriak nola grabatzen dituzten… eta gaur egun tresna berberak dituzu, plugin berberak… posible da antzeko emaitzak lortzea errazagoa delako teknikak ezagutzea, ekoizleek nola egiten dituzten nahasketak, haiek sortutako txantiloiak nolakoak diren…”.

ABIADURA
Urtean zehar proiektu nahiko izaten ditu Gaztañagak eta azkar lan egiten ikasi behar izan du, gaur egungo denbora eta epeetara egokituz. “Geroz eta azkarrago grabatzen dut, baina ez dakit nire kasua den edo denon kasua. Geroz eta aurrekontu eta denbora gutxiago dago gauzak egiteko eta
azkar egin behar dituzu grabaketak. Talde baten lehenengo diskoa, adibidez, izango litzateke bost egun grabatzeko eta bost egun nahasteko, gutxi-gorabehera. Bateria egiten dugu lehenengo egunean, hurrengo goizean pixka bat editatu eta arratsaldez baxua. Asteazkenean gitarrak etortzen dira, ostegunean ahotsekin hasi edo sintetizadoreak baldin badaude, eta ostiralean ahotsekin bukatu. Hurrengo astea niretzat hartzen dut nahasketak egiteko. Hori da gaur egun nire lanen %90a. Nahasketak egin eta gero taldeei bidaltzen dizkiet abestiak masterizazio prozesua eginda, nahi dudalako taldeak azken emaitza entzutea. Aldaketa gutxi batzuk eskatzen badizkidate joaten naiz bakarrik egiten eta gehiago badira egun batez elkartzen gara eta elkarrekin egiten ditugu. Gero, talde handiagoekin denbora gehiago izaten dut, eta ekoizpen lan handiagoa dago, denbora gehiago gauza berriak probatzeko”.

“Publikoaren interesa, gaur egun, txikia da. Estudioan egindako esfortzua handia da eta gero, beharbada, hiru single entzuten dira bakarrik. Azkar kontsumitzera ohitu gara. Orain ematen du disko
batek ezin duela sei hilabete baino gehiago iraun”

Estudioarekin hasi zenetik, azken urteetan prozesuen iraupenean nabaritu du aldaketa Gaztañagak: “Hasi nintzenean gehiago egiten zen hilabetean disko bat. Bere alde txarra zen taldearekin feeling txarra bazenuen edo ez bazitzaizun gustatzen proiektua hainbeste, hilabete eman behar zenuela horrekin. Baina, bere alde ona zen urte osoko agenda oso erraz osatzen zenuela eta denbora zenuela ekoizpen-lan gehigarriak egiteko disko bakoitzean. Orain nabaritu dudana da jendeak gutxiago grabatzen dituela diskoak eta gehiago kantu solteak. Horrek agenda betetzeko arazoak ekartzen ditu: apirilean bi egun, gero maiatzean bat… bulegoko lan hori egin behar duzu. Alde ona ere ikusten diot horri: dibertigarriagoa da astean bi proiektu egiten dituzulako, bi talde etorri dira, bi jende mota ezagutu duzu… Halere, ederra da, adibidez, Janus Lester etorri eta hilabete osoa beraiekin pasatzea, denbora duzulako kantu bakoitza mimatzeko”.

Hein batean, publikoaren kontsumo ohiturekin lotura du estudioko abiadura berriak. “Publikoaren interesa, gaur egun, txikia da. Estudioan egindako esfortzua handia da eta gero, beharbada, hiru single entzuten dira bakarrik. Azkar kontsumitzera ohitu gara. Orain ematen du disko batek ezin duela sei hilabete baino gehiago iraun”.

LAN EGITEKO ERA
Arestian aipatutako azkar grabatu behar horrekin lotuta, Gaztañagak ongi funtzionatzen dion lan egiteko modua aurkitu du, urte asko probak egiten pasatu eta gero. Asko zaindutako txantiloi bat eta dena prest izatea edozein momentutan grabatzen hasteko. Materialaz eta aukeraketaz galdetuta, oso argi du Gaztañagak: “Nik grabatzeko material ona dut, baina ez naiz frikia mikrofonoekin-eta. Bateria kenduta, beste gauza guztiak oso teknika sinple eta tipikoekin grabatzen ditut eta nahiko oinarrizkoa naiz mikrofonoen posizioekin; argi dut nola grabatu gauza bakoitza. Gitarra elektrikoak, adibidez, beti bi mikrofonorekin grabatzen ditut, Shure sm57 eta Royer R121. Duela urte batzuk, bateria ahal zen mikrofono guztiekin grabatzen nuen, eta orain alderantziz, geroz eta gutxiagorekin. Bonboan adibidez bakarra erabiltzen dut. Akustikak grabatzeko, bestetik, normalean Neumann u87a eta AEA R88 zintazko stereoa erabiltzen ditut eta batzuetan giderrean Neumann txiki horietako bat (km84)».

Gitarren eta baxuen anplifikadoreak. GAZTAIN ESTUDIOA

Urteak eman ditu mikrofonoak probatzen, berarentzat onena lortu arte: “Ez dut mikrofono asko baina bilatzen joan naiz niretzako behar dudana. Bonboko mikroa, adibidez, urteak eta urteak kostatu zait aurkitzea, eta azkenean EV-RE20a erabiltzen dut. Mikrofono eta teknika asko probatu eta gero konfigurazio hau da ondoen funtzionatzen didana bateriarentzat: Coles 4038ak bateria-jotzailearen atzean, AEA R88 stereoa bateria gainean, txastonean kondentsadore txiki bat, ridean beste bat, bonboan EV-RE20, kajan Lauten Audio Snare Mic eta tinbaletan Lauten Audio Tom Mic. Gela grabatzeko batzuetan R121a erabili izan dut, baina azkenaldian ez dut room-ik grabatzen, gero pluginekin egiten dut gela. Ahotsarentzat 2-3 kolore ditut: zintazko AEA R88a, Neumann u87a eta Shure SM7Ba. Baxuan beti EV-RE20 erabiltzen dut anpliarekin eta DIa seinale garbiarentzat”.

“Nik grabatzeko material ona dut, baina ez naiz frikia mikrofonoekin-eta. Bateria kenduta, beste gauza guztiak oso teknika sinple eta tipikoekin grabatzen ditut eta nahiko oinarrizkoa naiz mikrofonoen posizioekin; argi dut nola grabatu gauza bakoitza”

Grabatzen hasteko, baina, aurretik landu beharrekoa inportantea da eta horretan txantiloi propioa sortzeak asko lagundu du Gaztañaga. Bereziki ongi ordenatutako ProToolseko txantiloia ireki eta hortaz mintzatu da. “Normalean txantiloiarekin lan egiten dut. Gauzak probatzen ditudanean aldatzen joaten naiz eta txukuntzen. Oso automatizatua daukat lan egiteko era txantiloi horretan. Plugin asko ditut sartuta, desaktibatuta, eta estiloen arabera aktibatzen ditut. Sintetizadore denak konektatuta ditut, edozein momentutan edozer erabili ahal izateko eta gitarra anpliak beti
ditut mikrofoneatuta, horretan denborarik ez galtzeko. Kontrolatuta dut zein bolumenetan iritsi behar den gauza bakoitza pluginek ongi funtzionatzeko, eta dena txukun izanda, grabatzen dugun momentuan entzuten dena azken emaitzatik nahiko gertu egoten da, soinu txikiagoarekin baina gertu. Dena prest dut edozein momentutan grabatzen hasteko, bestela sormen prozesuan, adibidez, ideia bat okurritzen zaizunean alferkeria handiagoa da dena montatu behar baduzu».

Grabatzekomomentuan, bestetik, toma gutxikoa da Gaztañaga: «Baterietan bi toma baino gehiago ez dut hartzen, lehen tometako freskura hori gustatzen zait, eta gero gauzak zuzentzea. Psikologikoki, ahotsetan batez ere, gogorra da toma asko egin behar izatea, abeslari bat bi orduz edukitzea kantu berarekin gogorra da». Grabatu ondotik, eta nahasten hasi aurretik, ediziorako tartea izaten da. “Pena da batzuetan hona azkar etortzen direla grabatzera, eta jendeak badakiela gero editatzen dudala. Orduan, ez dira etortzen nahi bezain ondo entseatuta. Nik 15 urterekin sentitzen nuen nerbio hori faltan dut, grabatzen dena hor geratzen denaren sentsazio hori. Gaur egungo belaunaldiek hori ez dute horrela bizi, dena kuantizatu daiteke, zuzendu…”.

Edizioan eta moldaketetan trebea da Gaztañaga, eta erabiltzen dituen arren, argi du naturaltasuna dela inportanteena. “Zuzenekoak eta diskoak bereiztearen aldekoa naiz. Zuzenekoan iruditzen zait presentziarekin duzula gauza bat disko batean ezin duzuna izan, bolumenak gauza asko ematen dizkizu… horregatik iruditzen zait disko batean moldaketa gehiago egon daitezkeela, eta mugimendua behar da. Gaur egun, gainera, ohitu gara dena azkar jatera eta minutu batean ez bada ezer pasatzen aspertzen zara. Gustatzen zait kantu batek mugimendua izatea baina naturaltasuna mantentzea ere bai, taldearen esentzia egotea”.

“Gaur egun, gainera, ohitu gara dena azkar jatera eta minutu batean ez bada ezer pasatzen aspertzen zara. Gustatzen zait kantu batek mugimendua izatea baina naturaltasuna mantentzea ere bai, taldearen esentzia egotea”

Grabatu eta editatu ondoren, Gaztañaga nahasketan ibiltzen da buru-belarri, hori baita prozesuaren faserik ederrena beretzat. “Nahasketaren mundua gustatzen zait batez ere, hor sartzen ditut ordu gehien. Lehenengo bateria egiten dut, eta mono-an entzuten dut asko, dena ongi entzuten dela konfirmatzeko. Gero baxua gehitzen dut, eta subgrabea kenduta, bolumena hartzen dut bateriarekiko. Hori egin eta gero bozgorailuak kendu eta subgrabea entzuten dut bakarrik, baxua eta bonboa, eta bakoitzari lekua bilatzen diot. Beste guztia nahiko normal egiten dut, elementu bakoitzari lekua aurkitu asko filtratu gabe. Gero konparatzen joaten naiz tresna-talde bakoitza: bateria baxuarekin, baxua gitarrarekin… frekuentzien maskaratzea ekiditeko. Asko konparatzen ditut nahasketak beste erreferentziekin”.

Gaztain Estudioetan grabatutakoez aparte, beste toki batzuetan grabatutako diskoak nahasten ere ibiltzen da Gaztañaga. “Geroz eta gehiago deitzen naute Espainiatik eta Kataluniatik gauzak nahasteko, baina lan gehiena nik grabatutako gauzak dira. Hasieran Grises-en diskoengatik zen eta azkenaldian Ezpalak-en diskoengatik izan da. Gaur egun tipikoa da bateriak estudio batean grabatzea, beste gauzak etxean, eta gero berriz estudio batean nahastea. Horrela sortutako disko batzuk nahastu ditut hemen, adibidez. Gaur egun etxean graba dezakezu diskoaren ehuneko handi bat eta gero edozein estudiotan nahastu, eta soinu ona izan”.

BI ARTISTA AIPAGARRI

• IZARO. Izaro mallabiarraren disko gehienak grabatu ditu Eñaut Gaztañagak, eta berak esana, mugarri moduko bat izan zen Eason-en (2018) grabaketa. Limones en Invierno (2020) eta cerodenero (2023) etorri ziren beranduago eta nolabait, euskal musikaren mainstreamak zein soinukera izanen zuen definituta geratu zen. Seguraski, cerodenero izan da orain arte Izaroren diskorik desberdinena. Bertan bildutako 12 kantuetako asko elektronikaren mundu zabalaren barnean kokatuko genituzke eta gainerakoak aurreko diskoetan landutako “pop-akustikoa”-ren etiketapean. Kantu elektroniko horietako bat da X eta besteak, single bezala argitaratutakoa. “Baxu batekin egina zegoen kanta eta Izaro gainetik abesten. Erreferentzia batzuk erakutsi zizkidan, nola nahi zuen izatea. Garazirekin (Garazi Esnaola, piano-jotzailea) batera proba dezente egin genituen sintetizadoreekin eta hemen sortu genuen kantaren oinarria, instrumentala”. Izarok, Gaztañagarentzat, “disko honetan hartu zuen elektronikarako bidea” eta sei astez ibili ziren diskoa ekoizten eta grabatzen; “abesti batzuk, pop kantak zirenak, taldeak oso landuta ekarri zituen eta gero elektronikoagoak zirenak nahiko irekita. Izarok oso argi zuen zer nahi zuen eta notak, akordeak zeuden eta letra denak itxita, baina kantak hemen osatu genituen. Erronka handia izan zen kanta hau. Oroitzen naiz Billie Eilishen kanta batekin konparatzen genuela eta masterrean kanta horrek bolumen handia zuela. Horra iristeko arazoak izan nituen”.
  

  Izaro Andres eta Garazi Esnaola estudioan lanean, Eñaut Gaztañaga soinu-mahaian delarik. GAZTAIN ESTUDIOA

  Billie Eilish izan zen erreferente kantu horretarako, baina diskoan zehar erreferentzia asko izan zituzten, azken garai hauetan ohikoa den moduan: “Gaur egun garrantzia handia ematen die jendeak erreferentziei. Niri lana errazten dit horrek, azkar ikusten dudalako musikariak zer nahi duen lortu, eta horra iristeko bidea zein den badakit gutxi gorabehera. Disko honetan erreferentziak oso diferenteak ziren, abesti batentzat zen Billie Eilish eta hurrengorako Norah Jones. Grabaketa teknika ezberdinak erabili behar izan nituen horretarako, dibertigarria izan zen”. Limoiondo da Norah Jones erreferentziatzat zuen kanta eta grabaketarako aldaketa dezente egin zituztela aipatu du Gaztañagak. “Izaro ez zegoen konbentzituta eta estudioan proba asko egin zituzten kanta aldatuz. Behin bidea aurkituta, erabakiak hartu genituen eta teknika berriak erabili nituen. Ahotsak Neumann-arekin ari ginen grabatzen eta honetarako zintazko mikrofono bat erabili genuen, adibidez. Kontrabaxua baxu elektrikoaren ordez… Dena grabatu eta gero ahotsa toma bakarrean grabatu zuen Izarok”. Disko honetan, gainera, beste askotan bezala, Gaztañagak ekoizle lana ere hartu zuen. “Disko hau koprodukzioa izan zen, denon artean: Izaro, taldea eta ni. Hiru parte zeuden, eta taldean Garazik ekoizpen lan handia egin zuen Izarorekin batera. Kanta elektronikoetan beharbada nik hartu nuen ekoizle lana gehiago”.

  //www.youtube.com/watch?v=SGMP_3Yidyw

• EZPALAK. Grises taldearekin urte askoz aritu ostean, kanta propio batzuk eginak zituela, sortu zuen Gaztañagak Ezpalak proiektua 2019an. “Grisesek erabaki zuen etenaldia egitea. Nik neuzkan abesti rockeroagoak eginak, Grisesekin bat etortzen ez zirenak eta gogoa nuen euskaraz hasteko berriz. Geldialdi horretan erabaki nuen abesti horiek grabatzea. Ez nekien nire proiektua izango zen, zein forma izango zuen… hasieran nik abesten nuen eta gero Voltaia-ko Unairi (Unai Eizagirre, baxu-jotzailea) esan nion baxua jotzeko eta bion artean abesten hasi ginen. Beranduago Juanjo (Juanjo Berasain, abeslaria) etorri zen estudiora bere taldearekin grabatzera, Los Moths, eta flipatu egin zidan nola abesten zuen. Galdetu nion eta animatuko zela esan zidan. Bera sartu zenerako abestiak grabatuta zeuden, bakarrik ahotsak falta ziren”.Norbere burua grabatzea ez da gauza erosoa eta buruhauste handia izaten ahal da askotan. Halere, Gaztañaga ohituta dago, hasiera-hasieratik ibili baita horrela bere proiektuekin. Ezpalak-en kasuan, “prozesua hasieratik izan da maketa nik egitea estudioan eta nahiko aurreratuta nuenean beste taldekideei bidaltzea. Pixkanaka besteak gehiago parte hartzen hasi ziren prozesu horretan, baina inoiz ez dugu grabatu aurretik entsaiatzen, dena egiten dugu grabaketan”. Maketa horiek Gaztañagak grabatzen ditu osorik, tresna guztiak joz edo programatuz (bateriaren kasuan) eta gero grabatzen dituzte taldekideek diskorako pistak. “Disko bakoitzean Juanjoren kantu pare bat egoten dira, baina normalean nireak dira oinarri instrumental gehienak eta gero denon artean osatzen ditugu abestiak. Maketetarako ondo grabatzen ditut gitarrak, orduan batzuetan gertatzen zait diskorako maketako gitarrak erabiltzen ditudala, zaratak batez ere. Ezpalak-ekin gitarrekin ez ditut toma asko errepikatzen, gustuko ditut zaratak eta nahiko zikin grabatzen ditut gauzak, efektuekin eta, baina beste taldeekin saiatzen naiz garbiago grabatzen, badaezpada”. Prozesua azkarra izaten da baina ondoren datorrena ohikoa da luzatzea: “Baseak azkar sortzen ditut eta azkar grabatzen ditugu. Gero, nahasketa prozesuan zoratzen naiz eta sinteak eta kapak gehitzen ditut. Hor sartzen ditut ordu gehien nireak diren proiektuetan”.

  //www.youtube.com/watch?v=f6ZDbs9dCig

Neomak taldea. BALAUNKA

2022an atera zenuten lehen disko luzea. Zertan nabarituko du entzuleak zuen eboluzioa? Soinu elektronikoekin bereizgarritasuna lortu duzue?

Bai hori da, duela hiru urte atera genuen lehen diskoa eta harrez gero gu aldatu garen bezala aldatu da taldea bera ere. Beharbada kasu honetan diskoa egiteko sormen prozesua kontzienteagoa izan da eta horrek aldi berean, ekarri du kantu bakoitzaren norabidea soinu aldetik bilatuagoa izatea. Egia da, denbora honetan aldaketetarako tarte handia izan dugun arren, hainbat elementu mantendu ditugula eta lehenengo diskoaren bide beretik, trikitixa eta panderoa soinu elektronikoekin uztartzen segitu dugu.

Bigarren disko hau ere Haritz Harreguy-ekin grabatu duzue. Kanta batzuk Usurbilgo bere estudioan grabatu dituzue, baina beste batzuk Gironako Banyoles Olivera Studioan. Hori bai, Haritz zuekin eraman duzue.

Bigarren disko honetako kanta batzuk Kataluinan Olivera Estudioan grabatu genituen 2025eko urtarrilean eta otsailean. Banyolesen Vic Moliner eta Pau Brugada izan genituen produkzio lanetan bidelagun eta eurekin batera, kantu bakoitzari eman nahi genion bidea esperimentatzen joan ginen. Aldiz, beste kanta batzuk Usurbilgo Haritz Harreguy estudioan grabatu genituen eta berak egin du diskoko kantu guztien soinu nahasketa. Plazera izan da prozesua eurekin konpartitzea, asko gozatu eta ikasi dugu.

Tradizioa eta gaurkotasuna uztartu dituzue lan honetan ere. Alde batetik, soinu akustikoak edota lau ahotsetan kantatutako koruak dauzkagu, baina elektronika sartzen duzuenean beste aire bat hartzen dute kantuek. Perkusioarekin ere berdina gertatzen da. Adibide batzuk jartzearren, trikitixa entzun dezakegu Piztia-n, eta soinu elektronikoak beste hainbatetan: Galdera ikurrak-en adibidez, baina oraindik gehiago Inork ez du berdin egiten negar abestian.

Kantu bakoitzari beharrezkoa iruditu zaigun denbora eta mimoa eskaintzen ahalegindu gara eta horrek ere ahalbidetu du kantu bakoitza eraman nahi genuen lekura eramatea. Honenbestez, zenbait kantu, zuk aipatu bezala nahiko soinu organikoen baitan mantendu ditugu; esaterako Piztia, eta beste hainbati soinu elektroniko gogorragoak gehitu dizkiegu, hala nola, Galdera ikurrak edota Inork ez du berdin egiten negar abestietan. Hau guztia, melodien eta hitzen baitan egindako lanketa izan da, izan ere, disko osoan zehar hitzen mezuari garrantzia handia eman baitiogu, eta kantu bakoitza beldurrari begiratzeko modu bat izan daitekeela esaten dugu. Disko honetan, orbainak zaurgarritasunetik hartu eta ezkutatu beharrean, indargune direla azpimarratu nahi izan dugu, eraldaketa agerian utziz. Hausturak eta konponketak historiaren eta norbere izate osoaren parte baitira.

Kantu batzuk dantzagarriak ere badira momentu batzuetan, adibidez Orbainari(n) eta Sehasketan abestietan. Eta zuen ibilbidean bereziki berritzailea da Ordaina, soinua, perkusioa eta elektronika biltzen dituelako. Zuzenekoetan estilo honetako kantuek efektu pizgarria izango dutelakoan gaude. Gainera, lehen diskoko kantuei formatu berriaren bidetik ekingo diozue, ezta?

Lehen esan bezala, kantu bakoitzak badu gehiago edo gutxiago soinu elektronikotik, tradizionaletik edo behar bada esperimentaletik, eta hori guztia zuzenekoetan agerian izaten da. Esan dezakegu gure entzulea oso zabala dela eta horrek ere aberasten duela zuzenekoa formatu eta espazio ezberdinetan gauzatzeko aukera, izan areto, festibal edo antzokietara moldatzen baikara.

Japonian, Hego Korean, Boisen edota Georgian jo zenuten lehen diskoaren biran. Oraingoan ere Euskal Herritik kanpo jotzeko asmoa duzue?

Beti da plazera etxean jotzea baita etxetik kanpo beste hainbat leku ezagutzea ere. Momentuz, diskoaren aurkezpen biran buru belarri murgilduta gabiltza entzuleekin batera gozatzen. Udan zehar Euskal Herriko hainbat txokotan jotzeko aukera izango dugu eta gogotsu gaude. Era berean, baliteke tartean kanpora eskapadaren bat egitea ere.

Jatorrizko laukoteari (Alaitz Eskudero, Leire Etxezarreta, Irati Gutierrez eta Garazi Otaegi, laurek trikitixa, panderoa eta ahotsak egiten dituzue) zuzenerako bi fitxaketa berri egin dituzue: Etxahun Urkizu (Hilotz taldean egon zena eta gaur egun Asgarth taldeko partaidea) atabaletan eta Eider Villalba teklatu eta ahotsetan. Zein momentutan pentsatu zenuten halakorik egitea?

Bai, horrela da, zuzenekoan ere igertzen da formatu aldaketa. Lauron trikitixa, pandero eta ahotsez gain, bi musikarirekin batera oholtza konpartitzen gabiltza Eider Villalba sinteetan eta ahotsean, eta Etxahun Urkizu perkusioan eta sampleetan. Aspalditik genuen soinu elektronikoak zuzenean jotzeko ideia buruan bueltaka eta egia esan, bigarren disko hau egiteko hartutako denbora honek ahalbidetu du hasierako ideia hori. Entsegu ordu askoren ondoren oso pozik gaude emaitzarekin. Bi musikariek, Eiderrek eta Etxahunek, sekulako lana egin dute guztia prestatzen eta oso eskertuta gaude, eta oholtzan eurekin aritzea gozamena da. Era berean, zuzeneko prestaketa lan hauetan Borja Anton izan dugu bidelagun eta berak ere sekulako lana egin du; asko ikasi dugu.

Dagoeneko lau bat kontzertu egin dituzue, Donostian, Atarrabian, Bilbon eta Mungian. Zer moduz atera dira kontzertu hauek? Elektronika perkusioa eta trikitixarekin uztartzeko lanarekin gustura gelditu al zarete?

Dagoeneko kontzertu batzuk egin ditugu eta egia esan, oso gustora gaude jasotzen ari garen harrera beroarekin. Entzuleak emandako erantzuna ezin hobea izaten ari da. Era berean, espazio ezberdinetan; festibaletako karpan, aretoetan, antzokietan.. aritzeko aukera izan dugu eta bakoitzak badu bere xarma, beraz, saiatzen gara espazioak emandako aukerak baliatzen kontzertua ahalik eta egokien ateratzeko. Esandakoa, momentuz jaso dugun feedback-a oso ona izan da eta lanean gabiltza etorriko direnak gogotsu prestatzen.

Silitia taldea. ADRI LORENZO

1) Noiz eta nola sortu zen Silitia? Aurreko beste musika esperientziarik bazenuten? Eta hala bada zein moduan eragin izan du esperientzia horrek Silitiaren talde kontzeptua eraikitzeko garaian? Silitia nola deskribatuko zeniokete zuen musika lehen aldiz entzuten duen norbaiti?

Galdera asko! Silitia fakultatean sortu zen, Xabi eta Ibai elkartu ginenean. Xabik musika-ikasketa batzuk burutuak zituen eta bere orduko ordenagailuan musika sortzen esperientzia zuen dagoeneko. Bi lagunen ideiak uztartuz hasi zen Silitia, Xabiren etxeko egongelan. Momentu hartatik asko aldatu da Silitia, eta gaur egun laukote bilakatzen ari da, batez ere zuzenekoetarako. Silitiaren musika lehen aldiz entzuten duenari esango genioke disfrutatzeko.

2) Zuen musika poparen promesa egiturak eta ehundurak erabili eta maite eta era berean zalantzan jarri eta ia aurka egitearen arteko tentsio bat nabaritzen da. Zein punturaino da “brioche pop” tentsio horren izendapen poetiko bat? Eta era berean zuen musika brioche pop dela onartzen badu, zer motako metodologia edo metodologia eza adierazten du izenak?

“Brioche pop”-aren etiketa, azken finean, etiketengandik urruntzeko eta era berean hurbiltzeko erabiltzen dugun gako moduko bat da. Gure lagun min batek esan zigun behin, erdi brometan, brioche ogiak duen mantekilla-kopuru ilegala dela eta fintasun-kutsu horri erreferentzia eginez, Silitia ogi mota hori dela. Hasieran punky-funky-elektro-euskal-rock egiten genuela esaten genuen, baina horretaz ere aspertu egin ginen. Poparenganako erakarmena beti izan dugu, baina baita frikadak egiteko ere, eta baita horiei ere pisu handia emateko burugogorkeria nahikoa ere. Egia da metodologia fintzen hasi garela eta orain lehen baino gauza gutxiagok balio digula. Adibidez: lehen DIY-agoak ginen, eta orain albumak amaitzeko estudiotik pasatu behar gara, bai edo bai.

3) Sarritan akatsa edo trebetasun eskasia poparen logikarekin lotzen duzue elkarrizketetan. Zuen praktikan, akatsa konposizio-estrategia bihurtzen dela esan genezake? Hau da, akatsa aurkitzen duzuenean, mantendu edo zuzentzen saiatzen zarete? Posible da akatsa bera estilo bihurtzea?

Akatsen auziak zerikusia du momentuarekin, zuzenekoarekin, inprobisazioarekin eta bat-batekotasunarekin, batik bat, eta gu horiekin guztiekin oso ados gaude. Anariri entzun diogu album bat dela momentuan ateratzen den argazki bat, norberaren isla, edo. Guk ere horixe uste dugu: momentua islatzen badu, lan interesgarria egiten ari gara. Eta uste dugu, askotan, akatsetan gehiago agertzen garela gu geu. Batzuetan, ordea, akatsak ez du funtzionatzen. Kantetan sartzen dugun edozerk guri klik egin behar digu eta zerbait artikulatu behar du gure unibertsoan, gure musikan, kanta horrexetan. Beraz, kasuz kasu: abesti batzuk era natural eta bat-batekoan irteten dira, akatsak barne, eta beste batzuk oso zerebralki eta akatsak zuzenduz. Baina bai, gu betiere ahalegintzen gara esna egoten eta detaile guztiei erreparatzen: agian kanta oso bat dago akats baten atzean.

4) Ironia eta umorea sarri agertzen dira zuen diskurtsoan, baina zuen kasuan umore babes-mekanismo bat da, kritika modu bat, edo sormen-erreminta bat? Hirurak batera, agian? Silitia inoiz talde serio bat bihurtzeko asmorik duzue?

Euskal musikan seriotasun gehiegi dago. Epikoegia da dena. Ez gara hain garrantzitsuak, kontzertu bat ordutxo bat da eta ondo pasatu behar dugu, besterik ez, bai guk bai publikoak. Horrek ez du esan nahi lana ez dugunik serio hartzen… Guretzat oso garrantzitsua da gauzak ahalik eta finen egitea, ahalik eta interesgarrien, dibertigarrien. Orain taula gainean laukote izatea horren ondorio da: serioski lan egiten dugu musika biziagoa eta umorea finduagoa izan daitezen.

5) Esan izan duzue deseroso sentiarazteko musika egiten duzuela. Zein nolakoa da deserosotasun hori? Estetikoa, politikoa, entzulearekiko harremanean sortzen den zerbait…?

Musika deserosoarena esan izan digute inoiz eta hortik tiraka beharbada guk ere esan izan dugu… Baina ez da guztiz egia, noski, ez dugu noise musika egiten. Hala ere, askotan esan izan diguten leitmotiv bezalako bat da dagoeneko, pixka bat memea da. Azkenengoz, Gazteako kazetari batek esan zigun ia noizko egin behar genuen euren irratian ipintzeko moduko kanta bat. Asko dauzkagula erantzun genion…

“Hala ere, Silitia 2018an jaio zen eta harrezkeroztik guk nahi dugun musika egiten jarraitzen dugu. Beharbada gaur egun Euskal Herrian egiten den musikak elastikotasun handiagoa du orduan baino, edo musika ezberdin gehiagok dute lekua”

6) Performantziaren osagaiak pisu handia du zuendiskurtsoan. Zuen musikaren soinua bakarrik entzuten denean? Zerbait galtzen dela esango zenukete? Edozein erara, zuen azken diskoan talde pop-rock “klasikoago” baten egitura, itxura eta trebezia tekniko handiago ekarri duzue. Izaera performatibo horren pisua gutxitu ala areagotu egingo du horrek? Edo beste era batera esanda art-poprock ekuazio horretan, art aldera edo poprock aldera egingo duzue gehiago?

Guk nahi dugun musika egiten dugu eta horrekin datorren eszenaratzea ere lantzen dugu. Baina musika egiten dugu eta horrexetan sartzen dugu indar gehien, musikan. Zuzenean beti izango dugu magia gehiago, bat-batekotasun handiagoa, tentsio gehiago, agian taldearen esentziaren “aztarna” gehiago. Hori ere maite dugu, jakina, baina gure unibertsoan sartzeko gure albumak leku politean eta konpainia onean entzunda nahikoa da: musika egiten dugu.

7) Zuen euskal musika genealogia jakin batean kokatzen duzue ala kontzienteki saiatzen zarete ihes egiten? Neurri handi batetan oso proiektu idiosinkrasiakoa zaretela esan daiteke baina era berean, Chill Mafia bezalako taldeek planteatu izan duten euskal musikaren berrasmatze freskagarriko olatu baten parte zaretela iradoki izan duzue edo iradoki izan dute.

Chill Mafiak album bat atera zuen eta gustatu zitzaigun, baina guk ez dugu inoiz esan frekuentzia berdinean gaudenik. Agian irakurri duzuna da musika “berri” horren olatuan sartu ginela, pandemia eta gero bizi izan genuen leherketa horren parte. Gauza ezberdinak dira. Gure sentsazioa da covid-a amaitu zenean talde asko agertu zirela, edo ginela, tartean Iruñekoek emandako bultzada horri lotuz nolabait, jakina. Hala ere, Silitia 2018an jaio zen eta harrezkeroztik guk nahi dugun musika egiten jarraitzen dugu. Beharbada gaur egun Euskal Herrian egiten den musikak elastikotasun handiagoa du orduan baino, edo musika ezberdin gehiagok dute lekua.

8) Poparen kontzeptuak oraindik ere inspiratzen zaituzte? Dagoeneko popa lengoaia baino gehiago imajinario hutsa bihurtu dela esan daiteke?

Poparen ideia bertebrala da guretzat, bai. Horri hurbildu eta horretatik urruntzean ateratzen den higidura horrek eraikitzen du Silitia. Entzule oso poperoak gara, baina sortzaile frikiak. Bigarren galderaren inguruan, lengoaiak imajinarioa eraikitzen du eta alderantziz, ezta? Ez dakit, zaila da erantzutea…

9) Zer espero duzue entzule batek berarekin eramatea zuen kontzertu batetik ateratzean?

Kamixeta eta binilo asko erostea (kar kar…).

Jon Garcia. IÑAKI ESTEBAN

Gaztea Maketa Lehiaketa irabazi zuen Gar-ek, diskoa argitaratu eta hilabetera. Kontatu du sari ekonomikoa lagungarri izan zaiola binilozko diskoak egiteko, eta sari horrek dakartzan aukeretako beste batek berebiziko ilusioa egin diola: BBK Liven jo ahal izango du uztailean. Solasaldia hasi baino ordubete lehenago jakin du Herri Urratsen III. Musika Maketen Lehiaketa ere irabazi duela, eta, horrekin batera, oholtza gainera igoko dela maiatzaren 10ean, Senperen (Lapurdi), Nafarroa-Badok gunean.

Nola hartu duzu saria irabazi izanaren albistea?

Zer poza! Ez nuen espero. Bost talde ginen azken fasean, eta uste nuen Indigo-k edo Bisaiak-ek irabaziko zuela; musika alaia egiten dute, eta jarraitzaile asko dituzte, gainera. Halere, guk kristoren kanpaina egin dugu, eta badirudi emaitza izan duela. Izugarria da irabazi izana: Herri Urratsen jo ahal izango dugu, eta sekulako aukera da hori.

Gar proiektu berria da, baina denbora daramazu musikaren munduan, ezta?

Bai, 13 urte nituela hasi nintzen musikan, kuadrillakoekin. Kuarto Asalto punk taldea sortu, eta pare bat urtez aritu ginen jotzen. Gero, pasioagatik segitu nuen musikan, Asier Elias taldeko bateria jolearekin batera, Ritxi Blanco gurekin harremanetan jarri zen arte. Eskola berean ikasitakoak gara hirurak, eta elkarrekin entseatzeko gelditu ginen behin. Hala sortu zen Mocker’s taldea, 15 urte genituela. Rock progresiboa egiten genuen, ukitu psikodelikoak sartuta. Baina hamabost urtez aritu eta maketa bat eta lau disko kaleratu ondoren, bateria joleak beste bide bat hartu, eta taldea desegin genuen. Kolpe latza izan zen niretzat.

Eta Gar sortu zenuen orduan, duela bi urte.

Mocker’s taldearen ibilbidea amaitzean, dolua egin behar izan nuen. Finean, hamabost urtez, taldekideok asteburuero elkartu ginen musika egiteko. Horixe maite genuen, eta amaitu egin zen bat-batean. “Eta orain zer?”, esaten zidan buruak. Beraz, Gar sortu nuen, baina ez nuen etorkizunera begirako asmo zehatzik: musika egiteko beharrak bultzatu ninduen. Proiektua itxura ona hartzen hasi zen pixkanaka, eta, aizu, begira nora heldu garen.

“Disko honetarako sortutako abesti gehienak dolua egin bitartekoak dira. Barneko emozioak atera, eta abesti forma hartu dute”

Nolabaiteko terapia egiteko balio izan dizu, orduan?

Bai, disko honetarako sortutako abesti gehienak dolua egin bitartekoak dira. Barneko emozioak atera, eta abesti forma hartu dute. Horregatik diot disko autobiografikoa dela, eta, egia esan, prozesu horrek berriro jaiotzeko balio izan dit. Pasatu dira pare bat urte geroztik, eta orain beste kontu batzuekin nago; egia esan, oso pozik.

Esan daiteke denboraren joana dela Oraina eskuetan diskoko gai nagusietako bat.

Oso pertsona nostalgikoa naiz, oso sentikorra, eta ez dakit positiboa ala negatiboa den, baina asko erreparatzen diot iraganari. Oso momentu onak bizi izan ditut, eta maiz pentsatzen dut ez ditudala berriz biziko. Baina aurrera ere begiratu behar da: oraina da daukagun gauzarik politena. Horregatik, tarteka errieta egiten diot neure buruari, ezin da-eta etengabe atzera begira egon. Oraina da daukagunaz disfrutatzeko garaia.

Oraintxe bizitzen ariko zara, beharbada, gerora nostalgiaz gogoratuko dituzun momentu on horietako bat, ezta?

Zalantzarik gabe. Musikaren munduan inoiz bizi izan dudan momenturik onena da oraingoa. Izugarria da etxeko sofatik ateratako abestiak horrenbeste jendek entzutea, eta horren feedback ona jasotzea, gainera. Gaztea Maketa Lehiaketa irabaztean, nolabaiteko aitorpena jaso nuen artista moduan; urte asko daramatzat musikan, eta orain arte ez nuen espero halakorik lortzea. Irabazteak aurrera jarraitzeko indarra eman zidan, eta, orain, beste abesti batzuk sortzeari ekin diot; laster sartuko naiz berriro ere estudiora.

“Gaztea Maketa Lehiaketa irabaztean nolabaiteko aitorpena jaso nuen artista moduan; urte asko daramatzat musikan, eta orain arte ez nuen espero halakorik lortzea”

Mocker’s-ekin ez bezala, Gar proiektuan popari heldu diozu.

Mocker’s taldean egon bitartean ere rock-pop abestiak konposatzeko joera nuen, baina ez nituen argitara ateratzen. Taldea desegitean, serio heldu nien izkina batean utzitako abesti horiei, eta halaxe ekin nion bakarlari moduan Gar proiektuari. Gerora etorri zen bandarekin batera jotzeko ideia; finean, askoz ere zabalagoa baita hala lortu daitekeen musika. Oraintxe, nire banda originalarekin ari naiz, eta, kontzertu guztiak haiekin eman nahiko nituzkeen arren, bakoitzaren proiektuak direla-eta, ez da horretarako modurik izango. Ordezko musikariak dauzkat halakoetarako. Edonola ere, oso gustura nago popa egiten, beti izan bainaiz oso popero-a.

Baxua ala gitarra nahiago?

Kuarto Asalton, gitarra jolea eta abeslaria nintzen, eta Mocker’s-en, entseatzeko gelditu ginen lehen aldi hartan ere, izatez bi gitarra jolek eta bateria jole batek osatu genuen taldea. Denborarekin ohartu ginen musika talde serio bat izan nahi bagenuen baxu jole bat beharko genuela; ni neu hasi nintzen baxuarekin probatzen, eta gustura ibili nintzen. Hortaz, Mocker’s taldeko zuzenekoetan egon direnek baxu jolea naizela uste dute, baina gitarra jolea naiz izatez.

Izan al duzu erreferentzia artistikorik proiektu berria abiatzeko orduan?

Ez nuke esango erreferentzia jakin bat izan dudanik. Gorka Urbizuk bakarlari moduan ateratako lehen diskoa asko gustatu zitzaidan, eta baliteke nire abestiak sortzeko orduan haren eragina nabaritu izana; oso gustuko dut Benson Boone abeslari estatubatuarraren konposatzeko era, eta saiatu naiz haren indarra erakusten; Madrilgo Morgan musika taldea ere gustukoa dut; bateria jolea berriztarra dute, gainera [Ekain Elorza]. Hiru talde horien eragina izan dut, baina maiz entzuten dut hard-rocka ere, pop musika egiten dudan arren. Baten bat harritu egin da orain egiten dudan musikak ez duelako zerikusirik lehen egindakoarekin, tartean Oñatiko Burrunda Faktoriako Julen Agirre. Harritu bazen ere, lehen bi abestiak atera berritan esan zidan entzundakoa asko gustatu zitzaiola, eta Gar-en lehen kontzertua Oñatin bertan antolatu genuen.

Hortaz, Oñatiko Antixena gaztetxean eman zenuen lehen kontzertua Gar moduan, iazko azaroan. Gainera, jasotako sariengatik hitzartua duzu kontzertu bat BBK Liven, eta beste bat Herri Urratsen. Artista moduan, zein da zure agertoki ideala?

San Mames! Bandakoei ere txantxa bera egiten diet beti: “Eman dezagun egurra, noizbait San Mames betetzeko!”. Badakit oso-oso zaila dela, baina hori da nire helbururik handiena. Bestela, udako festibaletan jotzea izan daiteke egiazko helburu bat, halakoetan jende askok ezagutzen baitzaitu. Baina festibaletan jotzeaz gain, jai herrikoietan eta gaztetxeetan jotzen segitu nahiko nuke; halako lekuetan hasi gara, eta bertakoak dira artistei lehen aukera ematen dietenak. Etorkizunean makrofestibaletan joko bagenu ere —eta primerakoa litzateke—, ez nioke utzi nahi gaztetxeetan eta gune autogestionatuetan jotzeari.

Gartxot musikaria.

Bizirik gaude-rekin, hitz horiek biluzik agertzen dira azkenean, lehen planoan, gitarra eta ahotsez ia bakarrik eutsita. Eta izen artistikoa ere soil: Gartxot. Kasu, kolaborazioak ere itzelak dira, Amorante-ren tronpeta edo Amaia Miranda-ren ukitu magikoarekin. Lehen aldiz bere izenpean argitaratu duen disko berria, hurbiltasunaren, hauskortasunaren eta egia apaindurarik gabe emozionatzearen aldeko apustua egiten duen bilaketa pertsonalerako eta depurazio artistikorako prozesu batetik sortu da. Biraketa bat baino gehiago, errebelazio bat da: betiko pultsu bera, baina iragazkirik gabe, testuen pisu emozionalak eta interpretazioak arnasa har dezaten eta beren argitasun guztiarekin jo dezaten utziz.

Bizirik gaude titulu errebindikatzailetik, baina lehen aldiz zure izenean, ibilbide luzea izan arren eta geldiune baten ostean. Zer dela eta?

Jardunean luze aritu izanagatik izango da akaso, aldaketaren bila baino, aldaketarako gose hori sentitzeko joera, beti erakarri izan nau gauza ezberdinak egiteak, jende ezberdinarekin, orain arte landu gabekoetan sakontzeak puzzleari pieza bat gehituko balio bezala.
Urte asko daramatzat bakarrik zein talde dinamiketan kantuak sortzen, baina hala sentitu dut orain, kantu hauek nire izenez kaleratu behar nituela, ziurrenik, orain arte landu gabeko gordintasun bat nabari nielako, azken bi-hiru urteotan izandako garapen pertsonala oso nire sentitu dudalako.

Sormen lana ogibidetzat nahi zuenaren dezepzio / asimilaziotik jaio dira sentimendu hauek, eta bizitzako une berezi batean harrapatu nau gainera, ingurua etorkizuna eraikitzen ari den horretan, orainean bizitzea hautu arriskutsu bat balitz bezala, eta askotan sentitu naiz zaharregi amets edo ilusio horren sugar txikia zaintzen.

Indarrez, barrura begira ibili naiz, ez nuke geldiune bezala izendatuko, beste mila saltsatan aritu naizelako, baina argi nuen sentimendu multzo berezi bat nuela, eta horiek maitasun handiz eta poliki landu behar nituela. Hala jaio dira kantuak, batzuk aurreko proiektuaren azken hondar gisa, eta beste asko prozesuan zehar, ezer behartu gabe, hilabeteak aurrea joan ahala.

Bidean bizirik sentitu naiz, tokatu zaidana lasaitasunez onartu eta inguru ederra dudala ospatuz. Hausnarketak merezi zuen, ondorio gisa, izenburu positibo eta eraikitzaile bat. Ez dut ezer errebindikatu nahi, hala sentitu naiz eta hala adierazi nahi nuen.

“… kantuan aritu nahi nuen, plazaz plaza, egindako lan guztia erakutsi, eta ezinezkoa zela sentitu nuen, barruak eskatzen dizuna egiten saiatu eta ez lortzearen atsekabea onartzea gogorra izan zen”

Soinu elektriko eta sintetizatuetatik zerbait oso minimalista instrumentazio aldetik egitera. Ariketa gisa, inentzio jakin batekin, ezinbesteko ondorio?

Hala sentitu dut eta barruari kasu egin diot. Nire aurreko Ghau proiektua antzerki munduan izandako esperientziatik jaiotako performantzerako irrika eta ordenagailuan kantuak produzitzeko erronkatik jaio zen. Oso gustura ibili nintzen, etxean konposatzen zein oholtza gainean, baina ez zuen espero nuen bidea izan. Lan, esfortzu eta maitasun handia jarri nion proiektuari baina ez nituen kontzertu asko lortu. Horrek atsekabe moduko bat sortu zuen nigan, desilusio bat, eta zergatien bila aritu nintzen, erantzunik topatu gabe. Autonomo izateko hautua ere baztertu behar izan nuen, eta horrek asko eragin zidan, nik kantuan aritu nahi nuen, plazaz plaza, egindako lan guztia erakutsi, eta ezinezkoa zela sentitu nuen, barruak eskatzen dizuna egiten saiatu eta ez lortzearen atsekabea onartzea gogorra izan zen.

Ghau proiektuaren hirugarren kapitulurako kantuak estudioan grabatzen ari nintzela harrapatu ninduen zurrunbilo honek, eta emaitzak bi mundu erakutsi zizkidan, aurreko bi lanetako erritmo dantzagarri eta potente horiek, eta barne begira zebilen izate akustikoago bat. Abestiek arima zuten, baina jantziak arrotzak ziren. Seinale asko nabari nituen. Gitarra inoiz baino gehiago erabiltzen hasi nintzen, bikotekideak esan zidan “kantu horietan bi disko ezberdin daude” esaldia mugarri berezia izan zen, Alberto Lizarralde lagunarekin bere etxean kafe bat hartzen ari nintzela, kantuak erakutsi eta aipatu zidan, arima nabari zitzaiela baina arropa sobran zuela. Barruan sentitzen nuen nahi hori inguruak berretsi zidan, egiteko modu berri bat jaiotzen ari zela, barruko dei horri kasu egin behar niola. Disko honen bitartez lagun min bilakatu den Amaia Miranda ere garai hartan ezagutu nuen, oraindik ez nekien zein eragin izango zuen zetorren kantu bilduman…

Zer inspirazio izan duzu? Soinu paletaren hautuak gai edo hitzetan eragin du? Ze erlazio izan dute?

Inspirazio handiena gauzak sinpleki egiteko nostalgia hori izan da, iraganean leku askotan sentitu izan dut, batez ere bertsioak egiten nituen garai hartan. Kantuak mila modutan jantzi daitezke, baina sortzeko orduan, nik hitz batzuk iradokitzen didaten melodiak izan ohi ditut abiapuntu gisa, eta hori ia beti gertatzen zait, arima berbera dute.

Kasu honetan ere hala izan da, hitz asko idatzi nituen, horien gainean kantatu eta pixkanaka eraiki. Sonikoki, maketa sinple horiei elementuak gehitzen hasi nintzen, aurretik egiten nuen moduan baina emaitza ez zitzaidan asko gustatu. Beste behin, arima nabari nien baina iraganeko egiteko moduekin janzten nituen.

Gogoan dut, diskoa norbaitek produzitzeko ideia buruan nuela, eta garai hartan Amaia Mirandaren Mientras vivas brilla diskoko Todas las canciones kantuarekin maiteminduta nengoela. Kantu horrek sorrarazi zizkidanak sentitzen nituen nire idatzi berrietan, kantuetan, norabideak halakoa behar zuen. Zorionez, Amaia ezagutu eta proposamena egin nionean baiezkoa eman zidan. Nire maketak entzun eta dena pikutara bota zuen, sonikoki, arima hor zegoela baina horrenbeste jantzirekin berak gutxi eskaini zezakeela esanez. Asko eskertu nion, nik berdina sentitzen nuelako. Prest nituen kantuak gitarrarekin soilik grabatzeko eskatu zidan, mikrofonotik gertu. Eta hala egin nuen. Gitarra eta ahotsa. Gordin. Emaitzak izugarri harritu eta emozionatu ninduen. Amaiari ere izugarri gustatu zitzaizkion eta kantuak grabatzeko eta lantzeko data baten bila hasi ginen.

“Ingurura begira, egiteko modu asko arrotzak zaizkit aspalditik, ez dakit generazio kontua den, edo etengabe aldatzen ari den abiadura handiko tren honetara ohitzeko norberak duen gaitasuna edo honen falta”

Zelako emozioak eragiten ditu horrelako industria arin batean bapatean desagertu eta agertzeak? Denbora pertsonala eta publikoa asko distortsionatzen dira, zertarako eman dizu?

Ni ez naiz sekula industria baten barruan sentitu, eta esango nuke denbora bakarra dela, badoana. Zorionez, erakusleihoak ez nau bi perfil izatera behartu, ez dut pertsonala eta publikoaren artean bereitzen. Ni Gartxot naiz, ostiraletan amaren lentejak jaten edota oholtza gainean.

Nire egiteko modua beti izan da nirea, nire arauen eta sentimenduen araberakoa, eta urte askotan zehar sortutako gertuko lagunen sarean oinarritua. Kontzertuak lortzeko ateak nik jo ditut, eta desertua nik kudeatu behar izan dut. Ingurura begira, egiteko modu asko arrotzak zaizkit aspalditik, ez dakit generazio kontua den, edo etengabe aldatzen ari den abiadura handiko tren honetara ohitzeko norberak duen gaitasuna edo honen falta. Norbere barruan sortzen den hori aurrez diseinatutako kontsumo produktu gisa saltzeko dinamikak nekezak zaizkit, baina, dirudienez, ezinbesteko bilakatu dira jarduna profesionalizatu nahi duenarentzat.

Kantuak jada ez dira nahiko. Bigarren edo hirugarren mailako elementu dira, eta sortzaileak edo artistak nagusitzen dira orain, pertsonaia eta ez kantua, bakoitza bere aura ustiatuz. Komunikatzeko eta saltzeko modu hau oso bortitza da niretzat, oso plastikozkoa, eta ez dut nire sentitzen. Niretzako gertutasun handiena misterioa bera da, lerro artean irakurtze hori. Kantu bat entzuten dudadean, iradokitzen didan guzti hori da bereziena, azaldu ezin dena. Gaur egun, sortzaile bakoitza telebista kate bat da, nahieran aukeratu dezakegu zeinen atsekabe edo mundu idealera harpidetu, eta hori arriskutsua da. Esposizio maila bortitz honek lehen lerroa eta periferia sortzen ditu, zentroa eta ertza. Etengabe ikusten ez den hori ez da esistitzen. Eta hori arriskutsua da, ikusten ez direnak direlako bizitzan garrantzitsuenak.

Zelan elkarbizitzen du lan honek zure aurreko ibilbidearekin? Zuzenekoetan zer aurkituko dugu? Zelakoa izango da zuzenezkoa? Egongo da talderik? Birarik?

Estilo eta dinamikak aldatu arren, nire ustez nire ibilbidean leku beretik aritu izan naiz beti. Izan ahots agudo, grabe, oihukatu edo falsetean, beti ari naiz barnean ditudan sentimendu horien inguruan, musika oso autobiografikoa egiten dut, kostatzen zait lehen pertsonan ez idaztea. Hala, disko berri honek nire betiko kontatzeko modua duela sentitzen dut.

Zuzenekoetan aritzeko gogo handiarekin nabil, printzipioz gitarrarekin bakarlari moduan arituko naiz, klasikoarekin gehienetan, eta ahal denean Garazi Esnaola pianojolea ondoan dudala, bikote moduan. Nik ahalik eta leku gehienetan jo nahiko nuke, horrenbeste maitasunekin egindako lan hau ahalik eta gehien zabaldu, ea lortzen dudan. Taldetxo batekin kantu hauek oholtzan jotzeak ilusioa egingo lidake, baina etorkizuneko erronka bezala sentitzen dut orain. Ea noizbait posible den, ederra litzake.

“Disko honetan, akaso, inoiz baino zorrotzago aritu naiz nire buruarekin…”

Ez zara berria konposaketan ezta idazten, baina honetan zintzotasun berezia agindu duzu. (Nire ustez zure letra eta musikari beti dario zintzotasun eta biluztasun karga handia). Zergatik erronka hori eta zelakoa izan da?

Lehen ere aipatu dut, zintzotasun hori edo gardentasun hori nire idazteko estiloaren ondorioa da, lehen pertsonan kontatzea lehenesten dut, hitz jokoak, errima, karga emozional handiko esaldiak…

Hala etortzen zaizkit, modu naturalean, eta denbora ematen diet nigan hazi daitezen. Nik ez dut sentitzen bereziki biluzten ari naizenik, nire kontatzeko modua halakoa da, barruan dudan hori hitz jario horri zentzua bilatzea, sentimenduen kronologia bat burutzea.

Disko honetan, akaso, inoiz baino zorrotzago aritu naiz nire buruarekin, batzuentzat ulergaitza izango da, baina hitzei izugarrizko garrantzia ematen diet, askotan kantuaren ildo melodikoa edo egitura finkatzen baino denbora gehiago erabiltzen dut, eta disko honetan hitz batzuk berehala etorri zaizkit, baina beste batzuk hilabete asko behar izan dituzte ni konbentzitzeko. Gainera, efemeride txiki bezala gordetzen ditut nire baitan esaldien jaiotza txiki horiek. Gogoan dut disko honetako lehen esaldia noiz okurritu zitzaidan, baita azkena ere, eta tarteko gehienak.

Ekoizpenean Amaia Miranda, eta kolaborazioetan Iban Urizar (Amorante), Garazi Esnaola eta beste askorekin egin duzu lan. Zelan sortu dira kolaborazioak? Ze ekarpen egin dute?

Amaia Mirandaren ekarpena ezinbestekoa izan da disko honetan, itsasargi bezala sentitu dut. Bere musikarekin batera ezagutu nuen, uste dut konexio berezia izan genuela hasieratik, eta laguntasuna berehala sortu zen. Nirekin erakutsi duen prestutasuna eta zintzotasuna oso berezia izan da, gauzak garbi esan dizkit beti, eta asko errespetatu dugu elkarren sentitzeko modua.

Diskoan ekoizle bat izatea gauza berria izan da niretzat, eta ezingo nuke lehen aldi ederragorik aurreikusi. Kantuak entzun eta bere ekarpen izugarriak egin ditu, gitarra ere maisuki jo du diskoan, elementu gehigarriak pentsatu eta dena borobildu. Grabazioa ere inoiz baino gehiago gozatu dut, oso naturala izan baita. Amaiaren grabatzeko moduan momentuak garrantzia izugarria du, eta nire etxera etorri zen, mikro guztiak eta ordenagailua soinean, nire egongelan dena muntatu eta bertan egin genuen grabazioaren lehen zatia, bigarrena bere etxean. Lasaitasun hori nabari da diskoan, egiteko modu horrek onura asko egin baitie kantuei. Nahasketa eta masterizazioan ere bidelagun izan da. Berari milatan esan diot, baina idatzita gera dadila, disko honen nolakotasunaren zati handi bat zor diot, eta ez dut berehalakoan ahaztuko.

Kolaborazioak, berriz, dudan altxor handienaren ondorio dira. Urtetan zehar pilatutako laguntasunak. Diskoan ageri diren kolaborazio guztiak naturalki proposatu nizkien, eta baietza jaso nuen denetan, prestutasuna eta profesionaltasuna. Iban Urizar izugarri maite dut, nire anai musikala eta espirituala da, eta izugarri lagundu dit disko honen sortze prozesuan, batez ere desmotibatuta sentitu nintzenean, aurrera jarraitzeko bultzada eman zidan. Gainera diskoan egin dituen ekarpenak izugarriak dira. Xabier Zeberio-k bere etxean hartu gintuen, bazkaria egin eta sokak grabatzeko, beste behin maisuki aritu da, duen eskuzabaltasunarekin. Garazi Esnaola lagun handia dut, talentua dario, eta gizatasuna, beti eskua eskaintzeko prest, baita bide berri honetan ere. Antzeko moduan aritu da Ekain Perez, ahotsak sartzeaz gain, aholku asko eman dizkit, asko miresten dut eta niretzako bere ikuspuntuak garrantzi handia du beti. Maia Iribarne aspaldiko laguna da, izugarri maite dut bere izatea eta ahotsa, eta disko honetan tarte bat zuela pentsatu nuen. Prestutasun handiarekin etorri zen eta bazkari baten inguruan grabatu genituen ahotsak nire txikitako egongelan. Azkenik, Karlos Aranzegik aspaldi egin zidan (Bukowskiko barran, gogoan dut) “egunen batean zerbait behar banu abisatzeko” proposamena, urte batzuk pasa dira, baina ederra izan da bere sentsibilitatea disko honetan izatea. Oso hunkituta nago ekarpen guzti hauekin, eta Amaia eta biok grabaturiko gitarra eta ahots oinarriari ekarpen handia egin diotela sentitzen dut. Eskerrik asko denei!

Aurreko Ghauren lanetan estetika oso maximalistatik honetara salto handia dago. Zelan lan egin duzu Marmol Estudioak eta Ander Tejadasekin? Zelakoa da zuretzat musikaren alde bisuala? Badu edo gehigarria da? Arte bisuala gustoko duzu?

Sebas (Marmol Estudioa) eta Ander Tejadas lagun handiak dira eta oso gustura aritu gara lanean. Aurreko lanak karga estetiko handia zuen, bai, hala nahi izan nuen, eta lan honekin kontrakoa egin nahi izan dut. Eduki garrantzitsuena barruan zegoela sinetsita, askatasun (eta ardura) osoa eman diet, eta ideiak elkarbanatuz sortu dugu iruditeria. Boladak izan ditugu, argazkiak, tipografia edota hutsaltasuna lehenesteko boladak, eta azkenean azalean ikusi daitekeen horrek konbentzitu gintuen, iradokitzailea delako. Familiari omenaldia egin nahi nion, eta irudiak album zaharretatik hartu ditut. Banuen nire burua bigarren planoan ikusteko gogoa, musikaren alderdi bisual izugarri maite dut, eta balio gehigarri izaugarri izan ohi du gehienetan, baina aurreko proiektuan eman nion garrantzia ikusita, oraingoan xumetasunak erakartzen ninduen, kantuek koeherentzia eskatzen zutela sinetsita.

Biniloa ere hala egin dugu, Sebasek bere diseinuarekiko maitasuna eta, batez ere, euskarri fisikoa zaintzeko nahi hori transmititu zizkidan, materialak mimoz aukeratu ditugu eta emaitza artisau- lan oso berezia dela uste dut. Bideoekin ere antzeko hautua hartu dut, Mikel Alonso lagunarekin plano finko batzuk sortu ditugu, argazki bizidun batzuk, entzuleak atentzioa kantuan jarri dezan.

“Eguneroko abiaduratik jeisteko tartea hartzen den une horretan entzutea gustatuko litzaidake…”

Zelan deskribatu edo zein egoeratan gomendatuko zenioke norbaiti Bizirik zaude-n sartzea?

Erronka itzela da, gaur egun, entzuleak disko bat hasi eta bukatzea. Presaka bizi gara, eta badirudi ez ditugula 30 minutu disko bat eserita (edo paseatzen) lasai entzuteko. Disko honek eduki emozional handia du eta lanketa soniko berezia. Nire uste apalean, atentzio osoa eskatzen du eskaintzeko duen guztia ondo barneratzeko. Eguneroko abiaduratik jeisteko tartea hartzen den une horretan entzutea gustatuko litzaidake, maitasun eta goxotasun handia izan duen elkarlana antzemateko, mahai gainean jarri nahi izan ditudan sentimendu unibertsal horiek bere egin eta oztopoak oztopo, zuloak zulo, bizirik gaudela ospatzeko.

Mihise taldeko hirukoa. IBAI ARRIETA

Azken lana, bigarren diska hau, Ahaldatu, bere ibilbidean mugarri berria izan daitekeela dirudi: esperimentazioa, emozioa eta narratiba propioak elkarlanean doaz baina beti bere nortasuna mantenduz. Hirukotea da Mihise, Beñat Urteagak (baxua, ahotsa), Antton Aranburuk (gitarra, ahotsa) eta Mikel Olasagastik (bateria) osatua.Elkarrizketa honetan, Mihisek bere identitatea, inspirazio iturriak, sortzeko prozesua eta entzulearekin partekatu nahi dituen ideiak esploratuko ditugu, Urteagaren ahotik. Era berean, bere ibilbidean izan dituen esperientziak, erronkak eta une gogoangarriak ezagutzeko aukera izango dugu, haien barneko indarra eta sormen askatasuna modu hurbilean ulertzeko.

Taldearen identitatean sakonduz, lehen lanetik hona, nola definituko zenukete Mihise proiektua gaur egun?
Identitateari dagokionez ez nuke esango gehiegi aldatu denik Mihise. Hasieratik izan dugu soinu berriak eta kantak egiteko modu berriak probatzeko helburua eta horretatik sortzen den identitatea, biderik itxi gabe.

Azken disko hau bigarrena izanik, zuen ibilbidean zehar, zein puntutan sentitu zenuten zuen soinua “aurkitu” zenutela?
Gure soinua ez dakit badugun, baina badaude ezaugarri batzuk oso Mihiserenak direnak. Bateria jolastiak, intentsitatearen gora-beherak, melodia errepikakorrak… Lehenengo diskoa sortu aurretik buelta asko eman genizkion gure proposamenari eta disko horrek ezaugarri horietatik asko zituen. Bigarren disko honetan, zabaldu egin dugu gure soinua. Ahots gehiago sartu, pasarte instrumental zabalagoak, soinu errealak… Diskoan kontatzen den istorioarentzako lagungarriak izan diren elementuak gehitu ditugu.

Aurreko diskoarekiko zein izan da talde gisa egin duzuen aldaketa handiena?
Batez ere konposaketan sintetizadoreetatik ere abiatu garela. Aurreko diskoan sintetizadoreen rola pasarte jakin batzuetan laguntzea edo aldaketa bat ematea izan zen, baina disko berrian instrumentu nagusi dira askotan. Bestalde, ahots gehiago sartu dugula esango nuke, abeslari bezala gure burua seguruago sentitzen dugun seinale.

“Hasieratik izan dugu soinu berriak eta kantak egiteko modu berriak probatzeko helburua”

Lan berri hau prestatzean, zein izan da momenturik zailena? eta harrigarriena?
Gure kantak entsegutik entsegura egiten ditugu, eta oso modu demokratikoan. Horrek esfortzu handia eskatzen du konposatzeaz gain, elkarren gustuak kontutan hartu eta denok gustura utziko gaituzten erabakiak hartzeko. Ez dakit une bat bereziki zaila izan den, baina eztabaida potoloak izan ditugu kantuak ez genituelako berdin sentitzen eta irtenbide bat bilatu behar genielako.
Une harrigarrienak berriz, estudioan pasa dira. Bai Peru Galbetek eta baita Alejo Orbegozok (Ke Lepo) gure kantuak euren lurretara eraman eta eraldatuta itzuli dizkigutenean. Espero ez genituen emaitzak izan ditugu eta ukitu freskoa eman diete biek.

Sorkuntza prozesuan zein kanta sortu zenuten lehena? Eta azkena? Ba al da ezberdintasun haundirik bien artean?
Kantuak ez ditugu hasi eta buka egiten, diskoa grabatzera joan arte irekita mantentzen ditugu eta aldaketak jasotzeko aukera dute. Lehenengo hasi genuena Heldu beharrik gabe izan zen. Urte batzuk armairuan gordeta izan genuen eta grabaketa gerturatzen ari zenean berriz hartu eta guztiz konbentzitzen ez gintuzten gauzak aldatu genizkion: ahotsaren melodia, sintetizadorea sartu… Ez gara erraz konformatzekoak, onerako eta txarrerako.
Egin genuen azken kantua berriz, Aldatu zara izan da. Diskoa grabatzeko hilabete pare bat falta zirela proposatu zuen ideia Anttonek eta hasieran denboraz justu ibiliko ginen sentsazioa izan genuen. Eskerrak kantua adarretatik heldu eta behar zuen energia jarri genion, diskoa borobiltzen duen kantua baita.
Bien artean desberdintasun nagusia sintetizadorearen presentzia da, Aldatu zara-k sintetizadorean du abiapuntua konposizioaren ikuspegitik, Heldu beharrik gabe-k berriz gitarra-baxu-bateria hirukoan.

Diskoko letretan sakonduz, zein da zuentzat emozionalki kantu gogorrena?
Norberak bere moduan jasotzen ditugu letrak eta ez da erraza hau erantzuten. Idazteko inspirazio une gogorrena izan zuena Egizu negar izan zen eta ez da gehiegi sakondu behar zergatia ulertzeko, kar kar.

Ba al daukazue inoiz publikora esplikatu ez duzuen letra baten atzean istorio berezirik?
Ez ditugu inoiz esplizituki esplikatu gure letrak eta horrela hobeto dela uste dugu. Gure disko bakoitzean kantuz kantu garatzen doan istorio bat kontatzen da eta entzuleak istorio horietako esaldi batzuekin konektatuko du eta beste batzuekin ez, bere ibilbide pertsonalaren arabera. Dena den, seguru bertan inplizituki doazen sentimenduak ulertu ditzakeela eta bidaia hori gurekin batera egin dezakeela, pelikula bat balitz bezala.

//www.youtube.com/watch?v=g0pDn9plFCE

Soinu eta esperimentazio aldetik, zein tresna edo efektu izan da disko honetan funtsezkoa?
Sintetizadoreak. Disko honetan pisu handia hartu dute eta taldea soinu aldetik beste leku batera eraman dute.

Grabazioan ba al da momentu bat “hori ez genuen espero baina gertatu da” modukorik?
Niretzako pertsonalki horrelako une bat izan zen nabarmena. Dena eman kantuan Alejok kantuaren atal bat guk pentsatuta genuen moduan egin beharrean erabat aldatzeko proposamena bota zigun. Kantuak beste kolore desberdin bat hartu zuen eta ni behintzat lehen baino askoz beteago utzi ninduen.

Izan al da zerbait zuzenekoetan daukazuen eta grabaketan isladatzea ezinezkoa den hori? Eta alderantziz?
Gure kantak lokalean jo bezala grabatzen ditugu eta horregatik jo genuen Iñigo Irazokiren Atala estudiora. Hirurok elkarrekin joaz grabatu dugu diskoa, zinta analogikoan eta tranpetarako tarte gutxirekin, beraz, zuzenekoan dugun ezer ez dugu grabatu gabe utzi.
Beste zentzuan berriz, sintetizadore kaparen bat uzten dugu zuzenekoan sartu gabe edo baita kontrabaxuaz jotako atalen bat. Praktikotasunetik hartutako erabakiak dira, nabaritzeko zailak direnak.

“Sintetizadoreek disko honetan pisu handia hartu dute eta taldea soinu aldetik beste leku batera eraman dute”

Normalean nola izaten da zuen kantu bat sortzeko prozesua?
Lokalean sortzen dira kantuak orokorrean. Inprobisatu, gustuko atalak aukeratu eta horiek garatu. Prozesu ederra da jolasetik sortzen baita, baina baita motela ere. Kantuak su baxuan egiten ditugula esan dezakegu!

Disko honetan ba al da ohiko moduan egin ez duzuen kantarik? Hala izan bada, emaitza gustatu zaizue?
Dena eman kantuaren sorrera nahiko berezia izan zen. Usurbilgo kulturgunearen ekitaldi baten baitan Antton eta biok moda desfile bati zuzeneko musika jartzeko ardura izan genuen eta horretarako prestatu genuen kantuetako bat izan zen. Mikel ikusleen artean zegoen eta asko gustatu zitzaiola esan zigun. Handik denbora batera lokalean berhartu eta beste egitura bat eman genion. Uste dut freskotasuna eman diola kantuari beste leku batetik sortua izateak.

Diskoa kaleratu berria izanik, zeintzuk dira zuen epe motzerako planak?
Plan nagusia kontzertuak jo eta diskoa ahalik eta leku gehienetan aurkeztea da. Kontzertuen bidez jende asko ezagutu dugu bidean eta uste dugu hori dela hau guztiari zentzua ematen dion gauzetako bat. Aurreko diskoarekin jende eta leku eder asko ezagutzeko aukera eduki genuen eta orain ari gara beste batzuk ezagutzen. Oso eskertuta gaude horrelakoekin. Ez dugu jo nahiko genukeen lekuen zerrenda bat, baina ideiak etorri ahala saiatuko gara ateak jotzen. Hori bai, sufritu gabe!

Baduzue inoiz egin ez duzuen baina saiatu nahi zenuketen formaturik edo kolaboraziorik?
Ez dugu gehiegi hitz egiten horrelako gauzez. Badugu nahikoa lan astean entsegu bat egiteko elkartu eta gure bizitzak kudeatzearekin! Kar kar! Dena den, nik beti izan dut orkestra batekin gure kanten moldaketa batzuk egitearen ametsa baina hori oraintxe ez dago gure esku.

Zer izango litzateke Mihiserentzat hurrengo urteetako ametsetako proiektua?
Galdera honekin zeharo zahartu garela ohartu naiz! Orain dela urte batzuk esango nizuke kontzertuz kontzertu ibili eta Mihiseren kantuak jotzetik bizi ahal izatea litzakeela gure ametsa. Baina gaur egun, baditut lagunak horrela bizi direnak eta euren bizitzak ez du zerikusirik AEBtako rock izarrenekin.
Beraz, kontzertuak interesa duen jendez betetako areto ederretan jotzea, noizean behin Euskal Herritik kanpo ere ateratzeko aukera edukitzea eta guzti hau gure bizitza pertsonalekin bateragarri egitearekin izugarri pozik egongo ginateke. Eta beno, dirurik galdu gabe, horixe ametsa!

Putas Amak hirukoa.

Putas Amak 2021ean Donostiako Egia auzoan jaiotako musika proiektua da, auzoko hiru amek osatua. Auzoko esperientziek, barreek, elkartrukeak… hitzez adierazteko podcast kolektibora desbiderazioa egin ondoren, hirukotea banda gisa sendotzen da EBM sustraiko elektronika aldakor eta ireki batekin, diskurtsoarekin, baina baita gorputz eta dantzarako pentsatua. Horrela, asteazkeneko hiru ordu haientzat erreklamatu eta hartu zituzten, lokalean soinuarekin jolasean ibiltzeko, batera. Haien lehen EPa, Ez Goaz Inora, Alai-k ekoiztua, erritmo sendoak, letra zuzenak eta presentzia performatibo handia artikulatzen ditu, eszenatokia berezko espazio gisa aldarrikatuz, jai giroan, jarrera politikoan eta kontzesiorik gabe.

Nola jaio zen proiektua? Noiz bilakatu zen amatasunaren esperientzia partekatua musika egiteko inspirazio? Ezinbestekoa izan zen? Ze espazio zen beharrezko?
Denbora asko pasatzen genuen gure umeekin parkean, plazan, eskolako patioan… eta bertan elkartzen ginen (gara). Hor sendotu zen hiruron arteko adiskidetasuna. Amatasunaz gain, gauza asko genituen komunean, besteak beste, bakoitzaren maitasun istorioa musikarekin. Gure sormeneri tartea eta espazio berri bat eskaintzeko beharra sentitu genuen, horrela egunerokotasunetik irtengo ginen, eta gainera elkarrekin. 2021eko irailean sortu genuen Putas Amak musika taldea, ordutik, asteazkenak 19:00etatik 22:00etara gureak dira.

Podcast eta hausnarketa kolektibo gisa hasi zen eta gero musika talde bihurtu zineten. Zerk eragin zuen pauso hori? Zer eskaintzen dizue musikak podcastak ez duena?
Putas Amak musika talde bezala jaio zen. Podcasta sormen prozesuaren desbiderazio bat izan zen. Gutariko bat egoera pertsonal berezia bizitzen ari zen, eta entsegu lokalean elkartu beharrean, etxeko sukaldean biltzen hasi ginen denboraldi hartan. Musika sortzen egon beharrean, solasean pasatzen genituen asteazkenetako gure hiru ordu horiek. Terapia zen; hausnarketak, parrak, babesa, beldurrak, negarrak eta zalantzak partekatzen genituen. Zenbat emakumeren ispilu izan gintezke? Hortik dator podcasta. Tabakalerako 2deo-ko atea jo genuen gure proiektua jasotzen zuen eta ideiaz beteta zegoen dokumentu txukun-txukuna besapean. Segituan erantzun ziguten baietz, laguntza eskainiko zigutela eta horrela hasi ginen.

Ez dirudien arren, lan asko dago podcast bat egitearen atzean, guk egiten baitugu dena; gidoia, set-aren muntaia, argiak, grabaketa (ardo botila baten laguntzarekin lotsak uxatzeko), edizioa, plataformara igo, sareetarako korteak…

Oso dibertigarria izan da podcastarena, hala ere, segituan konturatu ginen musika zela gure abiapuntua, oinarria eta helburua. Putas Amak musika talde bat gara. Eta oholtzara igotzen garenean sentitzen duguna deskribatu ezin dugun arren, argi daukagu espazio hori okupatzearen eskubidea eta merezia dugula.

Izena paregabea da: mezu indartsua, umorezkoa… nola jaio zen? Zer esan nahi du zuentzat?
Izenak baditu bere gauzatxoak. Indartsua da, bai, ahalduntzeko balio digu, bai, eta umorezkoa da, baita ere. Badu hitz zakar bat ordea, eta badakigu horrek askori min ematen diela belarrian. Guk zentzu positiboan erabili nahi izan dugu, pisua kenduz. Lehenengo hitz itsusi hori gazteleraz doa eta bigarrena aldiz, euskaraz, amak hitzak duen indarrarekin gainera. Nahasketa konplexua da eta askotan ez da ondo hartzen edo sartzen, guri nola ulertzen den bost axola zaigun arren. Hori da “putas amak” bat izatearen abantaila (barreak).

Taldea sortu zen egunean bertan atera zen gutako baten buruan bueltaka zegoen izena, joko probokatzaile moduan, kanporaka ahalduntzen gintuena eta gainontzeko guztiak bezala, pringatu batzuk ginela ezkutatzen zuena, hamaika esanahi izan zitzakeena: Putas amak. Hirurak ados!

(Hor daoz las “Putas amak”, las putas madres, las putas pesadas, las putas jefas, las putas mejores, las putas flipadas… Azken finean emakume guztiak gara putas amak. Ahal duguna egiten dugu, baina maitasunez egiten saiatzen garelako.)

Proposamenak indar feminista, soziala eta borrokarakoa duen arren, festa eta dantzarakoa ere badu. Zelan uztartu daiteke hau guztia? Intentzionala da?
Bai, bai eta bai. Gure borroketako bat lagunekin ongi pasatzeko eskubidea eta denbora aldarrikatzea da. Eta hor sartzen dira: dantzarako grina, desioa, eta nezesidadea… aske izateko tartea, gozatzeko momentua, arduretaz deskonektatzeko merezia, zabaltzeko beharra, ikusgarritasuna lantzeko unea, beste esparru batzuetan gure gorputzekin konektatzeko ahalbidea… (ez genuke inoiz amaituko).

Ama izateaz gain beste gauza asko bagarelako; langile, alaba, bikote, lagun… Zergatik ez artista, musikari edo gautxori disfrutoiak, adibidez?

EPan errua, atxikimendua, dantzatzeko eskubidea eta bestelako gai sakonak jorratzen dira. Nola da horiek musikarekin lotzea? Zelakoa da zuen konposaketa era?
Musikak nahi duzunaz hitz egiteko aukera ematen dizu, marrazketa librea da eta guk gai horiek jorratu ditugu gure bizitzako une honetan seguruen horiek direlako guri inporta zaizkigunak.

Ez dugu musika egiteko modu bakarra izan, baina orokorrean lehendabizi arduratzen gaituzten eta aldarrikatu nahi ditugun gaiak mahai gainean jartzen ditugu. Zeri buruz hitz egin nahi dugu gure kantuetan galdetzen diogu gure buruari? Tonua eta genero musikala pentsatzen dugu ondoren, melodiak asmatzen ditugu eta azkenik letrak idazten ditugu egiturarekin batera. Hori izango litzateke kantuaren lehenengo fasea.

Bigarren fasea egindakoari oinarria ematea da; akordeak, armoniak, soinua, efektuak, erritmoa, errepikapenak, … eta horretarako ekoizlearen lana ezinbestekoa izan da gure kasuan.

Eta estilo eta instrumentuen aukeraketa? Zelakoa izan da Alairekin lan egitea?
Alairi erreferentzia ezberdinak pasa genizkion, ze soinu mota nahi genuen ere azaltzen saiatu ginen, baina guk buruan genuena eta haratago joan da. Alaik magia egin du, bere unibertsoa hain da zabala eta aberatsa gure kantuentzat proposatu dizkigun oinarriak oparia izan direla. Alairekin super match.

“Kontzertuena beste mobida bat da. Nahiko performatiboak gara, jantzi bereziekin, koreografiaren bat edo beste, eta batez ere jarrera indartsua azaltzen saiatzen gara. Jendeak espero ez duen zerbait ikustean harriduraz jarraitzen gaitu”

Zer harrera izan du taldeak, EPak eta zuzenekoak? Ezustean harrapatu zaituzte erreakzioren batek?

Nahiz eta gurea ez den oso gauza mainstream-a, harrera ona izan du. Konsziente gara gure musika ez dela publiko orokorrarentzat, noizbait esan izan digute; baina zer da hau? Hala ere, gu oso pozik gaude egindakoarekin, gustatzen zaigu puntu arraro eta ustekabeko hori izatea. Egia da gure abestiak oso ezberdinak direla beraien artean eta horrek ere harritzen duela. Eskerrak baditugula burmuineraino sartzen diren horietako pare bat kantu eta guaya da jendeak asko gustatzen zaizkiola esaten digunean, edota publikoa dantzan ikusten dugunean.

Kontzertuena beste mobida bat da. Nahiko performatiboak gara, jantzi bereziekin, koreografiaren bat edo beste, eta batez ere jarrera indartsua azaltzen saiatzen gara. Jendeak espero ez duen zerbait ikustean harriduraz jarraitzen gaitu. Gure helburua ondo pasatzea da eta hori islatzen dela uste dugu, hortaz publikoa ere kutsatzen da. Eszenatokira igo baino lehen eta besarkatzen garen bitartean, zera esaten diogu elkarri: “estamos muy locas!!!”. Garraxi horrek, seguraski, jarrera punkiagoa agertarazten laguntzen digula.

Zaintzak, bizitza pertsonalak, denborak… zelan orekatu daitezke horrelako proiektu batetan?
Gure bikote, bikote ohi, familia, lagun eta orokorrean dugun sarearen laguntzari esker egin dezakegu egiten duguna. Asko gustatuko litzaiguke kantu berri piloa egitea, kontzertu mordoa eskaintzea… baina garenak gara eta ahal duguna egiten dugu. Beti diogu hilabetean kontzertu bat egitea izango litzatekeela gure neurri ideala. Asteazkenetako kedadarekin jarraituz, noski.

Eta orokorrean, musika eszenan amatasuna kontuan hartzen dela uste duzue? Baduzue erreferente adibideren bat?
Badaude ama diren musikari eta dj-ak; Aida Torres (Magia Bruta), Ainara Gurrutxaga (Gori Gori), Amak taldekoak, Anelis Arnau (Orbel), Elena Setien, Gela, Ines Osinaga, Itsaso Gutierrez (ON), La Furia, Mursego, Nahia Zubeldia (Lumi), Ope Loeb, Sorkun, Zaloa Urain (Kokein)…

Behar bada, hauek guztiak eszenara ama izan baino lehenago heldu ziren. Gu ama izan eta gero iritsi gara, eta gainera elektronika egiten, akaso hori da “arraroa” dena.

Dena dela, aipatutako zerrenda* ikusita, gehiago egon beharko luketela argi dago, ezta? Aita diren musikarien kopurua eta ama direnen arteko aldea ziur oso desorekatua dela.

Hor haustarketa ugari daude; ama izateak musika alde batera uztera behartzen du emakumea? Eszenak baztertzen zaitu ama izan ostean? Zer gertatzen da musikarekin ama izan eta gero? Akaso erroan dago arazoa, oraindik emakumeok musikan dugun presentzia eskasean.

Beste puntu interesgarri bat ere badugu hemen, musika egiten duen ama talde bat bezala baloratzen zaigun sentsazioa dugula, eta ez musika talde bat soilik bezala.

Aurrera begira, zelan ikusten duzue proiektuaren etorkizuna? Bestelako gaiak esploratuko dituzuea zuen perspektibatik? Bestelako estilo edo musikak? Zeintzuk dira etorkizunerako planak?
Ez dakigu zer gertatuko den geroari begira, baina argi daukagu oso ongi pasatzen dugula kontzertuak eskaintzen, eta musika berria egiten jarraitu nahiko genukela. Behar bada beste erritmo batean, beti aurrera begira ordea. Eta gaiaei eta estiloei dagokienez, joango gara ikusten, ateratzen zaiguna egingo dugu, akaso kolaborazio eta ekoizle berriekin.

Gure podcast-eko lehenengo atalean amets bat bota genuen: Mexikotik bira. Batek daki etorkizunean zer!

*Boteprontoan bururatu zaizkigun musikariak dira, ez da zerrenda itxi bat, ama diren musikari asko falta dira, argi hor ez gaudela denak. Etorkizunean klub honetara batuko direnei ere ongi etorriak.

]]> https://www.badok.eus/elkarrizketak/zenbat-emakumeren-ispilu-izan-gintezke/feed/ 0 https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-helduleku-emozional-eta-intelektual-nagusia-kantua-da/ https://www.badok.eus/elkarrizketak/nire-helduleku-emozional-eta-intelektual-nagusia-kantua-da/#comments Fri, 19 Dec 2025 07:40:13 +0000 https://www.badok.eus/?post_type=badok_elkarrizketa&p=50459 Sortzaile ipurterreetan ipurterrea da Gotzon Barandiaran (Larrabetzu, Bizkaia, 1974); idazlea eta poeta, kantaria, programatzailea, Ahotsenea kultur egitasmoko sustatzaile eta kidea, eta hainbat musikari eta antzerki egitasmotako komunikazio arduraduna. Euskal Herria eki-mendebalde eta ipar-hego hainbatetan gurutzatzen duena urte osoan. Laneko beste bilera batek hartaratuta, Barandiaran izan da kazetariaren herrira joan dena, alderantziz izan beharrean. Galbahe proiektu musikalaz, Ez gara dena ahazteko nahikoa biziko diskoaz, eta euskal kulturgintzaren ajeez mintzatu da, airos.

Galbahe taldea zuzenean; ezkerretik lehena da Gotzon Barandiaran.

Zure poesiak musika behar du?

Berez ez du behar, baina idazten ari nintzela poema batzuk kantatu egiten nituen jada. Poesiak orokorrean badu musikaltasun bat, eta poema batzuekin kantatzeko gogoa sentitzen nuen berehala.

Doinua etorri egiten zitzaizun?

Bai, idatzi ahala doinuak ateratzen nituen ahotsarekin, probak egiten nituen, eta grabatu ere bai. Bertsio desberdinak nituen, molde desberdinean kantatuak…beti gustatu izan zait kantatzea.

Etxetik datorkizu; poemetan ere agertzen da zure ama, amama, kantuzaleak zirela.

Bai gure amama eta baita gure ama ere oso kantuzaleak ziren; nire ama abesbatza batean aritu zen luzaroan. Amamaren oroitzapena ere badut, jada adinekoa den ahots kraskatuarekin kantuan, lehenagoko kantatzeko era horrekin. Gure osaba Bitorrek ere txistu egiten zuen, instrumentu bat balitz bezala erabiltzen zuen, eta hura ere beti kantari. Nik oso txikitatik oso harreman estua eduki dut musikarekin. Asko gustatzen zait lagunartean afaldu eta gero kantatzea, nahiz eta jada ez dugun egiten. Jaietan ere gehien gustatzen zaidana da kalean, tabernetan edo dena delakoan kantatzea. Sena da hori; sena da larrialdi irteerarako ate bat. Eta horri kasu egin diot. Poema batzuekin gertatu zait berehala doinua etortzea.

Eta hasierako doinu horietakoren bat iritsi da diskora?

Bai, iritsi dira. Gutxi gorabehera, 2023ko irailean hasi nintzen Lander Bilbaorekin eta Urdin Baraiazarrarekin elkartzen haien lokalean, Larrabetzun. Miserableak izeneko talde bat dute, eta batak gitarra jotzen du eta besteak mandolina. Esan nien buruan banituela melodia batzuk; astiro-astiro geratzen hasi ginen astero, eta horrela sortu ziren kanturik gehienak. Doinu horietako batzuk aldatu eta moldatu egin ditugu Rafaren [Rueda] ekoizpen artistikoarekin, baina oinarrian doinu horiek dira diskora iritsi direnak.

Oroimena, memoria da liburuko gai nagusietako bat. Kantuak laguntzen du poesiaren memoria lantzen ere?

Niretzat bai, nire helduleku emozional eta intelektual nagusia kantua da. Sentimendu batzuk identifikatzeko eta izendatzeko oraleku nagusia kantua izan da niretzat. Literatura ere bai, baina lehen-lehena, hastapenekoa, jatorrizkoa, musika eta kantua izan dira. Niretzat «ez al dakizu euskara dela euskaldun egiten gaituena» oraindik ere oraleku intelektual garrantzitsua da. Eta horrela asko eta asko, baita lurrari edo lurraldeei, komunitate bati lotuak ere. Ni kantuengatik ere banaiz euskalduna, eta literaturagatik, eta bertsoengatik eta.… Baina kantuak pisu handia du horretan guztian.

Nola egin duzu galbahe lana, liburuan dauden poemetatik hamar aukeratzeko kantu bihur daitezen?

Galbahea egiterakoan, zera pentsatzen nuen: «Ni ze musikak inarrosten nau?». Eta ni inarrosten nau musika molde batek, haurtzaroarekin lotzen nauen horrek, umetako soinu banda horrek. Zergatik doinu batzuk bai eta beste batzuk ez, zergatik entzuten nuen nire baitan mandolina bat eta biolin bat, eta etortzen zitzaizkidan doinu batzuk, ahaire batzuk… Horri egin nion kasu. Gaztaroan, rock erradikalaren eztanda bizi izan genuen, 1980ko urteen amaieran, eta geroago Negu Gorriak entzuten nuen, eta Esan Ozenki eta hori guztia oso hurbiletik jarraitu genuen; oso zale sutsuak izan gara, eta horretatik ere badut ziur aski, baina oso barrura begiratu eta iturburua non ote zegoen galdetuta, atera zaidan hauxe da, ziur asko haurtzarotik jasotakoa. Ni ahalegindu naiz ahalik eta takigrafo fidelena izaten. Poemak badu bere musikaltasuna, edo eduki behar luke, baina hortik eta kanturako bidean, saiatu naiz gorputzetik sentitutako horri traizio ez egiten, nik sentitzen nuen musikaltasun hori harik eta fidelen islatzen. Ez dugu egin instrumentuak hartu eta doinu batzuk sortu eta hor txertatu letrak, baizik eta aldrebes, eta hortik atera da diskoko sorta. Ez zait askorik kostatu, idatzi ahala zetozkidan-eta doinu asko.

Izenburuetako batzuek berekin dakarte leloa; diskoari izenburu ematen dion Ez gara dena ahazteko nahikoa biziko, Ez zaitut behar beste zaindu, Ni ez naiz ezeren inoren akats…

Ez dut ia denborarik eman izenburuak aukeratzen, eta ni naiz izenburua poemaren osagarria izan behar duela uste dutenetakoa, baina liburua pentsatu nuen hasi eta amaitu, eta horrela idatzi nuen, gainera: errenkada bat da, nahiz eta gero Leire Lopez Ziluaga eta Itziar Ugarte editoreekin egindako galbahe lanean poema batzuk kanpoan geratu ziren. Baina poema bakar bat balitz bezala idatzita dago, eta gero zikinkeria kenduta emana.

Halere, aldatu egin dituzu izenburu batzuk liburutik diskora…

Bai, izenburu batzuk aldatu eta testutik atera ditut, indarra baitute; bere horretan ia leloak dira, eta nik egin nahi izan ditut kantuak jendeak kanta ditzan. Jendeak kanta ditzan pentsatuta daude melodiak eta harmoniak, eta helburu hori argia izan da hasieratik. Ni musika instrumentalaren, esperimentalaren eta abarren zalea naiz, ez dut ikusten mugarik musikan, ez naiz etiketen aldekoa, eta hibridazioa maite dut, baina oso argi neukan kantatzeko kantuak egin nahi genituela, eta taldekoek ere hala ikusi dute.

«Jendeak kanta ditzan pentsatuta daude melodiak eta harmoniak, eta helburu hori argia izan da hasieratik»

Talde iraunkorraz gain, Kilkerbatza osatu duzu, diskorako kolaboratzaile modura, zuzenekoetan ere parte hartzeko, nolabait musikari ezagunekin.

Gaizka Sarasolak Geuretik sortuak beka irabazi zuen, eta Larrabetzun ibili zen dokumentazio lanean. Eta Larrabetzun bertan aurkitu zuen nik ezagutzen ez nuen pieza bat: Txoritxu txilibitaria. Gainera, gure auzoko baserri banatako emakumeei jaso zien, eta nik ezagutzen nituen emakume horiek, Mari Aspuruneakoa eta Angeles Asuakoa. Angeles bizi da oraindik: 100 urte bete ditu oraintsu. Gaizkak erakutsi zidan, eta esan zidan: «Ba al dakizu badagoela doinu bat garia ereiteko orduan erabiltzen zutena Larrabetzun?». Berehala esan nion: «Eta zuk hau txirularekin joko zenuke?». Eta baita jo ere. Eta gero Belatzarekin doinua dago, euskaldun izatearen sustraiekin asko lotzen nauen doinu bat. Nik asko maite dut Zuberoako kantagintza, Jean Mixel Bedaxagar, esaterako. Niretzat haluzinagarria da nola kantatzen duten Zuberoan, eta nola kantatzen duten desberdin ibar batetik bestera. Mixel Etxekopar ere ikusi nuen zuzenean hori ematen Gotainen (Zuberoa). Niretzat beti izan da doinu bat txundigarria, eta batu egin nituen bi kantuok, Bizkaiko mendebaldeko doinu hori eta Zuberoako kantu hori. Diskoko lehen pieza osatzen dute biek, Gaizkak egindako moldaketa izugarri batekin.

Eta zuzenekoetan eman duzue jada…

Bai, liburua aurkezteko emanaldietan eskaintzen genuen jada, eta lehen kantua izaten zen, eta neu erabat hunkitzen nintzen, negarra begien ateetan. Eta kontzertua hasi baino ez [barreak]. Hor badago lotura antzestral bat, asko betetzen nauena: hau naiz ni, eta hau gara gu.

Gorka Urbizu aspaldiko bidaidea duzu.

Nire lagun mina da, bidelaguna da urte askoan. Elkarrekin egin dugu lan, Berri Txarrak-en komunikazio arduraduna izan nintzelako. Liburua idazten ari nintzelarik, artean argitaratzeke zegoela bidali zidan bere Hasiera bat diskoa. Eta disko horretan Janela bat kantua entzun eta ufa!… zaintzari buruzkoa da, eta gogoratzen dut zenbat negar egin nuen lehenengoz entzun nuenean. Ama gaixo nuen, burua galdu baitzuen; amarekin ordu asko igaro nituen zaintzan… eta amaren endekapen horrekin lotzen ninduen. Bizitza eman dizun horri nola agur egin. Sentitzen nuen Gorkak egon behar zuela diskoan. Eta hain zuzen ere, Ez zaitu behar beste zaindu kantuan parte hartzen du. Galdakaoko (Bizkaia) emanaldian, testu hori irakurri zuen, eta gero Janela bat jo zuen, eta sekulako sinbiosia gertatu zen.

Maia Iribarne eta Amets Aranguren ere agertzen dira kolaboratzaile modura.

Asko gustatzen zait Ametsek ahotsa nola modulatzen duen, eta bere kantaera hori… oso zintzoa iruditzen zait, zein soil egiten duen, baina nola modulatzen duen gora eta behera. Asko gustatzen zait Ibil Bedi-n, eta horrez gain sortzaile bezala zer-nolako kezkak eta abar dituen.

Maia Iribarne aurrenekoz entzun nuenean Habia taldearekin, flipatu egin nuen: «Hau zer da?» esan nuen. Eta antzeratsu geratzen zitzaidan bere ahizpa Leirerekin ere (Diabolo Kiwi), zoritxarrez istripuan hil zena. Gorka, Amets eta Maia egun berean etorri ziren grabaziora Rafaren estudiora. Eta esan genien beraiek aukeratzeko zer kantatu nahi zuten, zer abesti, zer puska, abesti guztietan nahi izatera… Elkarri iruzkin batzuk egin, eta aukeratu zuten. Maiak Aylan aukeratu zuen, kantatu zuen, eta gainerako guztiak elkarri begira txundituta: “Hau magikoa da! Hau ikaragarria da!”. Berez zuzenekoetan nik kantatzen nuen Aylan, baina grabazioan entzun, pare bat toma baino ez zituen behar izan, eta erabaki genuen ez zegoela hobetzerik. Aylan kantua oso latza da berez, eta une horretan sentitu nuen inork ezin zuela hobeto abestu poema hori. Maiak eman dio ahotsa, eman dio bihotza, eman dio tonua. Eta orain ez dakigu zer egingo dugun zuzenekoetan [barreak].

Eta ezinbestean dator oroimenera Katamalo.

Bai, antzekotasunak ditu, baina ordukoan Gorkak [Urbizu], Nereak [Urbizu] eta Alexek [Arregi] testuetatik sortu zituzten doinuak. Orduan gehiago izan nintzen laguntzaile bat musika sortzeko orduan. Han lau ahots ginen, hiru horiek eta neuk ere kantatzen nuen. Alde horretatik niretzat pagotxa zen: halako musikariek sorturiko kantak neure egiten nituen. Gero egia da Katamalok, oraintsu arte, Spotify uztea erabaki nuen arte, 20.000tik gora entzunaldi izaten zituela hilero. Eta oraindik ere etortzen zaigu jendea ea noiz itzuliko garen galdezka. Zerbait sortu zuen Katamalok jende askorengan, eta harrotasun handiz bizi dut. Eta Galbaherekin lotura badago berezkoa: adibidez, instrumentuetan. Katamaloren aurretik Bihotz Bakartien Kluba zegoen, eta hor gitarra zegoen, mandolina zegoen, biolina zegoen, soinua zegoen… Nik lehen eta orain soinu horiek entzuten ditut nire baitan. Musikatu daitezke poema horiek elektronikaren bidez, eta gitarretan oinarrituriko distortsioaren bidez, baina nik hori entzuten dut.

«Zerbait sortu zuen Katamalok jende askorengan, eta harrotasun handiz bizi dut»

Musika molde horretan zaude erosoen, herri kantaren, folkaren eta poparen arteko bidegurutze horretan.

Bai, bai, halaxe da. Gitarra, biolina, mandolina, ahotsa, duoak. Landerrek zuzenekoetan aldiro egiten ditu duoak, eta esaten diot kantatzeko nahi adina. Niri asko gustatzen zait ahots bat baino gehiago sartzea. Nik rocka pila bat entzuten dut, baina nik idatzitako testuak ez ditut hor entzuten. Asko entzuten dut munduko musika esaten den hori. Afrikako musika entzuten dut pila bat, entzuten dut Ali Farka Toure eta Toumani Diabate, eta entzuten dut ttakuna eta herrena; atzetik dago Farka Toure erritmo bat errepikatzen etengabe, eta, bestetik, Toumani dago bere korarekin soloak eta harmonia diferenteak egiten. Entzuten dut Kubako musika, eta beste horrenbeste. Hor dago tres-a soloa eta harmoniak egiten eta gero akonpainamendua. Edo Balkanetako musika, eta berdin. Eta guk ere hori egiten dugu. Lotura handia ikusten dut herri musika horietan.

Gurean poesia asko musikatu da, baina ez dira asko poesia idatzi eta huraxe kantatzen dutenak. Zergatik?

Niretzat letragintza eta poesia ez dira gauza berbera, beste erregistro bat da letragintzarena, nahiz eta askotan elkar gurutza daitezkeen. Badira musikariak letrak idazteko gai sentitzen ez direnak eta orduan idazleengana jotzen dute sarri, edo zuzenean idazleen poemak musikatzen dituzte, eta badira poetak eta idazleak ez direnak sentitzen kantatzeko gai, edo ez dutenak beharrik ikusten ere, kasuistika asko dago. Nik oso loturik daramatzat biak, eta baita bertsolaritza ere. Jon Lopategi etortzen zen gurera bertsoak irakastera eta kantatzera, eta orduz geroztik… Xabier Montoiak, esaterako, ez ditu inoiz bere poemak musikatu, hitzak idatzi ditu beren-beregi bere kantuetarako. Eta Koldo Izagirrek Josepa Tapiarentzat kantuak idatzi dituenean esaten du letrak idatzi dituzela, ez poemak. Gero, garbi dago letra batzuk poesiatik oso-oso hurbil daudela…

Wafa kantua zer litzateke? Hura sartu baituzu diskoan, zeuk idatzia izan gabe…

Wafa da poesia eta kantua erregistro bezala desberdintzeko oso zaila den letra bat. Egitura oso errepikakorra du, baina sartzen dituen esaldi horiek poesiatik oso hurbil daude. Wafa lehenengoz grabatu zen egunean, Azkarateko (Nafarroa; 2002an grabatu zuten Tapia eta Leturiak) elkartean afaldu genuen eta gero han grabatu zen zuzenean, eta han izateko zoria izan nuen. Kontzertuko lehena izan zen eta diskoan ere hala azaltzen da. Entzun eta zer inpaktu egin zidan kantuak! Gero Teilatuko lizarra liburuan argitaratu zuen Koldok [Izagirre], 2006an. Ondoren, 2023an,Tapiak eta biok emanaldi bat egin genuen Apoaren itzala izenekoa, eta esan nion ezinbestean egon behar zuela hor Wafa-k.

Eta bilduma honetan ere ondo txertatzen zela ikusi zenuen?

Bai, Landerri esan nion proba egin behar genuela. Atera zuen di-da batean eta kantatzen hasi ginenean, kostatu zitzaidan amaitzea, ze tenpo berriarekin are dramatikoagoa da kantua. Tapiaren bertsioan, trikitiarekin eta doinu alaiarekin, kontrasteak funtzionatzen du, ze testua izugarri dramatikoa da; gurean doinua, tempoa eta tonua oso biluziak dira, eta are dramatikoagoa egiten du. Eta Palestinak egun bizi duenarekin kantua sartzea oso pertinentea iruditzen zitzaidan. Zuzenean kantatu dugunean asko sentitu dugu kantua, errespetu handiarekin ari ginela sentitzen genuen eta diskoan sartzea deliberatu genuen.

Koldo Izagirre duzu “lanburkide” hainbat esparrutan.

Bai. “Lanburkide” hitza dator lankidetik eta burkidetik, eta liburuan sartu dut hitz hori, Kilkerbatza sartu dudan bezala. Gure Areatza baserriaren atzean badago landa handi bat, eta gogoratzen dut pandemian animaliak libreago sentitzen zirela, ez hain mehatxatuta, eta baserriko txakurrekin ateratzen nintzen landa horretara eta isilik geratzen ginen hango kilker hotsa entzuten, kilkerbatza bat zen. Grabatuta dauzkat kilkerren kantuak batetik, eta gure txakurraren arnas-hotsa, bestetik. Orduan asmatu nuen hitza da kilkerbatza. Eta lanburkide ere bide beretik, euskararen etra kulturaren langile autonomoa naiz, baina baita militantea ere, eta da lana eta borroka etengabe bat. Eta dauzkat lanburkide mordo bat, asko ari baikara horretan.

“Zein baldintza laboraletan lan egiten dugu? Ez dira duinak. Hala adierazten dute Lanartean-en egin ditugun ikerketek, edota Gerediaga elkarteak Siadeco-ri eskatutakoak. Eta hor argi ikusten da; euskal kulturgintza da hain mirestua eta hain menostua”

Besteak beste, Lanartean elkartean ari zarete. Duintasuna merezi du sortzaileak laboralki ere. Kantuetako batean diozu: “ Ez dago lanaldi osoz bizitzerik horrela”.

Euskarazko kulturgintza ekosistema baten moduan ulertzen dut nik, askotan esan dut. Hor gaude zaleak, eta sortzaileak, eta antolatzaileak, eta kazetariak, eta hezitzaileak, modu batera edo bestera lanean. Neu kazetaria ez naiz, baina gainontzeko guztia bai, eta badakidanez horretan ari denak zein baldintza dauzkan, uste dut duindu beharrekoa dela bai ala bai. Harrigarria da pentsatzea sindikatuak zenbat urtean ari diren lanean Euskal Herrian, eta inor ez da konturatu badagoela sektore bat lan egiten duena kulturgintzan, eta horietako bat sortzaileek osatzen dutela: idazleak, musikariak, dantzariak, komikigileak, artistak, zinemagileak, bertsolariak… Zein baldintza laboraletan lan egiten dugu? Ez dira duinak. Hala adierazten dute Lanartean-en egin ditugun ikerketek, edota Gerediaga elkarteak Siadeco-ri eskatutakoak ere berdin. Eta hor argi ikusten da: euskal kulturgintza da hain mirestua eta hain menostua, era berean. Nik uste dut kulturgintza oro har duindu behar dela, eta herri kulturgintza ere bai. Milaka pertsona daude Euskal Herrian dantza taldeetan, trikiti eskoletan, bertso eskoletan, antzerki eskoletan… Hori dena duindu egin behar da, gizarte bezala ere bai. Eta gero hortik norbaitek nahi badu pausua eman eta esan “honetaz bizi nahi nuke”, behintzat aukera eduki dezala. Ekosistema horretan asko bizi da kulturgintzatik, eta okerren sortzailea bera bizi da. Nik beti dut buruan ekosistema, baina ekosistema horretan eragile eta baldintza guztiak ere ez dira berdinak. Ez baita berdina zuk soldata finko bat izatea eta gero hortik kanpoko denbora sorkuntzara bideratzea edo etengabeko angustia batean bizitzea, sorkuntzak ez duelako ematen hilabete amaierara iristeko. Duindu behar da kulturgintza bestelako esparruak duindu behar diren bezala.

Dozena erdi saio egin duzue Galbaherekin. Zirkuitua badago halakoetarako edo landu egin behar izan duzue?

Asko aldatu da hori eta txarrerako aldatu ere. 2004a baino lehenxeago hasi ginen Bihotz Bakartien Kluba-rekin hara eta hona. Bagenuen sare bat Euskal Herri osoan, neurri handi batean Larrabetzuko literatura eskolatik sortua, bata bestearengana joaten ginen, eta gogoan dut 30 emanalditik gora erraz egiten genittuela. Asko ziren gaztetxeak, tabernak, areto txikiak… Eta Galbahea aurkezteko nori eskaini pentsatzen hasi nintzenean konturatu nintzen ez nekiela ia nora jo. Gaztetxeetan oso gutxi programatzen da oro har, eta are gutxiago poesia eta tankerakoak. Gero, erakunde publikoen menpeko areto pilo bat dauzkagu Euskal Herrian, baina oso gutxi programatzen da, eta oso lotua dago emaitzara. Eta musikariak non programatuko eskean ibiltzen dira, ez dutelako aretorik. Aurten Ahotseneak 18 urte egin ditu Azokan, eta ezagutu ditugu bertan diskoa aurkeztu eta gero urte osoan dozen erdi emanaldi ere lortzen ez dutenak. Ander Lipusek esaten zuen, Ipar Euskal Herrian 13-14 plaza galdu dira antzerkirako. Zirkuitu bat desagertu da oso denbora gutxian. Ruper Ordorikak behin zera aipatu zidan Larrabetzura etorri zenean: “Nik disko bat aurkezten nuenean, Bizkaian egiten nuen Ermua, Elorrio, Durango, Zornotza, Galdakao, Basauri, Santurtzi, Barakaldo, Muskiz… Desagertu egin zait hori dena”. Falta zaigu azterketa sakon bat, ez datuak soilik, hori badaukagu eta, baizik eta zergatik ez den programatzen. Argi baitago ez dagoela apustu politiko bat horren alde, besteak beste ez dagoelako kultur politika bat Euskal Herri osorako.